Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 10606 3637530 3563697 2026-07-31T19:03:23Z Kasymovbot 170796 clean up, replaced: Саяси Экономия → Саяси экономия using [[Project:AWB|AWB]] 3637530 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Карл Маркс |Шынайы есімі = {{Lang-de|Karl Heinrich Marx}} |Суреті = Karl Marx 001.jpg |Сурет ені = 225 px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.05.1818 |Туған жері = {{туғанжері|Трир|Трирде}}, [[Пруссия Патшалығы|Пруссия]] |Қайтыс болған күні = 14.03.1883 |Қайтыс болған жері = [[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = [[Пруссия Патшалығы]] (1818–1845)<br>[[Апатрид|Азаматтығы жоқ]] (1845 бастап) |Ғылыми аясы = [[социология]], [[философия]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Бонн университеті]]<br>[[Берлин университеті]]<br>[[Йена университеті]] (Доктор, 1841) |Ғылыми жетекші = [[Бруно Бауэр]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Марксизм]]нің негізін қалаушы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Karl Marx Signature.svg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons =Karl Marx }} {{мағына|Карл Маркс (айрық)}} '''Карл Генрих Маркс''' ({{lang-de|Karl Heinrich Marx}}; [[5 мамыр]] [[1818 жыл]], [[Трир]] – [[14 наурыз]] [[1883 жыл]], [[Лондон]]) — XIX-ғасырдағы [[немістер|немістің]] [[экономист]] ғалымы, [[Саяси экономия|саяси экономист]], [[Төңкеріс (қоғам)|төңкерісші]], [[философ]], [[саясаттану]]шы, [[әлеуметтану]]шы, [[тарихшы]], ғылыми [[коммунизм]] теориясының іргетасын қалаушы. Британдық "The Penguin Dictionary of Sociology" сөздігі Mаркстің еңбегі әлеуметтанудың дамуы үшін маңызды болып табылатын бес саланы көрсетеді: * өзінің алғашқы еңбектершде Маркс иеліктен айыру ұғымына ден қойды; бұл тақырып оның кейінгі көптеген еңбектерінде кездеседі; * ол өзінің экономикалық өмір мен басқа да әлеуметтік институттар байланысты деген көзқарастарымен кеңінен танымал; * ол ең алдымен әлеуметтік таптарға ұйымдасқан қоғам тіршілігіне талдау жасауға мүдделі болды; * әлеуметтік өзгеріс теориясы Маркстің еңбектерінде таптық күрес теориясынан соншалықты көрініс табады. Таптық күрес, оның тұжырымдауынша, "тарихтың қозғаушы күші" болып табылады; бұл идея Маркстің шығармашылығын терең баурап алғаны сонша, батыс әлеуметтануында маркстік теорияны кейде "жанжалдар теориясы" (conflict theory) деп атайды; * Маркс негізінен капиталистік қоғамның теоретигі болды. == Жалпы мәліметтер == [[Фридрих Энгельс]]пен бірге бірқатар еңбек, алғашқы коммунистік ұйымдардың бағдарламалық құжаттарын жасаған. Маркс пен [[Фридрих Энгельс]] [[тәрбие]] мен білімді фундаментальді қоғамдық саяси проблема ретінде қараған. [[Халықаралық жұмысшылар ұйымдары]]ның басты саяси талаптары катарында Маркс балалардың барлығының қоғамдық және тегін білім алуын қойды, балалар мен жасөспірімдердің еңбегіне, егер ол біліммен байланысты болмаса, заңды түрде тыйым салыну талабын құрастырды.<ref name="s1">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref> Маркс дүниетанымының қалыптасуына француз және неміс ағартушыларының, сондай-ақ XVIII-ші ғасырдың аяғы мен XIX-ғасырдың басындағы қиялшыл социалистердің идеялары ықпал етті. 1835–1841 жылдары [[Бонн университеті|Бонн]], кейіннен [[Берлин университеті]]нің заң факультетінде білім алды. 1842 жылы «Рейн» газетінде [[редактор]] болды. 1843 жыл [[Париж]]ге кетіп, социалистік қозғалыс өкілдерімен танысты. 1844 жылы [[Фридрих Энгельс]]пен кездесті, ол Маркстың ең жақын серігіне айналды. 1845 жылы [[Брюссель]]ге көшіп келіп, 1848–1849 жылдары [[Еуропа]]да өткен төңкерісшіл қозғалысқа белсене араласты. «[[Коммунистер одағы]]<nowiki/>» халықаралық ұйымына мүше болып, [[1848 жыл]]ы Энгельс екеуі осы ұйымның «Коммунистік партияның манифесі» атты бағдарламасын жазып шықты. [[1848|1848 ж.]] маусым — [[1849|1849 ж.]] мамыр айларында [[Кёльн]] қаласында [[Фридрих Энгельс|Энгельс]] екеуі «Жаңа Рейн газетін» шығарды (Маркс бас редактор болды). [[Еуропа]]дағы төңкерісшілдер талқандалған соң, [[1849 жыл]]ы [[Париж]]ге, кейіннен [[Лондон]]ға көшіп барып, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. [[Сурет:Zentralbibliothek_Zürich_Das_Kapital_Marx_1867.jpg|thumb|left|150px]] Маркс [[1864 жыл|1864]]–[[1876 жыл|1876]] жылдары 1-ші Интернационал халықарылық ұйымының негізін қалап, жетекшілік етті. [[Лондон]]да тұрған жылдарында ол ғылыми-қоғамдық жұмыстарының барлығын дерлік [[Энгельс]]тің материалдық көмегі арқасында жасады. [[1867 жыл]]ы Маркстің ең басты еңбегі “Капиталдың” 1-томы жарыққа шықты. Бірақ ол бұл еңбегін аяқтай алмады. 2, 3-томдары Энгельстің, ал 4-томы [[Карл Каутский]]дің редакциялауымен жарияланды. Өмірінің соңғы жылдарында жұмысшы партияларын қалыптастыру бағытында еңбек етті. [[1940 жж.|1940-жылдар]]дың орта тұсынан бастап Маркс капиталистік қоғамды зерттей келе жаңа идеяның негізін қалады (қ. [[Марксизм]]). Ол тарихты материалистік тұрғыдан түсіндірді (тарихи [[материализм]]), қосымша [[құн теориясы]]н жасады, пролетариат төңкерістері нәтижесінде [[капитализм]]нің сөзсіз құлайтындығы туралы түсінікті қалыптастырды. Маркстың идеялары XIX–XX-ғасырлардағы қоғамдағы әлеуметтік өзгерістерге айтарлықтай әсерін тигізді.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Жеке өмірі == Карл Маркс [[Женни фон Вестфален]]ге 1843 жылы үйленген. Олардың некесі Женни фон Вестфаленның қайтыс болуына дейін созылды. Карл Маркстың 7 баласы, соның ішінде қыздары [[Женни Лонге]], [[Лаура Лафарг]] және [[Элеонора Эвелинг]] болған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Карл Маркс]] [[Санат:XIX ғасыр философтары]] [[Санат:Германия философтары]] [[Санат:Германия коммунистері]] [[Санат:Пруссияда туғандар]] [[Санат:Германия экономистері]] [[Санат:Марксистер]] [[Санат:Материалистер]] [[Санат:Германия әлеуметтанушылары]] 9xehezmd3b56hj2dxcqfm1mrfxlsayu 0 11433 3637531 3440794 2026-07-31T19:04:03Z Kasymovbot 170796 /* top */ clean up, replaced: Саяси Экономия → Саяси экономия using [[Project:AWB|AWB]] 3637531 wikitext text/x-wiki {{Философ|есімі=Фридрих Энгельс|Ұлты=[[Немістер|Неміс]]|Қолтаңбасы=Friedrich Engels Signature.svg|Мұрагерлері=Марксистер|Ізашарлары=[[Гераклит]], [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гёте]], [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегель]], [[Карл Маркс]], [[Людвиг Фейербах]], Макс Штирнер, [[Жан-Жак Руссо]], [[Адам Смит]], [[Мозес Гесс]], [[Шарль Фурье]], Давид Рикардо, [[Льюис Генри Морган]]|Қызығушылығы=[[Философия]], [[Саяси философия]], [[Экономика]], [[Саяси экономия]], Таптық күрес|Кезең=19 ғасыр философиясы|Мектеп=[[Марксизм]],<br/> [[Құрлықтық философия]]|Шығармалардың тілі=[[Неміс тілі]]|Азаматтығы=[[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|22px|border]] [[Германия]]|шынайы есімі={{Lang-de|Friedrich Engels}}|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]]|Туған жері=Бармен, Пруссия патшалығы|Қайтыс болған күні=05.08.1895|Туған күні=28.11.1820|сурет атауы=Уильям Холлдың Брайтонындағы Фридрих Энгельс, 1879 ж|ені=200px|сурет=Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|Қолтаңбаның ені=150px}} '''Фридрих Энгельс''' (28 қараша [[1820 жыл|1820]], [[Пруссия]] – 5 тамыз [[1895 жыл|1895]], [[Лондон]], [[Ұлыбритания]]) — [[немістер|неміс]] төңкерісшілі және [[Философия|философы]]. Ол өзінің көбірек белгілі досы және әріптесі [[Карл Маркс]]пен бірге [[Коммунизм|коммунизм теориясын]] дамытып, [[Коммунистік партияның манифесі]] атты еңбекті жазды (1848). Сонымен бірге Енгелс Маркстың қайтыс болғанынан кейін [[Капитал]]дың екінші және үшінші томдарын өңдеп, баспаға әзірледі. == Өмірбаяны == === Жастық шағы === Фридрих Енгелс [[Пруссия]] патшалығының [[Райн провинциясы]]ндағы [[Бармен]] қаласында дүниеге келді. Оның әкесі мата өндірісімен шұғылданған кәсіпкер болатын, кейін Енгелстің онымен қарым-қатынастары жиі-жиі күрделі болып отырды.<ref>http://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/letters/45_03_17.htm</ref> Отбасылық жағдайына байланысты Енгелс мектепті тастап, 1838 жылы [[Бремен]]дегі сауда үйінде жалақы алмайтын кеңсе қызметкері болып жұмыс істеуге жіберілді.<ref name=engels-bio>http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1895/misc/engels-bio.htm</ref><ref name=tucker>Tucker, Robert C. ''The Marx-Engels Reader'', p.xv</ref> Осы кезде Енгелс неміс [[пәлсапа]]сына ықпалы зор болып отырған [[Гегел]] ілімімен таныса бастады. 1838 жылдың қыркүйек айында ол «Бремишес конверсационсблатт» басылымның 40 санында «[[Бәдәуи (өлең)|Бәдәуи]]» атты поэмасын жариялады. Ол басқа да әдеби және журналистік шығармалармен шұғылданды.<ref>http://www.marxists.org/archive/marx/works/cw/volume02/preface.htm</ref><ref>http://www.marxists.org/archive/marx/works/cw/volume02/footnote.htm#188</ref> 1841 жылы Енгелс Пруссия [[әскер]]іне артиллерия бөліміне әскери қызмет атқаруға енді. Бұның себебінен ол Берлинге жіберіліп, онда ол университет лекцияларын тыңдап, жас һегельшілермен жақын қатынас орнатып, [[Райнише Цайтунг]] газетінде мақалалар жариялап жүрді.<ref name=tucker/> Өмір бойы Енгелс өзінің рухани дамуы үшін неміс пәлсапасына қарыздар екенін айтып жүрді.<ref name=engels-bio/> === Англия === [[Сурет:Engel House in Primrose.jpg|thumb|200px|Фридрих Енгелстің Примроуз Хиллдағы үйі]] 1842 жылы 22 жасар Енгелс әкесі акционерлерінің бірі болып табылатын «Ермен және Енгелс» текстиль фирмасында жұмыс істеу үшін [[Англия]]дағы [[Манчестер]] қаласына жіберілді.<ref name=en-1893>http://www.marxists.org/archive/marx/bio/engels/en-1893.htm</ref><ref name=bbc-art1>http://www.bbc.co.uk/legacies/work/england/manchester/article_1.shtml</ref> Енгелстің әкесінің сондағы үміті баласының қалыптасып келе жатқан радикал көзқарастарын өзгертпей ме деген болатын.<ref name=engels-bio/><ref name=bbc-art1/> Манчестерге жол жүріп бара жатқан кезде Енгелс [[Райнише Цайтунг]] газетінің редакциясына барып, сонда Карл Маркспен бірінші рет кездесті.<ref>Wheen, Francis ''Karl Marx: A Life'', p. 75</ref> Манчестерде Енгелс [[Мери Бернс]] деген жас әйелмен танысып, Мери Бернс 1862 жылы қайтыс болғанға дейін екеуі өзвара тығыз қарым-қатынас орнатты.<ref name=bbc-art2>http://www.bbc.co.uk/legacies/work/england/manchester/article_2.shtml</ref> Мери Енгелсті Манчестермен таныстырып, ағылшын жұмысшы табы туралы көп мағлұмат берді. Екеуінің қарым-қатынасын өмірлік серіктестік деп атауға болатын, олар ресми түрде неке қиысқан жоқ, себебі Енгелс отбасын табиғатқа қарсы және әділетсіз деп санап, отбасы ұғымына мүлдем қарсы болды.<ref>http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm</ref> Манчестерде Енгелс ағылшын жұмысшыларының жантүршігерлік жағдайын өз көзімен көріп, жазып алып отырды. Оның бірінші кітабы — ''[[1844 жылы Англиядағы жұмысшы табының жағдайы]]'' деген кітабы негізінен осы жасаған бақылауларына және әкесінің фирмасында жұмыс істеп жүрген кездерінде өз көзімен көргендеріне негізделген. «Жұмысшылардың жағдайын» жазып жүрген кезінде Енгелс радикалды журналистика мен саясатпен айналысуын жалғастыра берді. Ол ағылшынның лейборист және [[Чартизм|чартист]] қозғалыстарының кейбір мүшелерімен жақын танысып, «[[Нортерн Стар]]», [[Оуен, Роберт|Роберт Оуеннің]] [[Ню Морал Уорлд]] және [[Демократик Ревью]] сияқты басылымдарда мақалалар жариялап тұрды.<ref name=bbc-art2/><ref>http://www.marxists.org/archive/marx/works/1880/05/04.htm</ref> === Париж === Англиядағы табысты өткен уақытынан кейін Енгелс 1844 жылы Германияға қайтуды ұйғарады. Жол жүріп бара батып, ол Парижде кідіріп, бұрыннан бері хат жазысып жүрген [[Карл Маркс]]пен кездеседі. Маркс пен Енгелс [[1844]] жылғы [[тамыздың 28]]-інде «Пляс дю Пале» алаңындағы «Кафе де ла Режонс» кафесінде кездесті. Екеуі сол кезден бастап өмірлерінің соңына дейін жақын досқа айналады. Ақыры Енгелс Марксқа «[[Киелі отбасы (кітап)|Киелі отбасы»]] деген кітап жазуға көмектесу үшін Парижде ұзағырақ уақытқа қалады. Бұл кітапта [[жас һегелшілдер]] мен ағайынды [[Бауер, Бруно|Брунолар]] сынға алынады. Енгелс одан бұрынырақ сол жылы Маркс пен [[Руге, Арнолд|Арнолд Руге]] бірлесіп шығаратын журналға мақалалар жазды.<ref name=en-1893/> === Брюссель === 1845 пен 1848 жылдардың арасында Енгелс пен [[Карл Маркс|Маркс]] [[Брюссель]]де тұрып, қаланың [[немістер|неміс]] жұмысшыларын ұйымдастырумен айналысты. Сонда келе салысымен олар құпия жұмыс істейтін [[Коммунистік лига|неміс коммунистік лигасының]] мүшелігіне кірді. Лига оларға коммунизм [[идеял]]арын түсіндіретін бір шығарма жазуды тапсырды. Соның нәтижесінде '''«[[Коммунистік партияның манифесі]]»''' пайда болды. Ол алғаш рет [[1848]] жылғы [[ақпанның 21]]-інде жарияланды. === Пруссияға қайтып оралу === 1848 жылдың ақпан айында [[Франциядағы 1848 жылғы революциялар|Францияда төңкеріс]] орын алды. Ол кейін басқа да Батыс Еуропа елдеріне тарады. Сол себепті Енгелс пен Маркс өздерінің отаны [[Пруссия]]ға қайтып оралды. Олар [[Кёльн]] қаласынпда қоныстанды, сонда олар [[Нойе Райнише Цайтунг]] атты жаңа газет шығара бастады.<ref name=en-1893/> Бірақ 1849 жылдың маусымындағы Пруссияда болған [[мемлекеттік төңкеріс]]тен кейін газет қудалана бастады. Енгелс пен Маркс бір-бірінен көз жазып қалды, Маркс өзінің пруссиялық азаматтығынан айырылып, Парижге, кейін Лондонға қашты. Енгелс Пруссияда қалып, [[Виллих]] қаласының еріктілер корпусының адъютанты ретінде оңтүстік Германияда орын алған қарулы көтеріліске қатысты.<ref>http://www.marxists.org/archive/marx/bio/engels/en-1892.htm</ref> Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін Енгелс [[босқын]] ретінде [[Швейцария]]ға қашып, кейін ол да Англияға келді.<ref name=engels-bio/> === Қайтадан Манчестерде === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Вупперталда туғандар]] [[Санат:Маркстанушылар]] [[Санат:Марксистер]] [[Санат:Германия коммунистері]] [[Санат:Германия философтары]] [[Санат:XIX ғасыр философтары]] [[Санат:Германия экономистері]] [[Санат:XIX ғасыр экономистері]] [[Санат:Материалистер]] [[Санат:Полиглоттар]] [[Санат:Саясатшы-эмигранттар]] [[Санат:Германия революционерлері]] [[Санат:Германия социалистері]] [[Санат:Әлеуметтік философтар]] [[Санат:Саяси философтар]] 14c1nsykwidakdtyc5fiajgr0f29jq5 0 16312 3637709 3622719 2026-08-01T08:32:53Z ~2026-42570-14 184061 /* */ Құрылған жылын түзедім 3637709 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Приозёрск |сурет = Fpa0.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Приозёрска.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =01 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =73 |lon_min =42 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(42000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Мансур Талғатұлы Ахметов |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көктас'' |статус алуы = 1963 |жер аумағы = 54,5 |климаты = |тұрғыны = 11 151<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (58,7 %)<br /> [[орыстар]] (33,53 %)<br /> [[украиндар]] (1,92 %)<br /> [[татарлар]] (0,96 %)<br /> [[әзербайжандар]] (0,85 %)<br /> [[өзбектер]] (0,84 %) басқалары (3,32 %)<br /> (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар |этнохороним = |телефон коды = 71039 |пошта индексі = 101100 |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-priozersk?lang=kk Приозёрск қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk }} '''Приозёрск''' (Қоржынтүбек) — [[Қазақстан]]ның [[Қарағанды облысы]]ндағы [[1956 жыл]]ы құрылған қала. Қала аумағы 54,5 шаршы километрге тең. Халық саны 11 151 адам. ==Тарихы== [[Көкшекөл]]дің жағасындағы [[Қоржынтүбек]]те орналасқан Приозерск қаласы. Көлге етене еніп жатқан түбекке осыдан елу жыл бұрын әскери қаланың алғашқы қазығы қағылып, бүгінде еліміздің қорғаныс қуатына, тәуелсіздік игілігіне қызмет етіп келеді. Приозерскінің өз орны бар. Сондықтан [[әскери сынақ полигоны]]ның әкімшілік, әлеуметтік тұрмыстық орталығы болып табылады. Иә, тәуелсіздік алғанға дейін Приозерск қаласы жабық қала болды. Приозерск қаласы Кеңестер одағының картасында 70 жыл көрсетілмей келді Бірде «Полигон-А» енді бірде «Ташкент-90» деген құпия шифрмен аталды. 1956 жылы Орталық Комитет пен КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы мен салынады. Осы құпия полигонның орталығы Приозерск қаласын салудың басты себебі мына мәселелер болған екен: мемлекеттік [[ракета]] шабуылына қарсы кешенді эксперимент жасайтын нысандардың және ракета шабуылына қарсы сынақ полигонының жұмыстарын күшейту, сондай-ақ бұл жерде 10 мемлекеттік ғылыми-зерттеу орталығын құру және әуе шабуылына қарсы сынақ полигонын салу туралы бір ауыздан шешім қабылданған. Сынақ полигоны еліміздің сол кездегі бес облысының жерінен 8 115 15 гектар жер оның ішінде 4.264.900 гектар жер күнделікті тұрақты пайдалануға, ал қалған жер күнделікті жаттығу үшін бөлініп беріледі. Әскерилер орын тепкен [[Ақмамық]] 1956 жылдың қатал қысын әскери палаткаларда өткереді. Ал Қоржынтүбек атауы Приозерск болып өзгертіліп, сол кезде-ақ әскер полигонның әкімшілік басқару орталығына айналдырылады. Қала мен сынақ нысандарының құрылысы орталық тарапынан қатаң бақылауға алынады. 1961 жылы 4 наурызда полигонда баллистикалық ракетаның алдыңғы бөлегі атып түсіріліп, аспанда жойып жіберуді іс жүзінде дәлелдеп шықты. Бұл әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет болған еді. Қалашықта 1963 жылға дейін тек әскерилер мен олардың отбасылары ғана тұрды. 1963 жылдың 28 қазанында қалалық кеңестің бірінші сессиясында төрағалық еткен полигон командирі С.Дороховтың ұсынысы бойынша Приозерскіге қала мәртебесі берілді. Приозерск қаласында 1990 жылға дейін одақтық көлемдегі әскери-ғылыми кеңес жұмыс істеді. Мұнда 800-ге жуық адам кандидаттық және докторлық диссертацияларын қорғаған. Қаланың да, полигонның да жағдайы одақ тараған жылдары қиындап кеткен еді. Әскери адамдар елдеріне кетіп, қала иесіздікке ұшырады. 1998 жылы Приозерск қаласында №44841 әскери бөлім құрылды. Қазірде қаланың жағдайы жақсаруда. 1995 жылы қалада [[Балқаш тау-кен компаниясы]]ның [[алтын қорыту фабрикасы]] іске қосылды. Мұндағы шағын және орта кәсіпкерлікпен айналысатын кәсіпкерлер саны 300-ге жетті, қосалқы шаруашылық ашылды. Қаланың мәдени өмірін қалыптастыруда да бірқатар шаралар жүзеге асты. Қалада қазақ және орыс мектебі, өнер және спорт мектептері жұмыс істейді. 1999 жылы қалада 11 мың халық болса, бүгінде оның саны 25 мыңнан асып отыр. Халықтың саны демографиялық жағдайда өсіп отыр. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||13479 ||{{құлдырау}}10909 ||80,9 ||6615 ||{{құлдырау}}5371 ||81,2 ||6864 ||{{құлдырау}}5538 ||80,7 |} ==Экономикасы== Қалада 2007 жылға 78 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 2 ірі, 8 орта, 68 шағын субъектілер. ''Негізгі экономикалық бағыт:'' * энергетика. ''Қаланың негізгі кәсіпорындары:'' * “Тұрғын үй - коммуналдық реформалау басқармасы“ КМК ''Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:'' - жылу энергиясы; - табиғи су. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 1028 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 21204 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 337,2 млн. теңгені құрады. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 140,3 млн. теңге сомасында игерілді немесе 2005 жылғы көлемінен 30,5%-ға құрады. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 40,4 млн. теңгені құрады немесе 2005 жылғы көлемнен 134,3%-ға артық. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 531,1 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 146,4 млн. теңге. ===Ауыл шаруашылығы=== 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін мал шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 3 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 1 шаруа қожалығы, 0,1 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 23,3 гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылады, оның ішінде 7,9 га - егістік алқаптар. 2006 жылғы астыққа 25,0 га ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның ішінде * картоп – 11,5 га, * көкөніс - 12,5 га. 2006 жылы * 0,2 мың тонна картоп, * 0,2 мың тонна көкөніс дақылдары, * 25,9 тонна ет (тірі салмақта), * 221,3 тонна сүт; * 37,9 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға * ірі қара мал саны 0,5 мың бас; * қой мен ешкі - 1,7 мың бас; * шошқа - 0,4 мың бас; * құс – 1,7 мың бас, * жылқы – 0,1 мың басты құрады. ==Білім== Приозерск қаласында 2 мемлекеттік жалпы орта білім беретін мектеп қызмет атқарады.№1 жалпы орта білім беретін мектебі , оқыту тілі қазақ тілінде,№ 2 жалпы орта білім беретін мектеп , оқыту тілі аралас тілде.Барлық оқушылар саны 1836 бала. Қалада • [[Приозерск қалалық кітапханасы|«Приозерск қалалық кітапханасы»]] мемлекеттік мекемесі жұмыс істейді. == Әкімдері == # Медеубаев Сагымбай Мухатаевич: 1993/1998 - ~ 2006 # Мейірманов Байыз Төлеубайұлы 1997-1998 # Бикиров Нурлан Нургазиевич: 10.2006 - ? # Смагулов Кайрат Молдрахманович: 10.2010 - 18.01.2011 # Утешев Ерлан Амантаевич: 01.2011-11.2011 # Камзин Кайрат Амангелдиевич: 13.11.2012 - н.в ==Дереккөздер== <references/> {{Қазақстан қалалары}} {{Қарағанды облысы}} [[Санат:Приозерск]] 8acqaha0kt76b1ovtnvv0dsi77crcmw 0 17793 3637286 3494937 2026-07-31T12:46:34Z Zheksenbai Nurzhigit 182117 /* */ 3637286 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Жаңаөзен |сурет = R. Utesinov PIC.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Emblem_Zhanaozen.jpeg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =18|lat_sec = |lon_deg =52 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = Шағын аудандар |әкімі = Жансейіт Қайнарбаев |құрылған уақыты = 1964 |алғашқы дерек = 1964 |бұрынғы атаулары = Новый Узень |статус алуы = 1968 |жер аумағы = 51,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = Шұғыл континентті, Құрғақшыл |ресми тілі = Қазақ |тұрғыны = 155 195<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 1435 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] 98,75 %<br>[[орыстар]] 0,59 %<br>басқалары 0,66 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = Ислам |этнохороним = Жаңаөзендік |телефон коды = 2934 |пошта индексі = 130200 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zhanaozen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-zhanaozen?lang=kk Жаңаөзен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru }} '''Жаңаөзен''' — [[Маңғыстау облысы]]ндағы қала, [[Жаңаөзен қалалық әкімдігі|қалалық әкімшілік орталығы]]. Облыс орталығы — [[Ақтау]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде, Маңғыстау үстіртінің оңтүстік-батыс етегіндегі жазық шөлді белдеуде орналасқан. Тұрғыны 74,4 мың адам (2023). == Тарихы == Алпысыншы жылдардың басында [[Өзен]] кенорнына барлаушы-геологтар түпкілікті қоныстанып, өздерінің зерттеу-барлау жұмыстарын жоспарлы жүргізді. [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]]да алғашқы мекен-жайлар пайда болып, жан-жақтан халық жинала бастады. Алғашында жертөлелер мен вагондар орналастырылып, соңынан сол маңдағы жерқабақтардағы жұмыс тастарды тұрғын үй тұрғызуға пайдаланады. Сөйтіп барлаушы-геологтар мекені Өзен поселкесі пайда болды. Түбекті игерушілердің жанқиярлық еңбегі босқа кетпеді. Алпысыншы жылдары Өзен кенорнынан газ бен мұнайдың көзі ашылды. [[1964 жыл]]ы қазіргі мұнайшылар қаласының қазығы қағылып, қала типтес жұмысшы поселкесі пайда болды. Онда Маңғыстау жарты аралында тұңғыш рет мұнай кәсіпшілігі басқармасы құрылды, бұл өлкеде екпінді құрылысшы бригадалары жасақталып, тұрғын үйлер мен мәдени нысандарды салу жұмыстары жүргізілді. [[1968 жыл]]ы [[21 қазан]]да [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғары Кеңес]] Президиумының қаулысымен [[Атырау облысы|Гурьев (қазіргі Атырау) облысы]] құрамында Өзен ауданы құрылып Жаңаөзен поселкесі қала статусын алды. ====Жаңаөзен оқиғалары==== {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (1989)}} 1989 жылы жергілікті халық сырттан келген жұмысшылардың қазақтарға қатысты кемсітушілігіне наразылық танытып бас көтерді. Кавказ ұлтының өкілдерін арнайы ұшақтармен көшірді. Халықтың бас көтеруі "Витязь" арнайы әскер жасағының күшімен тоқтатылды. {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (2011)}} 16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласының орталық алаңына еңбек дауына байланысты жеті айдан бері ереуілге шыққан Өзенмұнайгаз мекемесінің бұрынғы қызметкерлері мен жергілікті құқық қорғау органдары арасында болған қақтығыс. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері тарапынан қару қолданылып, оқ атылды. Қаладағы тәртіпсіздіктер коммерциялық нысандар мен мемлекеттік органдардың ғимараттарына ауысты. Полиция оқ қару қолдануы салдарынан ереуілшілер тарапынан көп адам опат болып, көбі жараланды. ==Халық саны== Жаңаөзен қаласының және оған іргелес елді мекендердің ([[Теңге (ауыл)|Теңге]] және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай селоларында]], [[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат кентінде]]) туу көрсеткішінің есебінен жыл басынан бері 4500 адамға өсіп, халқының саны 130 000 адамды немесе облыс бойынша халық санының 22,2 пайызын құрайды. Жаңаөзен қаласының әкімшілік - аумақтық құрамына 2 селолық округ - Теңге (18700 адам) және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] (3500 адам), сондай ақ 2012 жылы жаңадан құрылған Рахат кенті (30800 адам) кіреді. [[Сурет:Жаңаөзен қаласының 2019 жылғы суреті.jpg|thumb|right|200px|Жаңаөзен қаласы]] {| class="wikitable" |- ! Этнос !!Саны, адам<ref name="KZ2001">Қалалық әкімдік бойынша</ref> !!Пайыздық үлесі, % |- | [[Қазақтар]] || 149 092|| 98,67 |- | [[Орыстар]] || 1 008 || 0,66 |- | [[Этнос|басқа этностар]] || 998 || 0,67 |} {| class="wikitable" |- ! Санақ жылы !!Саны, адам !! Ер адам саны!! Әйел адам саны |- | [[1989]]<ref name="source2">[https://books.google.kz/books?hl=ru&id=N-7rAAAAMAAJ&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+1989&focus=searchwithinvolume&q=%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5 - 1989 жылғы Бүкіл кеңестік халық санағының қорытындылары. Мичиган университеті 2009. 1 том]</ref> || 48 339|| 23 765 || 24 574 |- | [[1999]]<ref name="source3">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422131954/https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2021-04-22 }}</ref> || 48 871 || 24 029 ||24 842 |- | [[2009]]<ref name="source3" /> || 91 332 || 45 079 || 46 253 |- | [[2015]]<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2015 жылдың басындағы саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> || 87 181<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || - || - |- | [[2019]]<ref name="source3" /> || 81 581<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || 44 259 || 37 322 |} ==Экономикасы== [[Сурет:Ozenmunaigaz.jpg|thumb|right|200px|"Өзенмұнайгаз" АҚ бас филиалы]] Есепті кезеңде өнеркәсіптік кәсіпорындар қолданыстағы бағада 141,9 млрд. теңгенің өнімін өндірді. Өнеркәсіп өнімінің нақты көлем индексі 112,4 пайызды құрады. Жаңаөзен қаласының мұнай және газ өндіретін ірі кәсіпорындардың бiрі-[[Өзенмұнайгаз|"Өзенмұнайгаз" АҚ]], [[Қазақ газ өңдеу зауыты|"ҚазГӨЗ" ЖШС]]. 2012 жылдың сәйкес кезеңінен мұнай өндіру көлемі 457,4 мың тоннаны құрады немесе 2,9 пайызға көбейді. == Билік органдары == Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қала дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды. {| class="wikitable" |- ! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Қосымша |- | 1.|| [[1995 жыл]] - [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] || [[Абылхан Машани]] || |- | 2. || [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] - [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] || [[Жалғас Бисалыұлы Бабаханов]] || |- | 3. || [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] - [[ақпан]] [[2012 жыл]] || [[Орақ Қуанғалиұлы Сарбөпеев]] || |- | 4. || [[ақпан]] [[2012 жыл]] - [[10 шілде]] [[2015 жыл]] || [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]] || |- | 5. || [[10 шілде]] [[2015 жыл]] - [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] || [[Елубай Жақайұлы Әбілов]] || |- | 6. || [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] - [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] || [[Әділбек Құлынтайұлы Дауылбаев]] || |- | 7. || [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] - || [[Мақсат Оңғарбайұлы Ибағаров]] || |} ==Транспорты== Қаладан Солтүстік-Оңтүстік темір жол линиясы басталады (Жаңаөзен - Гызылгая - Берекет - Этрек - Горган бағыты). Қала тұрғындары облыс орталығымен, басқа елді мекендермен [[автомобиль]] және темір жолдарымен қатынасады. Жаңаөзеннен [[Өзен]] — [[Атырау]] — [[Самара мұнай құбыры]], ''Өзен'' — [[Сайөтеш]] — [[Бейнеу газ құбыры]] басталады. Қала [[Қиғаш]] — ''Атырау'' — [[Құлсары]] — [[Бейнеу]] — [[Сайөтеш]] — ''Өзен'' магистралдық су құбыры арқылы ауыз сумен қамтамасыз етіледі. <ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> ==Оқу орындары== Қалада 6 колледж бен 1 лицей орналасқан. ====Колледждер:==== [[Сурет:College of Medicine in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Маңғыстау облыстық медицина колледжінің бас ғимараты]] * [[Маңғыстау облыстық медицина колледжі]] * Жаңаөзен мұнай мен газ колледжі * "Лингва" тіл мен аударма колледжі * Жаңаөзен политехникалық колледжі * "Каспий" педагогика мен өнеркәсіптік технологиялар колледжі * Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі ====Лицейлер:==== * Жаңаөзен кәсіпқой лицейі ==Мәдениет== [[File:House of culture in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|"Мұнайшы" мәдениет үйі]] Қалада қалалық мұражай, "Мұнайшы" мәдениет үйі, "Жалын" кинотеатры, "Өнер" МКҚК, кітапханалар бар. Қалаға іргелес Қызылсай мен Теңге селоларында "Шаңырақ" және "Атамұра" мәдениет үйлері бар. ==Қалада қарауға тұрарлық жерлер== [[File:Fountain in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан]] * Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан * Тәуелсіздік алаңы * Қашаған ескерткіші [[File:Dulyga.jpg|thumb|right|200px|"Дулыға" алаңы]] * "Дулыға" алаңы [[File:Park for WWII in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Мұнайшылар аллеясы]] * Мұнайшылар аллеясы * 1989 жылға арналған ескерткіш * Мұнайшыларға арналған ескерткіш ==Дін== [[File:Mosque in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Қалалық сүнниттік мешіт]] Қалада және іргелес селоларда қалалық сүнниттік мешіті, Қызылсай мен Теңге селоларының сүнниттік мешіттері жұмыс істеуде. 2016 жылы қаладаға ең ірі "Әбіш-Қожа" мешіті ашылды. ==Спорт== ====Спорттық клубтар:==== "Мұнайшы" футзал клубы футзалдан ҚР әуесқойлар чемпионатында өнер көрсетуде. ====Спорт үйлері:==== * [[Әмин Тұяқов атындағы стадион]]. [[File:R. Utesinov PIC.jpg|thumb|right|200px|Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]] * [[Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]]. * [["Энергетик" Балалар мен Жасөспірімдер Спорт Мектебі]]. ==Бауырлас қалалар== {| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Қала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Жыл</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Елі</span> |- | [[Ақтау]] ||2012|| {{KAZ|20px}} |} ==Белгілі адамдар== Жаңаөзенде тұрған әлде туған: * [[Рахмет Өтесінов]] - Қазақ КСР еңбек сіңірген мұнайшысы * [[Дәуіт Шайхисламов]] - қазақстандық шоумен,КВН қатысушысы * [[Алтынай Сапарғалиева]] - қазақстандық әнші, Супер Старс KZ қатысушысы * [[Luina]] - қазақстандық әнші * [[Ақмарал Кемелханова]] - қазақстандық әнші * [[Динара Бақтыбаева]]- қазақстандық кино актрисасы * [[Аманкелді Жақау Өтешов]] - қазақстандық рэп өнерінің ірге тасын қалаушы, әнші, қала белсендісі == Галерея == <gallery> Торговые точки.jpg |Сауда нүктелері Микрорайон.jpg |Мөлтекаудан Жанаозен 2.jpg |Жаңаөзен Жанаозен 3.jpg |Жаңаөзен Жанаозен.jpg|Жаңаөзен </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Маңғыстау облысы}} {{Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Маңғыстау облысы қалалары]] [[Санат:Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 5b9ysj6ql5nv89lvw2dy7mhqjidp41w 3637287 3637286 2026-07-31T12:47:40Z Zheksenbai Nurzhigit 182117 /* */ 3637287 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Жаңаөзен |сурет = R. Utesinov PIC.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Emblem_Zhanaozen.jpeg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =18|lat_sec = |lon_deg =52 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = Шағын аудандар |әкімі = Жансейіт Қайнарбаев |құрылған уақыты = 1964 |алғашқы дерек = 1964 |бұрынғы атаулары = Новый Узень |статус алуы = 1968 |жер аумағы = 51,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = Шұғыл континентті, Құрғақшыл |ресми тілі = Қазақ |тұрғыны = 155 195<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2026 жылғы) ]</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1435 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] 98,75 %<br>[[орыстар]] 0,59 %<br>басқалары 0,66 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = Ислам |этнохороним = Жаңаөзендік |телефон коды = 2934 |пошта индексі = 130200 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zhanaozen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-zhanaozen?lang=kk Жаңаөзен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru }} '''Жаңаөзен''' — [[Маңғыстау облысы]]ндағы қала, [[Жаңаөзен қалалық әкімдігі|қалалық әкімшілік орталығы]]. Облыс орталығы — [[Ақтау]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде, Маңғыстау үстіртінің оңтүстік-батыс етегіндегі жазық шөлді белдеуде орналасқан. Тұрғыны 74,4 мың адам (2023). == Тарихы == Алпысыншы жылдардың басында [[Өзен]] кенорнына барлаушы-геологтар түпкілікті қоныстанып, өздерінің зерттеу-барлау жұмыстарын жоспарлы жүргізді. [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]]да алғашқы мекен-жайлар пайда болып, жан-жақтан халық жинала бастады. Алғашында жертөлелер мен вагондар орналастырылып, соңынан сол маңдағы жерқабақтардағы жұмыс тастарды тұрғын үй тұрғызуға пайдаланады. Сөйтіп барлаушы-геологтар мекені Өзен поселкесі пайда болды. Түбекті игерушілердің жанқиярлық еңбегі босқа кетпеді. Алпысыншы жылдары Өзен кенорнынан газ бен мұнайдың көзі ашылды. [[1964 жыл]]ы қазіргі мұнайшылар қаласының қазығы қағылып, қала типтес жұмысшы поселкесі пайда болды. Онда Маңғыстау жарты аралында тұңғыш рет мұнай кәсіпшілігі басқармасы құрылды, бұл өлкеде екпінді құрылысшы бригадалары жасақталып, тұрғын үйлер мен мәдени нысандарды салу жұмыстары жүргізілді. [[1968 жыл]]ы [[21 қазан]]да [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғары Кеңес]] Президиумының қаулысымен [[Атырау облысы|Гурьев (қазіргі Атырау) облысы]] құрамында Өзен ауданы құрылып Жаңаөзен поселкесі қала статусын алды. ====Жаңаөзен оқиғалары==== {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (1989)}} 1989 жылы жергілікті халық сырттан келген жұмысшылардың қазақтарға қатысты кемсітушілігіне наразылық танытып бас көтерді. Кавказ ұлтының өкілдерін арнайы ұшақтармен көшірді. Халықтың бас көтеруі "Витязь" арнайы әскер жасағының күшімен тоқтатылды. {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (2011)}} 16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласының орталық алаңына еңбек дауына байланысты жеті айдан бері ереуілге шыққан Өзенмұнайгаз мекемесінің бұрынғы қызметкерлері мен жергілікті құқық қорғау органдары арасында болған қақтығыс. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері тарапынан қару қолданылып, оқ атылды. Қаладағы тәртіпсіздіктер коммерциялық нысандар мен мемлекеттік органдардың ғимараттарына ауысты. Полиция оқ қару қолдануы салдарынан ереуілшілер тарапынан көп адам опат болып, көбі жараланды. ==Халық саны== Жаңаөзен қаласының және оған іргелес елді мекендердің ([[Теңге (ауыл)|Теңге]] және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай селоларында]], [[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат кентінде]]) туу көрсеткішінің есебінен жыл басынан бері 4500 адамға өсіп, халқының саны 130 000 адамды немесе облыс бойынша халық санының 22,2 пайызын құрайды. Жаңаөзен қаласының әкімшілік - аумақтық құрамына 2 селолық округ - Теңге (18700 адам) және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] (3500 адам), сондай ақ 2012 жылы жаңадан құрылған Рахат кенті (30800 адам) кіреді. [[Сурет:Жаңаөзен қаласының 2019 жылғы суреті.jpg|thumb|right|200px|Жаңаөзен қаласы]] {| class="wikitable" |- ! Этнос !!Саны, адам<ref name="KZ2001">Қалалық әкімдік бойынша</ref> !!Пайыздық үлесі, % |- | [[Қазақтар]] || 149 092|| 98,67 |- | [[Орыстар]] || 1 008 || 0,66 |- | [[Этнос|басқа этностар]] || 998 || 0,67 |} {| class="wikitable" |- ! Санақ жылы !!Саны, адам !! Ер адам саны!! Әйел адам саны |- | [[1989]]<ref name="source2">[https://books.google.kz/books?hl=ru&id=N-7rAAAAMAAJ&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+1989&focus=searchwithinvolume&q=%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5 - 1989 жылғы Бүкіл кеңестік халық санағының қорытындылары. Мичиган университеті 2009. 1 том]</ref> || 48 339|| 23 765 || 24 574 |- | [[1999]]<ref name="source3">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422131954/https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2021-04-22 }}</ref> || 48 871 || 24 029 ||24 842 |- | [[2009]]<ref name="source3" /> || 91 332 || 45 079 || 46 253 |- | [[2015]]<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2015 жылдың басындағы саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> || 87 181<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || - || - |- | [[2019]]<ref name="source3" /> || 81 581<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || 44 259 || 37 322 |} ==Экономикасы== [[Сурет:Ozenmunaigaz.jpg|thumb|right|200px|"Өзенмұнайгаз" АҚ бас филиалы]] Есепті кезеңде өнеркәсіптік кәсіпорындар қолданыстағы бағада 141,9 млрд. теңгенің өнімін өндірді. Өнеркәсіп өнімінің нақты көлем индексі 112,4 пайызды құрады. Жаңаөзен қаласының мұнай және газ өндіретін ірі кәсіпорындардың бiрі-[[Өзенмұнайгаз|"Өзенмұнайгаз" АҚ]], [[Қазақ газ өңдеу зауыты|"ҚазГӨЗ" ЖШС]]. 2012 жылдың сәйкес кезеңінен мұнай өндіру көлемі 457,4 мың тоннаны құрады немесе 2,9 пайызға көбейді. == Билік органдары == Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қала дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды. {| class="wikitable" |- ! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Қосымша |- | 1.|| [[1995 жыл]] - [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] || [[Абылхан Машани]] || |- | 2. || [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] - [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] || [[Жалғас Бисалыұлы Бабаханов]] || |- | 3. || [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] - [[ақпан]] [[2012 жыл]] || [[Орақ Қуанғалиұлы Сарбөпеев]] || |- | 4. || [[ақпан]] [[2012 жыл]] - [[10 шілде]] [[2015 жыл]] || [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]] || |- | 5. || [[10 шілде]] [[2015 жыл]] - [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] || [[Елубай Жақайұлы Әбілов]] || |- | 6. || [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] - [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] || [[Әділбек Құлынтайұлы Дауылбаев]] || |- | 7. || [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] - || [[Мақсат Оңғарбайұлы Ибағаров]] || |} ==Транспорты== Қаладан Солтүстік-Оңтүстік темір жол линиясы басталады (Жаңаөзен - Гызылгая - Берекет - Этрек - Горган бағыты). Қала тұрғындары облыс орталығымен, басқа елді мекендермен [[автомобиль]] және темір жолдарымен қатынасады. Жаңаөзеннен [[Өзен]] — [[Атырау]] — [[Самара мұнай құбыры]], ''Өзен'' — [[Сайөтеш]] — [[Бейнеу газ құбыры]] басталады. Қала [[Қиғаш]] — ''Атырау'' — [[Құлсары]] — [[Бейнеу]] — [[Сайөтеш]] — ''Өзен'' магистралдық су құбыры арқылы ауыз сумен қамтамасыз етіледі. <ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> ==Оқу орындары== Қалада 6 колледж бен 1 лицей орналасқан. ====Колледждер:==== [[Сурет:College of Medicine in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Маңғыстау облыстық медицина колледжінің бас ғимараты]] * [[Маңғыстау облыстық медицина колледжі]] * Жаңаөзен мұнай мен газ колледжі * "Лингва" тіл мен аударма колледжі * Жаңаөзен политехникалық колледжі * "Каспий" педагогика мен өнеркәсіптік технологиялар колледжі * Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі ====Лицейлер:==== * Жаңаөзен кәсіпқой лицейі ==Мәдениет== [[File:House of culture in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|"Мұнайшы" мәдениет үйі]] Қалада қалалық мұражай, "Мұнайшы" мәдениет үйі, "Жалын" кинотеатры, "Өнер" МКҚК, кітапханалар бар. Қалаға іргелес Қызылсай мен Теңге селоларында "Шаңырақ" және "Атамұра" мәдениет үйлері бар. ==Қалада қарауға тұрарлық жерлер== [[File:Fountain in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан]] * Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан * Тәуелсіздік алаңы * Қашаған ескерткіші [[File:Dulyga.jpg|thumb|right|200px|"Дулыға" алаңы]] * "Дулыға" алаңы [[File:Park for WWII in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Мұнайшылар аллеясы]] * Мұнайшылар аллеясы * 1989 жылға арналған ескерткіш * Мұнайшыларға арналған ескерткіш ==Дін== [[File:Mosque in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Қалалық сүнниттік мешіт]] Қалада және іргелес селоларда қалалық сүнниттік мешіті, Қызылсай мен Теңге селоларының сүнниттік мешіттері жұмыс істеуде. 2016 жылы қаладаға ең ірі "Әбіш-Қожа" мешіті ашылды. ==Спорт== ====Спорттық клубтар:==== "Мұнайшы" футзал клубы футзалдан ҚР әуесқойлар чемпионатында өнер көрсетуде. ====Спорт үйлері:==== * [[Әмин Тұяқов атындағы стадион]]. [[File:R. Utesinov PIC.jpg|thumb|right|200px|Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]] * [[Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]]. * [["Энергетик" Балалар мен Жасөспірімдер Спорт Мектебі]]. ==Бауырлас қалалар== {| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Қала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Жыл</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Елі</span> |- | [[Ақтау]] ||2012|| {{KAZ|20px}} |} ==Белгілі адамдар== Жаңаөзенде тұрған әлде туған: * [[Рахмет Өтесінов]] - Қазақ КСР еңбек сіңірген мұнайшысы * [[Дәуіт Шайхисламов]] - қазақстандық шоумен,КВН қатысушысы * [[Алтынай Сапарғалиева]] - қазақстандық әнші, Супер Старс KZ қатысушысы * [[Luina]] - қазақстандық әнші * [[Ақмарал Кемелханова]] - қазақстандық әнші * [[Динара Бақтыбаева]]- қазақстандық кино актрисасы * [[Аманкелді Жақау Өтешов]] - қазақстандық рэп өнерінің ірге тасын қалаушы, әнші, қала белсендісі == Галерея == <gallery> Торговые точки.jpg |Сауда нүктелері Микрорайон.jpg |Мөлтекаудан Жанаозен 2.jpg |Жаңаөзен Жанаозен 3.jpg |Жаңаөзен Жанаозен.jpg|Жаңаөзен </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Маңғыстау облысы}} {{Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Маңғыстау облысы қалалары]] [[Санат:Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] hmlmqofm093sgate1z0hw3zzp3a0vs8 3637288 3637287 2026-07-31T12:51:51Z Zheksenbai Nurzhigit 182117 /* Дереккөздер */ 3637288 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Жаңаөзен |сурет = R. Utesinov PIC.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Emblem_Zhanaozen.jpeg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =18|lat_sec = |lon_deg =52 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = Шағын аудандар |әкімі = Жансейіт Қайнарбаев |құрылған уақыты = 1964 |алғашқы дерек = 1964 |бұрынғы атаулары = Новый Узень |статус алуы = 1968 |жер аумағы = 51,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = Шұғыл континентті, Құрғақшыл |ресми тілі = Қазақ |тұрғыны = 155 195<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2026 жылғы) ]</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1435 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] 98,75 %<br>[[орыстар]] 0,59 %<br>басқалары 0,66 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = Ислам |этнохороним = Жаңаөзендік |телефон коды = 2934 |пошта индексі = 130200 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zhanaozen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-zhanaozen?lang=kk Жаңаөзен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru }} '''Жаңаөзен''' — [[Маңғыстау облысы]]ндағы қала, [[Жаңаөзен қалалық әкімдігі|қалалық әкімшілік орталығы]]. Облыс орталығы — [[Ақтау]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде, Маңғыстау үстіртінің оңтүстік-батыс етегіндегі жазық шөлді белдеуде орналасқан. Тұрғыны 74,4 мың адам (2023). == Тарихы == Алпысыншы жылдардың басында [[Өзен]] кенорнына барлаушы-геологтар түпкілікті қоныстанып, өздерінің зерттеу-барлау жұмыстарын жоспарлы жүргізді. [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]]да алғашқы мекен-жайлар пайда болып, жан-жақтан халық жинала бастады. Алғашында жертөлелер мен вагондар орналастырылып, соңынан сол маңдағы жерқабақтардағы жұмыс тастарды тұрғын үй тұрғызуға пайдаланады. Сөйтіп барлаушы-геологтар мекені Өзен поселкесі пайда болды. Түбекті игерушілердің жанқиярлық еңбегі босқа кетпеді. Алпысыншы жылдары Өзен кенорнынан газ бен мұнайдың көзі ашылды. [[1964 жыл]]ы қазіргі мұнайшылар қаласының қазығы қағылып, қала типтес жұмысшы поселкесі пайда болды. Онда Маңғыстау жарты аралында тұңғыш рет мұнай кәсіпшілігі басқармасы құрылды, бұл өлкеде екпінді құрылысшы бригадалары жасақталып, тұрғын үйлер мен мәдени нысандарды салу жұмыстары жүргізілді. [[1968 жыл]]ы [[21 қазан]]да [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғары Кеңес]] Президиумының қаулысымен [[Атырау облысы|Гурьев (қазіргі Атырау) облысы]] құрамында Өзен ауданы құрылып Жаңаөзен поселкесі қала статусын алды. ====Жаңаөзен оқиғалары==== {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (1989)}} 1989 жылы жергілікті халық сырттан келген жұмысшылардың қазақтарға қатысты кемсітушілігіне наразылық танытып бас көтерді. Кавказ ұлтының өкілдерін арнайы ұшақтармен көшірді. Халықтың бас көтеруі "Витязь" арнайы әскер жасағының күшімен тоқтатылды. {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (2011)}} 16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласының орталық алаңына еңбек дауына байланысты жеті айдан бері ереуілге шыққан Өзенмұнайгаз мекемесінің бұрынғы қызметкерлері мен жергілікті құқық қорғау органдары арасында болған қақтығыс. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері тарапынан қару қолданылып, оқ атылды. Қаладағы тәртіпсіздіктер коммерциялық нысандар мен мемлекеттік органдардың ғимараттарына ауысты. Полиция оқ қару қолдануы салдарынан ереуілшілер тарапынан көп адам опат болып, көбі жараланды. ==Халық саны== Жаңаөзен қаласының және оған іргелес елді мекендердің ([[Теңге (ауыл)|Теңге]] және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай селоларында]], [[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат кентінде]]) туу көрсеткішінің есебінен жыл басынан бері 4500 адамға өсіп, халқының саны 130 000 адамды немесе облыс бойынша халық санының 22,2 пайызын құрайды. Жаңаөзен қаласының әкімшілік - аумақтық құрамына 2 селолық округ - Теңге (18700 адам) және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] (3500 адам), сондай ақ 2012 жылы жаңадан құрылған Рахат кенті (30800 адам) кіреді. [[Сурет:Жаңаөзен қаласының 2019 жылғы суреті.jpg|thumb|right|200px|Жаңаөзен қаласы]] {| class="wikitable" |- ! Этнос !!Саны, адам<ref name="KZ2001">Қалалық әкімдік бойынша</ref> !!Пайыздық үлесі, % |- | [[Қазақтар]] || 149 092|| 98,67 |- | [[Орыстар]] || 1 008 || 0,66 |- | [[Этнос|басқа этностар]] || 998 || 0,67 |} {| class="wikitable" |- ! Санақ жылы !!Саны, адам !! Ер адам саны!! Әйел адам саны |- | [[1989]]<ref name="source2">[https://books.google.kz/books?hl=ru&id=N-7rAAAAMAAJ&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+1989&focus=searchwithinvolume&q=%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5 - 1989 жылғы Бүкіл кеңестік халық санағының қорытындылары. Мичиган университеті 2009. 1 том]</ref> || 48 339|| 23 765 || 24 574 |- | [[1999]]<ref name="source3">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422131954/https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2021-04-22 }}</ref> || 48 871 || 24 029 ||24 842 |- | [[2009]]<ref name="source3" /> || 91 332 || 45 079 || 46 253 |- | [[2015]]<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2015 жылдың басындағы саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> || 87 181<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || - || - |- | [[2019]]<ref name="source3" /> || 81 581<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || 44 259 || 37 322 |} ==Экономикасы== [[Сурет:Ozenmunaigaz.jpg|thumb|right|200px|"Өзенмұнайгаз" АҚ бас филиалы]] Есепті кезеңде өнеркәсіптік кәсіпорындар қолданыстағы бағада 141,9 млрд. теңгенің өнімін өндірді. Өнеркәсіп өнімінің нақты көлем индексі 112,4 пайызды құрады. Жаңаөзен қаласының мұнай және газ өндіретін ірі кәсіпорындардың бiрі-[[Өзенмұнайгаз|"Өзенмұнайгаз" АҚ]], [[Қазақ газ өңдеу зауыты|"ҚазГӨЗ" ЖШС]]. 2012 жылдың сәйкес кезеңінен мұнай өндіру көлемі 457,4 мың тоннаны құрады немесе 2,9 пайызға көбейді. == Билік органдары == Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қала дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды. {| class="wikitable" |- ! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Қосымша |- | 1.|| [[1995 жыл]] - [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] || [[Абылхан Машани]] || |- | 2. || [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] - [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] || [[Жалғас Бисалыұлы Бабаханов]] || |- | 3. || [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] - [[ақпан]] [[2012 жыл]] || [[Орақ Қуанғалиұлы Сарбөпеев]] || |- | 4. || [[ақпан]] [[2012 жыл]] - [[10 шілде]] [[2015 жыл]] || [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]] || |- | 5. || [[10 шілде]] [[2015 жыл]] - [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] || [[Елубай Жақайұлы Әбілов]] || |- | 6. || [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] - [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] || [[Әділбек Құлынтайұлы Дауылбаев]] || |- | 7. || [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] - || [[Мақсат Оңғарбайұлы Ибағаров]] || |} ==Транспорты== Қаладан Солтүстік-Оңтүстік темір жол линиясы басталады (Жаңаөзен - Гызылгая - Берекет - Этрек - Горган бағыты). Қала тұрғындары облыс орталығымен, басқа елді мекендермен [[автомобиль]] және темір жолдарымен қатынасады. Жаңаөзеннен [[Өзен]] — [[Атырау]] — [[Самара мұнай құбыры]], ''Өзен'' — [[Сайөтеш]] — [[Бейнеу газ құбыры]] басталады. Қала [[Қиғаш]] — ''Атырау'' — [[Құлсары]] — [[Бейнеу]] — [[Сайөтеш]] — ''Өзен'' магистралдық су құбыры арқылы ауыз сумен қамтамасыз етіледі. <ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> ==Оқу орындары== Қалада 6 колледж бен 1 лицей орналасқан. ====Колледждер:==== [[Сурет:College of Medicine in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Маңғыстау облыстық медицина колледжінің бас ғимараты]] * [[Маңғыстау облыстық медицина колледжі]] * Жаңаөзен мұнай мен газ колледжі * "Лингва" тіл мен аударма колледжі * Жаңаөзен политехникалық колледжі * "Каспий" педагогика мен өнеркәсіптік технологиялар колледжі * Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі ====Лицейлер:==== * Жаңаөзен кәсіпқой лицейі ==Мәдениет== [[File:House of culture in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|"Мұнайшы" мәдениет үйі]] Қалада қалалық мұражай, "Мұнайшы" мәдениет үйі, "Жалын" кинотеатры, "Өнер" МКҚК, кітапханалар бар. Қалаға іргелес Қызылсай мен Теңге селоларында "Шаңырақ" және "Атамұра" мәдениет үйлері бар. ==Қалада қарауға тұрарлық жерлер== [[File:Fountain in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан]] * Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан * Тәуелсіздік алаңы * Қашаған ескерткіші [[File:Dulyga.jpg|thumb|right|200px|"Дулыға" алаңы]] * "Дулыға" алаңы [[File:Park for WWII in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Мұнайшылар аллеясы]] * Мұнайшылар аллеясы * 1989 жылға арналған ескерткіш * Мұнайшыларға арналған ескерткіш ==Дін== [[File:Mosque in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Қалалық сүнниттік мешіт]] Қалада және іргелес селоларда қалалық сүнниттік мешіті, Қызылсай мен Теңге селоларының сүнниттік мешіттері жұмыс істеуде. 2016 жылы қаладаға ең ірі "Әбіш-Қожа" мешіті ашылды. ==Спорт== ====Спорттық клубтар:==== "Мұнайшы" футзал клубы футзалдан ҚР әуесқойлар чемпионатында өнер көрсетуде. ====Спорт үйлері:==== * [[Әмин Тұяқов атындағы стадион]]. [[File:R. Utesinov PIC.jpg|thumb|right|200px|Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]] * [[Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]]. * [["Энергетик" Балалар мен Жасөспірімдер Спорт Мектебі]]. ==Бауырлас қалалар== {| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Қала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Жыл</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Елі</span> |- | [[Ақтау]] ||2012|| {{KAZ|20px}} |} ==Белгілі адамдар== Жаңаөзенде тұрған әлде туған: * [[Рахмет Өтесінов]] - Қазақ КСР еңбек сіңірген мұнайшысы * [[Дәуіт Шайхисламов]] - қазақстандық шоумен,КВН қатысушысы * [[Алтынай Сапарғалиева]] - қазақстандық әнші, Супер Старс KZ қатысушысы * [[Luina]] - қазақстандық әнші * [[Ақмарал Кемелханова]] - қазақстандық әнші * [[Динара Бақтыбаева]]- қазақстандық кино актрисасы * [[Аманкелді Жақау Өтешов]] - қазақстандық рэп өнерінің ірге тасын қалаушы, әнші, қала белсендісі == Галерея == <gallery> Торговые точки.jpg |Сауда нүктелері Микрорайон.jpg |Мөлтекаудан Жанаозен 2.jpg |Жаңаөзен Жанаозен 3.jpg |Жаңаөзен Жанаозен.jpg|Жаңаөзен </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан үкіметінің 2025 жылғы 15 қыркүйектегі қаулысымен Маңғыстау облысындағы Жаңаөзен қаласының шекарасы өзгертілді, деп хабарлайды Zakon.kz. https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6068239-zhaazen-alasyny-aumay-keeytld.html}} {{Қазақстан қалалары}} {{Маңғыстау облысы}} {{Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Маңғыстау облысы қалалары]] [[Санат:Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] bd32xor51a7w6wqlzrqox89yxuu0qfp 3637289 3637288 2026-07-31T13:00:08Z Zheksenbai Nurzhigit 182117 /* */ 3637289 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Жаңаөзен |сурет = R. Utesinov PIC.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Emblem_Zhanaozen.jpeg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =18|lat_sec = |lon_deg =52 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = Шағын аудандар |әкімі = Жансейіт Қайнарбаев |құрылған уақыты = 1964 |алғашқы дерек = 1964 |бұрынғы атаулары = Новый Узень |статус алуы = 1968 |жер аумағы = 51,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = Шұғыл континентті, Құрғақшыл |ресми тілі = Қазақ |тұрғыны = 155 195<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2026 жылғы) ]</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 94,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] 98,75 %<br>[[орыстар]] 0,59 %<br>басқалары 0,66 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = Ислам |этнохороним = Жаңаөзендік |телефон коды = 2934 |пошта индексі = 130200 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zhanaozen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-zhanaozen?lang=kk Жаңаөзен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru }} '''Жаңаөзен''' — [[Маңғыстау облысы]]ндағы қала, [[Жаңаөзен қалалық әкімдігі|қалалық әкімшілік орталығы]]. Облыс орталығы — [[Ақтау]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде, Маңғыстау үстіртінің оңтүстік-батыс етегіндегі жазық шөлді белдеуде орналасқан. Тұрғыны 74,4 мың адам (2023). == Тарихы == Алпысыншы жылдардың басында [[Өзен]] кенорнына барлаушы-геологтар түпкілікті қоныстанып, өздерінің зерттеу-барлау жұмыстарын жоспарлы жүргізді. [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]]да алғашқы мекен-жайлар пайда болып, жан-жақтан халық жинала бастады. Алғашында жертөлелер мен вагондар орналастырылып, соңынан сол маңдағы жерқабақтардағы жұмыс тастарды тұрғын үй тұрғызуға пайдаланады. Сөйтіп барлаушы-геологтар мекені Өзен поселкесі пайда болды. Түбекті игерушілердің жанқиярлық еңбегі босқа кетпеді. Алпысыншы жылдары Өзен кенорнынан газ бен мұнайдың көзі ашылды. [[1964 жыл]]ы қазіргі мұнайшылар қаласының қазығы қағылып, қала типтес жұмысшы поселкесі пайда болды. Онда Маңғыстау жарты аралында тұңғыш рет мұнай кәсіпшілігі басқармасы құрылды, бұл өлкеде екпінді құрылысшы бригадалары жасақталып, тұрғын үйлер мен мәдени нысандарды салу жұмыстары жүргізілді. [[1968 жыл]]ы [[21 қазан]]да [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғары Кеңес]] Президиумының қаулысымен [[Атырау облысы|Гурьев (қазіргі Атырау) облысы]] құрамында Өзен ауданы құрылып Жаңаөзен поселкесі қала статусын алды. ====Жаңаөзен оқиғалары==== {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (1989)}} 1989 жылы жергілікті халық сырттан келген жұмысшылардың қазақтарға қатысты кемсітушілігіне наразылық танытып бас көтерді. Кавказ ұлтының өкілдерін арнайы ұшақтармен көшірді. Халықтың бас көтеруі "Витязь" арнайы әскер жасағының күшімен тоқтатылды. {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (2011)}} 16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласының орталық алаңына еңбек дауына байланысты жеті айдан бері ереуілге шыққан Өзенмұнайгаз мекемесінің бұрынғы қызметкерлері мен жергілікті құқық қорғау органдары арасында болған қақтығыс. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері тарапынан қару қолданылып, оқ атылды. Қаладағы тәртіпсіздіктер коммерциялық нысандар мен мемлекеттік органдардың ғимараттарына ауысты. Полиция оқ қару қолдануы салдарынан ереуілшілер тарапынан көп адам опат болып, көбі жараланды. ==Халық саны== Жаңаөзен қаласының және оған іргелес елді мекендердің ([[Теңге (ауыл)|Теңге]] және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай селоларында]], [[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат кентінде]]) туу көрсеткішінің есебінен жыл басынан бері 4500 адамға өсіп, халқының саны 130 000 адамды немесе облыс бойынша халық санының 22,2 пайызын құрайды. Жаңаөзен қаласының әкімшілік - аумақтық құрамына 2 селолық округ - Теңге (18700 адам) және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] (3500 адам), сондай ақ 2012 жылы жаңадан құрылған Рахат кенті (30800 адам) кіреді. [[Сурет:Жаңаөзен қаласының 2019 жылғы суреті.jpg|thumb|right|200px|Жаңаөзен қаласы]] {| class="wikitable" |- ! Этнос !!Саны, адам<ref name="KZ2001">Қалалық әкімдік бойынша</ref> !!Пайыздық үлесі, % |- | [[Қазақтар]] || 149 092|| 98,67 |- | [[Орыстар]] || 1 008 || 0,66 |- | [[Этнос|басқа этностар]] || 998 || 0,67 |} {| class="wikitable" |- ! Санақ жылы !!Саны, адам !! Ер адам саны!! Әйел адам саны |- | [[1989]]<ref name="source2">[https://books.google.kz/books?hl=ru&id=N-7rAAAAMAAJ&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+1989&focus=searchwithinvolume&q=%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5 - 1989 жылғы Бүкіл кеңестік халық санағының қорытындылары. Мичиган университеті 2009. 1 том]</ref> || 48 339|| 23 765 || 24 574 |- | [[1999]]<ref name="source3">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422131954/https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2021-04-22 }}</ref> || 48 871 || 24 029 ||24 842 |- | [[2009]]<ref name="source3" /> || 91 332 || 45 079 || 46 253 |- | [[2015]]<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2015 жылдың басындағы саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> || 87 181<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || - || - |- | [[2019]]<ref name="source3" /> || 81 581<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || 44 259 || 37 322 |} ==Экономикасы== [[Сурет:Ozenmunaigaz.jpg|thumb|right|200px|"Өзенмұнайгаз" АҚ бас филиалы]] Есепті кезеңде өнеркәсіптік кәсіпорындар қолданыстағы бағада 141,9 млрд. теңгенің өнімін өндірді. Өнеркәсіп өнімінің нақты көлем индексі 112,4 пайызды құрады. Жаңаөзен қаласының мұнай және газ өндіретін ірі кәсіпорындардың бiрі-[[Өзенмұнайгаз|"Өзенмұнайгаз" АҚ]], [[Қазақ газ өңдеу зауыты|"ҚазГӨЗ" ЖШС]]. 2012 жылдың сәйкес кезеңінен мұнай өндіру көлемі 457,4 мың тоннаны құрады немесе 2,9 пайызға көбейді. == Билік органдары == Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қала дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды. {| class="wikitable" |- ! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Қосымша |- | 1.|| [[1995 жыл]] - [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] || [[Абылхан Машани]] || |- | 2. || [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] - [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] || [[Жалғас Бисалыұлы Бабаханов]] || |- | 3. || [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] - [[ақпан]] [[2012 жыл]] || [[Орақ Қуанғалиұлы Сарбөпеев]] || |- | 4. || [[ақпан]] [[2012 жыл]] - [[10 шілде]] [[2015 жыл]] || [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]] || |- | 5. || [[10 шілде]] [[2015 жыл]] - [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] || [[Елубай Жақайұлы Әбілов]] || |- | 6. || [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] - [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] || [[Әділбек Құлынтайұлы Дауылбаев]] || |- | 7. || [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] - || [[Мақсат Оңғарбайұлы Ибағаров]] || |} ==Транспорты== Қаладан Солтүстік-Оңтүстік темір жол линиясы басталады (Жаңаөзен - Гызылгая - Берекет - Этрек - Горган бағыты). Қала тұрғындары облыс орталығымен, басқа елді мекендермен [[автомобиль]] және темір жолдарымен қатынасады. Жаңаөзеннен [[Өзен]] — [[Атырау]] — [[Самара мұнай құбыры]], ''Өзен'' — [[Сайөтеш]] — [[Бейнеу газ құбыры]] басталады. Қала [[Қиғаш]] — ''Атырау'' — [[Құлсары]] — [[Бейнеу]] — [[Сайөтеш]] — ''Өзен'' магистралдық су құбыры арқылы ауыз сумен қамтамасыз етіледі. <ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> ==Оқу орындары== Қалада 6 колледж бен 1 лицей орналасқан. ====Колледждер:==== [[Сурет:College of Medicine in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Маңғыстау облыстық медицина колледжінің бас ғимараты]] * [[Маңғыстау облыстық медицина колледжі]] * Жаңаөзен мұнай мен газ колледжі * "Лингва" тіл мен аударма колледжі * Жаңаөзен политехникалық колледжі * "Каспий" педагогика мен өнеркәсіптік технологиялар колледжі * Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі ====Лицейлер:==== * Жаңаөзен кәсіпқой лицейі ==Мәдениет== [[File:House of culture in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|"Мұнайшы" мәдениет үйі]] Қалада қалалық мұражай, "Мұнайшы" мәдениет үйі, "Жалын" кинотеатры, "Өнер" МКҚК, кітапханалар бар. Қалаға іргелес Қызылсай мен Теңге селоларында "Шаңырақ" және "Атамұра" мәдениет үйлері бар. ==Қалада қарауға тұрарлық жерлер== [[File:Fountain in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан]] * Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан * Тәуелсіздік алаңы * Қашаған ескерткіші [[File:Dulyga.jpg|thumb|right|200px|"Дулыға" алаңы]] * "Дулыға" алаңы [[File:Park for WWII in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Мұнайшылар аллеясы]] * Мұнайшылар аллеясы * 1989 жылға арналған ескерткіш * Мұнайшыларға арналған ескерткіш ==Дін== [[File:Mosque in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Қалалық сүнниттік мешіт]] Қалада және іргелес селоларда қалалық сүнниттік мешіті, Қызылсай мен Теңге селоларының сүнниттік мешіттері жұмыс істеуде. 2016 жылы қаладаға ең ірі "Әбіш-Қожа" мешіті ашылды. ==Спорт== ====Спорттық клубтар:==== "Мұнайшы" футзал клубы футзалдан ҚР әуесқойлар чемпионатында өнер көрсетуде. ====Спорт үйлері:==== * [[Әмин Тұяқов атындағы стадион]]. [[File:R. Utesinov PIC.jpg|thumb|right|200px|Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]] * [[Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]]. * [["Энергетик" Балалар мен Жасөспірімдер Спорт Мектебі]]. ==Бауырлас қалалар== {| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Қала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Жыл</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Елі</span> |- | [[Ақтау]] ||2012|| {{KAZ|20px}} |} ==Белгілі адамдар== Жаңаөзенде тұрған әлде туған: * [[Рахмет Өтесінов]] - Қазақ КСР еңбек сіңірген мұнайшысы * [[Дәуіт Шайхисламов]] - қазақстандық шоумен,КВН қатысушысы * [[Алтынай Сапарғалиева]] - қазақстандық әнші, Супер Старс KZ қатысушысы * [[Luina]] - қазақстандық әнші * [[Ақмарал Кемелханова]] - қазақстандық әнші * [[Динара Бақтыбаева]]- қазақстандық кино актрисасы * [[Аманкелді Жақау Өтешов]] - қазақстандық рэп өнерінің ірге тасын қалаушы, әнші, қала белсендісі == Галерея == <gallery> Торговые точки.jpg |Сауда нүктелері Микрорайон.jpg |Мөлтекаудан Жанаозен 2.jpg |Жаңаөзен Жанаозен 3.jpg |Жаңаөзен Жанаозен.jpg|Жаңаөзен </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан үкіметінің 2025 жылғы 15 қыркүйектегі қаулысымен Маңғыстау облысындағы Жаңаөзен қаласының шекарасы өзгертілді, деп хабарлайды Zakon.kz. https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6068239-zhaazen-alasyny-aumay-keeytld.html}} {{Қазақстан қалалары}} {{Маңғыстау облысы}} {{Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Маңғыстау облысы қалалары]] [[Санат:Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] fskzmvz6lak8i9df18ossogp8yhfrb9 3637290 3637289 2026-07-31T13:02:06Z Zheksenbai Nurzhigit 182117 /* */ 3637290 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Жаңаөзен |сурет = R. Utesinov PIC.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Emblem_Zhanaozen.jpeg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =18|lat_sec = |lon_deg =52 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = Шағын аудандар |әкімі = Жансейіт Қайнарбаев |құрылған уақыты = 1964 |алғашқы дерек = 1964 |бұрынғы атаулары = Новый Узень |статус алуы = 1968 |жер аумағы = 51,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = Шұғыл континентті, Құрғақшыл |ресми тілі = Қазақ |тұрғыны = 155 195<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2026 жылғы) ]</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 94,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] 98,75 %<br>[[орыстар]] 0,59 %<br>басқалары 0,66 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = Ислам |этнохороним = Жаңаөзендік |телефон коды = 2934 |пошта индексі = 130200 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zhanaozen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-zhanaozen?lang=kk Жаңаөзен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru }} '''Жаңаөзен''' — [[Маңғыстау облысы]]ндағы қала, [[Жаңаөзен қалалық әкімдігі|қалалық әкімшілік орталығы]]. Облыс орталығы — [[Ақтау]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде, Маңғыстау үстіртінің оңтүстік-батыс етегіндегі жазық шөлді белдеуде орналасқан. Тұрғыны 74,4 мың адам (2023). == Тарихы == Алпысыншы жылдардың басында [[Өзен]] кенорнына барлаушы-геологтар түпкілікті қоныстанып, өздерінің зерттеу-барлау жұмыстарын жоспарлы жүргізді. [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]]да алғашқы мекен-жайлар пайда болып, жан-жақтан халық жинала бастады. Алғашында жертөлелер мен вагондар орналастырылып, соңынан сол маңдағы жерқабақтардағы жұмыс тастарды тұрғын үй тұрғызуға пайдаланады. Сөйтіп барлаушы-геологтар мекені Өзен поселкесі пайда болды. Түбекті игерушілердің жанқиярлық еңбегі босқа кетпеді. Алпысыншы жылдары Өзен кенорнынан газ бен мұнайдың көзі ашылды. [[1964 жыл]]ы қазіргі мұнайшылар қаласының қазығы қағылып, қала типтес жұмысшы поселкесі пайда болды. Онда Маңғыстау жарты аралында тұңғыш рет мұнай кәсіпшілігі басқармасы құрылды, бұл өлкеде екпінді құрылысшы бригадалары жасақталып, тұрғын үйлер мен мәдени нысандарды салу жұмыстары жүргізілді. [[1968 жыл]]ы [[21 қазан]]да [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғары Кеңес]] Президиумының қаулысымен [[Атырау облысы|Гурьев (қазіргі Атырау) облысы]] құрамында Өзен ауданы құрылып Жаңаөзен поселкесі қала статусын алды. ====Жаңаөзен оқиғалары==== {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (1989)}} 1989 жылы жергілікті халық сырттан келген жұмысшылардың қазақтарға қатысты кемсітушілігіне наразылық танытып бас көтерді. Кавказ ұлтының өкілдерін арнайы ұшақтармен көшірді. Халықтың бас көтеруі "Витязь" арнайы әскер жасағының күшімен тоқтатылды. {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (2011)}} 16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласының орталық алаңына еңбек дауына байланысты жеті айдан бері ереуілге шыққан Өзенмұнайгаз мекемесінің бұрынғы қызметкерлері мен жергілікті құқық қорғау органдары арасында болған қақтығыс. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері тарапынан қару қолданылып, оқ атылды. Қаладағы тәртіпсіздіктер коммерциялық нысандар мен мемлекеттік органдардың ғимараттарына ауысты. Полиция оқ қару қолдануы салдарынан ереуілшілер тарапынан көп адам опат болып, көбі жараланды. ==Халық саны== Жаңаөзен қаласының және оған іргелес елді мекендердің ([[Теңге (ауыл)|Теңге]] және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай селоларында]], [[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат кентінде]]) туу көрсеткішінің есебінен жыл басынан бері 4500 адамға өсіп, халқының саны 130 000 адамды немесе облыс бойынша халық санының 22,2 пайызын құрайды. Жаңаөзен қаласының әкімшілік - аумақтық құрамына 2 селолық округ - Теңге (18700 адам) және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] (3500 адам), сондай ақ 2012 жылы жаңадан құрылған Рахат кенті (30800 адам) кіреді. [[Сурет:Жаңаөзен қаласының 2019 жылғы суреті.jpg|thumb|right|200px|Жаңаөзен қаласы]] {| class="wikitable" |- ! Этнос !!Саны, адам<ref name="KZ2001">Қалалық әкімдік бойынша</ref> !!Пайыздық үлесі, % |- | [[Қазақтар]] || 149 092|| 98,67 |- | [[Орыстар]] || 1 008 || 0,66 |- | [[Этнос|басқа этностар]] || 998 || 0,67 |} {| class="wikitable" |- ! Санақ жылы !!Саны, адам !! Ер адам саны!! Әйел адам саны |- | [[1989]]<ref name="source2">[https://books.google.kz/books?hl=ru&id=N-7rAAAAMAAJ&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+1989&focus=searchwithinvolume&q=%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5 - 1989 жылғы Бүкіл кеңестік халық санағының қорытындылары. Мичиган университеті 2009. 1 том]</ref> || 48 339|| 23 765 || 24 574 |- | [[1999]]<ref name="source3">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422131954/https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2021-04-22 }}</ref> || 48 871 || 24 029 ||24 842 |- | [[2009]]<ref name="source3" /> || 91 332 || 45 079 || 46 253 |- | [[2015]]<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2015 жылдың басындағы саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> || 87 181<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || - || - |- | [[2019]]<ref name="source3" /> || 81 581<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || 44 259 || 37 322 |} ==Экономикасы== [[Сурет:Ozenmunaigaz.jpg|thumb|right|200px|"Өзенмұнайгаз" АҚ бас филиалы]] Есепті кезеңде өнеркәсіптік кәсіпорындар қолданыстағы бағада 141,9 млрд. теңгенің өнімін өндірді. Өнеркәсіп өнімінің нақты көлем индексі 112,4 пайызды құрады. Жаңаөзен қаласының мұнай және газ өндіретін ірі кәсіпорындардың бiрі-[[Өзенмұнайгаз|"Өзенмұнайгаз" АҚ]], [[Қазақ газ өңдеу зауыты|"ҚазГӨЗ" ЖШС]]. 2012 жылдың сәйкес кезеңінен мұнай өндіру көлемі 457,4 мың тоннаны құрады немесе 2,9 пайызға көбейді. == Билік органдары == Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қала дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды. {| class="wikitable" |- ! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Қосымша |- | 1.|| [[1995 жыл]] - [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] || [[Абылхан Машани]] || |- | 2. || [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] - [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] || [[Жалғас Бисалыұлы Бабаханов]] || |- | 3. || [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] - [[ақпан]] [[2012 жыл]] || [[Орақ Қуанғалиұлы Сарбөпеев]] || |- | 4. || [[ақпан]] [[2012 жыл]] - [[10 шілде]] [[2015 жыл]] || [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]] || |- | 5. || [[10 шілде]] [[2015 жыл]] - [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] || [[Елубай Жақайұлы Әбілов]] || |- | 6. || [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] - [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] || [[Әділбек Құлынтайұлы Дауылбаев]] || |- | 7. || [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] - || [[Мақсат Оңғарбайұлы Ибағаров]] || |} ==Транспорты== Қаладан Солтүстік-Оңтүстік темір жол линиясы басталады (Жаңаөзен - Гызылгая - Берекет - Этрек - Горган бағыты). Қала тұрғындары облыс орталығымен, басқа елді мекендермен [[автомобиль]] және темір жолдарымен қатынасады. Жаңаөзеннен [[Өзен]] — [[Атырау]] — [[Самара мұнай құбыры]], ''Өзен'' — [[Сайөтеш]] — [[Бейнеу газ құбыры]] басталады. Қала [[Қиғаш]] — ''Атырау'' — [[Құлсары]] — [[Бейнеу]] — [[Сайөтеш]] — ''Өзен'' магистралдық су құбыры арқылы ауыз сумен қамтамасыз етіледі. <ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> ==Оқу орындары== Қалада 6 колледж бен 1 лицей орналасқан. ====Колледждер:==== [[Сурет:College of Medicine in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Маңғыстау облыстық медицина колледжінің бас ғимараты]] * [[Маңғыстау облыстық медицина колледжі]] * Жаңаөзен мұнай мен газ колледжі * "Лингва" тіл мен аударма колледжі * Жаңаөзен политехникалық колледжі * "Каспий" педагогика мен өнеркәсіптік технологиялар колледжі * Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі ====Лицейлер:==== * Жаңаөзен кәсіпқой лицейі ==Мәдениет== [[File:House of culture in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|"Мұнайшы" мәдениет үйі]] Қалада қалалық мұражай, "Мұнайшы" мәдениет үйі, "Жалын" кинотеатры, "Өнер" МКҚК, кітапханалар бар. Қалаға іргелес Қызылсай мен Теңге селоларында "Шаңырақ" және "Атамұра" мәдениет үйлері бар. ==Қалада қарауға тұрарлық жерлер== [[File:Fountain in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан]] * Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан * Тәуелсіздік алаңы * Қашаған ескерткіші [[File:Dulyga.jpg|thumb|right|200px|"Дулыға" алаңы]] * "Дулыға" алаңы [[File:Park for WWII in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Мұнайшылар аллеясы]] * Мұнайшылар аллеясы * 1989 жылға арналған ескерткіш * Мұнайшыларға арналған ескерткіш ==Дін== [[File:Mosque in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Қалалық сүнниттік мешіт]] Қалада және іргелес селоларда қалалық сүнниттік мешіті, Қызылсай мен Теңге селоларының сүнниттік мешіттері жұмыс істеуде. 2016 жылы қаладаға ең ірі "Әбіш-Қожа" мешіті ашылды. ==Спорт== ====Спорттық клубтар:==== "Мұнайшы" футзал клубы футзалдан ҚР әуесқойлар чемпионатында өнер көрсетуде. ====Спорт үйлері:==== * [[Әмин Тұяқов атындағы стадион]]. [[File:R. Utesinov PIC.jpg|thumb|right|200px|Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]] * [[Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]]. * [["Энергетик" Балалар мен Жасөспірімдер Спорт Мектебі]]. ==Бауырлас қалалар== {| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Қала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Жыл</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Елі</span> |- | [[Ақтау]] ||2012|| {{KAZ|20px}} |} ==Белгілі адамдар== Жаңаөзенде тұрған әлде туған: * [[Рахмет Өтесінов]] - Қазақ КСР еңбек сіңірген мұнайшысы * [[Дәуіт Шайхисламов]] - қазақстандық шоумен,КВН қатысушысы * [[Алтынай Сапарғалиева]] - қазақстандық әнші, Супер Старс KZ қатысушысы * [[Luina]] - қазақстандық әнші * [[Ақмарал Кемелханова]] - қазақстандық әнші * [[Динара Бақтыбаева]]- қазақстандық кино актрисасы * [[Аманкелді Жақау Өтешов]] - қазақстандық рэп өнерінің ірге тасын қалаушы, әнші, қала белсендісі == Галерея == <gallery> Торговые точки.jpg |Сауда нүктелері Микрорайон.jpg |Мөлтекаудан Жанаозен 2.jpg |Жаңаөзен Жанаозен 3.jpg |Жаңаөзен Жанаозен.jpg|Жаңаөзен </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан үкіметінің 2025 жылғы 15 қыркүйектегі қаулысымен Маңғыстау облысындағы Жаңаөзен қаласының шекарасы өзгертілді, деп хабарлайды Zakon.kz. https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6068239-zhaazen-alasyny-aumay-keeytld.html}} {{Қазақстан қалалары}} {{Маңғыстау облысы}} {{Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Маңғыстау облысы қалалары]] [[Санат:Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] cv09d4ijj72g9e45x5pug2g3zos654h 3637295 3637290 2026-07-31T13:49:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Zheksenbai Nurzhigit|Zheksenbai Nurzhigit]] ([[User talk:Zheksenbai Nurzhigit|т]]) өңдемелерінен [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3494937 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Жаңаөзен |сурет = R. Utesinov PIC.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Emblem_Zhanaozen.jpeg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =18|lat_sec = |lon_deg =52 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = Шағын аудандар |әкімі = Жансейіт Қайнарбаев |құрылған уақыты = 1964 |алғашқы дерек = 1964 |бұрынғы атаулары = Новый Узень |статус алуы = 1968 |жер аумағы = 51,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = Шұғыл континентті, Құрғақшыл |ресми тілі = Қазақ |тұрғыны = 74 357<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 1435 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] 98,75 %<br>[[орыстар]] 0,59 %<br>басқалары 0,66 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = Ислам |этнохороним = Жаңаөзендік |телефон коды = 2934 |пошта индексі = 130200 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zhanaozen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-zhanaozen?lang=kk Жаңаөзен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru }} '''Жаңаөзен''' — [[Маңғыстау облысы]]ндағы қала, [[Жаңаөзен қалалық әкімдігі|қалалық әкімшілік орталығы]]. Облыс орталығы — [[Ақтау]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде, Маңғыстау үстіртінің оңтүстік-батыс етегіндегі жазық шөлді белдеуде орналасқан. Тұрғыны 74,4 мың адам (2023). == Тарихы == Алпысыншы жылдардың басында [[Өзен]] кенорнына барлаушы-геологтар түпкілікті қоныстанып, өздерінің зерттеу-барлау жұмыстарын жоспарлы жүргізді. [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]]да алғашқы мекен-жайлар пайда болып, жан-жақтан халық жинала бастады. Алғашында жертөлелер мен вагондар орналастырылып, соңынан сол маңдағы жерқабақтардағы жұмыс тастарды тұрғын үй тұрғызуға пайдаланады. Сөйтіп барлаушы-геологтар мекені Өзен поселкесі пайда болды. Түбекті игерушілердің жанқиярлық еңбегі босқа кетпеді. Алпысыншы жылдары Өзен кенорнынан газ бен мұнайдың көзі ашылды. [[1964 жыл]]ы қазіргі мұнайшылар қаласының қазығы қағылып, қала типтес жұмысшы поселкесі пайда болды. Онда Маңғыстау жарты аралында тұңғыш рет мұнай кәсіпшілігі басқармасы құрылды, бұл өлкеде екпінді құрылысшы бригадалары жасақталып, тұрғын үйлер мен мәдени нысандарды салу жұмыстары жүргізілді. [[1968 жыл]]ы [[21 қазан]]да [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғары Кеңес]] Президиумының қаулысымен [[Атырау облысы|Гурьев (қазіргі Атырау) облысы]] құрамында Өзен ауданы құрылып Жаңаөзен поселкесі қала статусын алды. ====Жаңаөзен оқиғалары==== {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (1989)}} 1989 жылы жергілікті халық сырттан келген жұмысшылардың қазақтарға қатысты кемсітушілігіне наразылық танытып бас көтерді. Кавказ ұлтының өкілдерін арнайы ұшақтармен көшірді. Халықтың бас көтеруі "Витязь" арнайы әскер жасағының күшімен тоқтатылды. {{Main|Жаңаөзен оқиғасы (2011)}} 16 желтоқсан күні Жаңаөзен қаласының орталық алаңына еңбек дауына байланысты жеті айдан бері ереуілге шыққан Өзенмұнайгаз мекемесінің бұрынғы қызметкерлері мен жергілікті құқық қорғау органдары арасында болған қақтығыс. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері тарапынан қару қолданылып, оқ атылды. Қаладағы тәртіпсіздіктер коммерциялық нысандар мен мемлекеттік органдардың ғимараттарына ауысты. Полиция оқ қару қолдануы салдарынан ереуілшілер тарапынан көп адам опат болып, көбі жараланды. ==Халық саны== Жаңаөзен қаласының және оған іргелес елді мекендердің ([[Теңге (ауыл)|Теңге]] және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай селоларында]], [[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат кентінде]]) туу көрсеткішінің есебінен жыл басынан бері 4500 адамға өсіп, халқының саны 130 000 адамды немесе облыс бойынша халық санының 22,2 пайызын құрайды. Жаңаөзен қаласының әкімшілік - аумақтық құрамына 2 селолық округ - Теңге (18700 адам) және [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] (3500 адам), сондай ақ 2012 жылы жаңадан құрылған Рахат кенті (30800 адам) кіреді. [[Сурет:Жаңаөзен қаласының 2019 жылғы суреті.jpg|thumb|right|200px|Жаңаөзен қаласы]] {| class="wikitable" |- ! Этнос !!Саны, адам<ref name="KZ2001">Қалалық әкімдік бойынша</ref> !!Пайыздық үлесі, % |- | [[Қазақтар]] || 149 092|| 98,67 |- | [[Орыстар]] || 1 008 || 0,66 |- | [[Этнос|басқа этностар]] || 998 || 0,67 |} {| class="wikitable" |- ! Санақ жылы !!Саны, адам !! Ер адам саны!! Әйел адам саны |- | [[1989]]<ref name="source2">[https://books.google.kz/books?hl=ru&id=N-7rAAAAMAAJ&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+1989&focus=searchwithinvolume&q=%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5 - 1989 жылғы Бүкіл кеңестік халық санағының қорытындылары. Мичиган университеті 2009. 1 том]</ref> || 48 339|| 23 765 || 24 574 |- | [[1999]]<ref name="source3">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422131954/https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2021-04-22 }}</ref> || 48 871 || 24 029 ||24 842 |- | [[2009]]<ref name="source3" /> || 91 332 || 45 079 || 46 253 |- | [[2015]]<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2015 жылдың басындағы саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> || 87 181<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || - || - |- | [[2019]]<ref name="source3" /> || 81 581<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || 44 259 || 37 322 |} ==Экономикасы== [[Сурет:Ozenmunaigaz.jpg|thumb|right|200px|"Өзенмұнайгаз" АҚ бас филиалы]] Есепті кезеңде өнеркәсіптік кәсіпорындар қолданыстағы бағада 141,9 млрд. теңгенің өнімін өндірді. Өнеркәсіп өнімінің нақты көлем индексі 112,4 пайызды құрады. Жаңаөзен қаласының мұнай және газ өндіретін ірі кәсіпорындардың бiрі-[[Өзенмұнайгаз|"Өзенмұнайгаз" АҚ]], [[Қазақ газ өңдеу зауыты|"ҚазГӨЗ" ЖШС]]. 2012 жылдың сәйкес кезеңінен мұнай өндіру көлемі 457,4 мың тоннаны құрады немесе 2,9 пайызға көбейді. == Билік органдары == Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қала дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды. {| class="wikitable" |- ! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Қосымша |- | 1.|| [[1995 жыл]] - [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] || [[Абылхан Машани]] || |- | 2. || [[желтоқсан]] [[1999 жыл]] - [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] || [[Жалғас Бисалыұлы Бабаханов]] || |- | 3. || [[желтоқсан]] [[2009 жыл]] - [[ақпан]] [[2012 жыл]] || [[Орақ Қуанғалиұлы Сарбөпеев]] || |- | 4. || [[ақпан]] [[2012 жыл]] - [[10 шілде]] [[2015 жыл]] || [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]] || |- | 5. || [[10 шілде]] [[2015 жыл]] - [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] || [[Елубай Жақайұлы Әбілов]] || |- | 6. || [[21 желтоқсан]] [[2017 жыл]] - [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] || [[Әділбек Құлынтайұлы Дауылбаев]] || |- | 7. || [[4 қыркүйек]] [[2019 жыл]] - || [[Мақсат Оңғарбайұлы Ибағаров]] || |} ==Транспорты== Қаладан Солтүстік-Оңтүстік темір жол линиясы басталады (Жаңаөзен - Гызылгая - Берекет - Этрек - Горган бағыты). Қала тұрғындары облыс орталығымен, басқа елді мекендермен [[автомобиль]] және темір жолдарымен қатынасады. Жаңаөзеннен [[Өзен]] — [[Атырау]] — [[Самара мұнай құбыры]], ''Өзен'' — [[Сайөтеш]] — [[Бейнеу газ құбыры]] басталады. Қала [[Қиғаш]] — ''Атырау'' — [[Құлсары]] — [[Бейнеу]] — [[Сайөтеш]] — ''Өзен'' магистралдық су құбыры арқылы ауыз сумен қамтамасыз етіледі. <ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> ==Оқу орындары== Қалада 6 колледж бен 1 лицей орналасқан. ====Колледждер:==== [[Сурет:College of Medicine in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Маңғыстау облыстық медицина колледжінің бас ғимараты]] * [[Маңғыстау облыстық медицина колледжі]] * Жаңаөзен мұнай мен газ колледжі * "Лингва" тіл мен аударма колледжі * Жаңаөзен политехникалық колледжі * "Каспий" педагогика мен өнеркәсіптік технологиялар колледжі * Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі ====Лицейлер:==== * Жаңаөзен кәсіпқой лицейі ==Мәдениет== [[File:House of culture in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|"Мұнайшы" мәдениет үйі]] Қалада қалалық мұражай, "Мұнайшы" мәдениет үйі, "Жалын" кинотеатры, "Өнер" МКҚК, кітапханалар бар. Қалаға іргелес Қызылсай мен Теңге селоларында "Шаңырақ" және "Атамұра" мәдениет үйлері бар. ==Қалада қарауға тұрарлық жерлер== [[File:Fountain in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан]] * Бала мен дельфин скульптурасымен әшекейленген фонтан * Тәуелсіздік алаңы * Қашаған ескерткіші [[File:Dulyga.jpg|thumb|right|200px|"Дулыға" алаңы]] * "Дулыға" алаңы [[File:Park for WWII in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Мұнайшылар аллеясы]] * Мұнайшылар аллеясы * 1989 жылға арналған ескерткіш * Мұнайшыларға арналған ескерткіш ==Дін== [[File:Mosque in Zhanaozen.jpg|thumb|right|200px|Қалалық сүнниттік мешіт]] Қалада және іргелес селоларда қалалық сүнниттік мешіті, Қызылсай мен Теңге селоларының сүнниттік мешіттері жұмыс істеуде. 2016 жылы қаладаға ең ірі "Әбіш-Қожа" мешіті ашылды. ==Спорт== ====Спорттық клубтар:==== "Мұнайшы" футзал клубы футзалдан ҚР әуесқойлар чемпионатында өнер көрсетуде. ====Спорт үйлері:==== * [[Әмин Тұяқов атындағы стадион]]. [[File:R. Utesinov PIC.jpg|thumb|right|200px|Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]] * [[Рахмет Өтесінов атындағы Дене - Шынықтыру Сауықтыру Комплексі]]. * [["Энергетик" Балалар мен Жасөспірімдер Спорт Мектебі]]. ==Бауырлас қалалар== {| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Қала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Жыл</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Елі</span> |- | [[Ақтау]] ||2012|| {{KAZ|20px}} |} ==Белгілі адамдар== Жаңаөзенде тұрған әлде туған: * [[Рахмет Өтесінов]] - Қазақ КСР еңбек сіңірген мұнайшысы * [[Дәуіт Шайхисламов]] - қазақстандық шоумен,КВН қатысушысы * [[Алтынай Сапарғалиева]] - қазақстандық әнші, Супер Старс KZ қатысушысы * [[Luina]] - қазақстандық әнші * [[Ақмарал Кемелханова]] - қазақстандық әнші * [[Динара Бақтыбаева]]- қазақстандық кино актрисасы * [[Аманкелді Жақау Өтешов]] - қазақстандық рэп өнерінің ірге тасын қалаушы, әнші, қала белсендісі == Галерея == <gallery> Торговые точки.jpg |Сауда нүктелері Микрорайон.jpg |Мөлтекаудан Жанаозен 2.jpg |Жаңаөзен Жанаозен 3.jpg |Жаңаөзен Жанаозен.jpg|Жаңаөзен </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Маңғыстау облысы}} {{Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Маңғыстау облысы қалалары]] [[Санат:Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] kgnobv6n942o0lzdyu0eixtjgr50exy 2 19397 3637672 3612214 2026-08-01T07:21:47Z Ерден Карсыбеков 3744 3637672 wikitext text/x-wiki {{User Wikipedian For |аты = Ерден Қарсыбеков |жыл = 2010 |ай = 03 |күн = 22 }} == Жаңа беттер == <small>'''Адамдар:''' [[Рабиндранат Тагор]] • [[Анджело Бадаламенти]] • [[Дон Маклин]] • [[Фредерик Артур Бриджмен]] • [[Уильям Каллен Брайант]] • [[Томас Коул]] • [[Натаниел Хосорн]] • [[Стивен Крейн]] • [[Эптон Синклер]] • [[Карл Бернстейн]] • [[Боб Вудворд]] • [[Дмитрий Андреевич Муратов]] • [[Мария Ресса]] • [[Харпер Ли]] • [[Карел Чапек]] • [[Милош Форман]] • [[Алан Менкен]] • [[Мишель Хазанавичус]] • [[Леонид Иович Гайдай]] • [[Билли Джин Кинг]] • [[Қарақат Башанова]] • [[Изабель де Шаррьер]] • [[Александр Гамильтон]] • [[Синъитиро Томонага‎]] • [[Морихэй Уэсиба]] • [[Джузеппе Пьяцци]] • [[Эдмунд Галлей]] • [[Хелен Шармен]] • [[Юлия Станиславовна Савичева|Ю.С. Савичева]] • [[София Михайловна Ротару|София Ротару]] • [[Роберто Бениньи‎]] • [[Алғадай Жамбылұлы]] • [[Дэвид Духовны]] • [[Джиллиан Андерсон]] • [[Лассе Халльстрём]] • [[Линда Хэмилтон]] • [[Ян Железны]] • [[Эмиль Затопек]] • [[Дана Затопкова]] • [[Фанни Бланкерс-Кун]] • [[Джесси Оуэнс]] • [[Джон Вудрафф]] • [[Макс Вольф]] • [[Огюст Шарлуа]] • [[Иоганн Пализа]] • [[Карл Вильгельм Райнмут]] • [[Чарлз Тайсон Йеркс]] • [[Элеанор Хелин]] • [[Брижит Бардо]] • [[Лора Дерн]] • [[Дженна Ортега]] • [[Софья Владимировна Самоделкина]] • [[Анна Удине Стрём]] • [[Алиса Лю]] • [[Йоханнес Хёсфлот Клебо]] • [[Сесилия Колледж]] • [[Алексей Архипович Леонов]] • [[Александр Васильевич Масляков]] • [[Йозеф Вацлав Мысльбек]] • [[Телемах]] • [[Пенелопа]] • [[Леда]] '''Тарих:''' <u>Республикалық маңызы бар ескерткіштер:</u> [[Үлгі:Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Үлгі:ШҚО]] • [[Үлгі:Батыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:БҚО]] • [[Үлгі:Қарағанды облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Үлгі:Қарағанды облысы]] • [[Үлгі:Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Қызылорда облысы]] • [[Үлгі:Солтүстік Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:СҚО]] • [[Үлгі:Ақмола облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Ақмола облысы]] • [[Үлгі:Ақтөбе облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Ақтөбе облысы]] • [[Үлгі:Алматы облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Алматы облысы]] • [[Үлгі:Атырау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Атырау облысы]] • [[Үлгі:Маңғыстау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Маңғыстау облысы]] • [[Үлгі:Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Түркістан облысы]] • [[Үлгі:Қостанай облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Қостанай облысы]] • [[Үлгі:Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Жамбыл облысы]] • [[Үлгі:Павлодар облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері‎|Үлгі:Павлодар облысы]] • [[Үлгі:Ұлытау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Үлгі:Ұлытау облысы]] • [[Үлгі:Жетісу облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Үлгі:Жетісу облысы]] • [[Үлгі:Абай облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Үлгі:Абай облысы]] • [[Алаш арыстары — Мұхтар Әуезов мұражайы]] • [[Бірінші қоғамдық кітапхана ғимараты]] • <u>Астанадағылар:</u> [[Талғат Бигелдинов ескерткіші]] • [[Кенесары хан ескерткіші]] • [[Ұлы Отан соғысы жауынгерлеріне ескерткіш (Астана)|ҰОС мемориалы]] • [[Қараөткел зираты]] • [[Үлгі:Астана ескерткіштері]] • [[Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери-тарихи мұражайы|Әскери-тарихи мұражай]] • [[Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Астана)|Бауыржан Момышұлы]] • [[Бөгенбай батыр ескерткіші]] • [[Бұрынғы Мұсылман мектебі ғимараты]] • [[Рақымжан Қошқарбаев ескерткіші]] • [[Жұмабек Тәшенов ескерткіші]] • [[Керей мен Жәнібек хандар ескерткіші]] • [[Жер-ана (монумент)]] • [[Астана (мүсін)]] • [[Абай ескерткіші (Астана)|Абай]] • [[Әл-Фараби ескерткіші (Астана)|Әл-Фараби]] • [[Бозоқ II]] • [[Әлия Молдағұлованың мемориалды кешені|Молдағұлова]] • [[Мәншүк Мәметова ескерткіші (Астана)|Мәметова]] • [[Генерал Панфилов ескерткіші|Панфилов]] • [[Астанадағы мозаикалық паннолар|Мозаикалар]] • [[Пушкин ескерткіші (Астана)|Пушкин]] • [[Қосшығұлов мектебі]] • <u>Басқа ескерткіштер:</u> [[Жеті әулие]] • [[Жидебай батыр мазары]] • [[Жұлдыздарға қарай мүсіні]] • [[Семсерден соқа соғып шығарайық]] • [[Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға ескерткіш (Балқаш)]] • [[Даңқ мемориалы (Шымкент)]] • [[Абай ескерткіші (Шымкент)]] • [[‎Абай ескерткіші (Семей)]] • [[Жидебай батыр ескерткіші]] • [[Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Алматы)]] • [[Әл-Фараби ескерткіші (Алматы)]] • <u>II дүн. соғыс:</u> [[Үлгі:Нюрнберг процесінің сотталушылары]] • [[Үлгі:Екінші дүниежүзілік соғыстың жеңіл танктері|Үлгі:Жеңіл танктер]] • [[Үлгі:Екінші дүниежүзілік соғыстың орташа салмақты танктері|Үлгі:Орташа салмақты танктер]] • [[Үлгі:Екінші дүниежүзілік соғыстың ауыр танктері|Үлгі:Ауыр танктер]] • [[Төменгі Силезия шабуылы]] • [[Жоғарғы Силезия шабуылы]] • [[Шығыс Померания шабуылы]] • [[Шығыс Пруссия шабуылы]] • [[Прага операциясы]] • [[Керчь-Елтиген операциясы]] • [[Майдандардың қиылысуы]] • [[Сандомир-Силезия операциясы]] • [[Висла-Одер шабуылы]] • [[Азат етуші жауынгер]] • [[Нормандия — Неман]] • <u>АҚШ тарихы:</u> [[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|Негіздеуші әкелер]] • [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]] • [[Бостондағы шай ішу]] • [[Филадельфиялық конвент]] • [[Федералист жазбалары]] • <u>Интернет тарихы:</u> [[Электронды кітапхана]] • [[Уикипедия тарихы]] • <u>Көне тарих:</u> [[Тан әулетінің батыс түріктеріне қарсы шапқыншылығы]] • [[Ақкөл-Жайылма]] • [[Су сағаты]] '''Қазақ әдебиеті:''' [[Үлгі:Мұхтар Әуезов шығармалары]] • [[Әдебиет тарихы]] • [[Бүркіт аңшылығының суреттері]] • [[Қыр суреттері]] • [[Қыр әңгімелері]] • [[Үлгі:Ғабиден Мұстафин шығармалары]] • [[Үлгі:Ғабит Мүсірепов шығармалары]] • [[Айгүл қойшының бір күні]] • [[Үлгі:Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармалары ]] • [[Қамар сұлу]] • [[Үлгі:Тахауи Ахтанов шығармалары]] • [[Үлгі:Жүсіпбек Аймауытов шығармалары]] • [[Жүсіпбек Аймауытовтың аудармалары]] • [[Үлгі:Сәбит Мұқанов шығармалары]] • [[Үлгі:Жұбан Молдағалиев шығармалары]] • [[Байқоңыр баспалдақтары]] • [[Жеңіс жырлары]] • [[Үлгі:Қасым Аманжолов шығармалары]] • [[Қасым Аманжоловтың аудармалары]] • [[Ақын өлімі туралы аңыз]] • [[Үлгі:Әбдіжәміл Нұрпейісов шығармалары]] • [[Үлгі:Әбіш Кекілбайұлы шығармалары]] • [[Үлгі:Қадыр Мырза Әлінің шығармалары]] • [[Иірім (Қадыр Мырза Әлі)]] • [[Жазмыш (Қадыр Мырза Әлі)]] • [[Үлгі:Мұқағали Мақатаев шығармалары]] • [[Үлгі:Хамит Ерғалиев шығармалары]] • [[Хамит Ерғалиевтің аудармалары]] • [[Күй — дастан]] • [[Үлгі:Бейімбет Майлин шығармалары]] • [[Азамат Азаматыч]] • [[Үлгі:Мағжан Жұмабай шығармалары]] • [[Мағжан Жұмабайдың аудармалары]] • [[Үлгі:Міржақып Дулатұлы шығармалары]] • [[Балқия (пьеса)]] • [[Үлгі:Сәкен Сейфуллин шығармалары]] • [[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] • [[Үлгі:Әмен Әзиев шығармалары]] • [[Қазыналы Сарыарқа]] • [[Мыс ошағы]] • [[Үлгі:Софы Сматаев шығармалары]] • [[Елім-ай (роман)]] • [[Біржан сал (пьеса)]] • [[Софы Сматаевтың аудармалары]] • [[Үлгі:Кәмел Жүністегі шығармалары]] • [[Құба белдер]] • [[Үлгі:Шерхан Мұртаза шығармалары]] • [[Үлгі:Әзілхан Нұршайықов шығармалары]] • [[Үлгі:Сәкен Жүнісов шығармалары]] • [[Үлгі:Әбділда Тәжібаев шығармалары]] • [[Көтерілген күмбез]] • [[Біз де қазақпыз]] • [[Үлгі:Мұзафар Әлімбаев шығармалары]] • [[Ту тіккен (поэма)]] • [[Үлгі:Бауыржан Момышұлы шығармалары]] • [[Қанмен жазылған кітап]] • [[Курляндия майданы]] • [[Үлгі:Дүкенбай Досжан шығармалары]] • [[Абай айнасы]] • [[Ақ Орда (роман)]] • [[Дала гладиаторлары]] '''Әлем әдебиеті:''' [[Үлгі:Уильям Шекспир]] • [[Қателіктер комедиясы]] • [[Жай нәрседен көп айқай]] • [[Шекспир сонеттері]] • [[Үлгі:Чарльз Диккенс]] • [[Үлгі:Бронте апалы-сіңлілілер]] • [[Найзағайлы асу]] • [[Викториандық әдебиет]] • [[Көлдік мектеп]] • [[АҚШ әдебиеті]] • [[Үлгі:Вашингтон Ирвинг]] • [[Нобайлар кітабы]] • [[Маужыраған терең сай]] • [[Рип Ван Уинкл]] • [[Уолден]] • [[Құзғын (поэма)]] • [[Патша Артурдың сарайындағы Коннектикуттан шыққан янки]] • [[Үлгі:Джек Лондон]] • [[Джек Лондонның қазақшаға аударылуы]] • [[Қар қызы (Джек Лондон)|Қар қызы]] • [[Аяздың балалары]] • [[Ақ азу]] • [[Мартин Иден]] • [[Темір өкше]] • [[Жұлдызаралық кезбе]] • [[Үлгі:Герберт Уэллс]] • [[Айдағы алғашқы адамдар]] • [[Үлгі:Гриммдер]] • [[Қоңыраугүл (Рапунцель)]] • [[Үлгі:Виктор Гюго]] • [[Зауал (Гюго)]] • [[Күлегеш кісі]] • [[Үлгі:Гоголь]] • [[Ревизор]] • [[Вий]] • [[Үлгі:Чехов]] • [[Чехов әңгімелерінің тізімі]] • [[Аңшылықтағы драма]] • [[Үлгі:Карел Чапек]] • [[Саламандрлармен соғыс]] • [[R.U.R.]] • [[Үлгі:Джордж Оруэлл]] • [[Сыни эсселер]] • [[Мал ауласы]] • [[Үлгі:Марк Твен]] • [[Үлгі:О. Генри]] • [[Төрт миллион]] • [[Жанған шырақ]] • [[Үлгі:Эрнест Хемингуэй]] • [[Шал мен теңіз]] • [[Күн өткенде]] • [[Ник Адамс туралы әңгімелер]] • [[Қоңырау кімге соғылады]] • [[Үлгі:Джон Стейнбек]] • [[Алаң көңіл ақпаны]] • [[Чарлимен саяхаттау]] • [[Үлгі:Теодор Драйзер]] • [[Америкалық трагедия]] • [[Қаржыгер (роман)]] • [[Алып (Теодор Драйзер)]] • [[Үлгі:Астрид Линдгрен]] • [[Бәріміз де Бюллербюденбіз]] • [[Дүние жүзі балалары]] • [[Ең сүйікті қарындас]] • [[Үлгі:Антуан де Сент-Экзюпери]] • [[Адамдардың ғаламшары]] • [[Түнгі ұшу]] • [[Әскери ұшқыш (Сент-Экзюпери)]] • [[Үлгі:Сомерсет_Моэм]] • [[Сезімдерге байлану турасында]] '''Музыка:''' [[Үлгі:Құрманғазы күйлері]] • [[Үлгі:Тәттімбеттің күйлері]] • [[Сылқылдақ]] • [[Үлгі:Ықыластың күйлері]] • [[Үлгі:Дәулеткерейдің күйлері]] • [[Үлгі:Динаның күйлері]] • [[Үлгі:Сүгірдің күйлері]] • [[Аққу (Сүгірдің күйі)]] • [[Үлгі:Төлеген Момбековтың күйлері]] • [[Үлгі:Мағауия Хамзиннің күйлері]] • [[Балқаш толқыны]] • [[Үлгі:Қорқыт күйлері]] • [[Үлгі:Қазақтың саз аспаптары]] • [[Нью-эйдж]] • [[Junior Eurovision ән байқауындағы Қазақстан]] • [[Jamiroquai]] • [[IOWA]] • [[Aerosmith]] • [[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы]] • [[City of Stars]] • [[Vincent (ән)|Starry Starry Night]] • [[Moon River]] • [[Under the Sea]] • [[My Heart Will Go On]] • [[Let It Go]] • [[Let It Be (ән)|Let It Be]] • [[I’ll Get You]] • [[Yesterday]] • [[Things We Said Today]] • [[The Inner Light]] • [[Үлгі:The Beatles синглдері]] • [[I Want It That Way]] • [[Quit Playing Games]] • [[Everybody (Backstreet’s Back)]] • [[Үлгі:Backstreet Boys синглдері]] • [[Stop and Stare]] • [[Apologize]] • [[All the Right Moves]] • [[Үлгі:OneRepublic]] • [[Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!|Let It Snow!]] • [[Зима (Савичева әні)]] • [[Наурыз («Үркер» әні)]] • [[Өмір көктем]] • [[Spring Rain]] • [[In Summer]] • [[Summertime]] • [[August (ән)]] • [[Wake Me Up When September Ends]] • [[Autumnsong]] • [[White Winter Hymnal]] • [[Моцарттың қараторғайы]] • [[Alouette (ән)]] • [[Көкек (Біржан әні)]] • [[Қарлығаш (ән)]] • [[Free as a Bird]] • [[Life Is a Flower]] • [[Desert Rose]] • [[Лаванда (ән)]] • [[Жауқазын гүл (ән)]] • [[Now and Then]] • [[The Way We Were]] • [[Сингл]] • [[Singin' in the Rain]] • [[Червона рута]] • [[Луна, луна]] • [[Sakura (Ikimonogakari әні)]] • [[Ai Se Eu Te Pego]] • [[I Don't Want to Miss a Thing]] • [[As Long as You Love Me]] • [[Backstreet’s Back]] • [[Manic Street Preachers]] • [[Futurology (альбом)]] • [[Closer to the Edge]] '''Ғарыш:''' [[Жылжымайтын жұлдыздар кітабы]] • [[Марс бетіндегі ғарыш аппараттары тізімі]] • [[Perseverance]] • [[Үлгі:Айға ұшқан ғарыш кемелер]] • [[Lunar Precursor Robotic Program]] • [[Луна-1]] • [[Луна-2]] • [[Луна-3]] • [[Луна-4]] • [[Луна-5]] • [[Луна-6]] • [[Луна-7]] • [[Луна-8]] • [[Луна-9]] • [[Луна-10]] • [[Аполлон 10]] • [[Ай бетіндегі ғарыш аппараттары тізімі]] • [[Лунар орбитер]] • [[Аполлон 11]] • [[Чанъэ-5]] • [[Үлгі:Марсқа ұшқан ғарыш кемелер]] • [[Аль-Амаль]] • [[Тяньвэнь-1]] • [[Марс-1]] • [[Viking 1]] • [[Mars Express]] • [[Mars Reconnaissance Orbiter]] • [[2001 Mars Odyssey]] • [[Марс-2]] • [[Ingenuity]] • [[Марс атмосферасы]] • [[Езеро (кратер)]] • [[Утопия жазықтығы]] • [[Үлгі:Орбиталық станциялар]] • [[Мир (орбиталық станция)]] • [[OPS 0855]] • [[Байланыс серігі]] • [[Explorer 1]] • [[THEMIS]] • [[Үлгі:Explorer]] • [[Dynamics Explorer]] • [[High Energy Transient Explorer]] • [[Explorer 43]] • [[SOLRAD]] • [[Үлгі:Ғарыш телескоптары]] • [[Евклид (телескоп)]] • [[INTEGRAL]] • [[Far Ultraviolet Spectroscopic Explorer|FUSE]] • [[Advanced Composition Explorer|ACE]] • [[Uhuru]] • [[Orbiting Solar Observatory]] • [[Үлгі:Жұлдыздар]] • [[Жұлдыздар жүйесі]] • [[Жұлдыз атмосферасы]] • [[Жұлдыз ядросы]] • [[Конвекция аймағы]] • [[Сәулелік тасымал аймағы]] • [[Тәж тесіктері]] • [[Жұлдыз желі]] • [[Жұлдыздың магнит өрісі]] • [[Magsat]] • [[WMAP]] • [[DART]] • [[Үлгі:Астероидтарға ұшқан ғарыш кемелер]] • [[‎Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі]] • [[Астероидтар тізімі|Әртүрлі астероидтар]] • [[Луна-24]] • [[OSIRIS-REx]] • [[NEAR Shoemaker]] • [[Psyche]] • [[Stardust (ғарыш кемесі)|Stardust]] • [[Deep Space 1]] • [[Негізгі белдеу]] • [[Хаябуса]] • [[Хаябуса-2]] • [[Кентавр астероидтары]] • [[Транснептундық нысан]] • [[New Horizons]] • [[Dawn (ғарыш кемесі)|Dawn]] • [[Галилео (ғарыш кемесі)|Галилео]] • [[Гершель (телескоп)|Гершель]] • [[Галле (кратер)]] • [[Драйден (кратер)]] • [[Аполлон (кратер)]] • [[Оңтүстік полюс — Эйткен бассейні]] • [[Спутник-1]] • [[Қазан аспаны]] • [[Ғарыштағы жарыс]] • [[Спутник-2]] • [[Спутник-3]] • [[Explorer 11]] • [[Alouette 1]] • [[Ariel 1]] • [[Ariel 2|2]] • [[Ariel 3|3]] • [[Ariel 4|4]] • [[Ariel 5|5]] • [[Ariel 6|6]] • [[IXPE]] • [[SPHEREx]] • [[Обсерваториялар тізімі]] • [[Олимп (Марс)]] • [[Орион (шоқжұлдыз)]] • [[Аполлон 13]] / [[Аполлон 13 (фильм)|фильм]] • [[Союз — Аполлон]] '''Ғылым:''' [[Үлгі:Әл-Фараби еңбектері]] ([[Ізгі қала тұрғындарының көзқарасы]], [[Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері]], [[Қасиетті Платон мен Аристотель көзқарастарының ортақтығы туралы]], [[Ұлы Зенонның жоғары ғылым бойынша трактаты жайында]], [[Интеллект сөзінің мағынасы жайында]], [[Платон заңдарының мәні]]) • [[Шығыс аристотелизмі]] • [[Үлгі:Жеті дана]] • [[Үлгі:Логика]] • [[Үлгі:Мемлекет пен құқық теориясы]] • [[Үлгі:Адам қаңқасы]] • [[Үлгі:Иммунды жүйе]] • [[Үлгі:Қан]] • [[Үлгі:Көз]] • [[Хориоидеа]] • [[Үлгі:Жүйке жүйесі]] • [[Үлгі:Психология]] • [[Үлгі:Медициналық визуалдау]] • [[Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография]] • [[Үлгі:Орталық жүйке жүйесінің аурулары]] • [[Үлгі:Тыныс алу мүшелерінің аурулары]] • [[Үлгі:Жүрек-қантамырлар жүйесінің аурулары]] • [[Үлгі:Ой әрекеттері]] • [[Үлгі:Компьютер компоненттері]] • [[Үлгі:Интернет және сайттар]] • [[Үлгі:Телекоммуникация]] • [[Үлгі:Жасанды жарық көздері]] • [[Металл галогенді шам]] • [[Үлгі:Уақытты өлшеу және уақыт стандарттары]] • [[Үлгі:Заттың термодинамикалық күйлері]] • [[Фермионды конденсат]] • [[Үлгі:Құрылымдық химия]] • [[Функционалды топ]] • [[Құрылымдық формула]] • [[Үлгі:Биохимиялық қосылыстардың топтары]] • [[Флавоноидтар]] • [[Үлгі:Аминқышқылдар]] • [[Үлгі:Генетика]] • [[Геномика]] • [[Гуанозинмонофосфат|ГМФ]] • [[Цитидинмонофосфат|ЦМФ]] • [[Уридинмонофосфат|УМФ]] • [[Азотты негіздер]] • [[Гендік ағын]] • [[Рибосомалық РНҚ]] • [[Үлгі:Органеллалар‎]] • [[Микрофиламенттер‎]] • [[Аралық филаменттер]] • [[Меланосома]] • [[Танносома]] • [[Протеасома]] • [[Жасуша қабырғасы]] • [[Үлгі:Жасушаның тіршілік циклі]] • [[Циклин]] • [[Циклинге тәуелді киназалар]] • [[Халықаралық атомдық уақыт]] '''Сурет:''' [[Төрт бостандық]] • [[Түркістандық топтама]] • [[Соғыс апофеозы]] • [[Өмір сапары]] • [[Империяның бағдары]] • [[Үлгі:Томас Коулдың туындылары]] • [[Туыс жандар]] • [[Табиғаттың көркем пішіндері]] • [[Томас Коулдың Катскиллдік суреттері|Катскиллдік суреттер]] • [[Жауын, бу және жылдамдық]] • [[Түрксіб (сурет)]] • [[Аманкелді портреті]] • [[Кенесары портреті]] • [[Сүйінбай портреті]] • [[Ескі және жаңа тұрмыс]] • [[Үлгі:Әбілхан Қастеев туындылары]] • [[Асауға құрық салу]] • [[Үлгі:Молдахмет Кенбаев туындылары]] • [[Халық шебері Б. Бәсенова]] • [[Бір кесе қымыз]] • [[Үлгі:Айша Ғалымбаева туындылары]] • [[Қонақ келді]] • [[Абай (Айтбаев)]] • [[Бригада жиналысы]] • [[Үлгі:Салихитдин Айтбаев туындылары]] • [[Атамекен (Телжанов)]] • [[Көкпар (Телжанов)]] • [[Жамал (Телжанов)]] • [[Үлгі:Қанапия Телжанов туындылары]] • [[Көктем (Мәмбеев)]] • [[Тауда (Мәмбеев)]] • [[Киіз үй (Мәмбеев)]] • [[Студент қыздар]] • [[Үлгі:Сабыр Мәмбеев туындылары]] '''Табиғат:''' [[Үлгі:Экологиялық жүйе]] • [[Эдификатор]] • [[Үлгі:Табиғат зоналары]] • [[Балдырлы орман]] • [[Үлгі:Эволюция]] • [[Өсімдіктер эволюциясы]] • [[Киттер эволюциясы]] • [[Үлгі:Киттер]] • [[Төрт тісті киттер]] • [[Тарғыл дельфиндер]] • [[Стенеллалар]] • [[Үлгі:Өсімдіктер морфологиясы]] • [[Үлгі:Астана саябақтары]] • [[Ботаникалық бақ (Астана)]] • [[Құтқарушылар саябағы]] • [[Қаламгерлер аллеясы]] • [[Орталық саябақ (Астана)]] • [[Үлгі:Алматы саябақтары]] • [[28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ]] • [[Желтоқсан саябағы]] • [[Шөл раушаны]] • [[Сұңқар көзі]] '''Тамақ:''' [[Үлгі:Сүт]] • [[Піскен сүт]] • [[Үлгі:Шай]] • [[Шай бұтағы]] • [[Шай мұражайларының тізімі]] • [[Үлгі:Шоколад]] • [[Theobroma bicolor]] • [[Үлгі:Нан]] • [[Нан өнеркәсібі]] • [[Үлгі:Балық аулау]] • [[Қармақжем]] • [[Үлгі:Дәрумендер]] • [[Үлгі:Көкөністер]] • [[Үлгі:Дәнді дақылдар]] • [[Үлгі:Майлы дақылдар]] • [[Үлгі:Жаңғақтар]] • [[Үлгі:Жүгері]] • [[Жүгері сарайы]] • [[Пинолильо]] • [[Моккачино]] • [[Кофеин]] • [[Ретинол]] • [[Лактоза]] • [[Бие сүті]] • [[Түйе сүті]] • [[Қор (ашытқы)]] • [[Маш]] • [[Үлгі:Картоп тағамдары]] • [[Картопляник]] • [[Кыстыбый]] • [[Пюре]] • [[Пісірілген картоп]] • [[Қуырылған картоп]] '''Спорт:''' [[Үлгі:VІІ қысқы Азия ойындары]] • [[Мәнерлеп сырғанау VІІ қысқы Азия ойындарында]] • [[Шайбалы хоккей VІІ қысқы Азия ойындарында]] • [[Үлгі:Олимпиада ойындарында Қазақстан туын ұстаушылар]] • [[Автогол]] • [[Лапта]] • [[1996 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан|KAZ 1996]] • [[2000 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан|KAZ 2000]] • [[2004 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан|KAZ 2004]] • [[2020 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан|KAZ 2020]] • [[Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|Жеңіл атлетика ОО]] • [[Олимпиада ойындарындағы ату спорты|Ату спорты ОО]] • [[Олимпиада ойындарындағы биатлон|Биатлон ОО]] • [[Олимпиада ойындарындағы шайбалы хоккей|Хоккей ОО]] • [[ХШХФ Даңқ залы]] • [[Стэнли кубогы]] • [[Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис ОО]] • [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] • [[Билли Джин Кинг кубогы]] • [[Халықаралық теннис федерациясы|ITF]] • [[Олимпиада ойындарындағы дзюдо|Дзюдо ОО]] • [[Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс ОО]] • [[Олимпиадалық спорт түрлері]] '''Экран:''' [[Үлгі:Шәкен Айманов фильмдері]] • [[Үлгі:Леонид Гайдай фильмдері]] • [[2001: Ғарыш одиссеясы]] • [[Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы]] • [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы]] • [[Үлгі:Джеймс Кэмерон фильмдері]] • [[Терминатор 2: Ғарасат күні]] • [[Чернобыль (мини-сериал)]] • [[Үлгі:Жұлдызды соғыстар]] • [[Plane Crazy]] • [[Қоян Роджерге ор қазған кім]] • [[Өтірікші, өтірікші]] • [[Жасырынып келе жатқан жолбарыс, тасада күтіп отырған айдаһар]] • [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы]] • [[Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы]] • [[Үлгі:Наруто]] • [[Үлгі:Акира Куросава фильмдері]] • [[Расёмон (фильм)]] • [[Суыр күні (фильм)]] • [[Тәуелсіздік күні (фильм)]] • [[Алтыншы сезім (фильм)]] • [[Үшінші адам]] • [[Іскер адамдар]] • [[Қызыл нәсілділердің көсемі және басқалар]] • [[Президенттің бүкіл жасағы]] • [[Ең осал буын]] • [[Құйқылжықты өлтіру (фильм)]] • [[Процедуралық драма]] • [[Үлгі:Оливер Стоун фильмдері]] • [[JFK]] • [[Үлгі:Стивен Спилберг фильмдері]] • [[Қатардағы жауынгер Райанды құтқару]] • [[Терминал (фильм)]] • [[Үлгі:Клинт Иствуд фильмдері]] • [[Боз ат мінген адам]] • [[Шынайы қылмыс]] • [[Үлгі:Роланд Эммерих фильмдері]] • [[Патриот (фильм)]] • [[Үлгі:Люк Бессон фильмдері]] • [[‎Бесінші элемент]] • [[Үлгі:Роберто Бениньи фильмдері]] • [[Көркем тіршілік]] • [[Әркімнің киносы өзінікі]] • [[Әртіс (фильм)]] • [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы‎]] • [[Қарлығаштың құйрығы неге айыр?]] • [[Ақсақ құлан (мультфильм)]] • [[Үлгі:Абдолла Қарсақбаев фильмдері]] • [[Үлгі:Ардақ Әмірқұлов фильмдері]] • [[Үлгі:Қанымбек Қасымбеков]] • [[Үлгі:Мәжит Бегалин фильмдері]] • [[Үлгі:Шәріп Бейсембаев фильмдері]] • [[Үлгі:Ефим Арон фильмдері]] • [[Үлгі:Сұлтанахмет Қожықов фильмдері]] • [[Үлгі:Сергей Дворцевой фильмдері]] • [[Үлгі:Ерлан Нұрмұхамбетов фильмдері]] • [[Үлгі:Нұртас Адамбаев фильмдері]] • [[Үлгі:Джо Джонстон фильмдері]] • [[Үлгі:Крис Коламбус фильмдері]] • [[Үлгі:Тим Бёртон фильмдері]] • [[Үлгі:Роберт Земекис фильмдері]] • [[Үлгі:Джон Мактирнан фильмдері]] • [[Үлгі:Дэвид Финчер фильмдері]] • [[Үлгі:Гай Ричи фильмдері]] • [[Үлгі:Мел Гибсон фильмдері]] • [[Үлгі:Джордж Миллер фильмдері]] • [[Үлгі:Ридли Скотт фильмдері]] • [[Үлгі:Сильвестр Сталлоне фильмдері]] • [[Үлгі:Лассе Халльстрём фильмдері]] • [[Үлгі:Дени Вильнёв фильмдері]] • [[Люмьер және компания]] • [[Джентльмендер (фильм, 2019)]] • [[Құпиялы құжаттар]] • [[Юра кезеңінің саябағы]] • [[Маймылдар ғаламшары]] • [[Ғашық болған Шекспир]] • [[Пиноккио]] • [[Кинг Гидора]] • [[Айдаһар үйі]] • [[Fallout (телесериал)]] • [[Келешектен келген қонақ]] • [[Үшінші ғаламшардың сыры]] • [[Үлгі:Уоллес пен Громит]] • [[Асау Спирит]] • [[Ат арбаушы]] • [[Одиссея (мини-сериал)]] • <u>Видео ойындар:</u> [[Тетрис]] • [[Ең көп сатылған видео ойындар тізімі]] • [[Сапёр (ойын)]] • [[Tennis for Two]] • [[Asteroids]] • [[Galaxian]] • [[Үлгі:StarCraft]] • [[Magnavox Odyssey]] • [[Жұлдызды соғыстар бойынша видео ойындардың тізімі]] '''Экономика:''' [[Үлгі:Металлургия]] ([[Құймакесек]], [[Металды қышқылсыздандыру]], [[Темірді тікелей алу]], [[Ферроқорытпалар]], [[Конвертерлік процесс]], [[Томас процесі]], [[Күкіртсіздендіру]], [[Кесектеу (металлургия)|Кесектеу]], [[Металлург]]) • [[Үлгі:Энергетика]] ([[Жылу электр станциясы]], [[Сутекті энергетика]]) • [[Үлгі:Құрылыс материалдары]] ([[Шифер]], [[Пемзобетон]]) • [[Үлгі:Құрылыс машиналары]] • [[Үлгі:Қоғамдық көлік түрлері]] ([[Қоғамдық көлік]], [[Атты трамвай]], [[Екіқабатты автобус]], [[Вахталық автобус]], [[Шпурбус]], [[Монорельс]], [[Траволатор]]) '''Математика:''' [[Үлгі:Үшбұрыш]] ([[Тікбұрышты үшбұрыш]] • [[Орта перпендикуляр]] • [[Симсон түзуі]]) • [[Үлгі:Төртбұрыш]] ([[Эйлердің төртбұрыштар туралы теоремасы]] • [[Дельтоид]] • [[Ромбоид]] • [[Центроид]]) • [[Үлгі:Сандық жүйелер]] • [[Супернақты сан]] • [[Қолданбалы математика]] • [[Векторлық талдау]] • [[Үш дене туралы есеп]] • [[Лагранж нүктесі]] '''Юриспруденция:''' [[Үлгі:Қылмыстық Кодекс]] • [[Үлгі:Қылмыстық Кодекс 2]] • [[Қылмыс санаттары]] • [[Түзеу жұмыстары]] • [[Dura lex, sed lex]] • [[Ignorantia juris non excusat]] • [[Ақпарат бостандығы]] • [[Жиналыстар бостандығы]] • [[Қаруға қатысты қылмыстар]] • [[Экстремистік топ құру]] • [[Медициналық қылмыстар]] • [[Заңсыз сыйақы алу]] • [[Көлік құралын айдап әкету]] • [[Хабар алмасу құпиясын бұзу]] '''Басқа:''' [[Бас (айрық)|Айрық — Бас]] • [[Алматы менеджмент университеті]] • [[Әзербайжан географиясы]] • [[Балқаштүстіметалл]] • [[Глюкометр]] • [[Катскилл таулары]] • [[Қазақстандағы елшілер тізімі]] • [[Лахер-Зе]] • [[Легаль тұзағы]] • [[Метрлік конвенция]] • [[Нагината]] • [[Нұра ауданы (Астана)]] • [[Президенттік саябақ]] • [[Сиба-ину]] • [[Структурализм (сәулет)]] • [[Суыр күні]] • [[Тоқсан]] • [[Топастық жаман болады]] • [[Фейк ньюс]] • [[Thunderbolt]] • [[Wright Flyer]] </small> {{User:Box/Сен де бір кірпіш}} '''Порталдар:''' [[Портал:Өнер]] • [[Портал:Техника]] • [[Портал:Видео ойындар]] • [[Портал:Шахмат]] • [[Портал:Екінші дүниежүзілік соғыс]] • [[Портал:Жекпе-жек]] • [[Портал:Хоккей]] • [[Портал:Теннис]] • [[Портал:Сәулет]] • [[Портал:Минералдар]] == Фотолар == <gallery> Balkhash.jpg| Balkhash lake, september 2020.jpg| Balkhash lake.jpg| Balkhash lake, sept. 2020.jpg| My footprint.jpg| Burabay.jpg| Jumbaqtas.jpg| Tree in Burabay.jpg| Snowy path.jpg ‎| Oqjetpes.jpg| Abai and Shakarim mausoleums.jpg| Abai and Shakarim mausoleums dedication.jpg| In Abai museum.jpg| Auezov museum in Borili.jpg| Foggy Astana.jpg| Nur-Sultan view.jpg| T-34 and War memorial.jpg| T-34 monument Balkhash.jpg| T-34 Balkhash.jpg| Balkhash warriors list.jpg| War memorial, Balkhash.jpg| War memorial in Balkhash.jpg| Balkhash Metallurgist' culture palace.jpg| Backyard of the Metallurgist' culture palace.jpg| Balkhash obelisk.jpg| Ensemble of monuments to builders of Balkhash.jpg| Table for builders of Balkhash.jpg| Table about monument to builders of Balkhash.jpg| Military museum and Tashenov monument.jpg| KazGUU university and justice sculpture.jpg| Entry side to Bozoq archeological area.jpg| Ancient Kazakh city Bozoq.jpg| Archeological area of Bozoq.jpg| Bozoq area and Buzukty lake.jpg| Bozoq II archeological area.jpg| Ancient well on Bozoq II.jpg| Kazakh archeologists on Bozoq II.jpg| Railway station of Shar.jpg| Center of Shar town.jpg| School in Shar.jpg| Alash arystary museum.jpg| Alash arystary museum b.jpg| Firemen monument Astana.jpg| Statue to Kazakh writers in Astana.jpg| Writers Park in Astana.jpg| Astana vokzal mozaica.jpg| Astana vokzal mozaic.jpg </gallery> <gallery> Kazakh phraseology dictionary.jpg| Jack London Keesh in Kazakh.jpg| Azamat Azamatych.jpg| </gallery> == Эсселер == '''Жаугершілік заманның топонимдері''' Қазақта «жеріңнің аты — бабаңның хаты» деген сөз бекерден бекер айтылмаған. [[Жер-су атаулары]] арқылы халықтың жадында елеулі тарихи оқиғалар сақталып, бүгінгі һәм келешек ұрпақтарға өнегелі бейне қалдырғандай болады. Осындай атаулардың астарына көз салғанда, өткен заманның рухани келбеті де ашылып, айқын көріне бастайды. Тарихымызда халыққа ауыр салмақпен түскен қиын кезеңдер аз болған жоқ. Оның арасында XVII-XVIII ғасырларда орын алған Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті ерекше атап өткен жөн. Бұл қазақтың көшіп-қонуға жайлы жерлерінен айырылып, ұлт ретінде жоғалу қаупі төнген заман еді. Сондай-ақ, жерімізді ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен қорғаған батырлардың даңқы шыққан заман еді. Сол заманнан сақталып келген әдеби және материалдық мұрадан басқа, тарихи дереккөз ретінде кейбір топонимдерді де қарастыруға болады. Кең-байтақ қазақ даласының жазирасында белгілі бір батырдың атымен аталған жер қиыры, көлі мен тауы, ауылдары молынан кездеседі. Абылай ханның ту ұстаушы үш батыры – әйгілі [[Қанжығалы Бөгенбай]], [[Қаракерей Қабанбай]] және [[Шапырашты Наурызбай]]дан бастайық. Ақмола облысында Бөгенбай мен Қабанбай батыр ауылдары бар болса, Алматы қаласында сегіз ауданның бірі Наурызбай атымен аталған. Абылайдың қасында жүрген [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген]], [[Олжабай Толыбайұлы|Олжабай]] сияқты батырлардың атымен де аталған ауылдар бар, бірақ бұл елді мекендердің көбісі жаңа аттарын жаңа дәуірде алған. Ал сол қалмақ-жоңғарлармен майдандасқан қиян-кескі шақтан бері өзінің батырлық атауымен белгілі болған топоним мысалдарын да келтіруге болады. Қаракесек [[Жалаңтөс батыр Құлықұлы|Жалаңтөс батырдың]] екінші аты Соқыр батыр еді, олай аталуына келесі оқиға себеп болған. Қарағанды маңындағы үлкен шайқастардың бірінде Жалаңтөстің көзіне қалмақ атқан жебе қадалады. Оны суырып алуға жанындағы серіктердің бірде-біреуінің батылы бармайды, сонда Жалаңтөс өз атының қанжығасын пайдаланып, жебені көзбен бірге жұлып алады. Өз көзін шайқас болған жердегі өзенге лақтырып жібереді. Содан былай ол өзеннің атауы [[Соқыр өзені|Соқыр өзен]] болып кетеді. Ұзындығы 100 шақырымға жуықтаған бұл өзен Шерубайнұраға құяды. Ал Шерубайнұраның өзі 17 жасынан батыр атанған [[Шерубай Биболдыұлы]]ның есімімен аталады. Бұланты, Аңырақай сияқты үлкен шайқастарда бір топ сарбаз бастаған Шерубай батыр кейіннен ата қонысы Қарағанды аймағына келіп мекен тебеді, ғұмыры ғасырдан асып, қайтқанда сол өзен бойындағы биіктеу төбе басына жерленеді. Келесі топоним адам есімімен аталмаса да, шығу тарихы нақты бір батырға байланысты болып отыр. Ол жер — Ойрантөбе; ''Алматы — Нарынқол тас жолының'' бойындағы Көкпекті ауылының қарсы бетінде тау етегіндегі жазық жер. Мұнда Албанның [[Райымбек батыр]]ы бастаған қол жоңғарларға қарсы соғысып, үлкен жеңіске жеткен деседі. Сол маңайда Райымбек бұлағы атты су бастауы да бар. Көпшіліктің пікірінше, Ойрантөбе атауы «жауды қирата, ойран сап жеңген төбе» мағынасында қойылған. Ірі шайқастардың енді біреуі қазіргі Қарағанды облысындағы Шажағай өзенінің бойында орналасқан жартастардың маңайында болған. Қалмақтар шабуылды Қарқаралы жақтан өткізіп, қазақ ауылдарына күшпен ене бастағанда, 85-ке келген Тарақты [[Байғозы Наймантайұлы|Байғозы батыр]] қол бастап, жауға қарсы аттанады. Және жиені [[Жарылғап батыр|Жарылғапқа]] жаушы жіберіп, жәрдем сұрайды. Хабарды естісімен Керней Жарылғап батыр өз сарбаздарымен шайқасқа екінші жақтан қосылады. Сөйтіп қалмақтар қырғын тауып, жеңіліске ұшырайды. Денелері көмілмей қалған соң, алаңқай маңы сасып кетеді. Сол себептен шайқас болған жер Сасық жартас деп аталып кеткен. Қазақ қолының қатты соққысына ұшырап, жау жасақтары күйрей жеңілген тағы бір жер [[Қалмаққырылған]] екені атының өзінен бірден байқалады. Шын мәнінде, Қазақстанның ауқымды территориясында ондай жер-су атауы бір емес, бірнешеу. Кейде қысқа нұсқамен Қалмаққырған деп те айтылады. Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Қалмаққырған өзені Қарамола тауынан басталып, Шұбартеңіз қонысына жетпей тартылып қалады, жалпы ұзындығы 325 шақырым. Энциклопедия дерегінше, 1723 жылы осы өзеннің бойында қазақ сарбаздары қалмақтарды ойсырата жеңгеннен кейін бұрынғы Белеуітті өзен сол жеңістің құрметіне Қалмаққырылған болып аталған. Павлодар облысы Май ауданындағы Қалмаққырылған тауы Ақ­шиман ауылының оңтүстік жа­ғына қарай орналасқан. «Егемен Қазақстанның» былтыр бұған арнап жазған [https://egemen.kz/article/205079-kokiregime-koshken-qalmaqqyrylghan-aqshiman мақаласында] таудың ені 10 шақырым, ұзындығы 17 шақырым деп көрсетілген. XVIII ғасырдың ортасында жоңғарлар Баянауыл жерін Ертіс өзені жағынан басып алмақ болады, оларға қарсы Абылай ханның сенімді әрі мықты батыры Олжабай Толыбайұлы тойтарыс ұйымдастырады. 1756 жылы осы аласа тау сілемдерінде шешуші шайқас орын алады. Қалмақтар қазақтың тегеурініне шыдас бермей, шегіне бастағанда, дөңгелене орналасқан құз-жартастартың ортасында қалып қояды. Олжабай батырдың жасағы жауды қоршауға алып, түгелдей жер жастандырған деседі. Қырғын болған таушықтың атауы да осыдан. Дәл осы облыста Шідерті өзенінің жоғарғы ағысына жақын орналасқан Шүршітқырған жерінің тарихы да осыған ұқсас. Бұған қоса Ақтөбе облысының Темір ауданында [[Қалмаққырған]] елді мекені бар. Профессор Зәкіратдин Байдосовтың айтуынша, бұл аумақ ХХ ғасырдың 30-жылдарында Қандыағаш — Гурьев теміржол торабы салынғанда, осылай аталатын жерге байланысты Қалмаққырған бекеті пайда болды, қазір 50-60 үйлік дербес ауылға айналған. Бірақ бұрын Темір, Ойыл өзендерінің басындағы жерлерді, Шилі, Кенжалы өзендерінің алқабын алып жатқан кең аңғарлы аймақтың атауы еді. Мұнда Кіші жүздің Әбілқайыр ханы мен қалмақтардың Аюке ханы бастаған әскерлердің сұрапыл соғысы өткен деп айтылады. Кейбір тарихшылардың пайымдауынша, Қандыағаш топонимі де жоңғар шапқыншылығы кезеңінде пайда болды. Тарихтан жақсы білетініміз, қазақ халқының Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі ең ірі жеңісі — [[Аңырақай шайқасы]]. «Ақтабан шұ­бы­рынды, Алқа­көл сұлама» қасіретті оқиғасынан кейін мыңдаған жауынгерінен, құнарлы жерлерінен айырылған қазақтың басы қосылып, үш жүзі бірігіп, бетбұрыс шабуылға даярлана бастайды. Шешуші шайқас Балқаш көлі, Отар даласы, Шу өзені аралығындағы адырлы алқапта 1729, кейде 1730 жылы өтті деп көрсетіледі. Екі тараптан 70 мыңға жуық жауынгер қатысқан делінеді. Үш жүз жасақтарының қимылын үйлестіру міндетін Әбілқайыр хан жүзеге асырды. Бір жарым айға созылған ұрыстың нәтижесінде жоңғарлар үлкен шығындарға ұшырап, жеңіліп, майдан алаңынан жөңкіле қашқан. «Бұл жолы бір сұрапыл шайқас болды. Ойраттардың аңыраған дауысын күллі қазақ түгел естіген шығар. Енді мына жазық Аңырақай атанады ғой», деп Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романында жазылған. Яғни Аңырақай даласының атауы да соғыс тарихымен тікелей байланыста болып тұр деген пікір қалған. Аңырақайдан кейін ойрат-қалмақтардың қазақ жерлерін жаулау жоспары бұзылып, мемлекеті құлдырап, ұлты да көп ұзамай құрып кетеді. Міне, кей топонимдердің тереңіне бойлағанда, тарихымыздың осындай беттері ашылады. 555 жыл бұрын байрағын көтерген Қазақ хандығы батыр бабаларымыздың арқасында жерін, ділін қалай сақтап қалғанын жер-су атауларынан да біліп отырамыз. '''Сарқылмас байлық — тіліміз''' Бәрі біле бермейтін жәйт болар, дүниедегі ең бай тілдердің бірі — біздің қазақ тілі. Оның бір айқын мысалы: ағылшынның ұлы ақыны мен драматургі Шекспир өзінің барлық шығармаларында 15 мыңға жуық сөз қолданған екен, ал Әуезовтың жалғыз ғана «[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]» эпопеясының сөздік қоры 17 мыңға дейін жетеді. Ұлттың мәдениетімен біте қайнасып жатқан және сол ұлттың мінезін ашып көрсететін ана тіліміз, шынымен де, қазақ жазирасындай кең деп айта аламыз. Шығыс пен батыстың әсерінен молая түскен, бірақ өзінің байырғы тамырларынан айырылмаған қазақ тілі өзінің қойнауында ұлан-ғайыр көп сөзді сақтап отыр. Кейбір дереккөздерде тіліміздің сөздік қоры 2,5 миллионға дейін барады деп көрсетілген. Осындай бай қордың пайда болуына әртүрлі себептер әкелген. Оның бір себебі — тілімізде дыбысталуы өзгешеленетін, бiрақ мағыналық дербестiгi жоқ сөздер молынан кездеседі. Лингвистикада бұны жарыспалылық, немесе варианттылық деп атайды. Мысалдары: уағда-уәде, ғаріп-кәрiп, палуан-балуан, бiрдеме-бiрдеңе, шүбәлану-шүбалану, мүлде-мүлдем, қапыда-қапияда, айқай-айғай, әзер-азар, түгендеу-түгелдеу, риза-разы-ырза. Жарыспалылықты келесі факторлар тудырады: кірме сөздердің ауызекi тiлде түрлiше айтылып қалыптасуы, мысалы араб-парсы сөздері (әл-хал, есеп-қисап, қаржы-қаражат, ғылым-iлiм, ғазиз-әзiз), немесе орыс тілінен енген сөздер (сумка-сөмке, майка-мәйкі, ноль-нөл), кейбір сөздердiң ауызекi сөйлеу барысында дыбыс өзгерiстерiне ұшырауы (жай-жәй, зәбiр-жәбiр, жалпақ-жайпақ, іңген-інген), бір түбірге ұқсас жүрнақтардың қосылуы (пiшiн-пiшiм, шаруақор-шаруашыл-шаруагер, келешек-кележақ), кейбір сөздердің ескі мен жаңа нұсқаларының қатарынан қолданылуы (суар-суғар, өмiр-ғұмыр, мән-мағына), түрлiше жазылуынан да орфографиялық вариант сөздер түзiледi (рахмет-рақмет, тор көз-торкөз-торгөз, сахна-сахына, емеурін-емеуірін). Бұдан бөлек қазақ тілінде қоссөздер жиі-жиі қолданылады. Басқа тілдерде онша көп кездесе бермейтін бұл сөз құрастыру түрі нәтижесінде, екі сөздің қайталануы немесе қосарлануы арқылы жаңа бір ұғым жасалады. Мысалы: Жаманның көңілін ауласаң да, дауын даулама. Бұл мақалдағы «дау» сөзін алсақ, оған қосарлана келген дау-дамай, дау-шар, дау-даңғаза, дау-дамау, дау-жанжал, дау-таластың әрқайсысы өз алдына бөлек сөз болып есептеледі. Және қоссөздер арасында да жарыспалылық тағы кездеседі. Мысалы, жанталасқан, асығыс-үсігіс қимылдарды кейде апалаң-топалаң, кейде опалаң-топалаң, кейде апыр-топыр, опыр-топыр, немесе қым-қуыт, қым-ғуыт деп кетеді. Қазақ тілі байлығының енді бір аса құнарлы қайнар көзі — синонимдер, яғни мағынасы бір-біріне жуық сөздер. Синонимдер тілдің асыл қазынасы болып қана қоймай, халықтың ұлттық таным-түсінігін, болмысын да танытады. «Абайлау» сөзін алайық. Ол бір-біріне жақын мынадай үш мағынада қолданылады: 1) абай болу, сақ болу, 2) байқағыш болу, әр нәрсенің мән-жайын ажырата білу, 3) көңіл аудару, ден қою. Бұған қарап, сөздің келесі синонимдерін тізіп шығуға болады: байқау, сақтану, сақсыну, қауіптену, аңдау, аңғару, байқастау, аңыстау, бағдарлау. Кейде осы тізімге абайлағыштыққа негізделген сезу, бағамдау деген түйсік әрекеттерін де қосады. «Қазақ тілінің синонимдер сөздігін» ашып қарасақ, онда ондаған сөзден тұратын, ұзын синонимдік қатарлар жиі-жиі кездеседі. Мысалы, «ерке» сөзінің 12 синонимі берілген: ерке, еркетай, тотай, шолжаң, әздек, шолжақ, шалжақ, шолжың, тәлпіш, бұлаң, бұла, көлең. «Сұлу» сөзінің 21 синонимі бар: сұлу, әдемі, әсем, көркем, ару, әрлі, бәденді, ажарлы, шырайлы, келбетті, кескінді, көрікті, сиықты, келімді, зипа, айдай, реңді, өңді, қияпатты, әйбат, райлы. (Бұған әйбәт, сымбатты, сүйкімді, дидарлы сөздерін де қосуға болады.) «Күшті» сөзінің 25 синонимі бар: күшті, әлуетті, әндемді, қайратты, қажырлы, қарулы, жігерлі, қуатты, құдіретті, белді, мықты, қабырғалы, қарымды, атпал, дүмді, білекті, әпжемді, бұғаналы, егеудей, жолан, мығым, қауқарлы, абадан, мелжемді, әлменді. Әр синоним өзінің мағыналық, стилистикалық реңкімен ерекшеленеді. Мысалы, «реті» сөзінің синонимдері: жөні, ыңғайы, орайы, оңтайы, қисыны, қапысы, ебі, қыбы, иіні, қолайы, қиғы, қидыны, қисынқасы. Мұндағы соңғы екі сөз қарапайым ауызекі тілде қолданылса, қиғы деген нұсқасы диалектизм болып табылады. Қыбы деген кітаби лексикаға жақын болса, орайы бейтарап болып келеді. Қазақ тіліне ғана тән, өзге тілдерде баламасы кездеспейтін сөздер де қорымызда көпшілік. Қансонарда бүркітші шығады аңға,<br> Тастан түлкі табылар аңдығанға,<br> Жақсы ат пен тату жолдас — бір ғанибет<br> Ыңғайлы ықшам киім аңшы адамға. Абай өлеңінен таныс болып келген «[[қансонар]]» сөзі басқа ешбір тілде кездейспейтін ұғымды білдіреді. Оның мағынасы: жаңа жауған көбік, соны қардан соң із жақсы көрінетін кез. Ат үстінде күнін кешкен, атты қазынадай тұтқан қазақта бұл киелі жануарға байланысты сан түрлі атаулар қалыптасқан. Мысалы, жылқы төлін құлын, жабағы (алты айдан асқан құлын), тай (жылқының бір жастағысы), құнан (екі жастағысы), дөнен (үш жастағысы), сәурік (үйірге салынбаған үш-төрт жастағы жылқы), бесті (бес жастағысы) деп жасына қарай атау да ешкімде кездеспейді. Сол сияқты, жеті атасын жете білген қазақта ұрпақтың жеті буынының әрқайсысына жеке атау бар: бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, жүрежат, туажат. Немеренің баласы шөберені басқа елдер қоссөз немесе күрделі сөз арқылы береді, бірен-саран тілде ғана бұған жеке сөз бөлініп жүр. Ал шөпшек және одан әрі атаулар өзге тілдің ешқайсында жоқ. Іңгә деген сөз басқа тілдерде «сәбидің жылауы» деп екі не одан да көп сөзбен беріледі. Асар сөзін алсақ, салттың мәнін түсінуге оңай болғанымен, басқа тілдерге тек сөз тіркесімен аударылып жүреді. Және бір қызық мысал — шүйіркелесу сөзі. Орыс тіліне «разговаривать по душам» деп үш сөзбен, ағылшыншаға «talking heart to heart» деп төрт сөзбен аударылады екен. Міне, осындай күрделі ұғымдарды, құбылыстарды, эмоцияларды ұтықты сөзбен жеткізе алуымыз да қазақ тілінің байлығынан болып отыр. '''Абайдың Жидебайдағы ата қонысы''' Қазақ халқының ұлы ақыны мен ағартушысы Абай Құнанбайұлы Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келгені белгілі жәйт. 200 шақырымға созылған бұл тау жотасынан біраз өзен бастау алады. Оның бірі — Қасқабұлақ, басқаша Абай бұлағы деп аталады, себебі мұнда болашақ дананың кіндік қаны тамған болатын. Абайдың туған жері жайында сөз қозғалса, [[Жидебай қорығы|Жидебай]] деген атау да жиі айтылады. Бұл Қарауыл өзенінің жайылмасында жатқан қалың қорық, шұрайлы жер, делінеді. Оны Мұхтар Әуезов өзінің «Абай жолы» атты эпопеясында атап өткен: «Осы Жидебайда кәрі әже Зеренің, асыл ана Ұлжанның бауырында құлын-тайдай қайғысыз, қамырықсыз өскен бала — Абай еді. Ол ойнап, шапқылап жүретін тақырлар, ұсақ тастақ төбелер, қалың шидің қоршауында биіктей тұрған дөңестер болушы еді.» Жидебай қорығы тобықты руына тиесілі екені бұрыннан белгілі. Қарқаралы уезінің аға сұлтаны болған Құнанбай бидің қыстауы осы Жидебайда орналасқан-ды. Кейін кенжесі Оспанға мұра ретінде қалған. Оспан — Абайдан жеті жас кіші інісі. Ол 1891 жылы дүниеден өткеннен кейін қыстау Абай иелігіне көшкен екен. 1895 жылы Абай ескі тамның орнынан қала үлгісіндегі жаңа үй салдырған. Мұнда өзінің Қара сөздерін, жүзге жуық өлеңін жазады. Поэзиялық шабыт қайнары осы Жидебайда болады. Ал бұл жер атауының тарихына үңілсек, жерлесіміз [[Жидебай батыр]]мен байланысты екені тағы шығады. Ұлт тарихында өзіндік із қалдырған Жидебай Қожаназарұлы шамамен 1713-1813 жылдары өмір сүрді. Ол қазақ халқының даңқты әрі аруақты батыры, әбжіл шешен, аса ірі шежіреші, қазақ жерін жоңғар шапқыншыларынан азат ету­де теңдесі жоқ ерлік көрсеткен қолбасшы, асқақ Абылайдың сенімді серігі болды. Ғалым Мырзатай Жолдасбеков жазуынша, Жидебай батыр Аңырақай шайқасына, Қаншеңгел, Ақсүйек соғысына қатысып ерлік көрсеткен, Баян тауын, Ертіс маңын, Нұрабойын, Қарқаралы, Ұлытау, Ақмола, Балқашты азат еткенде мыңбасы, Тарбағатай, Аягөз, Талдықорған, Құлжа, Алатау, Талғарды азат еткенде әскербасы болған. Профессор Ғұзыхан Ақпанбек жазуынша, Жидебай батыр Қанжығалы Бөгенбаймен бірге Шыңғыстау, Ертіс бойын жоңғарлардың жасақтарынан тазартқан болатын, ал қазіргі Абай қыстауы Жидебай батырдың шығыстағы бекінісі болған дейді. Өзі әлтеке руынан шыққан Жидебай тобықтының атақты биі [[Қараменде Шақаұлы|Қарамендемен]] ежелден дос болған екен. Қараменде би шамамен 1720-1810 жылдары арасында өмір сүрген. Ол өз елін Шыңғыстаудан алып көшіреді, Тоқырауын өзеніне жеткенде, оған Жидебай батыр мен Сеңкібай би ортаға ала отырып, былай айтады екен: «Ортамыздан кетпе, елді аттап өтпе. Осы өлкені бірге мекендеп, іргесі сөгілмес, төскейде малы, төсекте басы қосылған көршілес ел болайық». Осылай Қараменде би [[Балқаш]] бойында шаңырақ көтереді. Ал Жидебайдың есімі тобықтының арасында танымал болады. Абайдың Жидебайына оралсақ, қазір мұнда хәкімнің өмірі мен шығармашылығына арналаған [[Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі|әдеби-мемориалдық мұражайдың]] істейтіні белгілі. Оның экспозиция көрмелері сегіз бөлмені қамтиды, онда Абайдың тұрған жағдайы, қолданған заттары сақталынған. 1990 жылдың сәуірінде Қазақстан үкіметі Жидебай қорығы бойынша жеке қаулы шығарды. Оған сәйкес қорыққа арнайы статус беріліп, мұражайдың қарамағына 6400 гектар жер тапсырылды. Ал бес жылдан кейін, ақынның 150-жылдығына орай Жидебайда жаңа мемориалдық кешен салынған болатын. Онда [[Абай кесенесі|Абай мен Шәкәрім кесенелері]] бір-біріне ұқсас, бірақ өз ерекшеліктерімен салынып тұрғызылған, сәйкесінше 32,5 және 31,5 метрге көтерілген. Екі кесенені кең үш сатылы платформа біріктіреді, ортасында жиындар өткізуге арналған кішігірім амфитеатры бар. Абайдың ардақты әжесі Зере, аяулы анасы Ұлжан, інісі Оспан мен ағасы Құдайберді, Шәкәрімнің әкесі, осы Жидебайда ғұламаның қасында жерленген. Бұл кешен Семей қаласынан 185 шақырым жерде орналасқан. Бүгінгі күндері Жидебайға еліміздің түкпір-түкпірінен, шетелден де саяхатшылар келіп жатыр. Ақынның туған жерінің топырағын олар да басып, өлеңдерін есіне түсіріп, өз құрметтерін танытады. Мүмкін, Әуезовтың жазғандарын да көз алдарына елестетіп отырады: «Ана жұртың сені өлді демейді! Жарық дүниеге жаңа келіп, шырылдап туғаныңда осы Жидебайда, осы Ши-Қорықта сені аялап бауырына алған анаң бар еді. Ол алғашқы жалғыз анаң сені ақ құшағы, адал мейірімен бауырына басқан. Бүгін сені одан да ұлы өлмес анаң, ұмытылмас ұлым деп бауырына алады. Алдағы ұзақ дәурен, жарқын заман сапарына сені жүрегіне баса мәңгіге ала кетпек!» '''Ел Абайдың 100-жылдығын қалай тойлаған''' 1945 жыл Ұлы Жеңістен басталып, Ұлы тойға ұласқан жыл болды. Қазақ халқының дана ақыны мен ағартушысы, ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалаушы Абай Құнанбайұлының туғанына 100 жыл толған еді. Бұған байланысты елде көптеген шаралар өткізілді: Абай шығармаларының толық жинағы басылды, «[[Абай операсы|Абай]]» операсының тұсаукесері өтті, «[[Абай әндері]]» атты көркем фильм түсірілді. Ал негізгі мерекелік шаралар Абайдың туған жерінде — Шыңғыс тауының бөктері, Қарауыл өзенінің бойында өткен еді. Мұнда қонақтарға арнап тоқсан киіз үй тігілді. Тойға келушілер екі күн бойы 30-40 машинасы Семей жолымен күндіз-түн ағылып келген. Арасында Мәскеу мен Ленинградтан, Өзбекстан мен Түрікменстаннан келген сый қонақтар болған. Соның жайын бұл өлкенің тағы бір әйгілі, дарынды тумасы Мұхтар Әуезов «[[Абай елінде өткізілген мереке]]» атты мақаласында жазған. Мақалада атап өтілгендей, тамыздың 26-сында басталған той-думан үш күнге созылған екен. Мерекенің әр күнінде жан-жақтан жиналған қалың ел атты-жаяу сейіл құрып, ән шырқаумен болды. «Бүткіл Қарауыл жазығында, қалың тау бөктерінде бүгін ерекше сәнмен ырғалып толқыған бір-ақ әндер бар. Ол белгілі, сүйікті Абай әндерінің өзі. Ол: “Айттым сәлем”, “Көзімнің қарасы”, “Алыстан сермеп”, “Қор болды жаным” сияқты бұл өңірдегі қарт пен жастың бәрі біліп, бәрі айтатын сезімді сұлу жырлар. Осы әнімен, сәнді көркем тобымен теңселе басқан лек-лек жұрт бәйге төбеге жиналып жатты», — деп жазады Әуезов. Ол жерде неше түрлі сайыс өткізілді — оның көбісі ат үстінде жарысып ойнайтын сайыстар. Шауып тұрып жерден теңге алу, еш тоқтамай садақпен жамбы ату, ат құлағында ойнап жорға салдыру, топ-тобымен тасырлап басып көкпар тарту. Бұған қоса қыз қуу да бар, ал қыз соңынан шапқан жігітпен жарысқандай болып, қырда «виллис» машинасы жүйткіп жүр және бәрін кинохроникаға түсіріп жатыр. Сол жүздеген аттылардың шабысынан Қарауылдың кең жазығы «қызулы бір сарын салып тұрғандай болды». Келесі күні шабандоздар тағы қаптап, енді 70 шақырым жерге бәйге шапты. Арасында ел мықтыларын анықтайтын күрес сайысы да өтті. Бірақ бұл сайыстың нәтижесі өте ерекше болды. Әуезов онысын былай суреттейді: «Екі жақ боп отырған жұрттың барлығы орнынан ұшып тұрған алып денелі Қажымұқанды көрді. Ол жиынның ішінен шығып, балуандарға қарап салмақпен басып кеп, бір топтың шетінде отырды. Бірақ қарт балуанның жағасынан жармасып, мен күресем дерлік жас шыққан жоқ. Үндемей тынып, аңырып тұрған жұртта бірде-біреудің Қажымұқанмен күресем деуін құп көрместей еді. Соны аңғарған Абай аулының аудандық атқару комитетінің төрағасы Мыңжасарұлы жолдас бас балуанға арнаған түйе бастатқан тоғызын алып, Қажымұқанның алдына келіп: “Мынау бас бәйге сіздікі, жолыңызды күреспей аласыз”, – деп кеп, үлкен сыйларын тарту етті… Күрес біраз бөгелуде, халыққа бұл көрініс жақсы әсер еткен еді…» Бүкіл ғаламға Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында-ақ танылған Қажымұқан Мұңайтпасұлы Ұлы Отан соғысы аяқталған жылы жетпістерден асқан ардақты ақсақал еді. Күрестен әлемнің бірнеше дүркін чемпионы атанған ол соғыс жылдарында 100 мың сом көлемінде ақша жинап, Қорғаныс қорына тапсырған. Тарихи дереккөздерден білетініміздей, ол ақшаға ұшақ жасалынды, соғыста 200 реттен асып әскери рейс жасаған еді. Бұл күні палуанға сондай сый-құрмет көрсетілгені түсінікті жағдай еді. Мерекенің үшінші күнінде ақындар сайысы өткізілді. Үздік жыршыға бұл жолы ат бастатқан тоғыз тартылған болды. Мерейтой аясында ұйымдастырылған шаралардың соңғысы осы еді. Әуезов бұл тойға тек қатыса ғана қойған жоқ, ол әрі ұйымдастырушы рөлін де атқарды. Осы тойдың мәдени мазмұнын толтыруға оның үлесі аса зор еді. Мерейтойдың Әуезовке бергені де мол болды. Ол кезде жазушының «Абай жолы» атты атақты тетралогияның тек бірінші романы ғана жазылған еді. Ал биографиялық эпопеяны жалғастыру үшін жаңа мағлұматтарды, жаңа тарихи деректерді жинауда бұл мерекенің құндылығы, сөзсіз, ерекше болды. Оған дейін, тамыздың басында мерекелік шаралар Алматыда да өткен еді. Әуезов оларға да қатысып, Абайға арнап, ұзақ, толыққанды баяндама жасаған болатын. Сол баяндамасында былай деген екен: «Ақын жолы халық жолымен, тарих жолымен қабыса табысқан шақта оның өзіне өлім жоқ, өзіне заман, дәурен шегі жоқ. Біздің дәуірімізге әрі бұрынғы, әрі бүгінгі Абай болып, келешек шексіз заман үшін де тарих аспанындағы бір тұрақты нұры боп шырқай бермек. Ол болашақ күндерде де Абай әрі бұрынғы, әрі ар жағындағы келешектің өлмес, өшпес тұрғыласы болмақ, күншуағы айықпас күнгей беті боп тұрмақ». [[ru:Участник:Ерден Карсыбеков]] 8yvbu0yv7rvqfuh7prwwcqyxr8ti5rk 0 21103 3637302 3261338 2026-07-31T13:52:40Z 1nter pares 146705 3637302 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Андрей Аршавин |толық аты = Андрей Сергеевич Аршавин |лақап аты = |сурет = Andrei Arshavin, 2017-09-09.jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні =29.5.1981 |туған жері = [[Санкт-Петербург|Ленинград]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |азаматтығы = {{RUS}} |бойы = 172 см |салмағы = |позиция = Шабылдаушы [[жартылай қорғаушы]], [[шабуылшы]] |қазіргі клуб =карьерасын аяқтады |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1997—1999|{{flagicon|Russia}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Смена]] | }} |клубтары = {{футбол карьерасы |1999—2008| {{flagicon|Russia}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]] |238 (51) |2009—2011| {{flagicon|England}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|103 (23) |2012-2015|{{flagicon|Russia}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]] |45 (6) |2015|{{flagicon|Russia}} [[Кубань (футбол клубы)|Кубань]] |8 (0) |2016—2018| {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|46 (12) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2001-2012|{{flagicon|Russia}} [[Ресей Ұлттық футбол құрамасы|Ресей]]|74 (17) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 15 Қыркүйек 2017 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 12 тамыз 2012 }} '''Андрей Сергеевич Аршавин''' ([[29 мамыр]] [[1981 жыл]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік футболшы, жартылай қорғаушы. [[Ресей Ұлттық футбол құрамасы|Ресей Ұлттық құрамасы]] сапында ойнаған. == Мансабы == === Клубтық === Санкт-Петербург клубының түлегі. 1999 жылы "[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]]" сапында кәсіпқой карьерасын бастады. "Зенит" сапында 2008 жылы [[УЕФА кубогы 2007/08|УЕФА кубогы]] мен [[УЕФА Суперкубогы 2008|Суперкубогын]] ұтып алды. 2009 жылы қаңтарда "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналға]]" ауысты. 21 сәуірде "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]" қақпасына төрт гол соғып, [[Англия Премьер-лигасы|Англия премьер-лигасында]] покер жасаған тұңғыш футболшы атанды. 2012 жылдың алғашқы жартысын "[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенитте]]" арендада өткізді. Турнирден соң "Арсеналға" қайта оралды. 2013 жылы жазда "Зенитке" түпкілікті қайта оралды. "Зенит" сапында жалпы 273 рет Ресей чемпионатында алаңға шықты. 2015 жылдың соңында "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратқа]]" ауысып, екі жыл ойнады. 2018 жылы қараша айында карьерасын аяқтады. Қайраттықтар сапында үш дүркін Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері атанды. === Ұлттық құрама === Ұлттық құрама сапында 2008 жылы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері атанды. 2012 жылғы Еуропа чемпионатына да қатысты, бірақ Ресей топтық турнирден шыға алмады. == Табыстары == === Командалық === * [[Футболдан Ресей чемпионаты|Ресей Чемпионатының екі дүркін күміс жүлдегері]] : 2007 * Ресей Чемпионатының бір дүркін қола жүлдегері : 2002 * [[Футболдан Ресей кубогы|Ресей Кубогының]] иегері : 2007 * [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА кубогының]] жеңімпазы : [[УЕФА кубогы 2007/08|2007]] * Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2016, 2017, 2018 ===Жеке табыстары=== * 2009 - 100 клубы *2009 - Григорий Федотов мергендер Клубы * Ресей ең үздік футболшысы:2001, 2006, 2008 *Ресей спорт шебері == Жеке Өмірі == Үйленген. Жолдасының есімі - Юлия. Қыз-Яна == Қайрымдылық == SOS-Kinderdorf International Пушкаино SOS бала ауылының елшiсiнiң құрметтi рөлiне Андрей Аршвин шақырды. == Сілтемелер == * [http://www.arshavin.eu/ Ресми сайты] * [http://www.arsenal.com/first-team/players/andrey-arshavin Аршавиның профиль Арсеналда сайты] * [http://lenta.ru/lib/14184982/ Лентапедия] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Зенит ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Кубань ФК ойыншылары]] jo6ju08gv3af1k5pavu8we0nas87bo5 0 28524 3637532 2474808 2026-07-31T19:04:05Z Kasymovbot 170796 /* top */ clean up, replaced: саяси экономия → Саяси экономия using [[Project:AWB|AWB]] 3637532 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Marx3.jpg|thumb|right|Марксизмнің негіздеушісі — Карл Маркс]] '''Марксизм''' — 19 ғасырдың 40-жылдары [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] негізін қалаған философиялық, экономикалық және әлеуметтік-саяси көзқарастар жүйесі. Марксизмнің теориялық қайнар көзі — классикалық [[неміс философиясы]] ([[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Г. Гегель]], [[Людвиг Фейербах|Л. Фейербах]]), классикалық ағылшын Саяси экономиясы ([[Адам Смит|А. Смит]] және Д. Рикардо) және француз утопиялық социализм ілімі (Ш. Фурье, Р.Оуэн және Сен-Симон). Марксизмнің мақсаты, қоғамның негізгі қозғаушы күші ретінде жұмысшы табының маңызын теориялық негіздеу болды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> Философия саласында марксизм [[табиғат]], [[қоғам]] мен ойлау дамуының жалпы заңдарын (қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі заңы, терістеуді терістеу заңы, т.б.), Гегельдің идеалистік философиясы ережелерін тұжырымдап, қоғамды, ең алдымен, экономиканы талдау кезінде қолданды. Марксизмнің түйінді идеялық қағидалары — қосымша [[құн]] және өндірісті қоғамдастыру түсініктеріне негізделген капитализмнің экономикалық жүйесін талдау, тарихи материализмнің философиялық жүйесі, соның ішінде [[пролетариат]]тың тарихи рөлі туралы қорытындылары 19 ғасырдың 2-жартысында жұмысшы қозғалысының негізгі идеологиясына айналды. Марксизм дүниені кең ауқымда қайта құрудың белгілі бір үлгісін қалыптастыруға бағытталды, жаппай әлеуметтік, рухани көзқарастар төңкерісі идеясын жариялады. Классикалық марксизм ымырасыздығымен, іске асатын жобасының зардаптары туралы мәселені шешудегі қаталдығымен ерекшеленді. Марксизм социалистік төңкеріс нәтижесінде пролетариат диктатурасын, екі кезеңнен ([[социализм]] мен [[коммунизм]]) тұратын коммунистік қоғам орнатуды мақсат етті. Марксизмдегі аш-қан қоғамдық-экономикалық формация теориясы бойынша жаңа өндіргіш күштер мен күні өткен өндірістік қатынастардың арасында жанжал шығып, әлеуметтік төңкеріске әкеледі. Нәтижесінде бір формация екіншімен ауысады. Марксизм ілімі бойынша тарих барлығы бес формациядан: #алғашқы қауымдық, # құл иеленушілік, # [[феодализм|феодалдық]], # [[капитализм|капиталистік]] және # [[коммунизм|коммунистік]] формациялардан тұрады. \ Соңғысы адамзат дамуының ең биік сатысы деп саналды. Дегенмен, марксизм қоғам өміріндегі әлеуметтік және саяси үдерістерге үстірт қарады, түпкі мақсатқа жетуде қантөгіске толы тап күресіне басымдық берді, оның қоғам дамуының ағымына қарай икемділігі шамалы болды. 19 ғасырдың аяғынан бастап марксизм социал-демокриялық қозғалыстың негізгі идеологиясына айналды. Бірақ 20 ғасырдың бас кезінде бұл қозғалыс екіге бөлінді: # [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Ленин]], т.б. бастаған төңкерісшіл бағыт. # Э.Бернштейн, т.б. бастаған реформашылдық бағыт. [[Реформа]]шылдар бірте-бірте марксизмнің негізгі теорияларынан бас тартып, қазіргі Батыс Еуропа елдеріндегі социал-демокриялық идеологияны қалыптастырды. Ал Ленин бастаған солшыл күштер [[Ресей]]дегі [[Қазан төңкерісі]]нен кейін коммунистік тоталитарлық жүйенің негізін қалады. [[1990 жыл]]ға дейінгі кезеңде марксизм социалистік елдердегі мемлекеттік идеологияға айналды. Социалистік жүйе құлағаннан кейін, марксизмді зерттеп, баға беретін жаңа кезең басталды.<ref>"[[Қазақ Энциклопедиясы]]", 6 том</ref><ref>''А. Қалибасұлы''. Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Саясат}} [[Санат:Марксизм]] [[Санат:Философия]] {{Economy-stub}} 203sp0kmifxd8tojo9gdzkrq592dx10 0 31220 3637533 3637217 2026-07-31T19:04:13Z Kasymovbot 170796 /* top */ clean up, replaced: саяси экономия → Саяси экономия (6) using [[Project:AWB|AWB]] 3637533 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Rousseau - Discours sur l'oeconomie politique, 1758 - 5884558.tif|thumb|[[Жан-Жак Руссо]], ''Саяси экономия туралы пайымдаулар'', 1758 жыл, бірінші басылымы 1755 жылы жарық көрді]] '''Саяси экономия''' – [[әлеуметтік ғылымдар]]дың бірі, оның зерттеу нысаны [[нарық]] пен [[мемлекет]], жеке [[тұлға]] мен [[қоғам]] арасындағы қатынастар болып табылады. Тек қана [[экономика]]лық әдістерден басқа, Саяси экономия [[философия]], [[саясаттану]] және [[әлеуметтану]] ғылымдарынан алынған әр түрлі әдістерді пайдаланады. Саяси экономия тарихи тұрғыдан экономикалық теориядан бұрын пайда болды. ХХ ғасырда Саяси экономияны түсіну әртүрлі болды: біреулер оның міндеті зерттеу жүргізу (экономика мен саясаттың өзара байланысы саласында) деп есептесе, басқалары оны әдістемелік тәсіл ретінде қарастырды, ол өз кезегінде экономикалық (қоғамдық таңдау теориясы) және әлеуметтік болып бөлінді. Қазіргі уақытта Саяси экономия деп көбінесе экономикалық, саяси, құқықтық және мәдени құбылыстарға қатысты [[Марксизм|марксист]]ік және ортодоксальды емес тәсілдерді атайды. Салыстырмалы түрде жаңа бағыт — бұл жаһандық кірістерді бөлуге арналған халықаралық саяси-экономикалық зерттеулер. Бұл сала XVI ғасырдағы Батыс моралдық философиясы аясында мемлекеттердің байлығын басқаруды зерттейтін теориялық еңбектерден бастау алды. Саяси экономияның ең алғашқы жұмыстары әдетте британдық ғалымдар [[Адам Смит]], [[Томас Мальтус]] және [[Давид Рикардо]]ға тиесілі деп есептеледі, дегенмен француз [[физиократтар]]ының еңбектері олардан бұрын пайда болған. [[Джон Стюарт Милльден]] бастап [[Карл Маркс]]ке дейінгі әр түрлі ойшылдар экономика мен саясатты бір-бірінен бөліп қарауға болмайды деп санады.<ref>{{Cite book |last1=Fishkin |first1=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=xwpSEAAAQBAJ&q=%22Adam%20Smith,%20John%20Stuart%20Mill,%20and%20Karl%20Marx%20understood%20economics%20and%20politics%20as%20inseparable%22 |title=The Anti-Oligarchy Constitution: Reconstructing the Economic Foundations of American Democracy |last2=Forbath |first2=William E. |date=2022-02-08 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-24740-6 |page=2 |language=en}}</ref> XVIII ғасырдың ортасына қарай Саяси экономия қазіргі таңда экономика саласына жатқызылатын құбылыстарды зерттеуді қамтитын дербес сала ретінде қалыптасты. XIX ғасырдың соңында [[математикалық модельдеу]]дің дамуымен қатар және [[Альфред Маршалл]]дың 1890 жылы жарық көрген ықпалды «Экономикалық қағидаттар» (Principles of Economics) оқулығының шығуымен экономика Саяси экономиядан бөлек дербес пәнге айналды. Қазіргі түрінде Саяси экономия еңбек нарығы, халықаралық сауда, экономикалық өсу, байлықты бөлу және экономикалық теңсіздік сияқты құбылыстарды талдайтын пәнаралық сала болып табылады. Керісінше, «экономика» термині әдетте басқа саяси және әлеуметтік факторларды ескермей, тек шаруашылық пен экономиканы ғана шектеулі түрде зерттеуді білдіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Саясат}} [[Санат:Саяси экономия]] [[Санат:Қоғамдық ғылымдар]] [[Санат:Әлеуметтік эволюция]] [[Санат:Экономикалық терминдер]] k3f8753fp9y9jq5c5eblerb8mznvtmr 0 31600 3637325 3620867 2026-07-31T15:34:40Z Sagzhan 29953 3637325 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Тоқтамыс хан | Шынайы есімі = | Суреті = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg | Атауы = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті) | Сурет ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1380 жыл|1380]] | Басқаруын аяқтады = [[1395 жыл|1395]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Арабшах хан]] | Ізбасары = [[Қойыршақ хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Титулы_2 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1378 жыл|1378]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1395 жыл|1395]] | Ізашары_2 = [[Темір Мәлік хан]] | Ізбасары_2 = [[Қойыршақ хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1340/1350 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1406 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Тоқа Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Түй Қожа | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]<br />[[Қадырберді хан|Қадырберді]]<br />[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]<br />[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = }} {{мағына|Тоқтамыс (айрық)}} '''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.<ref>''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, 2007. — 446 с. — <nowiki>ISBN 5-17-035804-0</nowiki>.</ref> == Билікке келуі == Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді. [[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]] 1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды. 1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.<ref>''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5</ref> == Мәскеуге жорық == [[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]] 1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған "қуыршақ ханы" [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді. 1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.<ref>''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1993. — С. 10.</ref> == Әмір Темірге қарсы күрес == Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.<ref>История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — <abbr>Л.</abbr>: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.</ref> Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады. Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.<ref>''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — <nowiki>ISBN 9780521859165</nowiki>.</ref> Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады. == Едігеге қарсы күрес == [[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]] Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.<ref>''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.</ref> [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына "Тоқтамыс сарайы" атағын сақтаған.<ref>Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. <nowiki>https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/</nowiki></ref> 1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын "қуыршақ хан" қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[беклербек|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.<ref>Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.</ref> Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.<ref>Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.</ref> Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.<ref>''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — <nowiki>ISBN 0-521-55109-9</nowiki>.</ref> [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref> 1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады. Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.<ref>''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).</ref> Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады. 1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref> == Жанұясы == [[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]] Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.</ref> Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды: # [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]] # [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]] # Кепек # [[Керімберді хан|Керімберді]] # Ескендір # Әбу-Саид # Кушік # [[Қадырберді хан|Қадырберді]] # Малика-ханша # Ханике # Жанике-ханым (Едігенің әйелі) # Саадат-бике # Қадиша == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == {{Алтын Орда хандары}} {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Сібір хандығының билеушілері]] [[Санат:Тоқа Темір әулеті]] kigagf18rt4khf55gkd2aeptq1x671i 3637326 3637325 2026-07-31T15:36:53Z Sagzhan 29953 3637326 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Тоқтамыс хан | Шынайы есімі = | Суреті = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg | Атауы = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті) | Сурет ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1380 жыл|1380]] | Басқаруын аяқтады = [[1395 жыл|1395]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Арабшах хан]] | Ізбасары = [[Қойыршақ хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Титулы_2 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1378 жыл|1378]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1395 жыл|1395]] | Ізашары_2 = [[Темір Мәлік хан]] | Ізбасары_2 = [[Қойыршақ хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1340/1350 | Туған жері = Көк Орда (қазіргі Қазақстан) | Қайтыс болған күні = 1406 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Тоқа Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Түй Қожа | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]<br />[[Қадырберді хан|Қадырберді]]<br />[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]<br />[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = }} {{мағына|Тоқтамыс (айрық)}} '''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.<ref>''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, 2007. — 446 с. — <nowiki>ISBN 5-17-035804-0</nowiki>.</ref> == Билікке келуі == Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді. [[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]] 1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды. 1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.<ref>''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5</ref> == Мәскеуге жорық == [[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]] 1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған "қуыршақ ханы" [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді. 1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.<ref>''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1993. — С. 10.</ref> == Әмір Темірге қарсы күрес == Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.<ref>История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — <abbr>Л.</abbr>: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.</ref> Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады. Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.<ref>''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — <nowiki>ISBN 9780521859165</nowiki>.</ref> Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады. == Едігеге қарсы күрес == [[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]] Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.<ref>''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.</ref> [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына "Тоқтамыс сарайы" атағын сақтаған.<ref>Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. <nowiki>https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/</nowiki></ref> 1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын "қуыршақ хан" қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[беклербек|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.<ref>Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.</ref> Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.<ref>Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.</ref> Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.<ref>''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — <nowiki>ISBN 0-521-55109-9</nowiki>.</ref> [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref> 1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады. Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.<ref>''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).</ref> Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады. 1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref> == Жанұясы == [[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]] Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.</ref> Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды: # [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]] # [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]] # Кепек # [[Керімберді хан|Керімберді]] # Ескендір # Әбу-Саид # Кушік # [[Қадырберді хан|Қадырберді]] # Малика-ханша # Ханике # Жанике-ханым (Едігенің әйелі) # Саадат-бике # Қадиша == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == {{Алтын Орда хандары}} {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Сібір хандығының билеушілері]] [[Санат:Тоқа Темір әулеті]] c2n0t4uv7krpprjylm56cb5h83hyqls 0 31646 3637327 3618850 2026-07-31T15:42:02Z Қатысушы Апельсин 121973 3637327 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Төре әулеті | титул = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | негізін салушы = [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] | пайда болды = 1464 | құлауы = 1847 | ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] | ел = [[Қазақ хандығы]]<br>([[Ұлы жүз]], [[Орта жүз]], [[Кіші жүз]])<br>[[Бөкей Ордасы]] }} '''Төре''' – [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы [[Жошы хан|Жошы]]дан тарайтын ұрпақ, қазақ даласында әлеуметтік топ. Олар [[қазақ рулары]]на қосылмайтын, өз алдына дербес қауым болып саналған. Төрелер өздерін “[[ақсүйек]]” қатарына жатқызған. Қазақ қоғамында [[хан]]дар тек төрелерден шыққан [[сұлтан]]дар арасынан сайланатын. Төрелер әкімшілік және сот билігін жүзеге асырды. Сонымен қатар олардың соғыс кезінде жасақ құрып, оған қолбасшылық ету құқығы болды. Қазақ жүздерінің [[Ресей империясы|Ресей]]ге қосылуы барысында [[Орта жүз]] бен [[Кіші жүз]]де бірте-бірте хандық жүйе жойылып, соның нәтижесінде төрелер қазақ қоғамының саяси-экономикалық өмірінде бұрынғыдай рөл атқара алмады. [[Қазақстан]]да 1867–1868 жылдардағы реформалардың енгізілуі төрелердің экономикалық және саяси артықшылықтарын біржола жойды.<ref>{{кітап|авторы= Нысанбаев, Ә. |тақырыбы= «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия, VIII том |орны= [[Алматы]] |баспасы= «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы |жыл= 1998 |isbn= 5-89800-123-9 }}</ref> == Шежіресі == <ref>{{кітап| тақырыбы=Генеалогия Торе |сілтеме= http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf |жазған=Сабитов Ж. М. |isbn = 9965-9416-2-9}}</ref> * 1. [[Жошы хан]] * 2. [[Тоқа Темір]] * 3. Ұрың Темір * 4. Ашық * 5. Тақтақ * 6. Темір Қожа * 7. Бадық * 8. [[Ұрыс хан]] — Ақ Орда ханы (1361—1377) және [[Алтын Орда]] ханы (1372—1374, 1375) ** 9. [[Құтлұғ Бұға]] ** 9. [[Тоқтақия хан]] — Ақ Орда ханы (1376—1377) *** 10. [[Болат сұлтан]] **** 11. [[Керей хан]] — алғаш Қазақ ханы (1465—1474), [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығын]] құрған ***** 12. [[Бұрындық хан]] — Қазақ ханы (1474/1480—1511) ****** 13. Шайхым ****** 13. Санжар-Жаһан ****** 13. Жаһан-Бақты ****** 13. Кімсін ***** 12. Қожа-Мұхаммед ***** 12. Сұлтан Әлі *** 10. Бұғұшақ **** 11. Мұхаммед **** 11. Ахмет **** 11. Имен би *** 10. Тәңірберді ** 9. [[Темір Мәлік хан]] ** 9. [[Қойыршақ хан]] — Ақ Орда ханы (1395—1410) және Алтын Орда ханы (1395-1396) *** 10. [[Барақ хан]] — Ақ Орда ханы (1410—1428) және Алтын Орда ханы (1423—1426, 1427—1428) **** 11. Мір-Сейіт **** 11. Мір-Қасым **** 11. [[Жәнібек хан]] — Қазақ ханы (1474—1480), Қазақ хандығын құрған ***** 12. [[Еренші сұлтан]] — 1470 жылдары Сауран билеушісі ***** 12. [[Махмұд сұлтан]] — Созақ билеушісі (?—1476) ***** 12. [[Қасым хан]] — Қазақ ханы (1511—1521) ****** 13. [[Мамаш хан]] — Қазақ ханы (1521—1523) ****** 13. [[Хақназар хан]] — Қазақ ханы (1538—1580) ******* 14. Дінмұхаммед (Тыным) сұлтан — Ташкент билеушісі (1600—1603) ******* 14. Маңғытай сұлтан ******* 14. Бозғыл сұлтан ****** 13. Әбілқайыр сұлтан ****** 13. Жалым сұлтан ******* 14.[[Тұрсын хан]] — Қазақ ханы, Ташкент билеушісі (1613—1627) ******** 15. Шах Саид-хан ******** 15. Бақи сұлтан ******** 15. Мұхамедияр ***** 12. [[Әдік сұлтан|Әдік-сұлтан]] ****** 13. [[Тахир хан]] — Қазақ ханы (1523—1533) ****** 13. [[Бұйдаш хан]] — Қазақ ханы Жетісу билеушісі (1533—1538) ****** 13. [[Бауыш хан]] — Қазақ ханы Жетісу билеушісі (1533—1537) ***** 12. [[Жаныш сұлтан]] ****** 13. [[Ахмет сұлтан]] ***** 12. Қанбар ***** 12. [[Тыныш сұлтан]] ***** 12. [[Өсек сұлтан]] ****** 13. Бөлекей сұлтан ******* 14. Батыр ******** 15. Айшуақ ********* 16. Ырыс ********** 17. Қажы сұлтан *********** 18. Тохтамыш ************ 19. Қылышқара *********** 18. Білқайыр ************ 19. [[Досалы сұлтан]] *********** 18. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] — Кіші жүз ханы (1718—1748) ************ 19. [[Нұралы хан]] — Кіші жүз ханы (1748—1786) ************* 20. Орман ************** 21. Күсепғали ************* 20. [[Есім хан (Кіші жүз)|Есім Нұралұлы]] — Кіші жүз ханы (1796—1797) ************* 20. [[Бөкей хан]] — [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасының]] ханы (1812—1815) ************** 21. Тәуке *************** 22. Нұрмұхамед **************** 23. [[Махамбет Нұрмұхамбетұлы Бөкейханов|Махамбет Бөкейханов]] (1890—1937) — күйші-композитор. **************** 23. [[Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Ғабдол Хакім Бөкейханов]] — Қазақтың мемлекет және қоғам қайраткері ************** 21. [[Әділ Бөкейханов]] — Бөкей Ордасын басқару кеңесінің төрағасы (1845—1854) *************** 22. Мырзагерей Бөкейханов **************** 23. [[Науша Мырзагерейұлы Бөкейханов]] (1870—1944) — домбырашы, күйші. ************** 21. [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір-Керей-хан]] — [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасының]] ханы (1815/1823—1845) *************** 22. [[Ахметкерей Жәңгірұлы Бөкеев]] (1834—1914) *************** 22. [[Ыбырайым Жәңгірұлы Бөкеев]] (1833—1865) *************** 22. [[Сайып Керей хан|Сайып-Керей]] — Бөкей ордасының соңғы ханы (1845—1849) *************** 22. [[Ғұбайдолла Жәңгіров|Ғұбайдұлла Шыңғысхан]] (1840—1909) — әскери қолбасшы, атты әскер генералы ************** 21. [[Меңдікерей Бөкейханов]] (1808—1868) ************* 20. [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай сұлтан]] — Бөкей Ордасының регенті (1815—1823) ************** 21. [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]] (1820—1887) — композитор-күйші. ************* 20. [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай сұлтан]] — Кіші жүз ханы (1806—1816) ************** 21. Бейсәлі Қаратаев *************** 22. ? **************** 23. Дәулетжан Қаратаев ***************** 24. [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Қаратаев, Бахытжан]] ************** 21. Мерәлі *************** 22. [[Мұхит Мерәліұлы]] **************** 23. Шоң (Мұхаметжан) ***************** 24. [[Лұқпан Мұхамеджанұлы Мұхитов|Мұхитов, Луқпан Мұхамеджанұлы]] ************ 18. [[Ералы хан|Ералы]] [[Ералы хан|хан]] — Кіші жүз ханы (1791—1794) ************* 19. [[Бөлекей|Бөлекей хан]] — Хиуа ханы (1770) ************ 18. [[Айшуақ хан]] — Кіші жүз ханы (1797—1805) ************* 19. Сығалы сұлтан ************** 20. Аспендиар султан *************** 21. [[Сейітжафар Асфендиарұлы|Сейітжапар (Әскери-медициналық академияның түлектері).]] **************** 22. [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] — әскери дәрігер, мемлекет қайраткері ************* 19. [[Жантөре хан]] — Кіші жүз ханы (1805—1809) ************** 20. Жантөреұлы Арыстан ************* 19. [[Шерғазы хан]] — Кіші жүз соңғы ханы (1812—1824) ************* 19. [[Баймұхамед Айшуақов]] — Жетіру руының билеушісі (1815 —?) ************** 20. [[Мұхамеджан Баймұхамедов]] — Кіші жүз аға сұлтаны (1855—1869) ***** 12. [[Жәдік сұлтан]] ****** 13. [[Тоғым хан]] — Қазақ ханы (1533—1537) ******* 14. Сығай сұлтан ******** 15. Иман хан (Аман-Булан) — Ұлы жүз ханы (1628—1642) ********* 16. Рүстем хан — Ұлы жүз ханы (1642—1698) ********** 17. Асфендияр хан (Есмандыр) — Ұлы жүз ханы (1698—1712) *********** 18. Мамыт хан ************ 19. Ханбаба хан ********* 16. Батыр сұлтан ********** 17. Абдұлла хан — Ұлы жүз ханы (1712—1718) *********** 18. [[Қарт-Әбілқайыр хан|Қарт Әбілқайыр хан]] — Ұлы жүз ханы (1718—1730) *********** 18. [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[Жолбарыс хан|хан]] — Ұлы жүз ханы (1730—1739) ************ 19. Әбілпейіз сұлтан — Ұлы жүз сұлтаны (1740—1744) ************* 20. [[Тентек төре|Аспандияр төре —«Тентек төре»]] деген атпен белгілі ************** 21. Рүстем төре — [[Кенесары хан|Кенесары ханның]] 1845-47 жылғы [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс|көтерілістегі]] қаруласы, кейін көтеріліске опасыздық жасаған ************ 19. Рүстем сұлтан ************* 20. Қошай Арыстан ****** 13. [[Шығай хан]] — Қазақ ханы (1580—1582) ******* 14. Шах-Мұхаммед султан ******* 14. [[Ондан сұлтан|Ондан]] [[Ондан сұлтан|сұлтан]] ******** 15. [[Ораз-Мұхаммед сұлтан]] — [[Қасым хандығы|Қасым хандығының]] билеушісі (1600—1610) ******** 15. Абылай сұлтан — Ташкент билеушісі (1628) ******** 15. Кайнар Көшек сұлтан ********* 16. Бөкей сұлтан ********** 17. Құдайменді *********** 18. Тұрсын сұлтан I — Ташкент билеушісі (1712—1717) ************ 19. [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтан]] ************* 20. [[Дайыр сұлтан]] ************* 20. [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей сұлтан]] — Орта жүз сұлтаны (1815—1817) ************** 21. Шыңғыс сұлтан — Орта жүз сұлтаны (1819—1822) ************** 21. Батыр *************** 22. Мырзатай **************** 23. Нұрмұхаммед ***************** 24. [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] — Алаш-Орда үкіметінің төрағасы (1917—1920) ****************** 25. Өкітай (Сергей) ******************* 26. Евгений ******************** 27. Петр ***************** 24. Әзіхан ****************** 25. Ыбыраш ****************** 25. Райымжан ******************* 26. Сырым Бөкейханов ******************* 26. Нұрым ***************** 24. Татихан ***************** 24. Самақан ****************** 25. Жәңгір ****************** 25. Баршин ***************** 24. Базылқан ****************** 25. Мықан ************** 21. Сұлтанғазы Бөкейханов (1779—1856) *************** 22. Ханқожа **************** 23. [[Дін-Мұхамед Сұлтанғазин]] — журналист, аудармашы ************** 21. Тәуке *************** 22. [[Құсбек Тәукеұлы|Құсбек Таукин]] — Қарқаралы аға сұлтаны (1843—1849) ************* 20. Ханқожа — Түркістан билеушісі (1783—1799) ************* 20. Шығай — Ферғана билеушісі (1748—1750) ************* 20. Нұралы хан II — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі (1767—1769) ************ 19. [[Көшек хан|Көшек (Қосмұхаммед) сұлтан]] ************* 20. Сыңқай ************** 21. Қарабас *************** 20. Тоқай — Түркістан билеушісі (?—1826) *************** 22. [[Әлікен|Әликен]] — Түркістан билеушісі (1858—1860) ******* 14. [[Тәуекел хан]] — Қазақ ханы (1582—1598) ******** 15. Хусейн ханзада ******** 15. Мұрат ханзада ******** 15. Сайжал ханзада ******** 15. Батыр хан — Қарақалпақ ханы (1598—1618) ******* 14. [[Есім хан]] — Қазақ ханы (1598—1628) ******** 15. [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан II]] — Қазақ ханы (1628—1643) ********* 16. [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]] — Қазақ ханы (1652—1680) ******** 15. [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] — Қазақ ханы (1643—1652) ********* 16. [[Тәуке хан]] — Қазақ ханы (1680—1715) ********** 17. [[Болат хан|Болат]] [[Болат хан|хан]] — Қазақ ханы (1718—1729) *********** 18. [[Әбілмәмбет хан]] — Орта жүз ханы (1734—1771) ************ 19. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз хан]] — Орта жүз ханы (1771—1783) ************* 20. [[Көгедай Әбілпейізұлы|Көгедай сұлтан]] — Орта жүздің Абақкерей руының билеушісі ************* 20. [[Жошы сұлтан елшіліктері|Жолшы сұлтан]] ************* 20. Бопы сұлтан ************** 21. Солтыбай сұлтан *************** 22. [[Барақ Солтыбайұлы|Барақ Солтыбайулы]] — Аягөз ауданының аға сұлтаны ************ 19. Болат сұлтан — Түркістан билеушісі (1771—?) ************ 19. [[Тәуке сұлтан]] (Құдайдат) — Түркістан билеушісі (1784–1798) ********** 17. Тұрсын хан II — Ташкент билеушісі (1717—1720) *********** 18. Иманқұл ************ 19. Бөріхан ************* 20. Бабахан ************* 20. Сырдақ ************* 20. Әбілқайыр ************* 20. Абылай ************** 21. Шүрегей сұлтан (1785 жылы Қаңлы және Шанышқылы сұлтаны) ************* 20. Әпіш ************ 19. Батырхан ********** 17. [[Сәмеке хан]] — Орта жүз ханы (1719—1734) *********** 18. Сеиіт сұлтан — Түркістан билеушісі (1734—1745) *********** 18. Есім сұлтан — Түркістан билеушісі (1758—1798) ************ 19. Құдайменді ************* 20. [[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы|Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы]] — Ақмола аға сұлтаны (1832—1842, 1845—1849) ************** 21. Абылай (Абышеке) Қоңырқұлжин *************** 22. Жақыш Аблаев **************** 23. Ғазиз Жакишев ***************** 24. Еркін Жакишев ****************** 25. Мұхтар Жакишев — Қазақстандық кәсіпкер және Қазатомпром бұрынғы басшысы ********* 16. Уәли сұлтан ********** 17. [[Қанішер Абылай|Абылай]] [[Қанішер Абылай|Қанішер]] *********** 18. Көркем Уәли сұлтан ************ 19. [[Абылай хан|Абылай]] [[Абылай хан|хан]] — Орта жүз ханы (1771—1781) ************* 20. [[Уәли хан]] — Орта жүз ханы (1781—1819) ************** 21. [[Ғұбайдолла хан]] — Орта жүз соңғы ханы (1821—1824) *************** 22. Болат **************** 23. [[Ғазы Болатұлы Уәлиханов]] — Ресей империялық армиясының генерал-майоры ************** 21. [[Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов]] — Көкшетау [[Аға сұлтан|аға сұлтаны]] *************** 22. [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] — Қазақ ғалымы, тарихшы, этнограф, фольклоршы, саяхатшы, ағартушы және шығыстанушы *************** 22. Мақы **************** 23. Ыдырыс ***************** 24. [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан]] — кеңестік және Қазақстандық мүсінші, сәулетші ************* 20. [[Қасым сұлтан|Қасым султан]] ************** 21. [[Саржан Қасымұлы|Саржан]] [[Саржан Қасымұлы|Қасымұлы]] — ұлт-азаттық көтерілістің басшысы ************** 21. [[Кенесары хан|Кенесары]] [[Кенесары хан|Қасымұлы]] — ұлт-азаттық көтерілістің басшысы (1841—1847) *************** 22. [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] (1837—1910) *************** 22. [[Ахмет Кенесарыұлы]] **************** 23. [[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] (1878—1937) — саясаткер, «Алаш» партиясының мүшесі ***************** 24. [[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] (1908—1975) — геолог ************* 20. Сөк төре — Жалайыр руының аға сұлтаны және Шапырашты руының билеушісі ************* 20. [[Әділ Абылайұлы|Әділ-төре]] — Үйсін аға сұлтаны ************** 21. Абылай (Құлан) ************** 21. Нұралы *************** 22. [[Тезек төре|Тезек сұлтан]] — Албан-Суан аға сұлтаны ************* 20. Тәуке сұлтан ************** 21. Жанбөбек *************** 22. Беген **************** 23. Бекмахан ***************** 24. [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] (1915—1966) — Қазақ совет тарихшысы, тарих ғылымының докторы *********** 18. Есім сұлтан — Жаркент билеушісі (1693—?) ************ 19. Бабақ сұлтан ************ 19. Дәулеткерей ************ 19. Жолбарыс сұлтан ************* 20. Қарамойын ************* 20. Есен баба *********** 18. Жаһангер сұлтан — Ташкент билеушісі (1717—?) ************ 19. [[Сұлтанбет сұлтан|Султанбет сұлтан]] ************* 20. Ұрыс сұлтан ************* 20. Тортан ************** 21. Қасым *************** 22. Шыңғыс **************** 23. Қанапиә ***************** 24. Мұсахан (1918—1962) ****************** 25. [[Бақытжан Мұсаханұлы Қанапиянов]] (род. 1951) — Қазақ ақыны, аудармашы, сценарист, кинорежиссер ****************** 25. Ерулан Мұсаханұлы Қанапиянов (род.1958) — композитор, меценат, Қазақстан Республикасының белгілі қоғам қайраткері ****************** 25. Сержан Мұсаханұлы Қанапиянов (1949—2003) — Министр – Үкіметке қарасты Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеттің атқарушы директоры ******** 15. [[Сартақ сұлтан]] ********* 16. Құсырау сұлтан ********** 17. [[Қайып хан]] — Қазақ ханы (1715—1718) *********** 18. [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі, Кіші жүздің Әлімұлы руының сұлтаны (1748—1771) ************ 19. Қайып хан II — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі, Кіші жүздің Әлімұлы руының сұлтаны (1747—1757) ************* 20. Жаһангер ************** 21. Жантөре — Орта жүз ханы (1817—1822) *************** 22. Ахмет Жантөрин **************** 23. [[Сейітхан Ахметұлы Жантөрин|Сеиітхан Жантөрин]] ***************** 24. [[Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин]] — Мемлекеттік Думаның 1-шақырылымының депутаты (1864—1920/1926) ****************** 25. Жантөрин Жәңгір Сәлімгерейұлы ************* 20. [[Әбілғазы Қайыпұлы]] — Хиуа билеушісі (1767-1768), Әлімұлы руының сұлтаны (1794—1815) ************** 21. [[Арынғазы хан]] — Кіші жүз ханы (1816—1821) ************** 21. Мұхаммед Зарлық төре — Қарақалпақ билеушісі (1855-1856) ************* 20. Абдалазиз — Хиуа билеушісі (1772—1774) ************* 20. Әбілпейіз — Хиуа билеушісі (1776—1779) ************ 19. Абдаллах Қарабай — Хиуа билеушісі (1757) ************ 19. Байбөрі сұлтан — Қарақалпақ билеушісі (?-1762) == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.elim.kz/chigiz-han/ Төрелердің шежіресі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629193724/http://www.elim.kz/chigiz-han/ |date=2011-06-29 }} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Төрелер| ]] [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Қазақ хандығы]] [[Санат:Қазақ рулары]] bab5ufzbhg13skzebov89fmbx51jojb 0 38452 3637534 3127285 2026-07-31T19:04:18Z Kasymovbot 170796 /* Екінші кезең */ clean up, replaced: саяси экономия → Саяси экономия (2) using [[Project:AWB|AWB]] 3637534 wikitext text/x-wiki '''Идеология''' (''{{lang-el|идса}} – ой, пікір, идея + логос – сөз'') – [[ілім]], қоғамдық сана. Идеолог – таптың немесе қоғамдық топтастықтың ойын білдіруші, идеялық мүддесін қорғаушы деген түсінік. Қазақ совет Энциклопедиясының 4 – томында ол ''«таптың, әлеуметтік топтардың мүддесін білдіретін, қоғамдық сана, философиялық, моральдық, эстетикалық және діни көзқарастар мен теориялардың жиынтығы»'' деген анықтама берілген.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Тарихы == Алғаш рет ''«идеология»'' деген терминді француз философы және экономисі [[Де Гресси]] (1754-1836) қолданды. Ол'' «Идеологияның элементтері»'' деген төрт томдық еңбек жазған. Оның пікірінше, идеология идеялар туралы ғылым, ол барлық табиғат және қоғам туралы ғылымдардың, саясат, этика және тағы басқа әлеуметтік құбылыстардың негізіне жатуға тиіс. Бірақ ''«идеология»'' деген сөздің кең тарауына себепкер болған адам – [[Наполеон I|Наполеон Бонапарт]]. Ол либерал журналистерді, саясатшыларды ''«идеологтар»'' деп атап, оларды [[жаратылыстану]]мен айналысатын ғалымдарға және шынайы әрекет иесі белсенді адамдарға қарсы қойды. Француз императоры саяси сайқалдыққа тұрақсыз және алдамшы қоғамдық пікірге көп көңіл аударатын мемлекеттік қайраткерлерге жиіркенішпен келемеждеп қарайтын. Осы кезде қоғамның күнделікті өмірінен, алдында тұрған көкейтесті мәселелерден және мемлекеттің шынайы саясатына алшақ идеяларды қоштап таратушы адамдарды ''«идеологтар»'' деп атады. К.[[Карл Маркс|Маркс]] пен Ф.[[Фридрих Энгельс|Энгельс]]тің 1845 жылға дейінгі жазылған еңбектерінде де «идеология» деген термин осы мағанада қолданылады. Бұл кезде Германияда Гегельдің философиялық мектебі ыдырап, тұрпай социалистік теориялар пайда болды. Маркс пен Энгельс осындай идея, түсініктердің жиынтығын менсінбей, ''«неміс идеологиясы»'' деп атады. 1845 жылдан бастап олар идеология туралы өз түсініктерін қалыптастырды. ХІХ және XX ғасырлардағы идеология туралы айтылған ой-пікірлер маркстік пікірмен ұштасып, сабақтасып жатыр. Маркстік идеологияның мәні туралы түсінігінің қалыптасуында екі кезеңді ажыратуға болады. Бірінші кезеңде идеология өзіндік негізі, тірегі жоқ жалған сана деп түсіндіріледі. Идеологиялық ғылымға, әсіресе, Маркс пен Энгельс қалыптастырған тарихқа материалистік көзқарасқа қарсы қойылады. Олар идеологияға [[философиялық идеализм]]ді де жатқызады. == Екінші кезең == Идеологияның мәнін пайдаланудың екінші кезеңі К.Маркстің'' «Капиталды»'' жазуымен (1857) байланысты. Бұл кезде идеология тілек, мақсат ''(топтық, таптық және тағы басқа'') тұрғысынан шындықты бейнелейтін сана ретінде түсіндірілді. Осылайша идеология дегеніміз жеке тілек, мақсатты ғылым, көркемөнер, мораль, саясат, құқық тілінде көтермелеп өткізу, жұртшылықтың санасына арбап құю. Осы мақсатта ғылым тілінде, ғылыми терминологияға көп жүгінеді. Идеологияландыру саналы түрде және санасыз түрде де жүзеге асырылады. К.Маркс бұл кезде идеологияны тек ғылымға ғана емес, жалпы еркін рухани өндіріске, яғни барынша объективті, сондықтан да жалпы ''(жеке емес)'' тілек, мақсатты білдіруге бағытталған танымдық, көркемдік және басқа қызметке қарсы қояды. Экономикалық теория саласында К.Марск: а) экономикалық шындықты объективті түрде танып білуге ұмтылған классикалық Саяси экономияны және ә) осы теория құралдарын пайдаланып, таптық мүддені анықтап, шындықты танып білуге ұмтылатын тұрпайы Саяси экономияны ажыратып көрсетеді. Сол сияқты К.Маркс ғылым мен идеологияны бір-біріне жалпы, абстракты түрде қарсы қоюға болмайтындығын, ғылымының өзінде идеологияландыру кезеңі, сәті кездесе беретіндігіне көңіл аударады. Осы жайды ол физиократтардың, А.Смит, Д.Рикардо еңбектерін талдау үстінде байқап көрсетеді. == Қорытынды == Идеологияның бұл түсінігі бірінші кезеңде қалыптасқан түсініктен ерекше, сонымен бірге оның негізгі сәттерін де ұмыт қалдырмай қабыл алған. Өз ілімдерін Маркс пен Энгельс жалған сана ретінде идеологияға қарсы қояды, әрі оны объективтік таным және білімнің синонимі ретінде теория не ғылым деп есептеді. Осы жәйді дұрыс түсінбеген В.И.[[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] кейін «ғылыми идеология» деген жаңсақ пікірді ұстанған СОКП ''«партиялық идеология»'', «партияның идеологиялық саясатын» тым жоғары көтерді. Бірақ К.Маркстің кемеңгер ғалым, оның мұрасының уақыт таразысынан өтіп, болашақпен үндесіп жатқан жақтарын да мол екендігін де ұмытпаған жөн. Маркстің идеология туралы айтқандары – соның дәлелі. Сонымен, иделогия бүгін ғана қалыптасқан ұғым емес. Қоғамдық-экономикалық формациялармен, мемлекеттік құрылыспен қатар туып, байланысты дамып келе жатқан табиғи да толассыз қоғамдық құбылыс. Идея, идеология дегеніміз тек қалыптасып қалған қасаң түсінік емес, даму барысында күн тәртібіне қойылып отыратын мақсат-мүдде. Болмаса – идеология дегеніміз белгілі бір мақсатқа бағытталған идеялар жүйесі. Осы идеяларды жүзеге асыру арқылы ұлттық немесе әлеуметтік топтың түпкілікті мақсатқа жетуі көзделеді.Сонымен идеология жеке мүддені қолпаштайтын белгілі бір жүйеге келтіріліп, өңделген көзқарастардың жинтығы болып табылады. Мұндай жүйелерді арнайы идеологиялық қызметкерлер жасайды. == Қазіргі көзқарас == Көп партиялық қоғамда айқын анық бірнеше идеология өмір сүреді. Олардан мемлекеттік идеология жоғары тұрады. [[Мемлекеттік идеология]] – бүгінгі күнде үкіметті қолында ұстап отырған партияның идеологиясы. Унитарлық мемлекетте жалыз ресми идеология болады. Ал басқа идеологиялар болса олар қалтарыста өмір сүреді. Егер үкімет қатаң тәртіпті ұстанса, мемлекеттік идеология міндетті, оның идеялары, қағидалары, ұрандары жұрттың барлығы бұлжытпай орындайтын заңға айналады. Мұндай тәртіп орнаған елдерде мемлекеттік идеология екі дәрежеде кездесуі мүмкін. Мысалы, нацистік Германияда мемлекеттік идеология, біріншіден, халық бұқарасына бір талап қойса, екіншіден, [[элита]], ел басшыларына басқа міндет жүктейді. Ал И.В.Сталиннің диктатурасы кезінде біздің елде мемлекеттік идеология қарапайым халық пен басшылардың барлығына бірдей ортақ міндет жүктеді. Сонымен идеология адамдарды саяси және экономикалық міндеттерді шешуге топтастыру мен жұмылдырудың уақыт таразысынан өткен тәсілі, әлеуметтік мінез-құлыққа қалыптастыру механизмі. Осы тұста бір-екі жанама мәселерге назар аударған жөн. Оның бірі – түсініксіз қоғамдық пікір қалыптасып қалғандай: кешегі коммунистік идеология мен бүгінгі тәуелсіз еліміздің идеологиясы арасында бір бос кеңістік, қуыс (вакуум) пайда болды, қоғам бір кезең идеологиясыз қалды деген қағида. Осының өзі ақиқатқа жата ма деген сұрақ туады. == Өзге пікір == Қарсы пікіршілеріміз сол идеологиялық қуыстың дәлелі ретінде – империялық идеологияның ''«қазасын»'', оның өзімен бірге ала кеткен идеологиялық мекемелерін уәж етеді. Идеологияны тек оны ұйымдастырушы, жүргізуші аппараттың қызметінде бағыныштылық жағдайда қоюға бола ма? Жаңа құрылып жатқан идеологиялық бөлім қызметкерлері де әлсін-әлсін сездіріп қалады: міне, енді [[Президент]] те түсінді, әкімшіліктерде мойындай бастады, сондықтан ішкі саясат бөлімдері құрылды – идеологияның негізгі нұсқасы салынды, идеологиялық жұмысқа жағдай туа бастады. Осы дәлелдеме де қаншалықты өзін ақтар екен? Бір-ақ мысал келтіре кетелік, коммунистік партияның түкірігі жерге түспей, бір жақты [[моноидеология]]ның «патшасы» болып, бір орталықтан өзі пішіп, өзі шешіп тұрғанда да жергілікті идеологияны басқарған төрайымдар мен төрағалар арнайы мәжілістер мен жиналыстар, насихатшылар, лекторламен кездесулер төрінің тұрақты «құрметті қонақтары» болғанымен, басым көпшілігі аузын бір ашпастан, идеологиялық иісін де ажыратпастан, қоғамнан өткені ақиқат емес пе? Бүгін де кейбір мәдени-рухани құбылыстар сол өткен кезеңдер ұқсастығын сездіреді. Осындайда ''«… кешегі идеялық басыбайлылық пен идеократиялық үстемділікті қайта тірілтіп аламаймыз ба деген қауіп басым түсіп жатады».'' ==Дереккөздер== <references/> {{Саясат}} [[Санат:Қоғам]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Саяси философия]] [[Санат:Қауіпті теориялар]] [[Санат:Идеологиялар]] [[Санат:Әлеуметтік философия]] [[Санат:Саясаттану]] kmn31xqafe6e1ce43k1e6dhc6py7i0e 0 43825 3637578 2197557 2026-08-01T03:36:45Z Amherst99 4439 /* */ 3637578 wikitext text/x-wiki '''Мүйізгек''' (vagіnіtіs) - малдың [[Жұқпалы аурулар|жұқпалы ауру]]<nowiki/>ы. Ауырған малдың қынабы қабынып қызарады, іші бөртіп кетеді. Ол әр түрлі жарақаттардан және төлдеу кезінде зақымданудан, жатырдың төмен түсу салдарынан өршиді. Мүйізгектің жатыр қабырғасының кілегейлі қабығының қабынуы (V. catarrhalіs) және қынабының ішкі жағында үлкендігі жүгері немесе бұршақ дәніндей бірнеше бүртік түрінде өршитін түрі (V.granulosa) және мөлшері тарыдай сансыз ұсақ бөртпелер шығарып, іріңді су шұбыртатын созылмалы түрі (V.іnfectіosa) кездеседі. Соңғысын [[трихомоноз]], [[вибриоз]]<nowiki/>дан ажырата білу керек. Мүйізгек ауруы негізінен мал шағылысқанда жұғады. Ауру 1 – 10 күнде білінеді, 2 – 4 аптаға созылады. Емі: жыныс мүшесін 1%-дық ас тұзы ерітіндісімен, асқынып кетсе риванол (1:1000), лизол (1 – 2%), марганец қышқыл калий (тотяйын) (0,2%) ерітінділерімен жуады. Мал тұратын орындарда ветеринарлық-сан. ережелерді сақтап, қораны зарарсыздандырады, карантин қойылады. Дәстүрлі қазақ ветеринариясында Мүйізгектің түйіршікті түрін оташылықпен емдеген: бөрткенді өткір бізбен түйреп, сылғы кездікпен тіліп, қатқылдау мүйіз тәрізді түйірді алып тастаған.<ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Жануарлар аурулары]] {{stub}} 2id9n0sywgbkaken3gzjh6s1q7q8yw1 0 45452 3637310 3636978 2026-07-31T14:54:10Z ~2026-41580-45 183887 /* */ 3637310 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = [[Сурет:Жанатай батыр кеснесі.jpg|thumb|right|300px|Жанатай батыр кесенесі.]]<br>[[Сурет:Батыр]] | ені = | сурет сипаттамасы = | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары = | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref><br> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]<nowiki/>мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]<nowiki/>ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр — Жанатай, Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]] 4uv917djxn351ca9hzt6s15uifcwsfe 3637312 3637310 2026-07-31T15:06:32Z ~2026-41580-45 183887 /* */ 3637312 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = [[Сурет:Жанатай батыр кеснесі.jpg|thumb|right|300px|Жанатай батыр кесенесі.]]<br>[[Сурет:Батыр]] | ені = | сурет сипаттамасы = | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref><br> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]<nowiki/>мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]<nowiki/>ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]] peegvgz3zf5dr3c4fdbk8tagehl5de2 3637525 3637312 2026-07-31T19:00:23Z Kasymov 10777 3637525 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref><br> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]<nowiki/>мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]<nowiki/>ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]] 7hq0djxquprrwr7oarq53msxh3qeouy 3637526 3637525 2026-07-31T19:00:29Z Kasymov 10777 «[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637526 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref><br> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]<nowiki/>мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]<nowiki/>ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]] ii4s0k50dpphqz6ud477nlzi8h6n5pq 3637527 3637526 2026-07-31T19:00:36Z Kasymov 10777 «[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті|Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637527 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref><br> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]<nowiki/>мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]<nowiki/>ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] m2drd6ht1zzdxxj6udcmvfmzh4omeup 3637529 3637527 2026-07-31T19:01:14Z Kasymov 10777 3637529 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref><br> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]<nowiki/>мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]<nowiki/>ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 9dsumd5fidcb8zj8ozxamdmejx7mdpr 0 45593 3637569 3598260 2026-08-01T03:03:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 14 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637569 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті |Қысқартылған аты = ХҚТУ |Эмблемасы = [[Сурет:Yesevi.edu.kz@mail.ru.jpg|150 px]] |Сурет =[[Сурет: Mktu.jpg|250 px]] |Бұрынғы атауы = Қожа Ахмет Ясауи атындағы Түркістан мемлекеттік университеті |Құрылған жылы = 1991 |Президенті = Темірбекова Жанар Амангелдіқызы |Магистратура = |Резидентура = |Орналасқан жері = [[Қазақстан]], [[Түркістан қаласы]] |Мекенжайы = [[Қазақстан]], [[Түркістан облысы]], [[Түркістан қаласы]], 161200, Бекзат Саттарханов даңғылы, 29 |Сайты = http://ayu.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Студенттер=10 000-ға жуық}} '''Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті''' — Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ ({{Lang-tr|Hoca Ahmet Yesevi Uluslar arası Türk-Kazak Üniversitesi}}) — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]], [[Түркістан облысы]], [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласында]] орналасқан [[ЖОО|жоғары оқу орны]]. == ХҚТУ құрылуы == Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті – Қазақстанның озық көп салалы университеттерінің бірі. Ахмет Ясауи университеті жыл сайын университеттердің ұлттық рейтингісінде ондықтың қатарынан &nbsp;(2018 ж. 6-шы орын) көрініп жүрген, заманауи білім және ғылым саясатын жүзеге асыратын, тұрақты кәсіби және тұлғалық дамуды басшылыққа алатын инновациялық университет. Университет классикалық профильдегі университеттердің арасында ең алғашқысы, мұнда тұңғыш рет сонау 1992 жылы жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі медициналық мамандар даярлығы ашылған болатын. Университет құрамында медициналық факультеті бар халықаралық «full university» жоғары оқу орындарының категориясына кіреді. &nbsp; Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде бакалавриат, интернатура, &nbsp;магистратура, резидентура және докторантура сияқты көп деңгейлі бағдарламалар жүйесі негізінде жоғары базалық білім беруді қамтамасыз етеді. Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетіне қабылдау мемлекеттік білім беру гранттары, келісімшарт (ақылы) және Түркия квотасы негізінде 105 мамандық бойынша білікті мамандарды даярлауды жүзеге асырады. Университет құрамында 10 факультет, Мемлекеттік басқару және экономика жоғары мектебі, кәсіби колледж, 6 ғылыми-зерттеу институты, докторлық диссертацияларды қорғау бойынша мамандандырылған диссертациялық кеңес қызмет көрсетуде. Университетте 10 мыңға жуық студент, интерндер, магистранттар, резиденттер мен докторанттар білім алуда. == Тарихы == Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің ашылу және қалыптасу тарихы түркі өркениетінде ерекше орын алған Түркістан қаласының 1500 жылдық тарихымен байланысты. Көне қаланың айрықша геосаяси орналасуы мен оның түркі халықтарының мойындалған рухани орталығы ретіндегі маңызын ескере отырып университетті заманауи жоғары білікті мамандарды даярлаумен қатар құрудың негізгі мақсаты түркі халықтарының ғылыми және мәдени көне орталығы, түркі әлемінің заманауи рухани астанасы – Түркістан қаласын жандандыру және дамыту болып табылады. Университет Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Н.Ә. Назарбаевтың жеке бастамасымен 1991 жылы 6 маусымда ашылған болатын (1991 жылғы 06 маусымдағы 329 жарлық, Алматы). Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. Назарбаевтың және Түркия Республикасының премьер-министрі Сүлейман Демирелдің ресми кездесуі кезінде 1992 жылдың 1 мамырында «халықаралық университетті» құру туралы уағдаластыққа қол жеткізілген болатын. 1992 жылы 31 қазанда Анкарада Қазақстан Республикасы мен Түркия Республикасының Үкіметтері арасында осы оқу орнын «Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті етіп қайта құру туралы» келісімге қол қойылды. Келісім Қазақстан және Түркия Парламенттері ратификациялағаннан кейін күшіне енді. Университеттің Қазақстан үшін бірыңғай корпоративті басқару жүйесі бар. Қазақстан және Түркия үкіметтері бекіткен Жарғыға сәйкес Үкіметаралық Өкілетті Кеңес (Анкара) Жоғары басқару органы болып табылады, ол университеттің жалпы басшылығын паритеттік бастамада қамтамасыз етеді және он кеңес мүшесінен тұрады, оның ішінде бес мүшесін Қазақстан Республикасы Үкіметі, қалған бес мүшесін Түркия Республикасы Үкіметі тағайындайды. Қаржыландыру республикалық бюджеттен және Түркия Республикасы бюджетінен жүргізіледі. Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ құрылған күннен бастап әрдайым екі бауырлас түркі тілдес мемлекет басшыларының назарында, олар университетке бірнеше рет ресми сапармен келіп, түркі тілдес мемлекеттердің студент жастары арасынан қазіргі заманға сай мамандарға интернационалды тәрбие беру және сапалы даярлау орталығы ретінде оған әрдайым айрықша көңіл бөлді. Ахмет Ясауи университеті — түркі әлеміндегі бірегей университет, ЖОО-да әлемнің 17 елінің жастары мен 30 ұлт пен ұлыс өкілдері арасында мәдениетаралық диалогы мен ұлтаралық толерантты тәрбие жүріп жатыр. Қазіргі жаһандану жағдайында Түркі тілдес әлемді рухани біріктіруші білім беру орталығы ретінде Ахмет Ясауи университетінің идеологиялық маңызы зор. 2018 жылдан бастап ХҚТУ түркі тілдес мемлекет университеттер Кеңесінің төрағасы болып табылады, оған Түркияның, Қазақстанның, Қырғызстанның, Әзербайжанның 19 университеті кіреді. Университет '''миссиясы''' – түркі тілдес мемлекеттер мен қауымдастықтардан келген жастар үшін&nbsp; сапалы білім ұсыну, инновациялық білім мен ғылыми зерттеулер саласында көшбасшы болу. '''Мақсаты''' – &nbsp;инновациялық ғылыми және білім беру технологияларын белсенді ендіретін, қарқынды түрде дамушы университет құру. '''Басты құндылықтар''': Рухани жаңғыру. Достық, теңдік және толеранттылық, Ашықтық, Өнегелілік, Кәсіпқойлық, Инновациялылық. Университет 2007 жылдың мамырында Болон декларациясына қосылу туралы Меморандумға қол қойды және 2010 жылғы қыркүйекте Болон декларациясының негізі болып табылатын Университеттердің Ұлы Хартиясына қол қойды. Егер 1991 жылы бірінші іріктеу нәтижесінде университетке 332 студент қабылданса, онда қазіргі студенттер контингенті 10 мыңға жуық студентті, интерндерді, магистранттар мен докторанттарды құрайды, оның ішінде 1,5 мыңға жуық студент (контингенттен 15%) алыс және таяу шетелдің түркі тілдес мемлекеттерінен келген.&nbsp; Үкіметаралық келісімшарттарға сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі жыл сайын Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ үшін алыс және таяу шетелдің түркі тілдес мемлекеттерінің студент жастарын оқытуға 200 арнаулы мемлекеттік білім беру грантын бөледі. Университетке ең дарынды және талантты жастарды тарту мақсатында Үкіметаралық Өкілетті Кенестің шешімімен (Анкара) Түркия бюджетінен жыл сайын ҰБТ қорытындысы бойынша ең жоғары ұпай алған, бірақ мемлекеттік білім беру грантын алу конкурсынан өтпеген қазақстандық талапкерлер үшін 500 білім беру гранты бөлінеді. Білім беру қызметі бакалавриаттың 54, магистратураның 30, PhD докторантураның 11, резидентураның 3, интернатураның 7 мамандықтары бойынша жаратылыстану, гуманитарлық, экономикалық, заң, әлеуметтік, медициналық, техникалық ғылымдар, білім беру, бизнес, қызмет көрсету және өнер бағыттары бойынша жүзеге асырылады. 2018-2019 оқу жылы университетте 71 доктор, 282 ғылым кандидаты, 67 РhD доктор жұмыс істейді. Оның ішінде 5 % - Түркия мен басқа мемлекеттерден келген шетелдік оқытушылар. &nbsp; Оқу қазақ, түрік, орыс және ағылшын тілдерінде жүргізіледі. ==Оқу үдерісі== Университетте үш деңгейлі оқыту жүйесі: Болон үдерісі талаптарына сәйкес бакалавриат-магистратура-докторантура (резидентура) ендірілген. ===2018-2019 оқу жылы=== * алдыңғы қатардағы ЖОО-ның озық әлемдік тәжірибесіне бағдарланған білім беру бағдарламалары, сондай-ақ «Зауыт-Университет» және «Major and Minor» үлгісі бойынша тәжірибеге бағдарланған заманауи оқыту қағидалары түрлендірілді және үйлестірілді; * шетел профессорлары мен мамандар арқылы еуропалық тәжірибемен және әдістермен алмасу, оларды оқу үдерісіне жаңа инновациялық технологияларды трансляциялау мақсатында университетке шақыру тұрақты негізде жүзеге асырылады; * бакалавриат деңгейінде техникалық мамандықтар мен экономика үшін «Кентау трансформатор зауытымен» дуалды оқыту жүйесі бойынша білім беру бағдарламалары әзірленді; * педагогикалық мамандықтар бойынша оқу бағдарламаларына орта мектептің инновациялары (Назарбаев интеллектуалды мектеп тәжірибесі бойынша жаңартылған мазмұн, критерийлік бағалау, сыни ойлау және т.б.) ендірілуде; * ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы мен Назарбаев университетінің жобалық тәсілі мен тәжірибесі негізінде [http://gspa.ayu.edu.kz/ Мемлекеттік басқару және экономика жоғары мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226084624/http://gspa.ayu.edu.kz/ |date=2019-02-26 }} құрылды; * студенттердің шетелдік жоғары оқу орындарымен академиялық ұтқырлық бағдарламалары кеңейтілген; * 3+1, Эразмус + білім беру бағдарламаларын, қос диплом бағдарламаларын, шетелде білім алушылардың тәжірибесін батыстық ЖОО-на бағыттар бойынша ендіру; &nbsp; * университетті басқару жүйесіне Болашақ, Мевлана, Эразмус т.с.с. бағдарламалар аясында шетелдік оқу орындарында менеджмент саласында кәсіби біліктілікті жетілдіру арқылы әлемдік тәжірибе енгізілді; * Түркияда магистратура және PhD докторантура бағдарламалары бойынша арнаулы оқу арқылы дәрежелі оқытушылардың үлесі артты; * Инновациялық инфрақұрылымды дамыту элементтері (технологияларды коммерциализациялау оффисі, технопарк, стартаптар т.б.) құрылуда; * тренингтік Кәсіби даму орталығы құрылды (университеттің ОПҚ мен қызметкерлер үшін), мұнда оқытушылардың кәсіби шеберлігі мен біліктілігі арттырылады, озық университеттердің (Назарбаев Унтиверситет, Мармара, Гази университеттері т.б.) тәжірибесін трансляциялау арқылы олардың кәсіби дағдылары жетілдіріледі; * жаңа Түркістан облысының экономика және әлеуметтік сала қажеттіліктеріне сәйкес агрономия, ветеринарлық медицина, құрылыс, сәулет, жобалық менеджмент сияқты жаңа перспективті мамандықтарды ашу бойынша жұмыс жүргізілуде; * «Атамакен» ҰКП Түркістан филиалымен, жұмыс берушілермен оқу бағдарламаларын жаңарту бойынша белсенді жұмыс жүргізілуде; * Университетте зертхана, интернет-кластар, спутниктік бейнеконференция жүйесі (онлайн режимінде озық шетел ғалымдарының лекциялары), жаңа бағыттағы компьютерлер, оқу кабинеттері бар, онда оқу үдерісін қарқындатуға және ғылыми зерттеулер өткізуге мүмкіндік беретін зертханалық жабдықтар, макеттер бар; * Назарбаев Университеті тәжірибесі негізінде Үкіметаралық Өкілетті Кенестің шешімімен дайындық факультетінде «Foundation» бағдарламасы ашылды, оның мақсаты тыңдаушыларды ағылшын және түрік тілдеріне көп деңгейлі тереңдетіп оқыту. Аталмыш бағдарламаға республикалық конкурс қорытындысы бойынша Түркия грантын алған Қазақстан азаматтары және Қазақстан Үкіметінің грантына түскен шетелдіктер қабылданады. «Foundation» бағдарламасы бойынша оқуын сәтті аяқтағандар өздерінің таңдаған бакалавриат мамандығының 1 курсына қабылданып, одан кейін арнайы көптілді топтарда оқиды; * жыл сайын Республикалық «Ясауи» пәндік олимпиадасы (іріктеу онлайн режимінде, қорытынды сынақ және бағалау тікелей университетте) өткізіледі. Олимпиада жеңімпаздарына университетте тегін білім беру сертификаты табысталады. == Факультеттер/мектептер == *[http://gspa.ayu.edu.kz/ Мемлекеттік басқару және экономика жоғары мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226084624/http://gspa.ayu.edu.kz/ |date=2019-02-26 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/of-natural Жаратылыстану факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418025941/http://ayu.edu.kz/faculties/of-natural |date=2019-04-18 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/engineering Инженерия факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119230610/http://ayu.edu.kz/faculties/engineering |date=2019-01-19 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/social-sciences Әлеуметтік ғылымдар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119183116/http://ayu.edu.kz/faculties/social-sciences |date=2019-01-19 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/faculty-of-humanities Гуманитарлық ғылымдар факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119181603/http://ayu.edu.kz/faculties/faculty-of-humanities |date=2019-01-19 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/philology Филология факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119181606/http://ayu.edu.kz/faculties/philology |date=2019-01-19 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/art Өнер факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119200146/http://ayu.edu.kz/faculties/art |date=2019-01-19 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/medicine Медицина факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119181609/http://ayu.edu.kz/faculties/medicine |date=2019-01-19 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/stomatology Стоматология факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119183118/http://ayu.edu.kz/faculties/stomatology |date=2019-01-19 }} *[http://ayu.edu.kz/diplomnan-keingi-bilim-beru-fakulteti Университеттен кейінгі медициналық білім беру факультеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031212737/http://ayu.edu.kz/diplomnan-keingi-bilim-beru-fakulteti |date=2019-10-31 }} *[http://ayu.edu.kz/faculties/preparation-faculty Дайындық факультеті («Foundation»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119183125/http://ayu.edu.kz/faculties/preparation-faculty |date=2019-01-19 }}. == Институттар == *[http://ayu.edu.kz/turkology-research-institute-turkologiya-jurnali «Түркология» ғылыми-зерттеу институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119184736/http://ayu.edu.kz/turkology-research-institute-turkologiya-jurnali |date=2019-01-19 }} *[http://ayu.edu.kz/structural-units/archeology-research-institute «Археология» ғылыми-зерттеу институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418040006/http://ayu.edu.kz/structural-units/archeology-research-institute |date=2019-04-18 }} *[http://ayu.edu.kz/jasaui-atyndagy-gylymi-zertteu-ortalyq «Ясауи» ғылыми-зерттеу институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418012855/http://ayu.edu.kz/jasaui-atyndagy-gylymi-zertteu-ortalyq |date=2019-04-18 }} *[https://eurasian-research.org/kk «Еуразия» ғылыми-зерттеу институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207015945/https://eurasian-research.org/kk |date=2019-02-07 }} *[http://ayu.edu.kz/structural-units/natural-sciences-research-institute «Жаратылыстану» ғылыми-зерттеу институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418031449/http://ayu.edu.kz/structural-units/natural-sciences-research-institute |date=2019-04-18 }} *[http://ayu.edu.kz/ecology-research-institution «Экология» ғылыми-зерттеу институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119184741/http://ayu.edu.kz/ecology-research-institution |date=2019-01-19 }} == Университетке қарасты == * Студенттер кәсіподағы *[http://lib.ayu.edu.kz/ Ғылыми кітапхана] * Ясауи колледжі * ХҚТУ тарих мұражайы * Түркі халықтарының тарихи панорамалық мұражайы * «Ясауи» мұражайы * ХҚТУ КТК командасы * «Би султан» би ансамблі * Халық аспаптары фольклорлық ансамблі * Студенттік драма театры * Түркі жастарының мюзикл театры * Университет студенттерінің вокалды-аспап ансамблі * Ақпараттық орталық * ХҚТУ Хабарлары *[http://ayu.edu.kz/campus-live/yasaui-gazeti «Ясауи» газеті]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Қызметкерлер кәсіподағы * Түлектер ассоциациясы * Жұмыс берушілер кеңесі *[http://ayu.edu.kz/structural-units/damu_jane_kordinasia_deportment/t-ran-baspahanasy «Тұран» баспасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122004101/http://ayu.edu.kz/structural-units/damu_jane_kordinasia_deportment/t-ran-baspahanasy |date=2019-01-22 }} * ХҚТУ дебаттық клубы * ХҚТУ интеллектуалды клубы * Студенттер дискуссиялық клубы * 50- ге жуық өзге де студенттер бірлестігі, клубтар мен ұйымдар * «Ясауи» интернет-радио == Медициналық клиникалар == Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті – медицина факультеті студенттерінің теориялық білімі мен іс-тәжірибесін үйлестіретін 120 науқас орынға арналған Клинико-диагностикалық орталық пен Стоматологиялық поликлиникасы бар Қазақстандағы жалғыз университет. Клинико-диагностикалық орталық (Клиника) университеттің медицина факультетінің әлеуеті өте зор тәжірибе базасына ие, стандарттарға толық жауап беретін, заманауи диагностикалық құрал-жабдықтармен жабдықталған озық денсаулық сақтау мекемесі ретінде құрылған. Клинико-диагностикалық орталықтың құрылысы Түркия Республикасымен қаржыландырылып, 2006 жылы аяқталды. Қазіргі таңда клиника Түркістан қаласы мен аймақ тұрғындарына сапалы медициналық қызметтер ұсынуда. Клиниканың қызметі үш негізгі бағытта жүзеге асырылады: медициналық көмек көрсету, денсаулық сақтау саласында мамандар әзірлеу және дәрігерлерді дипломнан кейінгі даярлау бағыты. Университеттің Клиника-диагностикалық орталығы стационарлық мамандандырылған және жоғары мамандандырылған медициналық көмек, мамандандырылған жедел медициналық көмек көрсетеді, бір ауысымда 50-60 адам қабылдау мүмкіндігі бар травматологиялық пункт жұмыс істейді. Жыл сайын клиникаға медициналық көмекке 65 мың адам жүгінеді, 7 мыңға жуық науқас стационарлық емдеуден өтеді, 1500-ге жуық науқасқа аса күрделі ота жасалады. 2019 жылдан бастап заманауи құрал-жабдықпен жабдықталған стоматологиялық клиника өз жұмысын бастайды. == Қашықтан білім беру технологиялары == 2001 жылы Анкарада орналасқан және Еуропадан, Түркиядан, ТМД-дан, Қазақстаннан 7 000-ға жуық білім алушы, Түркияның озық университеттерінің 120 астам ОПҚ орта, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің 16 мамандығы бойынша колледж – бакалавриат – магистратура бағдарламаларын жүзеге асыратын ТҮРТЕП халықаралық қашықтықтан оқыту институты құрылды. Бүгінде ТҮРТЕП онлайн білім беру саласындағы көшбасшы, оның тәжірибесін Түркияның озық ЖОО қабылдауда. ТҮРТЕП-тің оң тәжірибесі негізінде 2016 жылдың қаңтарында Үкіметаралық Өкілетті Кенестің шешімімен Түркістанда пилоттық режимде магистратураның 5 мамандығы бойынша ҚазТеп (қазақ тілінде қашықтықтан білім беру технологиясы) қашықтықтан білім беру институты ашылды. ҚазТЕП-те қашықтықтан оқытудың озық тәжірибесі 2019 жылдан бастап бакалавриаттың 20 мамандығы және магистратураның 8 мамандығы бойынша жүзеге асырылатын болады. ҚазТЕП-тің мақсатты аудиториясы – бұл оқу кестесі мен білім беру траекториясы &nbsp;қолайлы, қазіргі заманға сай озық білім беру тәжірибесі негізінде өзінің тұрғылықты орны мен уақытына қарамастан қашықтықтан екінші жоғары білімді немесе колледжден кейінгі білімді, сондай-ақ магистрлік дәреже алғысы келетін өндірісте жұмыс істейтін тұлғалар. Қазіргі таңда ҚазТЕП өзінің білім алушыларына төмендегілер негізінде сапалы білім бере алады: * авторлық қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу үшін Қазақстан Республикасының озық ғалымдары мен профессорларын тарту; * заманауи ІТ технологияларды тиімді пайдалану; * барлық ЖОО мен өндірістен озық ғалымдар мен мамандардың мүмкіндіктерін жинау; * тьютор-мықты тәжірибешілердің өз саласында өткізетін практикалық вебинарлары; * ыңғайлы төлем формасымен дербес оқу кестесі. Білім беру бағдарламаларын әзірлеуде өз саласында беделге ие бағыттар бойынша ірі мамандар тартылған болатын, сондай-ақ өзге ЖОО-ның мамандар даярлаудың ерекшелігі мен еңбек нарығы жан-жақты зерттелген болатын. ҚазТЕП-тің мақсаты – халықаралық тәжірибе негізінде Қазақстан Республикасы жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру саласында қашықтықтан білім берудің жаңа тармағын құру. == Ғылым == Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ-дің ғылыми-зерттеу және инновациялық қызметі негізінде білімді, ғылым мен инновациялық қызметті одан әрі біріктіру үдерісі қамтылған. Университет ғалымдары түркология, археология, дінтану, тарих, экономика, математика, физика, ақпараттық технологиялар, электроэнергетика, биотехнология, медицина т.с.с. салада зерттеулер жүргізуде. Жалпы зерттеулер ҚР-да ғылымды дамытудың 7 басым бағытының ішінде 5 бағыт аясында жүргізіледі: табиғи, оның ішінде су ресурстары, геология, қайта өңдеу, жаңа материалдар мен технологиялар, қауіпсіз бұйымдар мен конструкцияларды тиімді пайдалану; энергетика және машина құрылысы, ақпараттық, телекоммуникациялық және ғарыштық технологиялар, жаратылыстану ғылымдары аясында ғылыми зерттеулер; өмір және денсаулық туралы ғылым; елдің экономикалық өсуі, қауіпсіздігі мен бәсекеге қабілеттілігін нығайту үшін «Мәңгілік елдің» қажетті ғылыми негіздері. Университет қазіргі таңда перспективті және ұзақ мерзімді сипаттағы іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулердің орындаушысы болып табылады. Университеттің өз ғылыми мектептері құрылды, аймақты әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық дамытудың өзекті мәселелерін шешу мүмкіндіктері мен ғылыми дайындамалары бар. Университеттің ғылыми-зерттеу жұмысы білім алушыларды ҒЗЖ мемлекетік бюджеттік бағдарламалар мен түрлі келісімшарттар бойынша орындау үшін білім беру қызметімен өзара байланыстырыла отырып тарту арқылы жүргізіледі. Университетте: * «ҚР Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» АҚ-да бекітілген, университеттің Үкіметаралық Өкілетті Кенесінің 150,0 млн. теңгеге қаржыландыратын ҒЗЖ-ның 12 бастамашы бағыттары; * 11 ЖОО ішілік жобалар; * 13 шаруашылық келісімшарт жобалары; * ҚР Ғылым комитеті қаржыландыратын 11 гранттық жоба бар (2018-2020 ж.ж.); * коммерциаландыру бойынша ғылыми гранттар – университет ғылымын дамытудың жаңа бағыты: республикалық конкурс қорытындылары бойынша Коммерциаландыру бойынша ғылым қорынан 4 ірі грант алынды. Түркияда шығарылатын «Bilig» университет журналы Clarivate Analytics (Tomson Reuters) және Scopus озық халықаралық ғылыми базаларда индексацияланған, ХҚТУ «Хабаршы» журналы ҚР БҒМ Бақылау комитетінің ұсынылған басылымдар тізіміне 2018 жылдың желтоқсан айында қосылған.&nbsp; Технологияларды коммерциализациялау кеңсесі ашылды, ол университетте құрылатын инновациялық инфрақұрылымның негізгі базалық элементі болып табылады. 2018 жылдың қарашасында Кентау қаласында Кентау трансформатор зауытымен (КТЗ) энергетика, сандық ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласында Технопарктің негізі қаланды. Оның дамуы ODTÜ,&nbsp; BILKENT КИБЕРПАРК, Мармара, Гази, Йылдыз университеттері сияқты Түркия университеттерінің озық технопарктерін құру тәжірибесі негізінде жүзеге асырылатын болады. Студенттер технопаркте әзірленген: «КТЗ мамандары үшін виртуалды жұмыс кеңістігі», «КТЗ үшін электронды құжатайналым жүйесі», «Түркістан аймағы тарихи-мәдени ескерткіштерінің 3D тур» Стартап жобаларын жүзеге асырды.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Түркістан экономикалық еркін аймақта (Түркістан облысы әкімшілігімен бірлесе) ХҚТУ Технопаркін құру жоспарланған. Университетте «Цифрлы Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы аясында Түркістан қаласында ендіруге «Smart campus» және «Smart қала» концепциялары әзірленді. &nbsp; Екі талантты жас ғалым, «Дене тәрбиесі және спорт» кафедрасының PhD докторлары Омаров Бақытжан және Баймуханбетов Бағдат ең ірі әлемдік Scopus (ELSEVIER) компаниясы ұйымдастырған Орталық Азия үшін «BestResearcherinHumanities» категориясында Scopus Award-2018 конкурсында жеңіске жетті. Үкіметаралық Өкілетті Кенестің шешімімен университет құрылымына Түркістан аймағының әлеуметтік саласын, экономиканы дамыту мәселелерімен айналысатын «Еуразия» ҒЗИ қосылды. Университеттің археолог-ғалымдары осы жылдың күзінде ежелгі Сығанақ қалашығында ауқымды жұмыстар кешенін жүргізді, бұл осы нысанды ЮНЕСКО мәдени мұра тізіміне қосу бойынша мәселені көтеруге септігін тигізді.&nbsp; Университеттің археолог-ғалымдары: «Орта түрік жазбаша ескерткіштер тілінде этномәдени атаулар және олардың заманауи түркі тілдерінде көрінісі», «Мұрағатта және қолжазба орталықтарында Түркістан өлкесінің аңыз әңгімелері мен ертегілері: археографиялық зерттеу, жарияланым, пікірлер» (жүз томға кірмеген материалдар), «Орыс дерек көздерінде Түркістан өлкесінің тарихы бойынша тарихи- -этнолингвистикалық көздер», «Түркістан өлкесінен шыққан шығыс әлемінің танымал тұлғалары мен ойшылдары», «Ежелгі Қаңлы халқының жазба мұрасы» жобаларын белсенділікпен әзірлеуде. «Қазақстан ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясы» президиумымен инновациялық биотехнология әдістерін пайдалану және және Оңтүстік Қазақстанның қола дәуірінен бастап бүгінге дейінгі мәдени және генетикалық басымдығын зерттеу негізінде аймақтың ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған екі жоба мақұлданды. &nbsp; Университеттің ғылыми жұмыстарын қаржыландырудың жалпы сомасы шамамен 1 млрд. теңгені құрайды (университеттің тартылған бюджетінің 15% -ы). ҚР БҒМ Ұлттық биотехнология орталығы, ҚР БҒМ Ақпараттық және есептеу технологиясы институты, ҚР БҒМ Тарих және этнология институты сияқты мемлекеттің озық ғылыми орталықтарымен ынтымақтастық туралы меморандумдар мен келісімшарттарға қол қойылды. ===ХҚТУ-нің ғылыми басылымдары=== * &nbsp;&nbsp; Clarivate Analytics, Scopus (<nowiki>http://ayu.edu.kz/scientific-publications</nowiki> мәліметтер базасына кіретін «Bilig» (Түркияда шығарылады); * &nbsp;&nbsp;«Ясауи университетінің хабаршысы» (философия, тарих, педагогика, филология бағыттары ҚР БҒМ БҒСБК басылымдар тізіміне &nbsp;қосылды;&nbsp; * &nbsp; «Түркология»; * &nbsp; «Қ.А. Ясауи атындағы қазақ-түрік университетінің хабарлары (математика, физика, информатика сериясы)»; * &nbsp; «Ayhaber», «Азия-Европа», «Е-бюллетень» ғылыми-танымал және ақпараттық-сараптама журналдары (<nowiki>http://eurasian-</nowiki> research.org/kk/research/asya-avrupa; * &nbsp; «Ясауи университеті» университет газеті. ===Ботаникалық бақ=== Университеттің Арал-Сырдария экологиялық қолайсыз аймақта құрылған &nbsp;және ЮНЕСКО халықаралық сыйлығын алған Ботаникалық бағы бар. Ботаникалық бақтың жалпы алаңы 88 га. Бақтың құрылуын 1992 жылы ҚР ҰҒА Ботаникалық ғылыми-зерттеу институты қарап бекітті. Қазақстан, Ресей және Өзбекстан ғалым-ботаниктерінің ойынша Түркістан ботаникалық бағы биологиялық және экологиялық мәселелерді шешу бойынша интродуктивті ғылым орталығы болып табылады. Ботаникалық бақ университеттің жаратылыстану және медицина факультеттері үшін оқу полигоны болып саналады, мұнда оқу-әдістемелік және ғылыми-өндірістік қызмет жүзеге асырылады. Қазақстанда мұндай бақ тек ХҚТУ аймағында ғана бар. Ботаникалық бақта декоративті және жеміс ағаштарының 150 түрі мен сорты кездеседі. Ботаникалық бақ негізінде «Ғылым қоры» грантының қолдауымен ҒЗИ нәтижелерін коммерциализациялау бойынша 282 млн. теңге мөлшерінде ірі жобаны жүзеге асыру басталды, оның нәтижелері Түркістан қаласы аумағында «жасыл белбеуді» орналастыруға бағытталатын болады. &nbsp; == Сапа менеджменті == 2018 жылдың желтоқсанында ХҚТУ Түрік стандарттау институтымен TSE (Türk Standardlari Enstitüsü) ISO 9001:2015 талаптарына сәйкес сапа менеджменті жүйесін сертификациялау процедурасынан өтті. &nbsp; ===Рейтинг=== Білім сапасын қамтамасыздандыру бойынша тәуелсіз қазақстандық агенттіктің 2018 жылғы рейтингісіне сәйкес ХҚТУ республиканың көп салалы университеттерінің арасында 6-шы орынды иеленеді. БСҚТҚА (Білім сапасын қамтамасыздандыру бойынша тәуелсіз қазақстандық агенттік) жасаған рейтингке сәйкес 2018 жылы ХҚТУ-нің білім беру бағдарламалары келесідей орынды иеленеді: '''1-ші орын''' – 5В050700 – Менеджмент, 6М050700 – Менеджмент, 5В011400 –&nbsp; Тарих. '''2-ші орын''' – 5В050600 – Экономика, 5В010900 – Математика, 5В011200 – Химия. 5В090200 –Туризм. '''3-ші орын''' – 5В060800 – Экология. 2018 жылы «Атамекен» ҰКП рейтинг қорытындысы бойынша университеттің 5В060800 – Экология білім беру бағдарламасы ҚР 40 ЖОО білім беру бағдарламалары арасында 2-ші орынды иеленді. Университет 2018 жылы Academic Ranking of World Universities-European Standard ARES-2018 ('''ARES-2018''') Халықаралық жоғары оқу орындар рейтингісінде Қазақстанның 96 ЖОО арасында '''11-ші орынды''' иеленді. Рейтингті Еуропалық ғылыми-өнеркәсіптік палата жүргізді. ARES-2018 &nbsp;рейтингісіне Жоғары білім беру сапасын қамтамасыз ету бойынша еуропалық ассоциация мен Жоғары білім сапасын қамтамасыз етудің еуропалық тіркелімнің қабылдаған және Еурокомиссияның мақұлдаған Еуропалық университеттік білім беру стандартының жаңа ережелері қосылды. &nbsp; === Аккредитация === Университет Қазақстанның екі негізгі аккредитациялық агенттіктерінде БСҚТҚА (Білім сапасын қамтамасыздандыру бойынша тәуелсіз қазақстандық агенттік), АРТА (Аккредиттеу және рейтингтің тәуелсіз агенттігі) институционалды және мамандандырылған аккредитациядан өтті. АРТА Білім беру сапасы кепілдігі бойынша агенттіктердің Еуропалық тізіліміне (EQAR) &nbsp;қосылған және ТМД елдерінің ішіндегі Бүкіләлемдік Медициналық Білім Федерациясы (WFME) мойындаған жалғыз ұйым болып табылады. == Даму стратегиясы == 2018 жылдың қарашасында Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ Үкіметаралық Өкілетті Кенестің шешімімен университеттің 2023 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары мақұлданды, ол келесідей стратегиялық басымдықтарды қарастырады: оқыту сапасы мен кәсіби білімді дамыту, тәжірибелік-бағдарланған озық зерттеулерді ұйымдастыру, тиімді серіктестік және халықаралық серіктестікті дамыту, тиімді корпоративтік басқару және инфрақұрылым мен ресурстарды дамыту. 2015 жылдың қыркүйегінде түркі тілдес мемлекет басшыларының V Саммитінде Қазақстан Республикасының президенті Н.А. Назарбаев «ортақ білім беру кеңістігін қалыптастыруды жылдамдату мақсатында Түркістан қаласындағы Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетін бүкіл түркі әлемінің оқу орнына айналдыру қажет» деген маңызды бастаманы алға тартты. == Серіктес-университеттер == ХҚТУ 50-ден астам университеттермен ынтымақтастық етеді. Орташа есеппен, 100-ге жуық студент жыл сайын шетелге оқуға жіберіледі. Серіктес-университеттер қатарында: <br /> {| class="wikitable" |'''Мемлекет &nbsp; &nbsp;''' | '''Университет''' |- |Түркия |Gazi University, Middle East Technical University, Hacettepe University, Marmara University, Yildiz Technical University |- |Ұлыбритания |Coventry University, Middlesex University, Brunel University |- |АҚШ |University of Nebraska, Ohio University |- |Франция |University of Lille |- |Италия |University of Florence |- |Испания |Technical University of Valencia |- |Польша |University Of Lodz |- |Ресей |Санкт-Петербор мемлекеттік политехникалық университет |} == ХҚТУ университет кешені == Материалдық-техникалық базаның жабдықталу деңгейі бойынша университет Қазақстанның озық ЖОО-ның бірі болып саналады. &nbsp;Университеттің студенттер қалашығы (кампус) ауданы 227 гектар территорияны алуда. Оның ішінде 88 гектары - ботаникалық баққа, 80 гектары оқытушы-профессорлар құрамына арналған екі қабатты коттедждердің тұрғын үй кешеніне бөлінген, ал 59 гектарға оқу ғимараттары, спорт кешені, 800 орынға арналған Мәдениет орталығы мен басқа да ғимараттар орналасқан. Ашық және жабық спорт алаңдарының жалпы ауданы – 50 000 шаршы м. жоғары. Қалашық аумағында 1 500 орынға арналған жатақханалар кешені, «Тұран» қонақүйі, 400 орынға арналған студенттер асханасы орналасқан. Университет құрамына Түркістан, Кентау, Шымкент қалаларындағы оқу корпустары мен жатақханалар кешені, 84 орындық үш жұлдызды «Яссы» қонақүйі, жабық жүзу бассейні кіреді. Университет қалашығын салу үшін Түркиядан 100 млн долларға жуық қайырымдылық қаржы құралдары тартылған болатын. Кампус құрылысы Түркістан қаласының өзіне де оң әсерін тигізді: ол тарихи ғана емес, заманауи студенттер қалашығына айналды. &nbsp; Университет кешені (кампус) Б.Саттарханов 29 даңғылы бойынша орналасқан. Кешен құрылысы 1996 жылы басталған болатын. Жобаны озық қазақстандық және түркиялық мамандардың авторлық ұжымы әзірледі. Құрылыс екі кезекпен жүзеге асырылды: бірінші кезек гуманитарлық, жаратылыстану, медицина факультеттерінің оқу корпустарын, ректорат және ғылыми-зерттеу мақсатындағы ғимараттарды, Мәдениет орталығын, жатақханаларды, спорт кешенін, поликлиниканы, шаруашылық құрылғыларды салудан тұрды; екінші кезек жаратылыстану ғылымдары, инженерия, ғылыми-зерттеу институттары, зертханалар мен 400 мың дана кітапқа арналған кітапхана, жатақханалар т.б. құрылысын салуды көздеді. 2018 жылдың қарашасында Үкіметаралық Өкілетті Кенеспен ХҚТУ дамытудың жаңа Бас жоспары бекітілді, ол алдағы 5 жылда жаңа корпустар мен жатақханалар салуды қарастырады: 1-ші кезең – 2500 орынға арналған оқу корпусы, 500 орындық студенттер жатақханасы, ОПҚ үшін 6 сегізпәтерлі екіқабатты коттедж, Ботаникалық бақта оқу-практикалық дәрістер өткізуге арналған ғимарат, Студенттерге қызмет көрсету орталығының кешенді ғимараты. 2-ші кезең – 500 орындық ОПҚ арналған ғимарат, 600 орынға арналған студенттер жатақханасы, автотехника паркі. 3-ші кезең – 500 орындық оқу корпусы, колледж үшін 1000 орынға арналған оқу корпусы, колледж үшін 600 орынға арналған студенттер жатақханасы, 60 орынға арналған балалар бақшасы, әскери кафедраға арналған ғимараттар кешені, Ғылыми-зерттеу орталығының, Интеллектуалды мектептің, Орталық кітапхананың, әлеуметтік-мәдени нысандардың, сауда орталығының ғимараттар кешені, қоғамдық тамақтану және банк қызметтері кешені, оқытушылар үшін отбасылық жатақхана. == ХҚТУ студенттер ректораты. Студенттік клубтар мен ұйымдар == ХҚТУ студенттер ректораты – мүшелері студенттер контингентімен сайланатын және университет әкімшілігінде студенттердің мүдделерін танытатын ұйым. Ректорат мүшелері дауыс құқығына ие бола отырып ЖОО-ның барлық комитеттерінің жұмыстарына қатысады. 2016-2018 оқу жылы студенттер ректорының міндетін - Берікбаев Диас, 2018 жылдан бастап Тұрсынхан Уміт атқаруда. ХҚТУ базасында 50-ге жуық студенттер клубы жұмыс істейді, оның ішінде: «ШАҢЫРАҚ», «Түркі әлемінің жастары» студенттер клубының басқармасы, «Мұра», «Medical Tokens», «Интеллектуалды ойындар», «Халықаралық қатынастар», «КТК-ХҚТУ Самұрықтары», «Кино және сурет» т.б. интеллектуалды дебаттық клубтар. == Көшбасшы қасиеттерін дамыту бағдарламасы == Тұлғалық даму мен көшбасшылық туралы лекцияларды өткізу үшін көшбасшылық қасиеттерді дамыту бағдарламасына саясат, бизнес және ғылым жөнінен танымал қазақстандық және шетелдік өкілдер шақырылады. Аталмыш бағдарлама өзінің тыңдаушыларына Нобель сыйлығының лауреаты, профессор Азиз Санжар, БҰҰ Жастар және жастар саясаты ісі бойынша Департамент директоры Властемил Самек, Нобель сыйлығының ізденушісі, Орта шығыс техникалық университетінің профессоры Билге Демиргөз (Түркия), Астана қ. Мемлекеттік қызмет саласындағы Өңірлік хаб Басқарушы комитетінің төрағасы Байменов Алихан Мухамедиұлы, Қазақстанның мемлекетік саяси қайраткері, дипломат&nbsp; Абықаев Нұртай Абықайұлы, Дүниежүзі қазақтарының Қауымдастығы Төрағасының бірінші орынбасары Тұрысбеков Зауытбек Қауысбекұлы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл Агенттігі төрғасының орынбасары Шаимова Айгүл Амантайқызы сияқты тұлғалармен, «Болашақ» халықаралық бағдарламасының түлектерімен, блогерлер тобының көшбасшылары Нұрлан Жанайым, Абзал Досым, ғалым және қоғам қайраткері Омар Жәлел т.б. кездесуге мүмкіндік береді. == Студенттерді орналастыру == ХҚТУ аймақтағы ең жақсы жатақханалардың біріне ие. Университет жатақханаларында 3200-ден астам, оның ішінде таяу және алыс шетелден келген студенттер тұрады. Студенттер асхана, кір жуатын орын, компьютер сыныптары, сымсыз Интернетпен өз бетінше сабақ оқу бөлмелерінің қызметтерін пайдалана алады. Мұнда кітапханалар, оқу залы, буфеттер, жаттығу залы, т.с.с. жұмыс істейді. Жатақхана жанында жазғы спорт кешендері мен футбол алаңдары, жабық жүзу бассейні жұмыс істейді. Жатақханада тәулік бойы және демалыссыз қауіпсіздік қызметінің қызметкерлері кезекшілік етеді. == «Рухани жаңғыру» ғылыми-практикалық орталығы == Ұлт көшбасшысы Н.Ә. Назарбаевтың «Болашаққа көзқарас: қоғамдық сананы модернизациялау» мақаласының бағдарламалық мақсаттарын жүзеге асыру, жастардың бойынан патриоттық және азаматтық сәйкестік сезімін қалыптастыру мақсатында 2018 жылдың тамыз айында «Рухани жаңғыру» ғылыми-практикалық орталығы құрылды.&nbsp; &nbsp; Негізгі міндеттері: * «Тәрбие және білім», «Атамекен», «Рухани қазына», «Ақпаратты толқын» ішкі бағдарламаларына сәйкес арнайы жобаларды әзірлеу; * ХХІ ғасырда ұлттық сананы қалыптастырудың ғылыми-практикалық әдістемесін «Бәсекелік қабілет», «Прагматизм», «Ұлттық бірегейлікті сақтау», «Білімнің салтанат құруы», «Қазақстанның революциялық емес, эволюциялық дамуы», «Сананың ашықтығы» атты 6 басым бағытта әзірлеу. == Университет студенттерінің спорттық жетістіктері == Университет өзінің студенттерінің спорттық жетістіктерімен танымал. Б. Саттарханов – бокстан бірінші олимпиада чемпионы (2000 ж.), Мұхтархан Ділдәбеков – 1999 жылғы әлем чемпионы, 2000 жылғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері, Таңатаров Ақжүрек –Лондон Олимпиадасының&nbsp; қол жүлдегері (еркін күрес), Дидар Хамза және Бағлан Ибрагимов – Джакарта қаласында өткен «Азиада – 2018» чемпиондары, Бек Нұрмағамбетов, Қайрат Ералиев&nbsp; – бокстан әлем чемпиондары, Аширов Меиржан – студенттер арасында еркін күрестен әлем чемпионы, Абдығани Бейбарыс – самбодан әлем чемпионы, Абдрахманов Ғалымжан және Құрымбаев Мади – қазақша күрестен әлем чемпиондары, Серікұлы Арман – таэквондодан әлемдік біріншілік жүлдегері, Паиз Жадра – самбодан әлем чемпионатының күміс жүлдегері, Жылқыбаева Айжан – Азия ойындарының күміс жүлдегері – дзюдо (Джакарта), Жақып Біржан – үш Олимпиада қатысушысы (бокс), Лондон Олимпиадасының қатысушылары Ермек Байдуашев, Жұмағалиев Даурен, Ниязбеков Даулет, дзюдо, самбо, қазақша күрестен ҚР чемпионы – Малимгереев Нұрым, баскетболдан әйелдер командасы – ҚР 2-дүркін чемпионы, универсиадалардың 3-дүркін жүлдегері, Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ құрама командасы – универсиаданың күміс жүлдегері (тоғызқұмалақ, армрестлинг, волейбол, жағажай футболы, таэквондо), универсиаданың қол жүлдегері (карате, еркін күрес, дзюдо, қазақша күрес, футбол, волейбол) т.б. ==Ректорлар== {| class="wikitable" width="100%" style="text-align:center" !№ !Ректорлар ! colspan="2" |Мерзімдері |- !1 |[[Мұрат Жұрынұлы Жұрынов|Жұрынов Мұрат Жұрынұлы]] |'''1991''' |'''1995''' |- !2 |[[Мұстафа Рысұлы|Рысұлы Мұстафа]] |'''1995''' |'''1997''' |- !3 |[[Мұрат Жұрынұлы Жұрынов|Жұрынов Мұрат Жұрынұлы]] |'''1997''' |'''2001''' |- !4 |[[Оразалы Сәбден|Сәбденов Оразалы]] |'''2001''' |'''2003''' |- !5 |[[Серік Жайлауұлы Пірәлиев|Пірәлиев Серік Жайлауұлы]] |'''2003''' |'''2008''' |- !6 |Тәшімов Лесбек Тәшімұлы |'''2008''' |'''2013''' |- !7 |Әбдібеков Уәлихан Сейділдәұлы |'''2013''' |'''2018''' |- !8 |[[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Әбдірәсілов Болатбек Серікбайұлы]] |'''2018''' |'''2021''' |- !9 |Темірбекова Жанар Амангелдіқызы |'''2021''' | - |} == Танымал түлектер мен студенттер == {| class="wikitable" |'''№''' | '''Аты-жөні''' | '''Жетістіктері''' |- | | colspan="2" |'''Мемлекеттік басқару саласында''' |- |1. |[[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] |[[Астана]] қаласының әкімі |- |2. |Рамазан Әлімқулов |Бірыңғай ұлттық тестілеу орталығының директоры |- |3. |Ибадуллаев Азамат Амалулы |«Қазақстан Ипотекалық Компания» басқарма төрағасы |- |4. |Эльвира Азимова |РК Әділет министрі орынбасары |- |5. |Серік Камели |Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінде департамент директоры |- |6. |Олжас Құдайбергенов |ҚР Ұлттық банк басшысының кеңесшісі, Макроэкономикалық зерттеулер орталығының директоры |- |7. |Айгүл Сағымбай |Қызылорда облысы әкімінің кеңесшісі |- |8. |Болат Калыков |Атырау облысы транспорт прокуроры |- |9. |Исламбек Төлегенов |Қызылорда облысы Шиелі ауданының прокуроры |- |10. |Дінислам Болатханұлы |Павлодар облысы білім басқармасының бастығы |- |11. |Ержан Иргебаевич Сейтенов |Алматы қ. жер қатынастары басқармасының басшысы |- |14. |Мадияр Балкен |Астана қ. мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының төрағасы |- |15. |Рахымжан Асанғазиев |Қазақстанда Бүкіләлемдік банк жобасы мен бағдарламалар үйлестірушісі |- |19. |Болатбек Дүйсенбекұлы Қыстауов |Түркістан облысы Шардара ауданының әкімі |- |20. |Айнұр Абдрасилқызы |ҚР МСМ Дін істері комитетінің «Дін мәселелері жөніндегі ғылыми-зерттеу және талдау орталығының директоры |- | | colspan="2" |'''Бизнес және кәсіпкерлік саласында''' |- |21. |Айдархан Сарсенбаев |«Азия АгроФуд» АҚ басқарма төрағасы |- |22. |Ербол Шаланов |Директор компании «HEMEN KazTrade Group» компаниясының директоры және Қазақстан-Венгер бірлескен кәсіпорынның атқарушы директоры |- |23. |Еркин Жакыпов |«Savoja Kazakhstan» Қазақстан-Литва бірлескен кәсіпорын директоры |- |24. |Алдаш Айтжанов |«Бәсекелестік саясатты дамыту және қорғау орталығы» АҚ президенті |- |25. |Талгат Тулешулы Андабай |Оңтүстік аймақтық дирекция, «Қазтелерадио» АҚ коммерциялық директоры |- |26. |Мақсат Кожамбек |Жас кәсіпкерлер ассоциациясының төрағасы |- |28. |Накипов Жандулла |Қазақстанда «Акгун Язылым» ЖШС (Түркия) филиалы директоры |- | | colspan="2" |'''Білім, ғылым және өнер саласында''' |- |29. |Досай Кенжетай |Философия және теология ғылымдарының докторы, «Рухани мұра» халықаралық қорының президенті, «Ясауи» ҒЗО (ХҚТУ) директоры |- |30. |[[Алтынай Жорабаева]] |Әнші, халықаралық конкурстардың жеңімпазы |- |31. |[[Бекарыс Шойбеков]] |Ақын, республикалық айтыстардың жүлдегері |- |32. |Ғани Жапишев |«Хабар» агенттігінің жаңалықтар жүргізушісі |- |33. |Серік Сейітман |«Қазақстан» республикалық РТРК бас редакторы, ақын, халықаралық ақындар мүшәйрасының жеңімпазы |- |34. |Аскар Кейкіұлы Дүйсенбі |Ақын, халықаралық ақындар мүшәйрасының жеңімпазы |- |35. |Ержан Нұрымбет |Қуанышбаев атындағы Мемлекетік академиялық драма театрының әртісі, Қазақстан кинематографистер одағының мүшесі, мемлекеттік стипендия иегері |- |36. |Нұржан Халжанов |Әнші, республикалық конкурстардың жеңімпазы |- |37. |Жадыра Нармахан |«Ақжелкен» республикалық журналының бас директоры |- |38. |Марат Оразметов |Түркістан облыстық Сатира театрының директор орынбасары |- |39. |Уфук Тузман |«Түркия дауысы» радиосы Қазақ редакциясының редактор жүргізушісі. Аудармашы, Анкарада «Эльбурс» атындағы Білім және мәдениет орталығының директор орынбасары &nbsp; |- |40. |Ержан Исатаев |Түркістан сазды драма театрының директоры |- |41. |Нұржан Төлендиев |«Алдараспан» әзіл-сықақ театрының директоры |- |42. |Абпазов Айдос |Түркістан гуманитарлық-техникалық колледж директоры, қалалық мәслихат депутаты |- | | colspan="2" |'''Спорт саласындағы жоғары жетістіктер''' |- |43. |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов|Бекзат Саттарханов]] |2000 жылы бокстан Олимпиада чемпионы |- |44. |Мұхтархан Дильдабеков |XXVII Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері &nbsp;(2000 жыл) және 1999 ж. Хьюстон қ. өткен &nbsp;бокстан әлем чемпионы |- |45. |Таңатаров Ақжүрек |Лондон олимпиадасының қола жүлдегері (еркін күрес), |- |52. |Бек Нұрмағамбетов |Бокстан әлем чемпионы |- |53. |Біржан Жақыпов |Бокстан әлем чемпионы |- |57. |Дидар Хамза |Джакарта қаласында өткен «Азиада – 2018» чемпионы (дзюдо) |- |58. |Бағлан Ибрагимов |Джакарта қаласында өткен «Азиада – 2018» чемпионы (самбо) |- |60. |[[Қайрат Ералиев]] |Бокстан әлем чемпионы |- |62. |Абдығани Бейбарыс |Әлем чемпионы (самбо) |} == Тағы қараңыз == * Халықаралық түрікмен-түрік университеті * [http://intl.manas.edu.kg/ru «Манас» Қырғыз-Түрік университеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222152253/http://intl.manas.edu.kg/ru |date=2019-02-22 }} * ==Сыртқы сілтемелер== * ХҚТУ-нің ресми сайты (http://ayu.edu.kz/) * ХҚТУ-нің электронды кітапханасы (http://lib.ayu.edu.kz/) {{stub}} [[Санат:Қазақстан университеттері]] gcm08sufed424lc0hd64vdvutc131y8 0 47986 3637535 3538419 2026-07-31T19:04:21Z Kasymovbot 170796 /* top */ clean up, replaced: Саяси Экономия → Саяси экономия using [[Project:AWB|AWB]] 3637535 wikitext text/x-wiki '''Қосымша құн''' — жалдамалы жұмысшының жұмыс күшінің құнынан тыс жасалатын, [[Капитализм|капиталист]] тегін иемденетін құн. Қосымша Құн – маркстік [[Саяси экономия]] жүйесінің түп қазығы, іргетасы. Қосымша Құнның сырын ашқан [[Карл Маркс]]. Маркстің пайымдауынша, өндіріс барысында ерекше тауардың – жұмыс күшінің айрықша өзгешелігіне байланысты жұмыс күшінің тұтыну құны оның жасалу көзіне айналады. Жалдамалы жұмысшы капиталиске өзінің жұмыс күші құнының баламасын ғана емес, сонымен бірге “құннан тыс” құн жасайтын еңбегін де жұмсайды. Қосымша құн өндіру аясы – өнеркәсіп капитал аясы; оның қозғалысына субъективті фактор – жұмыс күші ғана емес, сонымен бірге өндірістің объективті факторлары да – еңбек құралдары, еңбек заттары қатысады. Құн жасау үдерісіндегі өндіріс факторларының рөлі әрқилы: объективті факторлар жаңа өнім жасауға қатысады, бірақ жаңа құнның көзі бола алмайды; олардың міндеті – адам еңбегіне материал беру және оның жүзеге асырылуына жағдай жасау. Субъективті фактор – жұмыс күші өндіріс құрал-жабдығына “жан бітіреді”, жаңа құнның көзі болу міндетін атқарады, ал өнеркәс. капитал қозғалысы барысында жаңа құнның өсуі көзделеді. Құнның жасалуы мен өсуіне қатысу тұрғысынан капитал, Маркстің пайымдауынша, тұрақты капиталға, яғни өзінің шамасын өзгертпейтін капиталға (еңбек құралдары, заттары және жағдайлары) және ауыспалы капиталға, өндіріс барысында өзінің шамасын өзгертетін капиталға бөлінеді. Маркс “қосымша құн нормасы” (m’) – m/v қатынасы, яғни қосымша құнның ауыспалы капиталға қатынасы деген ұғымды енгізді. Маркстің пікірінше, қосымша құн нормасы дегеніміз жұмысшының қаналу деңгейінің дәл көрсеткіші, өйткені осы қатынастан жұмыс күні қажетті және қосымша жұмыс уақытына бөлінетін арақатынас көрінеді. Сонымен бірге қосымша құн нормасы нақты еңбек (адам еңбегі) тиімділігінің көрсеткіші болып табылады. Сайып келгенде, қосымша құнның көбеюі нақты еңбектің мөлшерімен, оның өнімділігімен айқындалады. Қосымша құнды барынша молайту нақты еңбек өнімділігін арттырудың басты себебіне айналады. Маркстің пікірінше, қосымша еңбекке деген құштарлық нақты еңбектің үлесін салыстырмалы түрде қысқарта түседі, мұның өзі қосымша құн көзі болып табылатын нақты еңбек туралы тезиске қайшы келеді. Қарама-қайшылық капиталдың қорлануы барысында шешіледі: капиталдың табиғи құрылымының өсуіне, нақты еңбек көлемінің ұлғаюына, жұмысшы еңбегінің қаналу деңгейінің өсуіне байланысты нақты еңбектің үлесі қысқартылады. Қосымша құнды өндіруге қоғамдық өндірістің барлық салалары тартылады. Маркс экономикалық қатынастардың объективті сипаттамаларын басшылыққа ала отырып, қосымша құн өндіруді қоғамдық өндірісті қалыптастыру бағытын айқындайтын объективті экономикалық заң ретінде қарастырады. Марксті сынаушылар қосымша құн. теориясына қатты шүйлікті. Қосымша құн сипаттамасының таптық көзқарас тұрғысынан түсіндірілуі ғана емес, сонымен бірге оның абстрактілі, “мистикалық” сипаты да наразылық туғызды. “Бірде-бір экономикалық агент, – дейді Маркстің қазіргі сыншылары, – қосымша құндылық нормасындағы өзгерістерге елең етпейді: жұмысшы өзінің нақты жалақысын барынша көбейтуге мүдделі, ал капитал иелері пайда мөлшерін басшылыққа алады”. Алайда капитал иелері мен жұмысшылардың жұмыс күнінің мөлшері үшін ұзақ жылдар бойы күрескенін, ақырында мемлекеттің бұл күреске араласып, жұмыс күнін заң жүзінде шектегенін естен шығармау керек. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Экономикалық терминдер]] eutaacq621nzff0ksnhlbd25yma1mtk 0 59998 3637583 3581521 2026-08-01T03:41:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637583 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хисмет Бозанұлы Табылдиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1991]] | Басқаруын аяқтады = [[1999]] | Ізашары = [[Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев|Жамбыл Ақылбаев]] | Ізбасары = [[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 8.09.1936 | Туған жері = [[Бесікті (ауыл)|Бесікті]], {{туғанжері|Махамбет ауданы|Махамбет ауданында}}, [[Атырау облысы]], [[Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = 25.01.2018 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Атырау|Атырауда}} | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} {{Еңбек ардагері медалі}} {{!!}} {{Украинаны неміс басқыншыларынан босатқаны үшін 60 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} [[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]] {{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{!}}- {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы {{!}}} | Сайты = }} '''Хисмет Бозанұлы Табылдиев''' ([[8 қыркүйек]] [[1936]], [[Бесікті (ауыл)|Бесікті]], [[Махамбет ауданы]], [[Атырау облысы]], [[Қазақ КСР]] - [[25 қантар]] [[2018]], [[Атырау]]) — тарих ғылымдарының докторы (1998), профессор (1997), ҚР Қоғамдық ғылымдар академиясының академигі (1997). [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы. == Өмірбаяны == Табылдиев Хисмет Бозанұлы 1936 жылдың 8 қыркүйек айында [[Атырау облысы]]ның [[Махамбет ауданы]] [[Бесікті (ауыл)|Бесікті]] ауылында дүниеге келген. 1957 жылы Гурьев қаласындағы Орджоникидзе орта мектебін бітірген 1962 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ Мемлекеттік педагогика институтының]] тарих, әдебиет және тіл мамандығын бітірген. 1962-1963 жылдары Гурьев қаласындағы Орджоникидзе орта мектебінде мұғалім. 1963-1976 жылдары [[Гурьев педагогикалық институты]]ның оқытушы, аға оқытушы, доцент, факультет деканы қызметін атқарды. 1976-1991 жылдары Сырттай оқу бөлімінің проректоры. 1991-1999 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/310/ ТАБЫЛДИЕВ ХИСМЕТ БОЗАНҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519103539/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/310/ |date=2021-05-19 }}</ref> 2000 жылдан бастап Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректорының кеңесшісі болып жұмыс істеді. == Қоғамдық жұмыс == Облыстық Мәслихаттың депутаттығына қатарынан үш мерзімге сайланған. Облыстық мәслихат депутаты ретінде награда комиссиясын басқарған. 2000-2004 жылдары Атырау облыстық мәслихаттың хатшысы. 2001-2004 жылдары Атырау облыстық «НұрОтан» партиясының төрағасы. Облыстық «Атырау» газеті бас редакторының орынбасары (2005), Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі, Облыстық және қалалық ономастикалық комиссиясының мүшесі. == Еңбектері == 1979 жылы «Социалистік Гурьевтің тарихы» тақырыбында тарих ғылымдарының кандидаты диссертация қорғады. Диссертация жетекшісы академик [[Салық Зиманов]].<ref>[https://atr.kz/zhanalyqtar/tarih-yilyimdaryinyi-doktoryi-hismet-ta/ Тарих ғылымдарының докторы Хисмет Табылдиев туралы бір үзік сыр]</ref> 1998 жылы «Қазақстандағы сауатсыздықты жою: тарихи тәжірибе» тақырыбында тарих ғылымдарының докторлық диссертация қорғады. Доцент (1976), профессор ЖАК (1992), Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті «Құрметті ректоры», ҚР гуманитарлық Академиясының академигі (1997). 250-ден аса ғылыми еңбектер мен мақала жазып, республика және облыс көлемінде газеттер мен журналдарда жариялады. Хисмет Бозанұлы 3 томдық «Боздақтар» жинағын шығарушы, 12 томдық «Үлкен Қазақ Совет энциклопедиясы» авторларының бірі. Атырау өлкесінен 2000 жылы алғаш жарық көрген «Атырау» энциклопедиясын шығаруға атсалысты. Оның қаламынан туған «Отты жылдар», «Жеңісті жақындатқан жандар», «Адамдар. Тағдырлар. Люди. Судьбы», Атырау қаласынан «Атырау өлкесі — Ұлы Отан соғысы жылдарында» атты және басқа да кітаптар баспадан шықты.<ref>[https://merei-m.kz/ru/2016/11/30/tarihshy-alym-ajratker-hismet-bozan-ly-tabyldiev-80-zhasta/ ТАРИХШЫ. ҒАЛЫМ. ҚАЙРАТКЕР ХИСМЕТ БОЗАНҰЛЫ ТАБЫЛДИЕВ – 80 ЖАСТА]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> "Ақтаңдақтар ақиқаты", "Құрманғазы", "Кіші жүз руларының тарихы мен шежіресі", "Сауатсыздықтан білім шыңына", "Сарайшық", "Қазақстанда сауатсызды жоюдың қиындықтары", «Өзгерген өмір» жарияланымдардың авторы. Хисмет Бозанұлы басшылық еткен кезде 34 сала бойынша маман даярланды. 12 жаңа маман оқытатын факультет жұмыс істеді. 1991-1992 оқу жылында Атырау университетінде бірде-бір ғылым докторы болмаса, 1997-1998 оқу жылында алты ғылым докторы, 30 профессор, 130-дан аса ғылым кандидаты мен доцент еңбек етті. == Марапаттары == Атырау облысының құрметті азаматы, Атырау қаласының (1997) және Құрманғазы ауданының (2001) құрметті азаматы. Парасат орденімен (2009), «Еңбек ардагері», «Ерен еңбегі үшін», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Парламенті 10 жылдығы», «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін», «10 лет ассоциации вузов Прикаспий», «60 років визволения Украіни від фашиствских загарбників (Украина)» медальдарымен, Ахмет Байтұрсынұлы орденімен<ref>[https://alashainasy.kz/bil/ahmet-baytursyinulyi-orden-uzdk-ustaz-galyimdarga-tabyis-etld-54859/ Ахмет Байтұрсынұлы ордені үздік ұстаз-ғалымдарға табыс етілді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519112111/https://alashainasy.kz/bil/ahmet-baytursyinulyi-orden-uzdk-ustaz-galyimdarga-tabyis-etld-54859/ |date=2021-05-19 }}</ref>, «ҚР білім беру ісінің үздігі», «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері» төс белгілерімен және әртүрлі грамоталармен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]] jh4q6xhgaanvpahrd7ym5j5nqzr01gl 0 72308 3637568 2915241 2026-08-01T02:55:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637568 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Халықаралық электр байланысы одағы |логотип=International Telecommunication Union logo.svg |мүшелік=193 мемлекет|альтернативті={{lang-en|International Telecommunication Union}} |орталық типі=Штаб-пәтер |орталығы = {{Флаг Швейцарии|18px}} [[Женева]], [[Швейцария]] |lat_dir =N |lat_deg =46.2209 |lon_dir =E |lon_deg =6.1369 |CoordScale = 2000 |басшы мансабы1=Бас хатшы |басшы есімі1=[[Чжао Хоулинь]]|құрылу оқиғалары1=Құрылды |құрылу мерзімі1=[[17 мамыр]] [[1865]]|сайт=http://www.itu.int}}''' Халықаралық электр байланысы одағы '''('''ХЭБО''') ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''International Telecommunication Union'' (ӀТО)) — деректер таратудың әмбебап стандарттарын бекітетін халықаралық ұйым, телекоммуникация және радио саласындағы ұсынымдарды айқындайтын, сондай-ақ радиожиіліктерді халықаралық пайдалану мәселелерін реттейтін халықаралық ұйым (радиожиіліктерді тағайындаулар бойынша және мемлекеттер бойынша бөлу). 1865 жылы Халықаралық Телеграф одағы ретінде құрылған, 1947 жылдан бастап БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі болып табылады. ХЭБО-на 193 ел және секторлар мен қауымдастықтар (ғылыми-өнеркәсіптік кәсіпорындар, мемлекеттік және жеке байланыс операторлары, радиохабар компаниялары, өңірлік және халықаралық ұйымдар) бойынша 700-ден астам мүше кіреді.<ref>http://www.itu.int/online/mm/scripts/mm.list?_languageid=1&_from=&_search=ITUstates&regionvarnam=ctry_councilregion&_territories=&_map=n&_sort=1&_f1=CHECKED&_f7=CHECKED&_f8=CHECKED&_f9=CHECKED&_f16=CHECKED&_f20=CHECKED {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621171324/https://www.itu.int/online/mm/scripts/mm.list?_languageid=1&_from=&_search=ITUstates&regionvarnam=ctry_councilregion&_territories=&_map=n&_sort=1&_f1=CHECKED&_f7=CHECKED&_f8=CHECKED&_f9=CHECKED&_f16=CHECKED&_f20=CHECKED |date=2018-06-21 }}</ref> Бұрын ''International Telegraph'' and ''Telephone Consultative Committee'' ([[телефон]]дау және [[телеграф]]тау бойынша халықаралық кеңесші комитет) деп аталған. Әлемнің түрлі елдеріндегі [[телекоммуникация]]лық компаниялар мен ұйымдар ХЭБО мүшесі болып табылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 ISBN 9965-36-448-6</ref> {{Сыртқы сілтемелер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері]] [[Санат:Стандарттау ұйымдары]] ke4mha23fokxvtbskcx6l963e4jizto 0 88305 3637565 3575932 2026-08-01T02:45:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637565 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті |Қысқартылған аты = AU |Эмблемасы = [[Сурет:Логотип Атырауского университета имени Халела Досмухамедова.png|200px]] |Сурет = [[File:Atyrau university.jpg|300px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Atyrau University |Бұрынғы атауы = Гурьев педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = 1950 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі =[[Акционерлік қоғам]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов]] |Студенттер = 7500 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Атырау]], [[Қазақстан]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Атырау қаласы, Студенттер даңғылы, 1 |Сайты = https://asu.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_deg= 43|lat_min= 14|lat_sec=55 |lon_deg= 76|lon_min= 56|lon_sec= 45 |CoordScale = |edu_region = }} '''Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті''' — Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. == Тарихы == Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. Алғашқы оқу жылында институтта 3 бөлім ашылып, әр бөлімде қазақ және орыс тілдерінде оқитын 50 студенттен 150 адам қабылданды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды. Осы жылы оқу орнына көрнекті қайраткер, ғұлама ғалым [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедовтың]] есімі берілді. Жоғары оқу орны мемлекеттік аттестаттаудан өтіп, Қазақстанның батыс аймағында алғашқы аймақтық университет дәрежесіне ие болды. 2005 жылы оқу орнының білім берудегі бәсекеге қабілеттілігімен және әлемдік білім беру саласындағы талаптарды қамтамасыз етуге бағытталған Сапа менеджменті жүйесі енгізілді. Оқу орны «Mody International ertification» ұйымының «ИСО 9001-2000» және «Эксперттеу және сертификаттау ұлттық орталығы» АҚ-ның [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстандық]] филиалының сертификатына ие болды. 2007 жылы Университет ғалымдары [[Қазақстан Республикасының Президенті]]нің «Сапа саласындағы жеткен жетістіктері үшін» сыйлығының жеңімпаздарын анықтау мақсатында болған «Алтын сапа» көрме байқауына қатысып, белсене қатысушы мекеме ретінде Алғыс хатқа ие болды. 2009 жылдың 18 қыркүйегінде ([[Болонья]]) [[Университет|университет]]тер Ұлы Хартиясына қол қойды, бұның өзі – университеттің қабілеттілігі мен мол дәстүрінің белгісі. 2010 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті Ұлы Хартиясына біріккен 600 әлемдік университеттер қатарына енді. Соның нәтижесінде университет Болон процесінің толық қатысушысы болып есептілді. Болон үдерісі талаптарына сәйкес білім алушылардың қос диплом алуларына, оқу орнын қысқа мерзімде бітіруге салалы университеттердің ішінде алтыншы орынға ие. Түлектерді жұмысқа орналасу деңгейін арттыру және білікті мамандарға тапсырыстарды қанағаттандыру үшін жыл сайын жұмысқа орналасу жәрмеңкесі өтеді, оған аймақтағы отандық және шетелдік компаниялар, түрлі деңгейдегі банк өкілдері, облыстық білім беру департаментінің жауапты адамдары қатысады. «Дипломмен ауылға» мемлекеттік бағдарламасы бойынша жұмыстар атқарылып келеді. 2020 жылы маусым айында университет «Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамға айналды. == Құрылымы == Университеттің 6 факультеті бар: # Инновациялық білім беру факультеті # Жаратылыстану ғылымдары факультеті # Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультеті # Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультеті # Экономика және құқық факультеті # Көптілді білім беру факультеті Оларда 34 мамандық бойынша 7937 студент оқиды, (4542-сі күндізгі, ал 3395-і сырттай оқу бөлімдерінде). 43 кафедрада 560 оқытушы жұмыс істейді, оның 20-сы [[ғылым докторы]], өздерін-өздері толық қаржыландыру (коммерциялық) топтарында 3222 студент оқиды. Университетте — [[Ресей]], [[Түркия]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]]нан т.б. шет елдерден 50-ден астам студент білім алады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ға еңбек сіңірген [[спорт шебері]], [[Токио Олимпиадасы]]ның күміс жүлдегері Ә. Тұяқов, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, ақын [[Фариза Оңғарсынова]], т.б. осы университеттің түлектері.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> ‎[[Сурет:Atyrauuniv1.jpg|400px|right|Университет ғимараты]] [[File:Atyrauuniv2.jpg|thumb|300px|Университеттің жаңадан салынған ғимараттарының бірі]] == Ректорлар == [[Құспан Еспендіұлы Темірғалиев|Құспан Темірғалиев]] - 1950-1955 жылдар. [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]] - 1956-1957 жылдар. [[Бәкір Білеубаев|Бәкір Білеубаев]] - 1957-1958 жылдар. [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]] - 1958-1961 жылдар. [[Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев|Садырбай Қожабаев]] - 1961-1969 жылдар. [[Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова|Сәнду Дүймағамбетова]] - 1969-1972 жылдар. [[Ғапуролла Даиров|Ғапуролла Даиров]] - 1972-1976 жылдар. [[Ерен Бахытұлы Сахипов|Ерен Сахипов]] - 1976-1983 жылдар. [[Нәжіман Разахұлы Күнхожаев|Нәжіман Күнхожаев]] - 1983-1986 жылдар. [[Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев|Жамбыл Ақылбаев]] - 1986-1991 жылдар. [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] - 1991-1999 жылдар. [[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]] - 1999-2008 жылдар. [[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин|Киікбай Жаулин]] - 01.08.2011-01.10.2011 [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]] - 2008-2011 жылдар. [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] - 2012-2016 жылдар. [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Абзал Талтенов]] - 2016-2019 жылдар. [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Саламат Идрисов]] - 2020 жылдан бері университет ректоры. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[https://asu.edu.kz/ Ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117060957/https://asu.edu.kz/ |date=2020-11-17 }} *[https://asu.edu.kz/en/ Atyrau State University ...]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://portal.kundelik.kz/articles/39-atyrauskii-gosudarstvennyi-universitet-imeni-h--dosmuhamedova Күнделік порталы] *[https://www.netacad.com/ru/node/3665 Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті 60 ...] {{stub}} [[Санат:Атырау жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] 0r8gj4vu2quu93emo3rri36t9c867zz 0 104219 3637536 3385017 2026-07-31T19:04:23Z Kasymovbot 170796 /* top */ clean up, replaced: Саяси Экономия → Саяси экономия (4) using [[Project:AWB|AWB]] 3637536 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Оразай Батырбеков.jpg|thumb|Оразай Батырбеков]] '''''Оразай Батырбеков''''' (1927 жылы туған), [[экономист]], [[қоғам қайраткері]]. Экономика ғыл. кандидаты(1971), доцент (1980). [[Ұлытау|Ұлытаудың түлегі]]. [[Найман]] тайпасы [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]] руының Бабас бөлімінен шыққан.<ref>Рахметов Шахман, Өткенін ұмытпай, өркен жайған ұрпақ, Алматы, ТОО Дауир, 2003, isbn=978-601-217-433-5, таралым=1500</ref> [[КазМУ]]-дің тарих факультегін (1951) бітірген. 1950-1970 жылдары [[Алматы қаласы]]ндағы [[Фрунзе|Фрунзе ауданындағы]] [[комсомол]] [[комитет]]інің 2, кейінірек 1-[[хатшысы]], [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дің]] [[Саяси экономия]] кафедрасының [[аспирант]]ы, [[Қазақ]] [[өнеркәсіп]] кеңесі [[оқу комбинаты]]ның Саяси экономиядан оқытушысы, [[Алматы мемлекеттік медицина иституты|Алматы мемлекеттік медицина институтының]] Саяси экономия кафедрасының ассистенті, Алматы қаласындағы Қазақстан КП Фрунзе аудандық [[партия]] комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, Алматы калалық партия комитетінің ұйымдастыру бөлімі [[меңгеруші]]сінің орынбасары, Қазақстан КП ОК-нің жауапты ұйымдастырушысы, [[нұсқау]]шысы, партия органдары бөлім меңгерушісінің орынбасары, бірінші орынбасары, партия жұмысын ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, Алматы [[Жоғары партия]] мектебінін ректоры болды. 30-дан астам ғылыми еңбектің [[автор]]ы. 8-, 9-сайланған ҚазКСР Жоғары Кеңесінің [[депутат]]ы, Қазақстан Компартиясы 12-16-съездерінің делегаты. КОКП 25-съезінің делегаты. 3 мәрте [[Еңбек Қызыл Ту]], «[[Құрмет Белгісі]]» ордендерімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> * [[Еркеш Оразайұлы Батырбеков]] - баласы. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] hns8xg0mh3ybpma009htab8genci47m 0 119842 3637398 2894897 2026-07-31T17:13:01Z 1nter pares 146705 3637398 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Неманья Видич |толық аты = |лақап аты = |сурет = IronMan2 (329073129).jpg |сурет ені = 330px |атауы = |туған күні = 21.10.1981 |туған жері = Ужице, Югославия |азаматтығы = {{SRB}} |бойы = 189 [[см]]<ref name=profile>{{cite news |url=http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~27984,00.html |title=Player Profile. Nemanja Vidic |publisher=Premier League |lang=en}}</ref> |салмағы = 84 [[кг]]<ref name=profile/> |позиция = [[қорғаушы ]] |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2001—2004| {{flagicon|Yugoslavia}} [[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]] |67 (12) |2004—2006|{{flagicon|Russia}} [[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак]]|39 (4) |2006—2014|{{flagicon|England}} [[Манчестер Юнайтед]]| 211 (15) |2014—2016|{{flagicon|Italy}} [[Интернационале]]| 23 (1) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2002|{{футбол|Югославия}}|3 (0) |2003—2006|{{футбол|Сербия және Черногория}}|17 (1) |2006—2011|{{flagicon|Serbia}} [[Сербия Ұлттық футбол құрамасы|Сербия ]]|37 (1)<ref>{{cite news |url=http://www.reprezentacija.rs/index.php?option=com_content&view=article&id=1611&Itemid=2 |title=Vidić Nemanja |publisher=Reprezentacija.rs |lang=sr}}</ref>}} }} '''Неманья Видич''' ({{lang-sr|''Немања Видић''}}; 1981 жылы 21 қарашада [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]], [[Ужице]] қаласы) — [[Сербия|сербиялық]] [[футбол|футболшы]], жартылай қорғаушы. == Мансабы == Ұзақ жылдар бойы "[[Манчестер Юнайтед]]" (2006-2014) сапында ойнаған. Манчестерлік клуб саыпнда алты рет Англия чемпионы атанды. Сондай-ақ, Англия кубогы, Англия суперкубогы, УЕФА Чемпиондар Лигасы, Клубтар арасындағы әлем біріншілігі секілді турнирлердің жеңімпазы атанды. Одан бөлек "[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]", "[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак" (Мәскеу)]], "[[Интернационале]]" клубтарында доп тепті. 2016 жылы "Интернационале" командасында жүріп футболшылық карьерасын аяқтады. 2006 жылы [[Сербия және Черногория Ұлттық футбол құрамасы|Сербия және Черногория]] сапында, 2010 жылы [[Сербия Ұлттық футбол құрамасы|Сербия]] сапында [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] қатысты. 2002 жылы [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]] сапында да ойнаған. == Жетістіктері == === Командалық === '''Црвена Звезда''' * Сербия және Черногория чемпионы: 2004 * Югославия кубогы: 2002 * Сербия және Черногория кубогы: 2004 '''Манчестер Юнайтед''' * Англия чемпионы ('''5'''): 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13 * Англия Лига кубогы ('''3'''): 2006, 2009, 2010 * Чемпиондар Лигасы: 2008 * Англия суперкубогы ('''5'''): 2007, 2008, 2010, 2011, 2013 * Клубтар арасындағыы әлем чемпионы: 2008 === Жеке === * Сербияның жыл футболшысы ('''2'''): 2005, 2008 * Англия чемпионатының үздік футболшысы ('''2'''): 2008/09, 2010/11 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Football-bio-stub}} [[Санат:Сербия футболшылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Сербия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сербия және Черногория Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сербия және Черногория футболшылары]] [[Санат:Югославия футболшылары]] [[Санат:Црвена Звезда ФК ойыншылары]] [[Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] ojnq7kusxp9qglo2vfndpnhwa7fvo7v 0 205078 3637584 1822062 2026-08-01T03:42:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637584 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хобург |шынайы атауы = Hohburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen hohburg.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=25 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=48 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония |кестедегі аймақ = Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Лейпциг |кестедегі аудан = Лейпциг (аудан){{!}}Лейпциг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 7 ауыл |басшының түрi = |басшысы = Хайнц Куммер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,56 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 120 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2810 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034263 |пошта индексі = 4808 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MTL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 14 3 83 160 |ортаққордағы санаты = Hohburg |сайты = http://www.hohburg.de/ |сайт тілі = de }} '''Хобург''' ({{lang-de|Hohburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Лейпциг (округ)|Лейпциг]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Лейпциг (аудан)|Лейпциг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2810 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 37,56 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''14 3 83 160''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц Куммер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 ауылдық округке бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hohburg.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020165737/http://www.hohburg.de/ |date=2008-10-20 }} {{Саксония аудандары}} {{Германия:Лейпциг ауданы:Қалалар}} {{Saxony-geo-stub}} [[Санат:Саксония елді мекендері]] 50ong45tactszb2vjzuu2kf4xs31ves 0 210514 3637586 2908212 2026-08-01T03:43:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637586 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Холле |шынайы атауы = Holle |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Holle.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=5 |lat_sec=30 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=9 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Клаус Хухтаузен |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 61,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 116 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7327 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05062 |пошта индексі = 31188 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 022 |ортаққордағы санаты = Holle |сайты = http://www.holle.de/ |сайт тілі = de }} '''Холле''' ({{lang-de|Holle}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7327 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 61,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 022''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Хухтаузен. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.holle.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205184623/http://www.holle.de/ |date=2006-12-05 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 0gwsa84x50ddos210td8hb3drpnhdj5 0 211243 3637539 3636794 2026-07-31T19:11:08Z Kasymov 10777 3637539 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ангельрода |шынайы атауы = Angelroda |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Angelroda (Martinroda) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=44 |lat_sec=41 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=52 |lon_sec=03 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильм |кестедегі аудан = Ильм (аудан){{!}}Ильм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Удо Леммер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4.94 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 385 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 401 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036207 |пошта индексі = 99338 |пошта индекстері = |автомобиль коды = IK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 70 003 |ортаққордағы санаты = Angelroda |сайты = http://www.angelroda.de |сайт тілі = de }} '''Ангельрода''' ({{lang-de|Angelroda}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 401 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 4.94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 003''. Муниципалитеттің басшысы — Удо Леммер. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.angelroda.de Ресми сайты] {{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] dsnx84svzg1pl4lujbzdtuohovkaskz 0 212104 3637564 3424476 2026-08-01T02:41:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637564 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хайде (Гольштейн) |шынайы атауы = Heide (Holstein) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Heide COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=54 |lat_min=11 |lat_sec=46 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=5 |lon_sec=36 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Шлезвиг-Гольштейн |кестедегі аймақ = Шлезвиг-Гольштейн |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дитмаршен |кестедегі аудан = Дитмаршен (аудан){{!}}Дитмаршен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ульф Штехер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 31,97 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 11 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 20 886 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04804, 0481 |пошта индексі = 25746 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HEI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 01 0 51 044 |ортаққордағы санаты = Heide (Holstein) |сайты = http://www.heide.de/ |сайт тілі = de }} '''Хайде (Гольштейн)''' ({{lang-de|Heide (Holstein)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Шлезвиг-Гольштейн]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Дитмаршен (аудан)|Дитмаршен]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 20 886 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_I_2_vj104_S.pdf Statistikamt Nord: Bevölkerung in Schleswig-Holstein am 31. Dezember 2010 nach Kreisen, Ämtern, amtsfreien Gemeinden und Städten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105191152/http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_I_2_vj104_S.pdf |date=2012-01-05 }} (PDF-Datei; 500&nbsp;kB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 31,97 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''01 0 51 044''. Қаланың басшысы — Ульф Штехер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.heide.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070518001909/http://www.heide.de/ |date=2007-05-18 }} {{Германия:Дитмаршен ауданы:Қалалар}} {{SchleswigHolstein-geo-stub}} [[Санат:Шлезвиг-Гольштейн елді мекендері]] ev0yns345objuv8xl8ahq9twh84m5mh 0 229980 3637620 1889641 2026-08-01T04:23:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637620 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Челье-Мессапика |шынайы атауы = Ceglie Messapica |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=39 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=17 |lon_min=31 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Апулия |кестедегі аймақ = Апулия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Бриндизи (провинция){{!}}Бриндизи |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Pietro Federico |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 130 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 302 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 21 370 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 159 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 831 |пошта индексі = 72013 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 074003 |ортаққордағы санаты = Ceglie Messapica |сайты = http://www.ceglie.org |сайт тілі = it }} '''Челье-Мессапика''' ({{lang-it|Ceglie Messapica}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Апулия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Бриндизи (провинция)|Бриндизи]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 21 370 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 159 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 130 км² шамасында. Пошта индексі — 72013. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие  Антоний Падуанский.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0831 387001 * Электронды поштасы: ceglie@ceglie.org == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ceglie.org Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426144819/http://www.ceglie.org/ |date=2012-04-26 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Бриндизи провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Апулия елді мекендері]] 7gjplkyzal6hm0rgqgyk36q32cscl3k 0 231461 3637609 1834627 2026-08-01T04:05:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637609 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Церба  |шынайы атауы = Zerba |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=40 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=17 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Эмилия-Романья |кестедегі аймақ = Эмилия-Романья |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Пьяченца (провинция){{!}}Пьяченца |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Claudia Borrè |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 906 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 105 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 4 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 523 |пошта индексі = 29020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 33047 |ортаққордағы санаты = Zerba |сайты = http://www.comune.zerba.pc.it |сайт тілі = it }} '''Церба ''' ({{lang-it|Zerba}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Эмилия-Романья]] әкімшілік аймағына қарасты [[Пьяченца (провинция)|Пьяченца]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 105 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 4 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 25 км² шамасында. Пошта индексі — 29020. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0523 935102 * Электронды поштасы: comune.zerba@sintranet.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.zerba.pc.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513194443/http://www.comune.zerba.pc.it/ |date=2016-05-13 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Пьяченца провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Эмилия-Романья елді мекендері]] tr2mqkldj905lehiejfzw16speshhio 0 232305 3637734 1835570 2026-08-01T10:47:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637734 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Шерни |шынайы атауы = Scerni |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=7 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Абруццо |кестедегі аймақ = Абруццо |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Кьети (провинция){{!}}Кьети |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 333 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3658 |санақ жылы = |тығыздығы = 89 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0873 |пошта индексі = 66020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 069087 |ортаққордағы санаты = Scerni |сайты = http://www.comunediscerni.com |сайт тілі = it }} '''Шерни''' ({{lang-it|Scerni}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кьети (провинция)|Кьети]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3658 адамды құрайды. Халық тығыздығы 89 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 41 км² шамасында. Пошта индексі — 66020. Елді мекеннің қамқоршысы — San Panfilo.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 28 сәуір. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comunediscerni.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415224341/http://www.comunediscerni.com/ |date=2009-04-15 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Кьети провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Абруццо елді мекендері]] 58orn819w0whslx51thhvvdz1528w8d 0 233475 3637624 1836865 2026-08-01T04:32:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637624 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Читерна |шынайы атауы = Citerna |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=7 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Умбрия |кестедегі аймақ = Умбрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Перуджа (провинция){{!}}Перуджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 480 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3131 |санақ жылы = |тығыздығы = 130 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = citernesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 075 |пошта индексі = 6010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 054011 |ортаққордағы санаты = Citerna |сайты = http://www.citerna.net |сайт тілі = it }} '''Читерна''' ({{lang-it|Citerna}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Умбрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Перуджа (провинция)|Перуджа]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3131 адамды құрайды. Халық тығыздығы 130 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 24 км² шамасында. Пошта индексі — 6010. Елді мекеннің қамқоршысы — Архангел Михаил.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 8 мамыр. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.citerna.net Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922213619/http://www.citerna.net/ |date=2010-09-22 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Перуджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Умбрия елді мекендері]] l8txs6k7ipb3rrpct21qb8nd8s4tek5 0 233476 3637625 1836864 2026-08-01T04:32:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637625 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Читта-делла-Пьеве |шынайы атауы = Città della Pieve |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=57 |lat_sec=14 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=0 |lon_sec=28 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Умбрия |кестедегі аймақ = Умбрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Перуджа (провинция){{!}}Перуджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Claudio Fallarino |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 111 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 509 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7488 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 67 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 578 |пошта индексі = 6062 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 054012 |ортаққордағы санаты = Città della Pieve |сайты = http://www.comune.cittadellapieve.pg.it |сайт тілі = it }} '''Читта-делла-Пьеве''' ({{lang-it|Città della Pieve}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Умбрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Перуджа (провинция)|Перуджа]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7488 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 67 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 111 км² шамасында. Пошта индексі — 6062. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Santi Gervasio e Protasio.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.cittadellapieve.pg.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006065845/http://www.comune.cittadellapieve.pg.it/ |date=2014-10-06 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Перуджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Умбрия елді мекендері]] 2zz9dbz9kmin26zim8lrpvht4q8ocj8 0 234706 3637309 1838031 2026-07-31T14:30:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637309 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Форкия |шынайы атауы = Forchia |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=2 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=32 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания |кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Беневенто (провинция){{!}}Беневенто |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Margherita Giordano |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1116 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 223 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 823 |пошта индексі = 82011 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 62032 |ортаққордағы санаты = Forchia |сайты = http://www.comune.forchia.bn.it |сайт тілі = it }} '''Форкия''' ({{lang-it|Forchia}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Беневенто (провинция)|Беневенто]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1116 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 223 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 82011. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Nicola di Mira.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 823 950 316 * Электронды поштасы: forchia@tin.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.forchia.bn.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004050551/http://www.comune.forchia.bn.it/ |date=2008-10-04 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Беневенто провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]] 7hdtyb4kr67ozlmdsfy14vuqcuhgdgl 0 234803 3637623 1838045 2026-08-01T04:31:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637623 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Чиорлано |шынайы атауы = Ciorlano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=27 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=10 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания |кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Казерта (провинция){{!}}Казерта |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 27 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 524 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 19 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 823 |пошта индексі = 81010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 61030 |ортаққордағы санаты = Ciorlano |сайты = http://www.comune.ciorlano.ce.it |сайт тілі = it }} '''Чиорлано''' ({{lang-it|Ciorlano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Казерта (провинция)|Казерта]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 524 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 19 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 27 км² шамасында. Пошта индексі — 81010. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 823 944 065 * Электронды поштасы: comune.ciorlano@tin.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.ciorlano.ce.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216205555/http://www.comune.ciorlano.ce.it/ |date=2017-02-16 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Казерта провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]] tmk2u96aorpp5lrdspoywi6ocp896u7 0 235461 3637566 1838586 2026-08-01T02:47:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637566 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Халль-Адмонт |шынайы атауы = Hall bei Admont |сурет = [[Сурет:HallerMauern2.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = AUT Hall bei Admont COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=35 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=27 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Штирия |кестедегі аймақ = Штирия |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Лицен (округ){{!}}Лицен |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Херманн Вацль ([[Аустрия социалистік-демократиялық партиясы|АСДП]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 50,72 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 634 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 1780 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 3613 |пошта индексі = 8911 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 6 12 16 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gemeinde-hall.at |сайт тілі = de }} '''Халль-Адмонт''' ({{lang-de|Hall bei Admont}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Штирия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Лицен (округ)|Лицен]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1780 адамды құрайды (1 қаңтар 2009). Алып жатқан жер аумағы 50,72 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — LI, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''6 12 16''. [[2010]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Херманн Вацль ([[Аустрия социалистік-демократиялық партиясы|АСДП]]) саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-hall.at Ресми сайты]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Аустрия:Лицен округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Штирия елді мекендері]] tc4636d5g7rbqh6d44njcrosvlv8bgb 0 235485 3637622 1839028 2026-08-01T04:31:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637622 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Чинето-Романо |шынайы атауы = Cineto Romano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=3 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=58 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Лацио |кестедегі аймақ = Лацио |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Рим (провинция){{!}}Рим |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,54 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 519 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 672 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 63,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 774 |пошта индексі = 20 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 58031 |ортаққордағы санаты = Cineto Romano |сайты = http://www.cineto.it |сайт тілі = it }} '''Чинето-Романо''' ({{lang-it|Cineto Romano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лацио]] әкімшілік аймағына қарасты [[Рим (провинция)|Рим]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 672 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 63,8 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10,54 км² шамасында. Пошта индексі — 20. Елді мекеннің қамқоршысы — San Giovanni Battista.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 774 928 016 * Электронды поштасы: cinetoromano@libero.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cineto.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716012758/http://www.cineto.it/ |date=2016-07-16 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Рим провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Лацио елді мекендері]] pb6bm7zdn7ym0tfs19bb6hu5i6ob1lx 0 235657 3637294 1839168 2026-07-31T13:26:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637294 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Фонтекьяри |шынайы атауы = Fontechiari |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=40 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=41 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Лацио |кестедегі аймақ = Лацио |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Фрозиноне (провинция){{!}}Фрозиноне |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 375 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1304 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 80 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 776 |пошта индексі = 3030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 60037 |ортаққордағы санаты = Fontechiari |сайты = http://www.comune.fontechiari.fr.it |сайт тілі = it }} '''Фонтекьяри''' ({{lang-it|Fontechiari}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лацио]] әкімшілік аймағына қарасты [[Фрозиноне (провинция)|Фрозиноне]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1304 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 80 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 16 км² шамасында. Пошта индексі — 3030. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 776 889 015 * Электронды поштасы: comunefontechiari@virgilio.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.fontechiari.fr.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060804212129/http://www.comune.fontechiari.fr.it/ |date=2006-08-04 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Фрозиноне провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Лацио елді мекендері]] j6g34dhtps1hlzhhkvej5f54oxneups 0 239286 3637606 1841984 2026-08-01T04:03:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637606 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Цекконе |шынайы атауы = Zeccone |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=16 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=12 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Павия (провинция){{!}}Павия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Terenzio Angelo Grossi |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 86 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1597 |санақ жылы = |тығыздығы = 319 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 384 |пошта индексі = 27012 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 18185 |ортаққордағы санаты = Zeccone |сайты = http://www.comune.zeccone.pv.it |сайт тілі = it }} '''Цекконе''' ({{lang-it|Zeccone}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Павия (провинция)|Павия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1597 адамды құрайды. Халық тығыздығы 319 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 27012. Елді мекеннің қамқоршысы — San Rocco.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 382 955 021 * Электронды поштасы: info@comune.zeccone.pv.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.zeccone.pv.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310234244/http://www.comune.zeccone.pv.it/ |date=2008-03-10 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Павия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] c6a58fk76yjml1xua4aahc8y2kdncg5 0 239383 3637618 3215970 2026-08-01T04:20:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637618 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Чедраско |шынайы атауы = Cedrasco |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=9 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=46 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Павия (провинция){{!}}Павия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Elena Tridella |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 484 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 35 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 342 |пошта индексі = 23010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 14016 |ортаққордағы санаты = Cedrasco |сайты = http://www.comune.cedrasco.so.it |сайт тілі = it }} '''Чедраско''' ({{lang-it|Cedrasco}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Павия (провинция)|Павия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 484 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 35 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 14 км² шамасында. Пошта индексі — 23010. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 342 492 159 * Электронды поштасы: info@comune.cedrasco.so.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.cedrasco.so.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160725132422/http://www.comune.cedrasco.so.it/ |date=2016-07-25 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Павия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] 3dnuax2vw7wd5bp4q3euhgolbefi9mj 10 278825 3637604 3542538 2026-08-01T04:01:33Z CommonsDelinker 165 «[[:File:SMA.png]]» деген «[[:File:Sobral_de_Monte_Agraço,_Portugal_(crest).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637604 wikitext text/x-wiki <br clear=all> <div align="center"> {| id="toc" width="95%" ! align="center" style="background:#ccccff" width="100%" | '''[[Лиссабон (округ)|Лиссабон округінің]] муниципалитеттері''' || [[Сурет:Flag of Portugal.svg|50px|Португалия туы]] |- |} {|style="background:none;" | align="center" |[[Сурет:ALQ.png|40px|Alenquer]] || [[Сурет:Cidade_da_Amadora.png|40px|Amadora]] || [[Сурет:ARV.png|40px|Arruda dos Vinhos]] || [[Сурет:AZB.png|40px|Azambuja]] || [[Сурет:CDV.png|40px|Cadaval]] || [[Сурет:CSC.png|40px|Cascais]] || [[Сурет:Crest of Lisboa.png|50px|Lisboa]] || [[Сурет:LRS.png|40px|Loures]] || [[Сурет:LNH.png|40px|Lourinhã]] || [[Сурет:MFR.png|40px|Mafra]] || [[Сурет:Odivelas brasão-1.jpg|40px|Odivelas]] || [[Сурет:OER.png|40px|Oeiras]] || [[Сурет:Brasão de Armas de Sintra.svg|37px|Sintra]] || [[Сурет:Sobral de Monte Agraço, Portugal (crest).png|40px|Sobral de Monte Agraço]] || [[Сурет:TVD1.png|40px|Torres Vedras]] || [[Сурет:VFX1.png|40px|Vila Franca de Xira]] |- | align="center" style="font-size: 90%;"| [[Аленкер]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Амадора]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Арруда-душ-Виньюш|Арруда<br />душ-Виньюш]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Азамбужа]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Кадавал]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Кашкайш]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Лиссабон (муниципалитет)|Лиссабон]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Лореш]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Лориньян]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Мафра]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Одивелаш]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Оэйраш (қала)|Оэйраш]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Синтра]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Собрал-ди-Монте-Аграсу|Собрал-ди<br />Монте-Аграсу]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Торриш-Ведраш|Торриш<br />Ведраш]] | style="font-size: 90%; text-align: center;" | [[Вила-Франка-ди-Шира|Вила-Франка<br/>ди-Шира]] |- |}</div><noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> 93d1n3kg4lcnt1s5qswbrztwwug8v9v 10 278845 3637588 1119514 2026-08-01T03:48:42Z CommonsDelinker 165 «[[:File:ASL1.png]]» деген «[[:File:Alcácer_do_Sal,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637588 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Alcácer do Sal, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Алкасер-ду-Сал|Алкасер-ду-Сал]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Alcácer do Sal|Alcácer do Sal]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Компорта]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Мария-ду-Каштелу (Алкасер-ду-Сал)|Санта-Мария-ду-Каштелу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Сузана]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сантьягу (Алкасер-ду-Сал)|Сантьягу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Мартинью (Алкасер-ду-Сал)|Сан-Мартинью]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Торран (Алкасер-ду-Сал)|Торран]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> dcffex8za8uo66645vpttfpu9r465po 10 278866 3637587 1119909 2026-08-01T03:45:46Z CommonsDelinker 165 «[[:File:BRR1.png]]» деген «[[:File:Barreiro,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637587 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Barreiro, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Баррейру|Баррейру]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Barreiro|Barreiro]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Алту-ду-Сейшалинью]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Баррейру (аудан)|Баррейру]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Койна]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Лаврадиу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Пальяйш (Баррейру)|Пальяйш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санту-Андре (Баррейру)|Санту-Андре]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санту-Антониу-да-Шарнека]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вердерена]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> 1rd5x0hrjzix19fpoubxfzgcidh8o1i 10 278893 3637613 1119578 2026-08-01T04:13:17Z CommonsDelinker 165 «[[:File:VNB.png]]» деген «[[:File:Vila_Nova_da_Barquinha,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637613 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Vila Nova da Barquinha, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Вила-Нова-да-Баркинья|Вила-Нова-да-Баркинья]] муниципалитетінің аудандары ([[Сантарен (округ)|Сантарен]])<small> — [[:pt:Vila Nova da Barquinha|Vila Nova da Barquinha]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Аталайа (Вила-Нова-да-Баркинья)|Аталайа]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Мойта-ду-Норте]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Прайа-ду-Рибатежу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Танкуш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вила-Нова-да-Баркинья (аудан)|Вила-Нова-да-Баркинья]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> kxks86ezpzqrc6zvfxhfjpnsyn37qh5 10 278909 3637575 1119598 2026-08-01T03:33:50Z CommonsDelinker 165 «[[:File:GAV.png]]» деген «[[:File:Gavião,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637575 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Gavião, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Гавиан|Гавиан]] муниципалитетінің аудандары ([[Порталегре (округ)|Порталегре]])<small> — [[:pt:Gavião (Portugal)|Gavião]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Аталайа (Гавиан)|Аталайа]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Белвер (Гавиан)|Белвер]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Коменда (Гавиан)|Коменда]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Гавиан (аудан)|Гавиан]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Маржен (Гавиан)|Маржен]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> 2q7q8kmcpw5tpku5ownvpjdsio4ls41 10 278915 3637589 1119604 2026-08-01T03:50:39Z CommonsDelinker 165 «[[:File:GDL.png]]» деген «[[:File:Grândola,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637589 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Grândola, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Грандола|Грандола]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Grândola|Grândola]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Азиньейра-душ-Барруш-и-Сан-Мамеде-ду-Садан]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Карвальял (Грандола)|Карвальял]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Грандола (аудан)|Грандола]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Мелидеш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Маргарида-да-Серра]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> gvu7rspbcqsls7udrxrzzqpj6x39mol 10 278924 3637607 1119615 2026-08-01T04:04:13Z CommonsDelinker 165 «[[:File:CMT1.png]]» деген «[[:File:Câmara_de_Lobos,_Portugal_(crest).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637607 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Câmara de Lobos, Portugal (crest).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Камара-ди-Лобуш]] муниципалитетінің аудандары ([[Мадейра]])<small> — [[:pt:Câmara de Lobos|Câmara de Lobos]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Куррал-даш-Фрейраш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Камара-де-Лобуш (аудан)|Камара-де-Лобуш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Эштрейту-де-Камара-де-Лобуш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Жардин-да-Серра]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Кинта-Гранде]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> jfac5fm7erpfcftntb11r5bxnc23qvy 10 278957 3637612 1119655 2026-08-01T04:09:55Z CommonsDelinker 165 «[[:File:MAI1.png]]» деген «[[:File:Maia,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637612 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Maia, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Майа (Порту)|Майа]] муниципалитетінің аудандары ([[Порту (округ)|Порту]])<small> — [[:pt:Maia|Maia]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Барка (Майа)|Барка]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Фолгоза (Майа)|Фолгоза]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Жемунде]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Гондин]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Гейфайнш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Майа (аудан)|Майа]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Мильейрош (Майа)|Мильейрош]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Морейра (Майа)|Морейра]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Ногейра (Майа)|Ногейра]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Педросуш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Мария-де-Авиозу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Силва-Эшкура (Майа)|Силва-Эшкура]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Педру-Финш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Педру-де-Авиозу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вермойн (Майа)|Вермойн]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вила-Нова-да-Телья]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Агуаш-Санташ (Майа)|Агуаш-Санташ]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> kchbn0m3p5ztk0si7yk9xo3ek3sd92s 10 278960 3637579 1119659 2026-08-01T03:37:12Z CommonsDelinker 165 «[[:File:MRV.png]]» деген «[[:File:Marvão,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637579 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Marvão, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Марван (Порталегре)|Марван]] муниципалитетінің аудандары ([[Порталегре (округ)|Порталегре]])<small> — [[:pt:Marvão|Marvão]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Бейран]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Мария-де-Марван]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санту-Антониу-даш-Арейяш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Салвадор-да-Араменья]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> qojfw7vtwe4p3q1mhxzzs9h9zgpilwx 10 278978 3637591 1119680 2026-08-01T03:52:15Z CommonsDelinker 165 «[[:File:MTA.png]]» деген «[[:File:Moita,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637591 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Moita, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Мойта (муниципалитет)|Мойта]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Moita|Moita]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Альюш-Ведруш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Байша-да-Баньейра]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Гайю-Розариу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Мойта (аудан)|Мойта]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сарильюш-Пекенуш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вале-да-Аморейра]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> tqfdy0s1nheiar0v2bk985hliibqqf2 10 278979 3637574 1119681 2026-08-01T03:31:19Z CommonsDelinker 165 «[[:File:MDB.png]]» деген «[[:File:Mondim_de_Basto,_Portugal_(crest).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637574 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Mondim de Basto, Portugal (crest).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Мондин-де-Башту|Мондин-де-Башту]] муниципалитетінің аудандары ([[Вила-Реал (округ)|Вила-Реал]])<small> — [[:pt:Mondim de Basto|Mondim de Basto]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Атеи]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Бильо]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Кампаньо]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Эрмелу (Мондин-де-Башту)|Эрмелу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Мондин-де-Башту (аудан)|Мондин-де-Башту]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Параданса]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Пардельяш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вилар-де-Феррейруш]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> 41y5t4z214iapll66p6ilucs2ub7o55 10 278983 3637598 1119912 2026-08-01T03:56:26Z CommonsDelinker 165 «[[:File:MTJ.png]]» деген «[[:File:Montijo,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637598 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Montijo, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Монтижу|Монтижу]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Montijo|Montijo]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Афонсоейру]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Алту-Эштанкейру - Жардия]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Аталайа (Монтижу)|Аталайа]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Канья]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Монтижу (аудан)|Монтижу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Пегойнш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санту-Изидру-де-Пегойнш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сарильюш-Грандеш]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> p14t0pjell2vx6d3nmyj0ysz00hpxpq 10 278984 3637576 1119687 2026-08-01T03:35:58Z CommonsDelinker 165 «[[:File:MFT.png]]» деген «[[:File:Monforte,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637576 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Monforte, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Монфорте|Монфорте]] муниципалитетінің аудандары ([[Порталегре (округ)|Порталегре]])<small> — [[:pt:Monforte|Monforte]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Ассумар]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Монфорте (аудан)|Монфорте]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санту-Алейшу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вайамонте]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> phlkxuh574s6or7j96em7zx6ogeeuc8 10 278991 3637580 1119697 2026-08-01T03:37:44Z CommonsDelinker 165 «[[:File:NIS.png]]» деген «[[:File:Nisa,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637580 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Nisa, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Низа|Низа]] муниципалитетінің аудандары ([[Порталегре (округ)|Порталегре]])<small> — [[:pt:Nisa|Nisa]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Алпальян]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Амиейра-ду-Тежу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Ареш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Эшпириту-Санту (Низа)|Эшпириту-Санту]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Монталван]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Носса-Сеньора-да-Граса (Низа)|Носса-Сеньора-да-Граса]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сантана (Низа)|Сантана]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Матьяш (Низа)|Сан-Матьяш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Симан (Низа)|Сан-Симан]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Толоза (Низа)|Толоза]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> k932yokjtpc1jpnzjip1y6c6ml1x4b1 10 278999 3637617 1119708 2026-08-01T04:19:45Z CommonsDelinker 165 «[[:File:OBR1.png]]» деген «[[:File:Oliveira_do_Bairro,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637617 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Oliveira do Bairro, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Оливейра-ду-Байру|Оливейра-ду-Байру]] муниципалитетінің аудандары ([[Авейру (округ)|Авейру]])<small> — [[:pt:Oliveira do Bairro|Oliveira do Bairro]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Буштуш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Мамарроза]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Ойан]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Оливейра-ду-Байру (аудан)|Оливейра-ду-Байру]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Пальяса]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Тровишкал (Оливейра-ду-Байрру)|Тровишкал]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> 46pjjb23ff572v3iujqhpnjp56azuhl 10 279002 3637585 1119713 2026-08-01T03:43:56Z CommonsDelinker 165 «[[:File:HRT.png]]» деген «[[:File:Horta,_Portugal_(crest).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637585 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Horta, Portugal (crest).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Орта (Азор аралдары)|Орта]] муниципалитетінің аудандары ([[Азор аралдары (автономды аймақ)|Азор аралдары]])<small> — [[:pt:Horta|Horta]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Ангуштьяш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Капелу (Орта)|Капелу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Каштелу-Бранку (Орта)|Каштелу-Бранку]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Седруш (Орта)|Седруш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Консейсан (Орта)|Консейсан]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Фетейра (Орта)|Фетейра]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Фламенгуш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Матриш (Орта)|Матриш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Педру-Мигел]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Прайа-ду-Алмошарифе]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Прайа-ду-Норте]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Рибейринья (Орта)|Рибейринья]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Салан]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> 0p96x42qkps9es10ejijt25w6xqe6pj 10 279005 3637593 1119717 2026-08-01T03:53:31Z CommonsDelinker 165 «[[:File:PLM.png]]» деген «[[:File:Palmela,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637593 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Palmela, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Палмела|Палмела]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Palmela|Palmela]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Маратека]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Палмела (аудан)|Палмела]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Пиньял-Нову]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Посейран]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Кинта-ду-Анжу]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> kmiz4el0eqesmp5sdwtyom0edoddozs 10 279027 3637582 1119744 2026-08-01T03:40:26Z CommonsDelinker 165 «[[:File:PSR.png]]» деген «[[:File:Ponte_de_Sor,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637582 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Ponte de Sor, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Понте-де-Сор|Понте-де-Сор]] муниципалитетінің аудандары ([[Порталегре (округ)|Порталегре]])<small> — [[:pt:Ponte de Sor|Ponte de Sor]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Форуш-де-Арран]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Галвейяш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Лонгомел]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Монтаржил]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Понте-де-Сор (аудан)|Понте-де-Сор]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Трамага]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вале-де-Асор]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> n4uh3hu4l0qxf5c2b7qavh6ho5wzs6w 10 279046 3637599 1119767 2026-08-01T03:58:47Z CommonsDelinker 165 «[[:File:SCD1.png]]» деген «[[:File:Santa_Comba_Dão,_Portugal_(crest).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637599 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Santa Comba Dão, Portugal (crest).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Санта-Комба-Дан|Санта-Комба-Дан]] муниципалитетінің аудандары ([[Визеу (округ)|Визеу]])<small> — [[:pt:Santa Comba Dão|Santa Comba Dão]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Коту-ду-Моштейру]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Нагозела]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Овоа]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Пиньейру-де-Азере]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Комба-Дан (аудан)|Санта-Комба-Дан]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Жоанинью (Санта-Комба-Дан)|Сан-Жоанинью]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Жуан-де-Арейяш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Трейшеду]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вимиейру (Санта-Комба-Дан)|Вимиейру]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> n1y8e4r6gbz4m10ckrj2qmxkil6heo7 10 279055 3637597 1119778 2026-08-01T03:55:55Z CommonsDelinker 165 «[[:File:STC1.png]]» деген «[[:File:Santiago_do_Cacém,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637597 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Santiago do Cacém, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Сантьягу-ду-Касен|Сантьягу-ду-Касен]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Santiago do Cacém|Santiago do Cacém]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Абела]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Алваладе (Сантьягу-ду-Касен)|Алваладе]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Серкал-ду-Алентежу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Эрмидаш-Саду]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Круш (Сантьягу-ду-Касен)|Санта-Круш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сантьягу-ду-Касен (аудан)|Сантьягу-ду-Касен]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санту-Андре (Сантьягу-ду-Касен)|Санту-Андре]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Бартоломеу-да-Серра]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Домингуш (Сантьягу-ду-Касен)|Сан-Домингуш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Франсишку-да-Серра]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вале-де-Агуа]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> 8v2k7j43135mbqf51qvja9gfmwio96d 10 279058 3637615 1119782 2026-08-01T04:18:17Z CommonsDelinker 165 «[[:File:SVV.png]]» деген «[[:File:Sever_do_Vouga,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637615 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Sever do Vouga, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Север-ду-Вога|Север-ду-Вога]] муниципалитетінің аудандары ([[Авейру (округ)|Авейру]])<small> — [[:pt:Sever do Vouga|Sever do Vouga]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Седрин]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Коту-де-Эштевеш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Дорнелаш (Север-ду-Вога)|Дорнелаш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Парадела (Север-ду-Вога)|Парадела]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Пессегейру-ду-Вога]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Рокаш-ду-Вога]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Север-ду-Вога (аудан)|Север-ду-Вога]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Силва-Эшкура (Север-ду-Вога)|Силва-Эшкура]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Тальядаш]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> 0b9o773hqupta4tm9k2d9e8xa17a3wu 10 279068 3637595 1119920 2026-08-01T03:53:58Z CommonsDelinker 165 «[[:File:SNS1.png]]» деген «[[:File:Sines,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637595 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Sines, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Синиш|Синиш]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Sines|Sines]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Порту-Кову]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Синиш (приход)|Синиш]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> q8iop291e2q3f1aquvblmqm1oijbgh6 10 279071 3637605 1119799 2026-08-01T04:01:36Z CommonsDelinker 165 «[[:File:SMA.png]]» деген «[[:File:Sobral_de_Monte_Agraço,_Portugal_(crest).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637605 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Sobral de Monte Agraço, Portugal (crest).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Собрал-де-Монте-Аграсу|Собрал-де-Монте-Аграсу]] муниципалитетінің аудандары ([[Лиссабон (округ)|Лиссабон]])<small> — [[:pt:Sobral de Monte Agraço|Sobral de Monte Agraço]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Санту-Кинтину]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сапатария]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Собрал-де-Монте-Аграсу (аудан)|Собрал-де-Монте-Аграсу]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> gimkg5uwnp0l4n4gt9ec5ti7vwe78m3 10 279097 3637610 1119830 2026-08-01T04:06:43Z CommonsDelinker 165 «[[:File:FNC.png]]» деген «[[:File:Funchal,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637610 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Funchal, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Фуншал]] муниципалитетінің аудандары ([[Мадейра]])<small> — [[:pt:Funchal|Funchal]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Имакуладу-Корасан-де-Мария (Фуншал)|Имакуладу-Корасан-де-Мария]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Монте (Фуншал)|Монте]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Лузия (Фуншал)|Санта-Лузия]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Мария-Майор (Фуншал)|Санта-Мария-Майор]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санту-Антониу (Фуншал)|Санту-Антониу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Гонсалу (Фуншал)|Сан-Гонсалу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Мартинью (Фуншал)|Сан-Мартинью]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Педру (Фуншал)|Сан-Педру]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Роке (Фуншал)|Сан-Роке]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Се (Фуншал)|Се]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> njvgu6pliur7rgw4zy898cq02tfwk7n 10 279100 3637611 1119834 2026-08-01T04:07:56Z CommonsDelinker 165 «[[:File:ELV.png]]» деген «[[:File:Elvas,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637611 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Elvas, Portugal (coat of arms).png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Элваш|Элваш]] муниципалитетінің аудандары ([[Порталегре (округ)|Порталегре]])<small> — [[:pt:Elvas|Elvas]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Ажуда, Салвадор и Санту-Илдефонсу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Алкасова (Элваш)|Алкасова]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Ассунсан (Элваш)|Ассунсан]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Барбасена (Элваш)|Барбасена]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Кайа-и-Сан-Педру]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Санта-Эулалия (Элваш)|Санта-Эулалия]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Браш-и-Сан-Лоренсу]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Сан-Висенте-и-Вентоза]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Терружен (Элваш)|Терружен]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вила-Бойн]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Вила-Фернанду (Элваш)|Вила-Фернанду]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> pu41zhhst23l4twp2v9rjepvsifnymq 0 279485 3637614 1848076 2026-08-01T04:13:29Z CommonsDelinker 165 «[[:File:VNB.png]]» деген «[[:File:Vila_Nova_da_Barquinha,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637614 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Вила-Нова-да-Баркинья |шынайы атауы = Vila Nova da Barquinha |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Vila Nova da Barquinha, Portugal (coat of arms).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=39 |lat_min=27 |lat_sec=34 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=25 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Орталық аймақ (аймақ){{!}}Орталық аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Сантарен (округ){{!}}Сантарен |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Вила-Нова-да-Баркинья |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,64 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1426 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 252,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вила-Нова-да-Баркинья''' ({{lang-pt|Vila Nova da Barquinha}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Сантарен (округ)|Сантарен]] округінің құрамына кіреді. [[Вила-Нова-да-Баркинья]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Португалияның [[Орталық аймақ (аймақ)|Орталық аймақ]] регионына қарасты [[Медиу-Тежу (субаймақ)|Медиу-Тежу]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1426 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5,64 км² шамасында. Халық тығыздығы — 252,8 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Рибатежу]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Вила-Нова-да-Баркинья муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Сантарен округінің елді мекендері]] ob6p2i0wow4yk298anppea5qd6o4qb0 0 280917 3637600 1500683 2026-08-01T03:58:59Z CommonsDelinker 165 «[[:File:SCD1.png]]» деген «[[:File:Santa_Comba_Dão,_Portugal_(crest).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637600 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Санта-Комба-Дан (аудан) |шынайы атауы = Santa Comba Dão (freguesia) |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Santa Comba Dão, Portugal (crest).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=23 |lat_sec=53 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=7 |lon_sec=49 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Орталық аймақ (аймақ){{!}}Орталық аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Визеу (округ){{!}}Визеу |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Санта-Комба-Дан |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 241 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 289,1 |шоғырлануы = Үлкен Визеу |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Санта-Комба-Дан (аудан)''' ({{lang-pt|Santa Comba Dão (freguesia)}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Визеу (округ)|Визеу]] округінің құрамына кіреді. [[Санта-Комба-Дан]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Визеу]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Орталық аймақ (аймақ)|Орталық аймақ]] регионына қарасты [[Дан-Лафойнш (субаймақ)|Дан-Лафойнш]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 241 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 11,21 км² шамасында. Халық тығыздығы — 289,1 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Бейра-Алта]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Санта-Комба-Дан муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Визеу округінің елді мекендері]] 8l2m4xhmozv7oe80xwi400hk2hkyvx7 0 281679 3637590 1850244 2026-08-01T03:50:46Z CommonsDelinker 165 «[[:File:GDL.png]]» деген «[[:File:Grândola,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637590 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Грандола (аудан) |шынайы атауы = Grândola |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Grândola, Portugal (coat of arms).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=11 |lat_sec=00 |lon_dir=W |lon_deg=9 |lon_min=34 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Алентежу (аймақ){{!}}Алентежу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Сетубал (округ){{!}}Сетубал |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Грандола |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 361,40 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10361 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 28,7 |шоғырлануы = Үлкен Лиссабон |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Грандола (аудан)''' ({{lang-pt|Grândola}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Сетубал (округ)|Сетубал]] округінің құрамына кіреді. [[Грандола]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Лиссабон]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Алентежу (аймақ)|Алентежу]] регионына қарасты [[Алентежу-Литорал (субаймақ)|Алентежу-Литорал]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10361 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 361,40 км² шамасында. Халық тығыздығы — 28,7 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Байшу-Алентежу]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Грандола муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Сетубал округінің елді мекендері]] rufqyg2h1su49q4rrf7pen91xfxhmuj 0 281689 3637594 1850302 2026-08-01T03:53:36Z CommonsDelinker 165 «[[:File:PLM.png]]» деген «[[:File:Palmela,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637594 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Палмела (аудан) |шынайы атауы = Palmela |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Palmela, Portugal (coat of arms).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=34 |lat_sec=42 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=53 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Лиссабон аймағы (аймақ){{!}}Лиссабон аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Сетубал (округ){{!}}Сетубал |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Палмела |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 104,48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 16115 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 154,2 |шоғырлануы = Үлкен Лиссабон |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Палмела (аудан)''' ({{lang-pt|Palmela}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Сетубал (округ)|Сетубал]] округінің құрамына кіреді. [[Палмела]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Лиссабон]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Лиссабон аймағы (аймақ)|Лиссабон аймағы]] регионына қарасты [[Жартыарал Сетубал (субаймақ)|Жартыарал Сетубал]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 16115 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 104,48 км² шамасында. Халық тығыздығы — 154,2 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Эштремадура]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Палмела муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Сетубал округінің елді мекендері]] 6d2aigeyjzsaofw0zhr32xtb755h6aj 0 281714 3637596 1849965 2026-08-01T03:53:59Z CommonsDelinker 165 «[[:File:SNS1.png]]» деген «[[:File:Sines,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637596 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Синиш (приход) |шынайы атауы = Sines |сурет = [[Сурет:Sines Castelo.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Sines, Portugal (coat of arms).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=57 |lat_sec=12 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=52 |lon_sec=32 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Алентежу (аймақ){{!}}Алентежу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Сетубал (округ){{!}}Сетубал |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Синиш |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 150,24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12461 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 82,9 |шоғырлануы = Үлкен Лиссабон |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Синиш (приход)''' ({{lang-pt|Sines}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Сетубал (округ)|Сетубал]] округінің құрамына кіреді. [[Синиш]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Лиссабон]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Алентежу (аймақ)|Алентежу]] регионына қарасты [[Алентежу-Литорал (субаймақ)|Алентежу-Литорал]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 12461 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 150,24 км² шамасында. Халық тығыздығы — 82,9 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Байшу-Алентежу]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Синиш муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Сетубал округінің елді мекендері]] fvopr2t1okhpxnqa38ujj9jxrzoppw6 0 281887 3637616 1850123 2026-08-01T04:18:34Z CommonsDelinker 165 «[[:File:SVV.png]]» деген «[[:File:Sever_do_Vouga,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637616 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Север-ду-Вога |шынайы атауы = Sever do Vouga |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Sever do Vouga, Portugal (coat of arms).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=43 |lat_sec=59 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=22 |lon_sec=09 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Орталық аймақ (аймақ){{!}}Орталық аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Авейру (округ){{!}}Авейру |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Север-ду-Вога |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2 728 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 220,7 |шоғырлануы = Үлкен Авейру |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Север-ду-Вога''' ({{lang-pt|Sever do Vouga}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Авейру (округ)|Авейру]] округінің құрамына кіреді. [[Север-ду-Вога]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Авейру]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Орталық аймақ (аймақ)|Орталық аймақ]] регионына қарасты [[Байшу-Воуга (субаймақ)|Байшу-Воуга]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 728 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12,36 км² шамасында. Халық тығыздығы — 220,7 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Бейра-Литорал]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Север-ду-Вога муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Авейру округінің елді мекендері]] 36fwn3ky5dbntl3csw0zhnqukrihj4q 0 282805 3637577 1850900 2026-08-01T03:36:04Z CommonsDelinker 165 «[[:File:MFT.png]]» деген «[[:File:Monforte,_Portugal_(coat_of_arms).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637577 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Монфорте (аудан) |шынайы атауы = Monforte (freguesia) |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Monforte, Portugal (coat of arms).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=39 |lat_min=03 |lat_sec=11 |lon_dir=W |lon_deg=7 |lon_min=26 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Алентежу (аймақ){{!}}Алентежу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Порталегре (округ){{!}}Порталегре |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Монфорте |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 214,49 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1248 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 5,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Монфорте (аудан)''' ({{lang-pt|Monforte (freguesia)}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Порталегре (округ)|Порталегре]] округінің құрамына кіреді. [[Монфорте]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Португалияның [[Алентежу (аймақ)|Алентежу]] регионына қарасты [[Алту-Алентежу (субаймақ)|Алту-Алентежу]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1248 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 214,49 км² шамасында. Халық тығыздығы — 5,8 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Алту-Алентежу]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Монфорте муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Порталегре округінің елді мекендері]] 4dvnrqva6keap5rqtem0laonbj4lp3b 0 283018 3637608 1851376 2026-08-01T04:04:18Z CommonsDelinker 165 «[[:File:CMT1.png]]» деген «[[:File:Câmara_de_Lobos,_Portugal_(crest).png]]» дегенмен алмастырылды. 3637608 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Камара-де-Лобуш (аудан) |шынайы атауы = Câmara de Lobos |сурет = [[Сурет:Camara de Lobos.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Câmara de Lobos, Portugal (crest).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=32 |lat_min=39 |lat_sec=22 |lon_dir=W |lon_deg=16 |lon_min=58 |lon_sec=3 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Мадейра (аймақ){{!}}Мадейра |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Мадейра (округ){{!}}Мадейра |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Камара-де-Лобуш |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,62 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 16842 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 2 210,2 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 9300-000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Камара-де-Лобуш (аудан)''' ({{lang-pt|Câmara de Lobos}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Мадейра (округ)|Мадейра]] округінің құрамына кіреді. [[Камара-де-Лобуш]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Португалияның [[Мадейра (аймақ)|Мадейра]] регионында орналасқан. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 16842 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,62 км² шамасында. Халық тығыздығы — 2 210,2 адам/км². Ауданның қамқоршысы — Киелі Себастьян. == Сыртқы сілтемелер == * {{Камара-де-Лобуш муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Мадейра округінің елді мекендері]] mx5yt2azhilh4wsilcef703h3pze4d0 0 308604 3637567 3336285 2026-08-01T02:52:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637567 wikitext text/x-wiki '''Халықаралық бизнес университеті''' ''(University of International Business)'' – 1992 жылы құрылған Қазақстан Республикасының жоғары оқу орны. Бүгінгі таңда UIB – жоғары білімді білікті мамандарды даярлауда тәжірибесі бар, экономиканың түрлі салаларында бизнес жүргізуге қабілетті және көшбасшы бола алатын өзіндік қазіргі заманғы бизнес-мектеп. UIB үздіксіз білім беру цикліндегі: Бакалавриат, Магистратура, PhD докторантура, Диссертациялық кеңес МВА және DBA бағдарламаларын қамтитын университет ретінде танылды. Бұл әр студент пен тыңдаушыға жоғары және жоғары оқу орнынан кейін кәсіби білім беру траекториясын құра отырып, өзінің ең жоғары мансаптық мақсаттарын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазіргі таңда UIB Университеті - менеджмент және маркетинг, қаржы және есеп, экономика және халықаралық қатынастар, экология және туризм, мемлекеттік және жергілікті басқару, ақпараттық жүйелер, әлеуметтік жұмыс, әлеуметтану, психология және журналистика салаларында мамандар дайындайтын мамандандырылған гуманитарлық-экономикалық ЖОО. Университеттің жоғары білім беру нарығында Қазақстан Республикасының ең беделді рейтингтерінде тұрақты орын алуы оның жоғары мәртебесін көрсетеді. Білім беру сапасын қамтамасыз ету жөніндегі Тәуелсіз қазақстандық агенттіктің 2010 жылы жариялаған ЖОО-лардың «Бас рейтингісіне» сәйкес UIB Қазақстанның таңдаулы 60 ЖОО-сының қатарына кірді және гуманитарлық-экономикалық оқу орындарының арасында 7 орын алды. 2010 жылы ҚР Ұлттық аккредитациялық орталықтың деректері бойынша бакалавриаттың білім бағдарламаларын табысты жүзеге асырып келе жатқан ЖОО-лар рейтингісінде еліміз бойынша UIB-дің «Қаржы» мамандығы екінші орын, ал «Маркетинг» мамандығы үшінші орын алды Университет несиелік және қашықтықтан оқытуды енгізу бойынша көшбасшылардың қатарына кіреді, ол оқу орнының халықаралық білім стандарттарына сәйкес келуіне мүмкіндік береді. Білім беру қызметінде инновацияны енгізу арқасында университет бірлескен жобаларды жүзеге асырып және студенттер мен оқытушылар алмасу жөнінде бағдарламаларды енгізе отырып, Ресей, АҚШ, Еуропа және Азияның ірі жоғары оқу орындарымен кең түрде байланыс жасап келеді. ЖОО-да білім беру сапасының аса маңызды критерилерінің біріне профессорлық-оқытушылық құрамның дайындық деңгейі жатады. UIB университетінің 7 кафедрасында 179 жоғары білікті оқытушылар жұмыс істейді, олардың ішінде 12 профессор, ғылым докторлары, 86 ғылым кандидаттары, доценттер. UIB-дің 7 оқытушысы соңғы 3 жылда ҚР БжҒМ тағайындайтын «ЖОО-ның үздік оқытушысы» атағына ие болды. Университет мақтанышы - оның студенттері – мемлекеттік грант, «Білім - Центральная Азия» қорының гранты, KazEnergy бірлестігінің гранты, Е.Тәтішев атындағы қор гранттарының иегерлері. UIB студенттерінің бір тобы президенттік «Болашақ» бағдарламасы бойынша білім алуда, Қазақстан Республикасы Президентінің атаулы шәкіртақы иегерлері. Қос дипломды білім беру аясында UIB-дің үздік студенттері Чехия мен Латвияның серіктес ЖОО-ларында білім алуда. Білім беру сапасының маңызды көрсеткішіне жоғары оқу орны түлектерінің еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілігі мен сұранысқа ие болуы жатады. Өз түлектерін лайықты түрде еңбекпен қамтамасыз ету мақсатында UIB кәсіби қауымдастықтармен белсенді түрде ынтымақтастық жасап келеді, соның нәтижесінде жыл сайын олардың 95-98%-ын еңбекке орналастыруға қол жеткізуде. Біздің түлектер ірі қазақстандық және халықаралық компанияларда, ҚР Қаржы Министрлігінде, ҚР экономика және бюджеттік жоспарлау Министрлігінде, салық ұйымдарында жұмыс істейді. UIB түлектері университетті аяқтағаннан кейін де UIB-дің барлық кезеңіндегі түлектермен ынтымақтастық және әлеуметтік қолдау көрсету негізінде құрылған «Алтын Отау» Қауымдастығына кіре отырып, бір-бірімен байланыс жасап отырады. Халықаралық бизнес университеті 2011 жылғы түлектерге мектепті, колледжді, ЖОО-ны табысты аяқтап, бакалавриат, магистратура, PhD докторантура, МВА және DBA бағдарламалары бойынша сұранысқа ие мамандықтарда лайықты білім алуға шақырады. Оқуға түсіңіздер, білім алыңыздар, өздеріңіздің болашақ мансаптарыңызға қол жеткізіңіздер! UIB – Сіздің табысқа бастар жолыңыз! <ref>http://www.uib.kz/index.php/obshhaja-informacija-o-uib/universitet-uib {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115135632/http://www.uib.kz/index.php/obshhaja-informacija-o-uib/universitet-uib |date=2012-11-15 }}</ref> == Білім беру бағдарламалары == Университет бакалавриат<ref>[https://abiturients.kz/universitet-mezhdunarodnogo-biznesa-uib/ Бакалавриат UIB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240518214852/https://abiturients.kz/universitet-mezhdunarodnogo-biznesa-uib/ |date=2024-05-18 }}</ref>, магистратура және докторантура бойынша мамандар дайындайды. === Бакалавриат === * B140 Халықаралық қатынастар және дипломатия * B041 Психология * B042 Журналистика және репортаж * B044 Менеджмент және басқару * B049 Құқық * B045 Аудит және салық салу * B046 Қаржы, экономика, банк ісі және сақтандыру * B047 Маркетинг және жарнама * B091 Туризм * В093 Мейрамхана және қонақ үй бизнесі * B057 Ақпараттық технологиялар * B095 Көлік қызметтері === Магистратура === * Құқықтану (ғылыми-педагогикалық) * Туризм және қонақжайлылық менеджменті (бейінді/ғылыми-педагогикалық) * Менеджмент (бейіндік/ғылыми-педагогикалық) * Маркетинг (бейінді/ғылыми-педагогикалық) * IT менеджмент және Data Scince (ғылыми-педагогикалық) * Информатика ағылшын тілімен өтілуі (ғылыми-педагогикалық) * Туризм (ғылыми-педагогикалық * Бухгалтерлік есеп және аудит (бейіндік/ғылыми-педагогикалық) * Халықаралық қатынастар (бейіндік/ғылыми-педагогикалық) * Мінез-құлық экономикасы (бейінді/ғылыми-педагогикалық) * Қаржы менеджменті (бейінді/ғылыми-педагогикалық * Халықаралық құқық (негізгі/ғылыми-педагогикалық) ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары]] jrecnyv66wkxji7mp2u5xa4c4wxcdqk 0 431116 3637631 2973659 2026-08-01T05:18:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637631 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Шалон-сюр-Сон |шынайы атауы = Chalon-sur-Saône |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason Chalon Ville.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=46.7805555556 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=4.85277777778 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(45504)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бургундия |кестедегі аймақ = Бургундия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Сона және Луара |кестедегі аудан = Сона және Луара (департамент){{!}}Сона және Луара |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Шалон-сюр-Сон (округ){{!}}Шалон-сюр-Сон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Шалон-сюр-Сон-сантр (кантон)|Шалон-сюр-Сон-сантр]], [[Шалон-сюр-Сон-Нор (кантон)|Шалон-сюр-Сон-Нор]], [[Шалон-сюр-Саон-Уест (кантон)|Шалон-сюр-Саон-Уест]], [[Шалон-сюр-Сон-Сюд (кантон)|Шалон-сюр-Сон-Сюд]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Christophe Sirugue ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,22 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 172—190 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 45504 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 2989,75 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 71100 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 71076 |ортаққордағы санаты = Chalon-sur-Saône |сайты = http://www.chalon.fr |сайт тілі = }} '''Шалон-сюр-Сон''' ({{lang-fr|Chalon-sur-Saône}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Сона және Луара (департамент)|Сона және Луара]] департаментінде орналасқан. [[Шалон-сюр-Сон (округ)|Шалон-сюр-Сон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,22 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''71076'', [[пошта индексі]] — ''71100''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 45504 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 2989,75 адам/км². {{Демография/FRA/Chalon-sur-Saône}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=1903 | барлығы=46544 | е0=1428 | ә0=1419 | е5=1056 | ә5=1103 | е10=1162 | ә10=1090 | е15=1600 | ә15=1539 | е20=1888 | ә20=1820 | е25=1796 | ә25=1903 | е30=1567 | ә30=1458 | е35=1430 | ә35=1425 | е40=1486 | ә40=1512 | е45=1402 | ә45=1528 | е50=1375 | ә50=1606 | е55=1347 | ә55=1545 | е60=915 | ә60=1133 | е65=845 | ә65=1180 | е70=800 | ә70=1256 | е75=675 | ә75=1325 | е80=562 | ә80=1078 | е85=290 | ә85=1000 }} == Тағы қараңыз == * [[Сона және Луара департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Chalon-sur-Saône|Шалон-сюр-Сон}} * [http://www.chalon.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040615041933/http://www.chalon.fr/ |date=2004-06-15 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71076-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906072340/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71076-COM |date=2012-09-06 }} * [http://www.mapquest.com/?q=46.7805555556,4.85277777778&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Сона және Луара департаментінің коммуналары}} [[Санат:Сона және Луара департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} 27pa5672zq462oxwcnrblxgxsqrkt86 4 491233 3637724 3637228 2026-08-01T09:01:03Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3637724 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35524]||623||26||18||263||28||3||34379||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2895]||274||7||6||377||8||15||2194||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1184]||37||0||0||12||17||0||1107||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 483]||15||0||7||40||6||1||397||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] ivy1d5wyd2nj4z7secnq1dv08ei3htr 4 492279 3637281 3636970 2026-07-31T12:01:40Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3637281 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2658}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1943}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1337}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:316}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 5 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 8 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 9 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 10 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 11 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 12 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:117}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 13 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:117}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 14 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 15 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}} |- | 16 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:88}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 17 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:85}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}} |- | 18 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}} |- | 19 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 20 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 21 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 22 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}} |- | 23 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 24 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 25 || [[User:Айжан Утепбаева|Айжан Утепбаева]] || [[Special:Contributions/Айжан Утепбаева|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Айжан Утепбаева}} |- | 26 || [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}} |- | 27 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}} |- | 28 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Lucky2704}} |- | 29 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}} |- | 30 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 31 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}} |- | 32 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 33 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 34 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 35 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 36 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 37 || [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}} |- | 38 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 39 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 40 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 41 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 42 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}} |- | 43 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 44 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 45 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 46 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 47 || [[User:Karagandanese|Karagandanese]] || [[Special:Contributions/Karagandanese|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Karagandanese}} |- | 48 || [[User:WellDone7|WellDone7]] || [[Special:Contributions/WellDone7|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|WellDone7}} |- | 49 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 50 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 51 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 52 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}} |- | 53 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} {{/end}} 072j9f0awofrzd6i3awzsbcek9e2x35 0 505445 3637581 3361353 2026-08-01T03:37:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637581 wikitext text/x-wiki '''[[Химиялық элементтер]] тізімі''' элементтердің [[атомдық нөмір]]іне байланысты және де басқа көрсеткіштерге байланысты реттеуге мүмкіндік береді. Кестеде химиялық элементтің атауы, латынша белгісі (ИЮПАК бойынша), [[периодтық кесте]]дегі тобы және периоды, [[атомдық масса]], заттың [[тығыздық|тығыздығы]], [[балқу температурасы]], [[қайнау температурасы]], элементті ашқан жылы, ашқан адамның аты-жөні. Және түсі бойынша, элемент қай топта екенің анықтауға мүмкіндік береді: {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#efefef" |-{{highlight1}} !№ !Аты !ИЮПАК белгісі !Латынша аты !class="unsortable"|Период,<br />топ !class="unsortable"|[[Атомдық масса]]<br />([[грамм|г]]/[[моль]]) !class="unsortable"|Тығыздығы,<br />г/см³<br />(20&nbsp;°C) ![[Балқу температурасы]] (°C) ![[Қайнау температурасы]] (°C) !Ашылған жылы !Ашқан адам !Қалай оқылады |-style="background-color:#a0ffa0" |1||[[Сутек]]||H|| Hydrogenium ||1, 1||1,00794 ||0,084 г/л||-259,1||-252,9||[[1766]]||[[Генри Кавендиш|Кавендиш]]||Аш |-style="background-color:#c0ffff" |2||[[Гелий]]||He|| Helium ||1, 18||4,002602 ||0,17 г/л||-272,2 (при 2,5 МПа)||-268,9||[[1895]]||[[Норман Локьер|Локьер]], [[Пьер Жюль Жансен|Жансен]], [[Уильям Рамзай|Рамзай]]||Гелий |-style="background-color:#ff6666" |3||[[Литий]]||Li|| Lithium ||2, 1||6,941 ||0,53||180,5||1317||[[1817]]||[[Иоганн Арфведсон|Арфведсон]]||Литий |-style="background-color:#ffdead" |4||[[Бериллий]]||Be|| Beryllium ||2, 2||9,012182 (3)||1,85||1278||2970||[[1797]]||[[Луи-Николя Воклен|Воклен]]||Бериллий |-style="background-color:#cccc99" |5||[[Бор (элемент)|Бор]]||B|| Borum ||2, 13||10,811||2,46||2300||2550||[[1808]]||[[Гемфри Дэви|Дэви]], [[Жозеф Луи Гей-Люссак|Гей-Люссак]]||Бор |-style="background-color:#a0ffa0" |6||[[Көміртек]]||C|| Carboneum ||2, 14||12,0107 ||3,51||3550||4827||---||белгісіз||Цэ |-style="background-color:#a0ffa0" |7||[[Азот]]||N|| Nitrogenium ||2, 15||14,0067 ||1,17 г/л||-209,9||-195,8||[[1772]]||[[Даниэль Резерфорд|Резерфорд]]||Эн |-style="background-color:#a0ffa0" |8||[[Оттек]]||O|| Oxygenium ||2, 16||15,9994 ||1,33 г/л||-218,4||-182,9||[[1774]]||[[Джозеф Пристли|Пристли]], [[Карл Вильгельм Шееле|Шееле]]||О |-style="background-color:#ffff99" |9||[[Фтор]]||F|| Fluorum ||2, 17||18,9984032 ||1,58 г/л||-219,6||-188,1||[[1886]]||[[Анри Муассан|Муассан]]||Фтор |-style bgcolor="#c0ffff" |10||[[Неон]]||Ne|| Neon ||2, 18||20,1797 ||0,84 г/л||-248,7||-246,1||[[1898]]||[[Уильям Рамзай|Рамзай]], [[Моррис Траверс|Траверс]]||Неон |-style="background-color:#ff6666" |11||[[Натрий]]||Na|| Natrium ||3, 1||22,98976928 ||0,97||97,8||892||[[1807]]||Дэви||Натрий |-style="background-color:#ffdead" |12||[[Магний]]||Mg|| Magnesium ||3, 2||24,3050 ||1,74||648,8||1107||[[1808]]||Дэви||Магний |-style="background-color:#cccccc" |13||[[Алюминий]]||Al|| Aluminium ||3, 13||26,9815386 (8)||2,70||660,5||2467||[[1825]]||Эрстед||Алюминий |-style="background-color:#cccc99" |14||[[Кремний]]||Si|| Silicium ||3, 14||28,0855 (3)||2,33||1410||2355||[[1824]]||Берцелиус||Силициум |-style="background-color:#a0ffa0" |15||[[Фосфор]]||P|| Phosphorus ||3, 15||30,973762 ||1,82||44 (P4)||280 (P4)||[[1669]]||Бранд||Пэ |-style="background-color:#a0ffa0" |16||[[Күкірт]]||S|| Sulfur, Sulphur ||3, 16||32,065 ||2,06||113||444,7||---||белгісіз||Эс |-style="background-color:#ffff99" |17||[[Хлор]]||Cl|| Chlorum ||3, 17||35,453 ||2,95 г/л||-101||-34,6||[[1774]]||Шееле||Хлор |-style="background-color:#c0ffff" |18||[[Аргон]]||Ar|| Argon ||3, 18||39,948 ||1,66 г/л||-189,4||-185,9||[[1894]]||Рамзай, Стретт||Аргон |-style="background-color:#ff6666" |19||[[Калий]]||K|| Kalium, Calium ||4, 1||39,0983 ||0,86||63,7||774||[[1807]]||Дэви||Калий |-style="background-color:#ffdead" |20||[[Кальций]]||Ca|| Calcium ||4, 2||40,078 ||1,54||839||1487||[[1808]]||Дэви||Кальций |-style="background-color:#ffc0c0" |21||[[Скандий]]||Sc|| Scandium ||4, 3||44,955912 (6)||2,99||1539||2832||[[1879]]||Нильсон||Скандий |-style="background-color:#ffc0c0" |22||[[Титан (элемент)|Титан]]||Ti|| Titanium ||4, 4||47,867 (1)||4,51||1660||3260||[[1791]]||Грегор, Клапрот||Титан |-style="background-color:#ffc0c0" |23||[[Ванадий]]||V|| Vanadium ||4, 5||50,9415 ||6,09||1890||3380||[[1801]]||Рио||Ванадий |-style="background-color:#ffc0c0" |24||[[Хром]]||Cr|| Chromium ||4, 6||51,9961 ||7,14||1857||2482||[[1797]]||Воклен||Хром |-style="background-color:#ffc0c0" |25||[[Марганец]]||Mn|| Manganum, <br />Manganesium ||4, 7||54,938045 (5)||7,44||1244||2097||[[1774]]||Ган||Марганец |-style="background-color:#ffc0c0" |26||[[Темір]]||Fe|| Ferrum ||4, 8||55,845 ||7,87||1535||2750||---||белгісіз||Феррум |-style="background-color:#ffc0c0" |27||[[Кобальт]]||Co|| Cobaltum ||4, 9||58,933195 (5)||8,89||1495||2870||[[1735]]||Брандт||Кобальт |-style="background-color:#ffc0c0" |28||[[Никель]]||Ni|| Niccolum ||4, 10||58,6934 (2)||8,91||1453||2732||[[1751]]||Кронштедт||Никель |-style="background-color:#ffc0c0" |29||[[Мыс]]||Cu|| Cuprum ||4, 11||63,546 ||8,92||1083,5||2595||---||белгісіз||Купрум |-style="background-color:#ffc0c0" |30||[[Мырыш]]||Zn|| Zincum ||4, 12||65,409 ||7,14||419,6||907||---||белгісіз||Цинк |-style="background-color:#cccccc" |31||[[Галлий]]||Ga|| Gallium ||4, 13||69,723 ||5,91||29,8||2403||[[1875]]||Лекок де Буабодран||Галлий |-style="background-color:#cccc99" |32||[[Германий]]||Ge|| Germanium ||4, 14||72,64 (1)||5,32||937,4||2830||[[1886]]||Винклер||Германий |-style="background-color:#cccc99" |33||[[Күшән]]||As|| Arsenicum ||4, 15||74,92160 ||5,72||613||613||[[1250]]ж.ш.||Ұлы Альберт||Арсеникум |-style="background-color:#a0ffa0" |34||[[Селен]]||Se|| Selenium ||4, 16||78,96 ||4,82||217||685||[[1817]]||Берцелиус||Селен |-style="background-color:#ffff99" |35||[[Бром]]||Br|| Bromum ||4, 17||79,904 ||3,14||-7,3||58,8||[[1826]]||Балар||Бром |-style="background-color:#c0ffff" |36||[[Криптон]]||Kr|| Krypton, Crypton ||4, 18||83,798 ||3,48 г/л||-156,6||-152,3||[[1898]]||Рамзай, Траверс||Криптон |-style="background-color:#ff6666" |37||[[Рубидий]]||Rb|| Rubidium ||5, 1||85,4678 ||1,53||39||688||[[1861]]||Бунзен, Кирхгоф||Рубидий |-style="background-color:#ffdead" |38||[[Стронций]]||Sr|| Strontium ||5, 2||87,62 ||2,63||769||1384||[[1790]]||Кроуфорд||Стронций |-style="background-color:#ffc0c0" |39||[[Иттрий]]||Y|| Yttrium ||5, 3||88,90585 ||4,47||1523||3337||[[1794]]||Гадолин||Иттрий |-style="background-color:#ffc0c0" |40||[[Цирконий]]||Zr|| Zirconium ||5, 4||91,224 ||6,51||1852||4377||[[1789]]||Клапрот||Цирконий |-style="background-color:#ffc0c0" |41||[[Ниобий]]||Nb|| Niobium ||5, 5||92,90638 ||8,58||2468||4927||[[1801]]||Хэтчетт||Ниобий |-style="background-color:#ffc0c0" |42||[[Молибден]]||Mo|| Molybdaenum ||5, 6||95,94 ||10,28||2617||5560||[[1778]]||Шееле||Молибден |-style="background-color:#ffc0c0" |43||[[Технеций]]||Tc|| Technetium ||5, 7||[98,9063]||11,49||2172||5030||[[1937]]||Перрье, Сегре||Технеций |-style="background-color:#ffc0c0" |44||[[Рутений]]||Ru|| Ruthenium ||5, 8||101,07 ||12,45||2310||3900||[[1844]]||Клаус||Рутений |-style="background-color:#ffc0c0" |45||[[Родий]]||Rh|| Rhodium ||5, 9||102,90550 (2)||12,41||1966||3727||[[1803]]||Волластон||Родий |-style="background-color:#ffc0c0" |46||[[Палладий]]||Pd|| Palladium ||5, 10||106,42 ||12,02||1552||3140||[[1803]]||Волластон||Палладий |-style="background-color:#ffc0c0" |47||[[Күміс]]||Ag|| Argentum ||5, 11||107,8682 ||10,49||961,9||2212||---||белгісіз||Аргентум |-style="background-color:#ffc0c0" |48||[[Кадмий]]||Cd|| Cadmium ||5, 12||112,411 ||8,64||321||765||[[1817]]||Штромейер||Кадмий |-style="background-color:#cccccc" |49||[[Индий]]||In|| Indium ||5, 13||114,818 ||7,31||156,2||2080||[[1863]]||Райх, Рихтер||Индий |-style="background-color:#cccccc" |50||[[Қалайы]]||Sn|| Stannum ||5, 14||118,710 ||7,29||232||2270||---||белгісіз||Станнум |-style="background-color:#cccc99" |51||[[Сүрме]]||Sb|| Stibium ||5, 15||121,760 ||6,69||630,7||1750||---||белгісіз||Стибиум |-style="background-color:#cccc99" |52||[[Теллур]]||Te|| Tellurium ||5, 16||127,60 ||6,25||449,6||990||[[1782]]||Райхенштайн||Теллур |-style="background-color:#ffff99" |53||[[Иод]]||I|| Iodium, Jodium ||5, 17||126,90447||4,94||113,5||184,4||[[1811]]||Куртуа||Йод |-style="background-color:#c0ffff" |54||[[Ксенон]]||Xe|| Xenon ||5, 18||131,293 ||4,49 г/л||-111,9||-107||[[1898]]||Рамзай, Траверс||Ксенон |-style="background-color:#ff6666" |55||[[Цезий]]||Cs|| Caesium ||6, 1||132,9054519 ||1,90||28,4||690||[[1860]]||Бунзен, Кирхгоф||Цезий |-style="background-color:#ffdead" |56||[[Барий]]||Ba|| Barium ||6, 2||137,327 ||3,65||725||1640||[[1808]]||Дэви||Барий |-style="background-color:#ffbfff" |57||[[Лантан]]||La|| Lanthanum ||6||138,90547 ||6,16||920||3454||[[1839]]||Мосандер||Лантан |-style="background-color:#ffbfff" |58||[[Церий]]||Ce|| Cerium ||6||140,116 ||6,77||798||3257||[[1803]]||Хизингер, Берцелиус||Церий |-style="background-color:#ffbfff" |59||[[Празеодим]]||Pr|| Praseodymium ||6||140,90765 ||6,48||931||3212||[[1895]]||Ауэр фон Вельсбах, ||Празеодим |-style="background-color:#ffbfff" |60||[[Неодим]]||Nd|| Neodymium ||6||144,242 ||7,00||1010||3127||[[1895]]||Ауэр фон Вельсбах||Неодим |-style="background-color:#ffbfff" |61||[[Прометий]]||Pm|| Promethium ||6||[146,9151]||7,22||1080||2730||[[1945]]||Маринский, Гленденин||Прометий |-style="background-color:#ffbfff" |62||[[Самарий]]||Sm|| Samarium ||6||150,36 ||7,54||1072||1778||[[1879]]||Лекок де Буабодран||Самарий |-style="background-color:#ffbfff" |63||[[Еуропий]]||Eu|| Europium ||6||151,964 ||5,25||822||1597||[[1901]]||Демарсе||Европий |-style="background-color:#ffbfff" |64||[[Гадолиний]]||Gd|| Gadolinium ||6||157,25 ||7,89||1311||3233||[[1880]]||Галиссар де Мариньяк||Гадолиний |-style="background-color:#ffbfff" |65||[[Тербий]]||Tb|| Terbium ||6||158,92535 ||8,25||1360||3041||[[1843]]||Мосандер||Тербий |-style="background-color:#ffbfff" |66||[[Диспрозий]]||Dy|| Dysprosium ||6||162,500||8,56||1409||2335||[[1886]]||Лекок де Буабодран||Диспрозий |-style="background-color:#ffbfff" |67||[[Гольмий]]||Ho|| Holmium ||6||164,93032 ||8,78||1470||2720||[[1878]]||Соре||Гольмий |-style="background-color:#ffbfff" |68||[[Эрбий]]||Er|| Erbium ||6||167,259 ||9,05||1522||2510||[[1842]]||Мосандер||Эрбий |-style="background-color:#ffbfff" |69||[[Тулий]]||Tm|| Thulium ||6||168,93421 ||9,32||1545||1727||[[1879]]||Клеве||Тулий |-style="background-color:#ffbfff" |70||[[Иттербий]]||Yb|| Ytterbium ||6||173,04 ||6,97||824||1193||[[1878]]||Галиссар де Мариньяк||Иттербий |-style="background-color:#ffbfff" |71||[[Лютеций]]||Lu|| Lutetium ||6, 3||174,967 ||9,84||1656||3315||[[1907]]||Урбэн||Лютеций |-style="background-color:#ffc0c0" |72||[[Гафний]]||Hf|| Hafnium ||6, 4||178,49 ||13,31||2150||5400||[[1923]]||Костер, Хевеши||Гафний |-style="background-color:#ffc0c0" |73||[[Тантал (элемент)|Тантал]]||Ta|| Tantalum ||6, 5||180,9479 ||16,68||2996||5425||[[1802]]||Экеберг||Тантал |-style="background-color:#ffc0c0" |74||[[Вольфрам]]||W|| Wolframium ||6, 6||183,84 ||19,26||3407||5927||[[1783]]||Элюяр||Вольфрам |-style="background-color:#ffc0c0" |75||[[Рений]]||Re|| Rhenium ||6, 7||186,207 ||21,03||3180||5873||[[1925]]||Ноддак, , Такке, Берг||Рений |-style="background-color:#ffc0c0" |76||[[Осмий]]||Os|| Osmium ||6, 8||190,23 ||22,61||3045||5027||[[1803]]||Теннант||Осмий |-style="background-color:#ffc0c0" |77||[[Иридий]]||Ir|| Iridium ||6, 9||192,217 ||22,65||2410||4130||[[1803]]||Теннант||Иридий |-style="background-color:#ffc0c0" |78||[[Платина]]||Pt|| Platinum ||6, 10||195,084 ||21,45||1772||3827||[[1557]]||Скалигер||Платина |-style="background-color:#ffc0c0" |79||[[Алтын]]||Au|| Aurum ||6, 11||196,966569 ||19,32||1064,4||2940||---||белгісіз||Аурум |-style="background-color:#ffc0c0" |80||[[Сынап]]||Hg|| Hydrargyrum ||6, 12||200,59 ||13,55||-38,9||356,6||---||белгісіз||Гидраргирум |-style="background-color:#cccccc" |81||[[Таллий]]||Tl|| Thallium ||6, 13||204,3833 ||11,85||303,6||1457||[[1861]]||Крукс||Таллий |-style="background-color:#cccccc" |82||[[Қорғасын]]||Pb|| Plumbum ||6, 14||207,2 ||11,34||327,5||1740||---||белгісіз||Плюмбум |-style="background-color:#cccccc" |83||[[Висмут]]||Bi|| Bismuthum ||6, 15||208,98040 ||9,80||271,4||1560||[[1753]]||Жоффруа||Висмут |-style="background-color:#cccc99" |84||[[Полоний]]||Po|| Polonium ||6, 16||[208,9824]||9,20||254||962||[[1898]]||Мария Кюри, Пьер Кюри||Полоний |-style="background-color:#ffff99" |85||[[Астат]]||At|| Astatum ||6, 17||[209,9871]||||302||337||[[1940]]||Корсон, Маккези, Сегре||Астат |-style="background-color:#c0ffff" |86||[[Радон]]||Rn|| Radon ||6, 18||[222,0176]||9,23 г/л||-71||-61,8||[[1900]]||Дорн||Радон |-style="background-color:#ff6666" |87||[[Франций]]||Fr|| Francium ||7, 1||[223,0197]||1,87||27||677||[[1939]]||Перей||Франций |-style="background-color:#ffdead" |88||[[Радий]]||Ra|| Radium ||7, 2||[226,0254]||5,50||700||1140||[[1898]]||Мария Кюри, Пьер Кюри||Радий |-style="background-color:#ff99cc" |89||[[Актиний]]||Ac|| Actinium ||7||[227,0278]||10,07||1047||3197||[[1899]]||Дебьерн, ||Актиний |-style="background-color:#ff99cc" |90||[[Торий]]||Th|| Thorium ||7||232,03806 ||11,72||1750||4787||[[1829]]||Берцелиус||Торий |-style="background-color:#ff99cc" |91||[[Протактиний]]||Pa|| Protactinium ||7||231,03588 ||15,37||1554||4030||[[1917]]||Содди, Кранстон, Ган||Протактиний |-style="background-color:#ff99cc" |92||[[Уран]]||U|| Uranium ||7||238,02891 ||18,97||1132,4||3818||[[1789]]||Клапрот||Уран |-style="background-color:#ff99cc" |93||[[Нептуний]]||Np|| Neptunium ||7||[237,0482]||20,48||640||3902||[[1940]]||Макмиллан, Абелсон||Нептуний |-style="background-color:#ff99cc" |94||[[Плутоний]]||Pu|| Plutonium ||7||[244,0642]||19,74||641||3327||[[1940]]||Сиборг||Плутоний |-style="background-color:#ff99cc" |95||[[Америций]]||Am|| Americium ||7||[243,0614]||13,67||994||2607||[[1944]]||Сиборг||Америций |-style="background-color:#ff99cc" |96||[[Кюрий]]||Cm|| Curium ||7||[247,0703]||13,51||1340||||[[1944]]||Сиборг||Кюрий |-style="background-color:#ff99cc" |97||[[Берклий]]||Bk|| Berkelium ||7||[247,0703]||13,25||986||||[[1949]]||Сиборг||Берклий |-style="background-color:#ff99cc" |98||[[Калифорний]]||Cf|| Californium ||7||[251,0796]||15,1||900||||[[1950]]||Сиборг||Калифорний |-style="background-color:#ff99cc" |99||[[Эйнштейний]]||Es|| Einsteinium ||7||[252,0829]||13,5||860||||[[1952]]||Сиборг||Эйнштейний |-style="background-color:#ff99cc" |100||[[Фермий]]||Fm|| Fermium ||7||[257,0951]||||||||[[1952]]||Сиборг||Фермий |-style="background-color:#ff99cc" |101||[[Менделевий]]||Md|| Mendelevium||7||[258,0986]||||||||[[1955]]||Сиборг||Менделевий |-style="background-color:#ff99cc" |102||[[Нобелий]]||No|| Nobelium ||7||[259,1009]||||||||[[1958]]||Сиборг||Нобелий |-style="background-color:#ff99cc" |103||[[Лоуренсий]]||Lr|| Lawrencium||7, 3||[262]||||||||[[1961]]||Гиорсо||Лоуренсий |-style="background-color:#ffc0c0" |104||[[Резерфордий]]||Rf|| Rutherfordium ||7, 4||[267]||23||||||[[1964]]/69||Флёров||Резерфордий |-style="background-color:#ffc0c0" |105||[[Дубний]]||Db|| Dubnium ||7, 5||[268]||29||||||[[1967]]/70||Флёров||Дубний |-style="background-color:#ffc0c0" |106||[[Сиборгий]]||Sg|| Seaborgium ||7, 6||[271]||35||||||[[1974]]||Флёров||Сиборгий |-style="background-color:#ffc0c0" |107||[[Борий]]||Bh|| Bohrium ||7, 7||[270]||37||||||[[1976]]||Оганесян||Борий |-style="background-color:#ffc0c0" |108||[[Хассий]]||Hs|| Hassium ||7, 8||[269]||||||||[[1984]]||Gesellschaft für Schwerionenforschung||Гассий |-style="background-color:#ffc0c0" |109||[[Мейтнерий]]||Mt|| Meitnerium ||7, 9||[278]||37,4||||||[[1982]]||Gesellschaft für Schwerionenforschung||Мейтнерий |-style="background-color:#ffc0c0" |110||[[Дармштадтий]]||Ds|| Darmstadtium ||7, 10||[281]||||||||[[1994]]||Gesellschaft für Schwerionenforschung||Дармштадтий |-style="background-color:#ffc0c0" |111||[[Рентгений]]||Rg|| Roentgenium ||7, 11||[281]||||||||[[1994]]||Gesellschaft für Schwerionenforschung||Рентгений |-style="background-color:#ffc0c0" |112||[[Коперниций]]||Cn|| Copernicium ||7, 12||[285]||||||||[[1996]]||Gesellschaft für Schwerionenforschung||Коперниций |-style="background-color:#cccccc" |113||[[Нихоний]]||Nh|| Nihonium ||7, 13||[284]||||||||[[2004]]||Lawrence Livermore National Laboratory|| |-style="background-color:#cccccc" |114||[[Флеровий]]||Fl|| Flerovium ||7, 14||[289]||||||||[[1999]]||Lawrence Livermore National Laboratory|| |-style="background-color:#cccccc" |115||[[Московий]]||Mc|| Moscovium ||7, 15||[289]||||||||[[2004]]||Lawrence Livermore National Laboratory|| |-style="background-color:#cccccc" |116||[[Ливерморий]]||Lv|| Livermorium ||7, 16||[292]||||||||[[2000]]||Lawrence Livermore National Laboratory|| |-style="background-color:#fcfece" |117||[[Теннессин]]||Ts|| Tennessine ||7, 17||[294]||||||||[[2010]]||Lawrence Livermore National Laboratory|| |-style="background-color:#ecfefc" |118||[[Оганесон]]||Og|| Oganesson ||7, 18||[294]||||||||[[2004]]||Lawrence Livermore National Laboratory|| |} == Сыртқы сілтемелер == * Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003]. Retrieved маусым 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source. * [http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=2008-03-05 }} (2005). * [http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=2014-01-04 }}. Retrieved маусым 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers 110—116 taken from this source. *{{cite journal|title=Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report)|author=M. E. Wieser|publisher=IUPAC|journal=Pure Appl. Chem.|year=2006|volume=78|issue=11|pages=2051–2066|doi=10.1351/pac200678112051| issn=0033-4545 }} (for atomic weights of elements with atomic numbers from 1-102) *{{cite web|url=http://old.iupac.org/news/archives/2007/atomic-weights_revised07.html|title=IUPAC Standard Atomic Weights Revised (2007)|year=2007|publisher=IUPAC|author=M. E. Wieser|accessdate=2008-07-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DRUvF9eZ|archivedate=2013-01-05}} *{{cite web|url=http://iupac.org/publications/pac/pdf/2011/pdf/8302x0359.pdf|title=Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report)|year=2010|publisher=IUPAC|author1=M. E. Wieser|author2=T. B. Coplen|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DRUwVOGN|archivedate=2013-01-05}} *{{cite web|url=http://www.nndc.bnl.gov/chart/|title=Interactive Chart of Nuclides|publisher=Brookhaven National Laboratory|author=Sonzogni, Alejandro|location=National Nuclear Data Center|accessdate=2008-06-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DRUx4aL5|archivedate=2013-01-05}} (for atomic weights of elements with atomic numbers 103-118) [[Санат:Химиялық элементтер]] [[Санат:Химия]] [[Санат:Тізімдер]] 2n4w75jz77kuw6ack1jef2ug60l17s7 0 505650 3637572 2952050 2026-08-01T03:22:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637572 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент |атауы=Хассий |нөмірі= 108 |символ= Hs |сол= |оң= |үсті=[[Осмий|Os]] |асты=(Uhb) |тип=[[Ауыр металдар]] |топ=8 |период=7 |блок= d |сыртқа түрі= белгісіз |атомдық масса= [269] |конфигурация= <nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f¹⁴6d⁶7s² |электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 32, 14, 2 |фаза=Қатты дене |тығыздық=40.7 (болжам) г • см -3 |балқу температурасы= |қайнау температурасы= |К сыни межелі= |қб қысымы 1= |қб қысымы 10= |қб қысымы 100= |қб қысымы 1 k= |қб қысымы 10 k= |қб қысымы 100 k= |қаныққан бу= |кристаллдық құрылым= |иондалу энергиясы 1= 733,3 |иондалу энергиясы 2=1760 |атом радиусы=126 |ковалентті радиус=134 |жылуөткізгіштік= |дыбыс жылдамдығы= |CAS тіркелу нөмірі=54037-57-9 |иондалу энергиясы 3=2830|тотығу дәрежелері=(+2), (+3), (+4), (+6), +8|тор құрылымы=алтыбұрышты|Тор құрылымы=алтыбұрышты}} [[Сурет:Hassium.svg|thumb|left|100px|Хассий<br />Hassium (Hs)]] '''Хассий''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Hassium''; '''Hs''') — [[Менделеев]]тің [[Периодтық кесте]]сінің 8 топ, 7 периодтың [[химиялық элементтер|химиялық элементі]]. Реттік нөмірі – 108, [[атомдық масса]]сы – 269. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Хассий 1984 жылы Германияда Дармштадт қаласындағы Ауыр иондарды зерттеу орталығында ([[Неміс тілі|нем]]. ''Gesellschaft für Schwerionenforschung'', ''GSI'') ашылған. Элементтің атын бастапқы кезде сергений (sergenium, Sg) деп қойған (Жібек жолындағы Серика қаласының атымен). Сосын атын оттоганий (ottohahnium, Oh) деп қоятын болды (ядроның бөлінуін ашқан ғалым Отто Ганның құрметіне). 1994 ж. IUPAC химиктары элементтің атын ганий (hahnium, Hn) деп қоюға ұсыныс берді. Бірақ 1997 ж, неміс жерінің атымен (Hassia — Дармштадттың латынша аты) элементтің атын өзгертіп Хассий (Hassium, Hs) деп қойды. == Белгілі изотоптар == {| class="standard" |- ! Изотоп ! Массасы ! Жартылай ыдырау мерзімі ! Ыдырау түрі |- | ²⁶⁴Hs | 264 | ≈0,8 мс | α-ыдырау ²⁶⁰Sg;<br />спонтанды бөліну |- | ²⁶⁵Hs | 265 | 2,0 мс | α-ыдырау ²⁶¹Sg |- | ²⁶⁶Hs | 266 | 2,3 мс | α-ыдырау ²⁶²Sg |- | ²⁶⁷Hs | 267 | 52 мс | α-ыдырау ²⁶³Sg |- | ²⁶⁹Hs | 269 | 9,7 с | α-ыдырау ²⁶⁵Sg |- | ²⁷⁰Hs | 270 | 3,6 с;<br />≈22 с | α-ыдырау ²⁶⁶Sg |- | ²⁷⁵Hs | 275 | 0,15 с | α-ыдырау ²⁷¹Sg |} == Тағы қараңыз == * [[Химиялық элементтер тізімі]] * [[Химиялық элементтер]] == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Hassium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hs/key.html Хассий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509072227/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hs/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/108/discovery/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812161041/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/108/discovery/index.html |date=2007-08-12 }} * [http://www.membrana.ru/lenta/?6830 Магический хассий-270 оказался долгожителем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219032833/http://www.membrana.ru/lenta/?6830 |date=2010-02-19 }} == Дереккөздер == * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] ey4arb95jgmxs5yirylbiia5exrhyrx 0 522326 3637402 2887138 2026-07-31T17:15:14Z 1nter pares 146705 3637402 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Оскар |толық аты = Оскар дос Сантос Эмбоаба Жуниор |азаматтығы = [[Бразилия]] |сурет = Oscar dos Santos 2012 CL.jpg |туған күні = 9.09.1991 |лақап аты = |туған жері = Американа, [[Бразилия]] |бойы = 180 |салмағы = 66 |позициясы =[[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб ={{flagicon|Қытай}} Шанхай СПИГ |номері =8 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2004-2009|{{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2009-2010|{{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]|11 (0) |2010-2012|{{flagicon|Brazil}} [[Интернационале]]|36 (11) |2012-2016 |{{flagicon|England}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|131 (21) |2017-|{{flagicon|Қытай}} Шанхай СПИГ|24 (6) }} |ұлттық құрамы={{футбол карьерасы |2011-2016|{{футбол|Бразилия}}|48 (12) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 22 қазан 2014 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = }} '''Оскар дос Сантос Эмбоаба Жуниор''' ([[Португал тілі|порт.]] ''Oscar dos Santos Emboaba Júnior''; [[1991 жыл|1991 жылы]] [[9 қыркүйек|9 қыркүйекте]] [[Американа (Бразилия)|Американа]] қаласында, [[Сан-Паулу]] штатында, [[Бразилия|Бразилияда]] туылды) — бразилиялық футболист, Қытайдың "Шанхай" СПИГ клубы және [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия ұлттық құрамасының]] жартылай қорғаушысы. == Клубтағы мансабы == Оскар карьерасын жастар командасы «Униан Барбаренсе» клубында бастады. [[2004 жыл|2004 жылы]] [[Сан-Паулу (футбол клубы)|«Сан-Паулу»]] клубына көшіп кетті. [[2008 жыл|2008 жылы]] негізгі құрамға ілініп, сол жылы клубпен чемпионатты жеңді. Оскар барлығы 14 матчты өткізіп, [[2010 жыл|2010 жылы]] контракты бітіп қалды. Бірақ [[Сан-Паулу (футбол клубы)|«Сан-Паулу»]] клубы контракты созбауға решім қабылдады. [[2010 жыл|2010 жылы]] [[17 маусым|17 маусымда]] Оскар [[Интернационале|«Интернасьонал»]] клубына көшіп кетті. Бастапқыда ол 23 жасқа дейінгі чемпионатта ойнап, кейін негізгі құрамға қосылды. [[2011 жыл|2011 жылдан]] бастап Оскар «Колорадос» клубының негізгі ойыншысы аттанып, Андрес Д’Алессандромен дуэт жасады. Олар бірге командаға Риу-Гранди-ду-Сул штатының чемпионатың жеңуге көмектесті. [[2012 жыл|2012 жылы]] [[25 шілде|25 шілдеде]] Оскар [[Челси (футбол клубы)|«Челси»]] клубымен 5 жылдық контракка қол қойды.Трансфер [[Челси (футбол клубы)|«Челси»]] ушін 25 миллион фунтпен қамтылды. 19 қыркүйекте Оскар Чемиондар Лигасында алғаш матч өткізіп, дубль жасады. Бұл голдар алғашқы болып, ойын 2:2 есебімен теңесті. == Ұлттық құрамадағы карьерасы == [[2011 жыл|2011 жылы]] Оскар Бразилияның жастар командасымен Оңтүстік Американың жастар чемпионатына барып, бразилиялықтар алтын медаль ұтып алды. Сол жылы Оскар командасына жастар әлем чемпионатын жеңуге көмектесті. Сондай-ақ, финалда Португалияға қарсы [[Хет-Трик|хет-трик]] жасап, ойынды 3:2 есебімен жеңді. [[2011 жыл]] [[14 қыркүйек|14 қыркүйекте]] Оскар негізгі құрама үшін алғаш ойынын [[Америка Құрама Штаттары|Америкада]] Аргентинаға қарсы өткізіді. Матч 0:0 есебімен аяқталып, Оскар Ренато Абреудың орынына 63 минутте шықты. ==Ұлттық құрамадағы cтатистикасы== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- style="background:beige" !rowspan="2"|Ұлттық құрамасы !rowspan="2"|Сезондары !colspan="2"|Достық кездесулер !colspan="2"|Турнирлер !colspan="2"|Барлығы |- style="background:beige" !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар |- |rowspan="4"|{{flagicon|Brazil}}'''[[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]''' |2011 |2||0||0||0||2||0 |- |2012 |10||4||0||0||10||4 |- |2013 |11||4||5||0||16||4 |- |2014 |7||1||7||2||14||3 |- style="background:beige" !colspan="2"|Барлық карьерасында !30||9||12||2||42||11 |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=62649 soccerbase сайтында профилі] * [http://www.chelseafc.com/teams/first-team/oscar.html Челсидің ресми сайтында профилі] [[Санат:1991 жылы туғандар]] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Сан-Паулу ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] mi5fvb9cp43cytja1k3gpgg398do0vp 0 522639 3637521 3636757 2026-07-31T18:49:38Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/~2026-42096-77|~2026-42096-77]] ([[User talk:~2026-42096-77|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды 3293063 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Petra Jordan BW 21.JPG|нобай|Петра]] '''Петра''' (({{lang-ar|البتراء}}); [[Ежелгі Грекия]]: Πέτρα) – биік тас үйінді жартаста орналасқан [[Иордания]] [[қала]]сы. Әр кезеңде қала әр түрлі шапқыншыларға тиесілі болды. Б.з.д идумей, набатей, бертін келе орта ғасырда [[Рим]], [[Византия]], [[Араб]] шапқыншылары жаулап алды. Әр шапқыншы қаладағы сәулет өнерінің өзіндік жаңа айшықтарын әкелді. Қала шөлді даланы кезіп жүрген керуен сарай жолаушыларына арналған демалыс орны болатын. Тар [[каньон]]да керуеншілер шөлдерін қандырып, ұзақ сапарға аттанғандар өздеріне молынан су толтырып алатын. Жартастағы ойылған [[үй]]лер мен [[ғибадатхана]]лар суық күндері пана болатын. Көне қала бұл күндері саяхатшыларды өзінің айшықтарымен таң қалдыруда. Петра қаласында танымал ''«[[Индиана Джонс және соңғы крест жорығы]]»'' (''Indiana Jones & The Last Crusade'') киносы түсірілген<ref name="Jordan Tourism board">[http://www.visitjordan.com/Default.aspx?Tabid=63 Major Attractions: Petra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104133425/http://visitjordan.com/Default.aspx?tabid=63 |date=2016-11-04 }}, Jordan tourism board</ref>. == Әріптес қала == Петра қаласына [[бауырлас қала]]сы әлемде [[Перу]]дің әйгілі [[Мачу-Пикчу]] қаласы есептеледі. == Галерея == <gallery class="center"> Сурет:Petra-1.JPG Сурет:Petra-2.JPG Сурет:Petra-3.JPG Сурет:Petra-4.JPG Сурет:Petra-5.JPG Сурет:Petra-6.JPG Сурет:Petra-7.JPG Сурет:Petra-9.JPG Сурет:Petra-11.JPG </gallery><ref>Fabio Bourbon: ''Petra. Die geheimnisvolle Felsenstadt.'' Müller, Köln 2004, ISBN 3-89893-564-7, S. 56–57.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әлемдік мұра]] [[Санат:Иордания қалалары]] 6zekjo2mw1qzz5zk7o14zlk6xi0cjcm 10 534678 3637524 3636287 2026-07-31T18:58:19Z Kasymov 10777 3637524 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты =Саясат |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |сурет = [[Сурет:A coloured voting box.svg|80px]] |тақырып = [[Саясат]] |бөлім1 =Негізгі тақырыптар |тізім1 = <div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{hlist| {{nobr|[[Әлемнің саяси тарихы]]}} | {{nobr|[[Саясат көрінісі]]}} | {{nobr|[[Саясат мақалаларының индексі]]}} | {{nobr|[[Саяси тарихы]]}} | {{nobr|[[Саяси экономия]]}} | {{nobr|[[Саяси философия]]}}}} </div> |бөлім2 =[[Саяси жүйе|Саяси жүйелер]] |тізім2 = <div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{hlist| [[Анархизм]] | [[Қала-мемлекеті]] | [[Демократия]] | [[Федерация]] | [[Феодализм]] | [[Диктатура]] | [[Директория]] | [[Меритократия]] | [[Монархия]] | [[Парламентаризм ]] | [[Президенттік республика]] | [[Аралас республика]] | [[Теократия]]}} </div> |бөлім3 =Академиялық пәндер |тізім3 = <div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{hlist| [[Саясаттану]] | [[Халықаралық қатынастар]] | [[Салыстырмалы саясат]]}} </div> |бөлім4 =[[Әкімшілік басқару]] |тізім4 = <div> {{hlist| [[Бюрократия]] | [[Адхократия]]}} </div> |бөлім5 = [[Саясат]] |тізім5 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{hlist| [[Қоғамдық саясат]] | [[Қоғамдық мүдде]] | [[Сыртқы саясат]]}} </div> |бөлім6 =Басқару органдары |тізім6 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{hlist| [[Биліктердің бөлінуі]] | [[Заң шығарушы билік]] | [[Үкімет|Атқарушы]] | [[Сот]] | [[Сайлау комиссиясы]]}} </div> |бөлім7 =Қатысты тақырыптар |тізім7 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{hlist| [[Егемендік]] | [[Саяси әрекеттер теориясы]] | [[Саяси психология]] | [[Саяси бағыт]] | [[Саяси ұйымдасу]]}} </div> |бөлім8 = Аралық тақырыптар |тізім8 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{hlist| [[Сайлау жүйесі]] | [[Сайлау]] | [[Федерализм]] | [[Мемлекеттік басқару формасы]] | [[Идеология]] | [[Сайлау науқаны]] | [[Саяси партия]]лар}} </div> |асты = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Саясат|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0cp5olppcim5k002qyrowsvsgim0vkk 4 537752 3637629 3637163 2026-08-01T05:00:41Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3637629 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96560" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 560] | data-sort-value="1106" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1106] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="85952" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 85 952] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84039" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55564" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 564] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48966" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 966] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="32631" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 32 631] | data-sort-value="55" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 55] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22817" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 817] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="22523" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 22 523] | data-sort-value="219" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 219] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19649" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 649] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17254" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 254] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11327" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 327] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10144" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8337" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8337] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8202" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8202] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7952" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7952] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4433" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4433] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3746" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3746] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3288" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3288] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3136" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3136] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2912" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2912] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2133" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2133] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1611" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1611] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1538" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1538] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1173" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1173] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1079" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1079] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="901" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 901] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="728" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 728] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="592" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 592] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] dwd72x87g32ycja6teyc2mh3tak271w 0 546647 3637570 3470381 2026-08-01T03:06:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637570 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Хамза Сарбасов |Шынайы есімі = Хамза Сарбасов |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1895 |Туған жері = [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], Аламесек (қазіргі [[Есет батыр ауылы|Есет батыр]]) |Мансабы = |Азаматтығы = Қазақстан |Ұлты = қазақ |Қайтыс болған күні = 01.06.1947 |Қайтыс болған жері = [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], Аламесек (қазіргі [[Есет батыр ауылы|Есет батыр]]) |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Хамза Сарбасов''' ([[1895 жыл]], Қышбөгет болысы (Жалағаш ауданы), №23 ауыл, [[Шымқорған]] қыстауы - маусым [[1947]], [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], Аламесек (қазіргі [[Есет батыр ауылы|Есет батыр]]) - қоғам қайраткері. Әке–шешесі - шаруа, мал өсіруші. * 7 жасында, 1904 жылы Аламесектегі орыс–түзем мектебіне түседі. Онда арада үзіліспен 1909 жылы бітіреді. * Хамза Сарбасов түземдік мектепте алған білімін одан әрі жалғастыра алмайды. 1908 жылдың қазанынан 1911 жылдың қарашасына дейін әркімдердің қол астында жұмыс істеуіне тура келеді. * Жалшылықтан шығудың жолын іздеген еті тірі жігіт 1911 -1916 жылдар аралығында [[Ташкент]] қаласындағы мақта зауытына жұмысшы болып орналасады. * 1916 – 1918 жылдары патшаның маусым жарлығы бойынша Ташкенттің 6-шы полк құрамында соғысқа қарсы жұмысқа алынып майдандағы тылда 5-ші инженерлік құрылыс бөлімінде жұмыс істейді. Брест бітімінен кейін Хамза Сарбасов елге оралады. Бірақ бұрынғы патша генералдары мен атамандары [[Дутов]] пен [[Колчак]]тың контрреволюциясы басталады да, Хамза Қызыл армия қатарына қабылданады. * Тыл жұмысында 1918 жылдың 18 ақпанына дейін Винелек губерниясындағы Батыс майданының қарамағында болып, елге оралады. Сол жылы Ташкенттегі құрылысшылар ұйымы мекемесінен Қызыл армияға алынып, 1920 жылдың 14 сәуірінде майдан тараған соң әскерден босанады. * 1918-1920 жылдары Орынбор мен Ақтөбедегі ақтардың бүлікшілігін талқандап, Шығыс майданды жоюға қатысады. Каспий жағасында ақтармен, интервенттерімен шайқасады. Ферғана майданында болып, ерлік іс-қимыл танытады. * Даңқты революционер Фрунзе, Куйбышевтың ең жақын достарының бірі Колузаев, үлкен әскери қайраткер еді. Колузаевтың отряды «Первый отдельный Ташкентский полк» деп аталған. Бүкіл Орта Азияға Кеңес өкіметін орнықтыруда бұл полктің атқарған әскери қызметі айрықша. Революцияның қас дұшпаны Осиповты қуып талқандаған осы полк. Хамза қайда жүрсе де «Қызыл партизан» атанып, революция ісіне бірлігіндегі танытады. * 1920 жылы сәуір айында [[азамат соғысы]] майданында елге келді. Талантты да қабілетті жас мұнда да көзге тез түсіп, Ташкенттегі алты айлық өлкелік педагогтік қырғыздар (қазақтар) курсына жіберілді. Одан кейін сауатты басшылардан тағы да іріктеп, өлкелік маман кадр дайындау жұмысы қолға алынады. Бұл іріктеуде де Хамза Сарбасов қабілетті жастар қатарында танылып, тағы да мұсылмандардың өлкелік алты айлық фельдшерлік курста оқып жүріп науқастанады да, оқудан қол үзіп қалады. * Арада көп уақыт өтпей–ақ Ташкеттегі 2 жылдық педагогикалық институтқа түседі. Оны 1923 жылы бітіріп шығады. * Диплом алысымен [[Қызылорда]] қаласына келіп, 1927 жылдың қазанына дейін Абай атындағы мектепте оқу білімінің меңгерушісі қызметін атқарады. Осы қызметті абыроймен атқара жүріп, 1926 жылдың 14 тамызында коммунистік партияның мүшелігіне қабылданады. * 1928 жылыдың 19 ақпанында Қызылордадағы жұмысшылыр факультетінде мұғалім * 1928 жылы Қазақстан Оқу министрлігі кәсіподағының нұсқаушысы * 1929 – 1930 жылдары Қызылорда аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі бола жүріп, кадрлердің жетіспеуіне байланысты балалар үйінің директорлығы қызметін қосып атқарады. * 1930 жылы Алматы қаласындағы педагогикалық техникумының мұғалімі * 1930 – 1931 жылдары [[Қарақалпақстан]]дағы қазақ аудандарына облыстық оқу бөлімі меңгерушісінің орынбасарлығы қызметін атқарған. * Ташкенттегі Тарих институтының экономика факультетінің курсын бітіріп, 1933 жылдың тамызынан 1934 жылға дейін Алматы музыка мектебінің директоры * 1934 қыркүйегінен [[Алматы педагогика институты]]ның директоры. * 1936 жылдың басынан оқу жылы аяғына дейін Қызылорда медициналық техникумының директоры. * 1936 – 1938 жылдары Қызылордадағы жұмысшылар факультетінің директорлығына, кейіннен Қызылорда облыстық оқу бөлімінің меңгерушілігіне жоғарылатылады. * 1938 жылдың 31 мамыры күні абақтыға қамалып, артынша [[Магадан облысы]]нда әйгілі [[Колыма лагері]]не айдалады. * Азамат соғысының ардагеріне, қаншама жала жабылғанымен, Хамзаның партизандық билеті бүлікші Осиповты қуғандардың бірі болғандығы жөніндегі құжаттар, қолбасшы Колузаевтың полкі солдаттармен түскен суреті және басқа революциялық қызметін айғақтайтын құжаттар оны арашалап қалады. Сөйтіп ол 1942 жылы ақталып шығады. * 1942-1946 жылдары [[Тереңөзек ауданы]]нда кеңшар директоры болып қызмет атқарады да, кейін сырқаттығына байланысты бұл жұмыстан босайды. * 1947 жылғы маусымда туған жері – Аламесекке келіп дүние салады. * Қазір Хамза Сарбасовтың үлкен қызы Зылиха Сарбасова Қызылорда қаласында, ұлдары Алмас, Түгел Аққұм ауылында тұрады. == Марапаттары == Өзбек КСР Орталық атқару комитеті мен Халық Комиссарлары Кеңесінің 1931 жылғы 15 қарашасындағы №118 қаулысы бойынша «Бұрынғы партизандар мен оның отбасына жеңілдік беру туралы» мандатнамасына ие болған. Сонымен бірге «Қазақ КСР-нің 15 жылдығы» төсбелгісімен, Құрмет грамоталарымен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://nekropole.info/ru/Hamza-Sarbasov Хамза Сарбасов] * [http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-17/name-19/surname-128/repression-35 Сарбасов Хамза. Книга Памяти Жертв Коммунистического Террора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703131349/http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-17/name-19/surname-128/repression-35 |date=2015-07-03 }} * [http://rosgenea.ru/?alf=18&serchcatal=%D1%E0%F0%E1%E0%F1%EE%E2&r=4 Сарбасов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703213121/http://rosgenea.ru/?alf=18&serchcatal=%D1%E0%F0%E1%E0%F1%EE%E2&r=4 |date=2015-07-03 }} * [http://lists.memo.ru/d29/f265.htm Список жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193254/http://lists.memo.ru/d29/f265.htm |date=2016-03-04 }} {{бастама}} [[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]] [[Санат:Жалағаш ауданында қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] ekldf8goxgr5m3ncqslgmph6zp8bljo 0 547042 3637514 2338843 2026-07-31T18:45:02Z Ayan merke2 184041 Қосымша ақпарат жазу 3637514 wikitext text/x-wiki '''Бұйдас''' — [[Ұлы жүз]] [[Дулат]] ішіндегі [[Ботбай]] руынан тараған ата. Ботбай руының шежіресінде Бұйдас [[кірме]] аталады. Дулат ішіне қайдан келіп, қашан сіңгені белгісіз. Бұйдастың Дулатқа ғана түгел қосылғаны айқын, өйткені қазақ, қырғыз, қарақалпақ ішінде басқа Бұйдас жоқ. 19ғ-дың аяғы—20 ғ-дың басында Бұйдас елі Жетісу өлкесінің Әулиеата, Сырдария, Верный уездерін мекендеген.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, бас редакторы М.Қ.Қаратаев, Алматы, 1972 ж. 2-том</ref>. 1970-жылдарға дейін Бидас руының өкілдерінің қонысы Гранитогорск ауылынан шамамен 4 шақырым төмен орналасқан Қызыл Еңбек деген жерде болған. Алайда 1970-жылдары кеңестік кезеңде өндірістік және әкімшілік орталық Нововоскресеновка ауылында орналасқандықтан, жұмыс орындары мен инфрақұрылымның сол жерде шоғырлануына байланысты ру өкілдерінің басым бөлігі осы ауылға қоныс аударды. Қазіргі уақытта(2026 жыл) Бидас руының өкілдері Андас батыр (бұрынғы Нововоскресеновка) және Қостоған ауылдарында тұрады. Андас батыр ауылында Бидас руына тиесілі шамамен жүзге жуық шаңырақ бар, бұл ауыл рудың негізгі қоныстарының біріне айналды. == Дереккөздер == ==Сілтемелер== <references /> {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ рулары]] cj96o67zgw6f9oc6y6lp27frhfwcois 0 549942 3637313 2621000 2026-07-31T15:09:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637313 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Барре-Синусси, Франсуаза |Шынайы есімі = Françoise Barré-Sinoussi |Суреті = Françoise Barré-Sinoussi-press conference Dec 06th, 2008-1.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет тақырыбы = Франсуаза Барре-Синусси |Туған күні = 30.07.1947 |Туған жері = [[Париж]], [[Франция]] |Ғылыми аясы = [[Вирусология]] |Жұмыс орны = [[Пастер институты]] (Париж) |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Париж университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = первооткрыватель вируса [[ВИЧ]] |Марапаттары = [[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] (2008) <br /> [[Халықаралық Король Фейсаль сыйлығы]] (1993) {{{!}} {{!}}{{Командор ордена Почетного легиона}}{{!}}{{!}}{{Офицер ордена Почетного легиона}} {{!}}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = }} '''Франсуаза Барре-Синусси''' ({{lang-fr|Françoise Barré-Sinoussi}}) ([[30 шілде]] [[1947]], [[Париж]], [[Франция]]) — [[Франция|француздық]] [[Вирусология|вирусолог]], физиология немесе медицина саласындағы [[2008 жыл]]ғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты, сыйлықты [[Харальд цур Хаузен]]мен және [[Люк Монтанье]]мен бөлісті. Ол Люк Монтанье басшылығымен 1983 жылы адамдардың [[иммун тапшылығы синдромы]]н қоздыратынын, [[АИВ]] ретровирусының ашылуына қатысты. == Сілтемелер == * [http://www.newsru.com/world/06oct2008/nobel_medicine.html Физиология немесе медицина неміс және екі француз: қатерлі ісік пен АҚТҚ вирустарын тудыратын ашқаны үшін алды] * [https://web.archive.org/web/20081009043903/http://www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1435029.php/PROFILE_Luc_Montagnier_Francoise_Barre-Sinoussi_-_AIDS_pioneers_ PROFILE: Luc Montagnier, Francoise Barre-Sinoussi — AIDS pioneers] * [http://www.pasteur.fr/ip/easysite/go/03b-000028-01v/regulation-of-retroviral-infections/regulation-of-retroviral-infections Institut Pasteur — Unité de Régulation des Infections Rétrovirales] * [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/220/4599/868 Abstract of paper describing the discovery of HIV] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2008/adv.pdf Press release from the Karolinska Institutet] {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 2001-2025}} [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Франция вирусологтары]] [[Санат:Парижде туғандар]] [[Санат:Әйел ғалымдар]] [[Санат:30 шілдеде туғандар]] a0uf3dp7djmoesxv1836jq7xaffqaby 0 558671 3637573 2799245 2026-08-01T03:28:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637573 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, Әулиекөл ауданы, Құшмұрын кенті "Хақ" мешіті == Хақ мешіті == Әулиекөл ауданы, Құсмұрын кенті, Матросов көшесі 11 а мекен-жайы бойынша орналасқан. Мешіттің құрылысы 2003 жылдың 24 ақпанында басталып, 2003 жылдың 20 маусымында аяқталған. Мешіт ғимаратының көлемі 79,8 шаршы метр, сарай – 10,4 шаршы метр. Мұнараның биіктігі – 7,8 метр, қабырғаларының биіктігі – 3,8 метр. Мешіт ғимаратының сиымдылығы елу адамға шақталған. Ғимарат өрнектелінбеген, 1 күнбез, 1 михраб бар. Мешіт салушы Гучигов Мұса Алиевич. == Сілтеме == http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz006.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527075555/http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz006.html |date=2018-05-27 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] p9qocg5zuzcq3awx6roww5hukn00pgb 0 563621 3637619 3624688 2026-08-01T04:21:49Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Karaotkel_bus_35.jpg|Karaotkel_bus_35.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Karaotkel_bus_35.jpg|жойған]], себебі: No ticket permission since 1 July 2026. 3637619 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы =Ауыл |атауы =Қараөткел |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =51 |lat_min = 07|lat_sec =06 |lon_deg =71|lon_min = 12|lon_sec =59 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы{{!}}Ақмола |ауданы = Целиноград ауданы |кестедегі аудан = Целиноград ауданы{{!}}Целиноград |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қараөткел ауылдық округі{{!}}Қараөткел |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Передовик''; ''Ильинка'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}9804 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сурет атауы=Қараөткел соңғы аялдамасында тұрған 35 бағыт}}{{мағына|Қараөткел}} '''Қараөткел''' (2006 ж. дейін — ''Ильинка'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V06B0003200 Ақмола облысының Целиноград, Зеренді, Астрахан аудандары бойынша кейбір елді мекендерінің атауларын қайта атау туралы]</ref> — [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]]ндағы ауыл, [[Қараөткел ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Ақмол]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||1557||{{өсім}}4310 ||{{өсім}}9804 ||227,5 ||2214 ||{{өсім}}4976 ||224,8 ||2096 ||{{өсім}}4828 ||230,3 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Целиноград ауданы елді мекендері}} [[Санат:Целиноград ауданы елді мекендері]] rzjrwnb2317ci2jz8pcj5i5n8dkrs6p 0 591854 3637728 3228608 2026-08-01T10:23:30Z ~2026-42547-52 184063 3637728 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы = I қысқы Азия ойындары |Эмблемасы = 1st Asian Winter Games (Sapporo 1986) logo.svg |Эмблема аты = Қысқы Азия ойындарының ұйымдастырушысы қаланың логотипі 1986 |Ені = 250 |Қала ={{flagicon|Жапония}} [[Саппоро]] |Елдер = 7 |Спортшылар саны =430 |Медальдар =35 жиынтығы 7 түрлері бойынша |Ашылуы = [[1 наурыз]] [[1986]] |Ашқан = |Жабылуы = [[8 наурыз]] [[1986]] |Жапқан = |Олимпиада оты = |Олимпиада_анты = |Стадион = Макоманаи }} '''I қысқы [[Азия ойындары]]''' [[Саппоро]]да ([[Жапония]]) 1-і мен 8 наурыз аралығында 1986 жылы [[Азия ойындары]]ның қысқы аналогы ретінде өткізілді. Оны өткізу туралы шешімді [[Азия Олимпиадалық Кеңесі]] Бас Ассамблеяда [[1984 жыл]]ы Қысқы Азияны өткізу туралы идеямен сөз сөйлеген [[Жапон Олимпиада Комитеті|Жапония ҰОС]] бастамасы бойынша [[1982 жыл]]ы қабылдады. Әртүрлі мемлекеттердің позицияларда өкілдік етуін арттыру үшін бір елдің өкілдері әр пәннен екі медаль ала алмайтыны туралы шешім қабылданды. Барлық жүлделерді сол команданың спортшылары алса, қола медаль, жоғары орынды иемденген басқа елдің өкіліне берілді. == Спорт түрлері== Қысқы Азиядада 1986 жылы 35 медальдар жиынтығы 7 әр түрлі спорт түрінен өткізілді. Төменде олардың тізімі бар. {{col-begin|width=90%}} {{col-break|width=33%}} * [[Сурет:Alpine skiing pictogram.svg|20px]] [[Тау шаңғы спорты]] * [[Сурет:Biathlon pictogram.svg|20px]] [[Биатлон]] * [[Сурет:Cross country skiing pictogram.svg|20px]] [[Шаңғы жарысы]] * [[Сурет:Figure skating pictogram.svg|20px]] [[Мәнерлеп сырғанау]] * [[Сурет:Speed skating pictogram.svg|20px]] [[Коньки тебу спорты]] * [[Сурет:Ice hockey pictogram.svg|20px]] [[Шайбалы хоккей]] * [[Сурет:Short track speed skating pictogram.svg|20px]] [[Шорт-трек]] {{col-end}} [[Трамплиннен секіру]] қойылымдық түр ретінде ұсынылды. == Қатысушы елдер == Осы спорттық шарада [[Ұлттық Олимпиада комитеті|Ұлттық Олимпиада комитеттерінің]] атынан 7 команда қатысты, [[Азия Олимпиадалық Кеңесі]]нің мүшелері (жақшаларда спортшылардың саны көрсетілген): {{col-begin|width=90%}} {{col-break|width=33%}} * [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959-1997).svg|23px]] [[Гонконг]] (4) * {{flagicon|Үндістан}} [[Үндістан]] (14) * {{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] (63) * {{flagicon|КХДР}} [[КХДР]] (51) * {{flagicon|Корея Республикасы}} [[Корея Республикасы]] (65) * {{flagicon|Моңғолия}} [[Моңғолия]] (4) * {{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] (92) {{col-end}} 12 адамнан тұратын [[Иран]] командасы Ойындарға қатысуға өтініш берді, бірақ кейіннен келуден бас тартты. == Награды == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- style="background:#ccccff" |1||align=left|{{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] |29||23||6||58 |- |2||align=left|{{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] |4||5||12||21 |- |3||align=left|{{flagicon|Корея Республикасы}} [[Корея Республикасы]] |1||5||12||18 |- |4||align=left|{{flagicon|КХДР}} [[КХДР]] |1||2||5||8 |- class="sortbottom" !colspan=2| Барлығы || 35 || 35 || 35 || 105 |} == Қайнарлары == * [http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=22 Азия Олимпиадалық Кеңесінің сайтындағы Ойындардың ресми беті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613075407/http://ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=22 |date=2010-06-13 }} {{Азия ойындары}} [[Санат: Қысқы Азия ойындары|1986]] qzyhhm5hr9zae3fqjl6lic46e7m40vo 3637729 3637728 2026-08-01T10:24:00Z ~2026-42547-52 184063 3637729 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы = I қысқы Азия ойындары |Эмблемасы = 1st Asian Winter Games (Sapporo 1986) logo.svg |Эмблема аты = Қысқы Азия ойындарының ұйымдастырушысы қаланың логотипі 1986 |Ені = |Қала ={{flagicon|Жапония}} [[Саппоро]] |Елдер = 7 |Спортшылар саны =430 |Медальдар =35 жиынтығы 7 түрлері бойынша |Ашылуы = [[1 наурыз]] [[1986]] |Ашқан = |Жабылуы = [[8 наурыз]] [[1986]] |Жапқан = |Олимпиада оты = |Олимпиада_анты = |Стадион = Макоманаи }} '''I қысқы [[Азия ойындары]]''' [[Саппоро]]да ([[Жапония]]) 1-і мен 8 наурыз аралығында 1986 жылы [[Азия ойындары]]ның қысқы аналогы ретінде өткізілді. Оны өткізу туралы шешімді [[Азия Олимпиадалық Кеңесі]] Бас Ассамблеяда [[1984 жыл]]ы Қысқы Азияны өткізу туралы идеямен сөз сөйлеген [[Жапон Олимпиада Комитеті|Жапония ҰОС]] бастамасы бойынша [[1982 жыл]]ы қабылдады. Әртүрлі мемлекеттердің позицияларда өкілдік етуін арттыру үшін бір елдің өкілдері әр пәннен екі медаль ала алмайтыны туралы шешім қабылданды. Барлық жүлделерді сол команданың спортшылары алса, қола медаль, жоғары орынды иемденген басқа елдің өкіліне берілді. == Спорт түрлері== Қысқы Азиядада 1986 жылы 35 медальдар жиынтығы 7 әр түрлі спорт түрінен өткізілді. Төменде олардың тізімі бар. {{col-begin|width=90%}} {{col-break|width=33%}} * [[Сурет:Alpine skiing pictogram.svg|20px]] [[Тау шаңғы спорты]] * [[Сурет:Biathlon pictogram.svg|20px]] [[Биатлон]] * [[Сурет:Cross country skiing pictogram.svg|20px]] [[Шаңғы жарысы]] * [[Сурет:Figure skating pictogram.svg|20px]] [[Мәнерлеп сырғанау]] * [[Сурет:Speed skating pictogram.svg|20px]] [[Коньки тебу спорты]] * [[Сурет:Ice hockey pictogram.svg|20px]] [[Шайбалы хоккей]] * [[Сурет:Short track speed skating pictogram.svg|20px]] [[Шорт-трек]] {{col-end}} [[Трамплиннен секіру]] қойылымдық түр ретінде ұсынылды. == Қатысушы елдер == Осы спорттық шарада [[Ұлттық Олимпиада комитеті|Ұлттық Олимпиада комитеттерінің]] атынан 7 команда қатысты, [[Азия Олимпиадалық Кеңесі]]нің мүшелері (жақшаларда спортшылардың саны көрсетілген): {{col-begin|width=90%}} {{col-break|width=33%}} * [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959-1997).svg|23px]] [[Гонконг]] (4) * {{flagicon|Үндістан}} [[Үндістан]] (14) * {{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] (63) * {{flagicon|КХДР}} [[КХДР]] (51) * {{flagicon|Корея Республикасы}} [[Корея Республикасы]] (65) * {{flagicon|Моңғолия}} [[Моңғолия]] (4) * {{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] (92) {{col-end}} 12 адамнан тұратын [[Иран]] командасы Ойындарға қатысуға өтініш берді, бірақ кейіннен келуден бас тартты. == Награды == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- style="background:#ccccff" |1||align=left|{{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] |29||23||6||58 |- |2||align=left|{{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] |4||5||12||21 |- |3||align=left|{{flagicon|Корея Республикасы}} [[Корея Республикасы]] |1||5||12||18 |- |4||align=left|{{flagicon|КХДР}} [[КХДР]] |1||2||5||8 |- class="sortbottom" !colspan=2| Барлығы || 35 || 35 || 35 || 105 |} == Қайнарлары == * [http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=22 Азия Олимпиадалық Кеңесінің сайтындағы Ойындардың ресми беті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613075407/http://ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=22 |date=2010-06-13 }} {{Азия ойындары}} [[Санат: Қысқы Азия ойындары|1986]] ib5toeaunafseasc4jnqt9y1m65d8ug 0 591855 3637725 3228609 2026-08-01T10:14:44Z ~2026-42547-52 184063 3637725 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы = II қысқы Азия ойындары |Эмблемасы = 2nd Asian Winter Games (Sapporo 1990) logo.svg |Эмблема аты = |Ені = |Қала ={{flagicon|Жапония}} [[Саппоро]] |Елдер = 10 |Спортшылар саны =310 |Медальдар =33 жиынтығы 6 түрлері бойынша |Ашылуы = [[9 наурыз]] [[1990]] |Ашқан = [[Акихито]] |Жабылуы = [[14 наурыз]] [[1990]] |Жапқан = |Олимпиада оты = |Олимпиада_анты = |Стадион = Макомонаи }} '''II қысқы [[Азия ойындары]]''' [[Саппоро]]да ([[Жапония]]) 1990 жылы 9-ы мен 14-ші наурыз аралығында өтті. Саппоро екінші рет қатарынан Қысқы Азиаданы қабылдады, [[Үндістан]] [[1989 жыл]]ы қаржы мәселелеріне байланысты оны өткізуден бас тартты<ref>[http://www.aldaver.com/other.html#wasiads Logos and Mascots of selected Sport Games and Sports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730205348/http://www.aldaver.com/other.html#wasiads |date=2017-07-30 }}</ref>. Алдыңғы ойындардағылар сияқты, ең көп наградаларды Жапония спортшылары алды. Бұл жағдайда конькиші [[Сейко Хасимото]] төрт алтын медаль иегері болды. Шаңғышы [[Фумико Аоки]] үш алтын медальді жеңіп алды. == Спорт түрлері == Қысқы Азияда 1990 жылы 33 медальдар жиынтығы 6 спорт түрінен өткізілді. Төменде олардың тізімі бар. {{col-begin|width=90%}} {{col-break|width=33%}} * [[Сурет:Alpine skiing pictogram.svg|20px]] [[Тау шаңғы спорты]] * [[Сурет:Biathlon pictogram.svg|20px]] [[Биатлон]] * [[Сурет:Cross country skiing pictogram.svg|20px]] [[Шаңғы жарысы]] * [[Сурет:Speed skating pictogram.svg|20px]] [[Коньки тебу спорты]] * [[Сурет:Ice hockey pictogram.svg|20px]] [[Шайбалы хоккей]] * [[Сурет:Short track speed skating pictogram.svg|20px]] [[Шорт-трек]] {{col-end}} [[Трамплиннен секіру]] көрсетілімдік спорт түрі ретінде ұсынылды<ref>[http://www.olympic.kz/content.php?id=091 2-ші қысқы Азия ойындары] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521213132/http://www.olympic.kz/content.php?id=091 |date=2013-05-21 }}</ref>. Ойындар бағдарламасында, [[Азия ойындары 1986|I Қысқы Азия ойындары]] бағдарламасына енгізілген [[мәнерлеп сырғанау]] болған жоқ. ==Қатысушы елдер== Осы спорттық шарада [[Ұлттық Олимпиада комитеті|Ұлттық Олимпиада комитеттерінің]] атынан 7 команда қатысты, [[Азия Олимпиадалық Кеңесі]]нің мүшелері (жақшаларда спортшылардың саны көрсетілген): {{col-begin|width=90%}} {{col-break|width=33%}} * [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959-1997).svg|23px]] [[Гонконг]] (4) * {{flagicon|Үндістан}} [[Үндістан]] (12) * {{flagicon|Иран}} [[Иран]] (10) * {{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] (73) * {{flagicon|КХДР}} [[КХДР]] (54) * {{flagicon|Корея Республикасы}} [[Корея Республикасы]] (63) * {{flagicon|Моңғолия}} [[Моңғолия]] (7) * {{Тайваньның Олимпиада туы}} [[Тайвань]] (5) * {{flagicon|Филиппиндер}} [[Филиппиндер]] (1) * {{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] (80) {{col-end}} Иран, Тайвань және Филиппиндерде қысқы Азиадада алғаш рет қатысты<ref>[http://www.ocasia.org/2WAG.asp 2nd Asian Winter Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210140326/http://www.ocasia.org/2WAG.asp |date=2006-12-10 }}</ref>. ==Наградалар== <onlyinclude><!-- DO NOT remove without notification; Transcluded onto 1951 Asian Games article; --> {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- style="background:#ccccff" |1||align=left|{{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] |18||16||13||47 |- |2||align=left|{{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] |9||9||8||26 |- |3||align=left|{{flagicon|Корея Республикасы}} [[Корея Республикасы]] |6||7||8||21 |- |4||align=left|{{flagicon|КХДР}} [[КХДР]] |0||1||4||5 |- |5||align=left|{{flagicon|Моңғолия}} [[Моңғолия]] |0||0||1||1 |- class="sortbottom" !colspan=2| Барлығы || 33 || 33 || 34 || 100 |}</onlyinclude> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Қайнарлары == * [http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=23 Азия Олимпиадалық Кеңесінің сайтындағы Ойындардың ресми беті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613075323/http://ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=23 |date=2010-06-13 }} {{Азия ойындары}} [[Санат:Қысқы Азия ойындары|1990]] [[Санат:Наурыз 1990 жылы]] bqv29q5h2irev10j140h8tf16eabsl4 0 591857 3637730 2980745 2026-08-01T10:28:00Z ~2026-42547-52 184063 3637730 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы = V қысқы Азия ойындары |Эмблемасы =5th Asian Winter Games (Aomori 2003) logo.svg |Эмблема аты = Қысқы Азия ойындарының 2003 ұйымдастырушысы қаланың логотипі |Ені = |Қала ={{flagicon|Жапония}} [[Аомори (префектура)|Аомори]]<ref>[http://www.pref.aomori.lg.jp/foreigners/foreigners_russian.html Ресми сайты префектуры Аомори]</ref> |Елдер = 17 |Спортшылар саны =641 |Медальдар =51 жиынтығы 10 түрлері бойынша |Ашылуы = [[1 ақпан]] [[2003]] ([[Аомори]]) |Ашқан = [[Нарухито]] |Жабылуы = [[8 ақпан]] [[2003]] ([[Аомори]]) |Жапқан = |Олимпиада оты = [[Кайоко Фукуши]] |Олимпиада_анты = [[Киминобу Кимура]] |Стадион = }} '''V қысқы Азия ойындары'''<ref>[http://www.net.pref.aomori.jp/ Ресми сайты 5-х Зимних Азиатских Игр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806065829/http://www.net.pref.aomori.jp/ |date=2009-08-06 }}</ref> Аомориде ([[Жапония]]) 1 мен 8 ақпан аралығында [[2003 жыл]]ы болды. Бұл Жапонияда өткен үшінші қысқы [[Азия ойындары]] (осыға дейін екі рет қысқы Азия ойындарын [[Саппоро]] қабылдады). == Спорт түрлері== 2003 жылы Қысқы Азия ойындарында 51 медальдар жиынтығы 10 различным спорт түрінен өткізілді. Төменде олардың тізімі (жақшада наградалар жинағы көрсетілген). {{col-begin|width=90%}} {{col-break|width=33%}} * [[Тау шаңғы спорты]] (4) * [[Сурет:Biathlon pictogram.svg|20px]] [[Биатлон]] (6) * [[Сурет:Curling pictogram.svg|20px]] [[Кёрлинг]] (2) * [[Сурет:Cross country skiing pictogram.svg|20px]] [[Шаңғы жарысы]] (6) * [[Сурет:Snowboarding pictogram.svg|20px]] [[Сноубординг]] (2) {{col-break|width=33%}} * [[Сурет:Figure skating pictogram.svg|20px]] [[Мәнерлеп сырғанау]] (4) * [[Сурет:Freestyle skiing pictogram.svg|20px]] [[Фристайл (лыжный спорт)|Фристайл]] (2) * [[Сурет:Speed skating pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Коньки тебу спорты]] (10) * [[Сурет:Ice hockey pictogram.svg|20px]] [[Шайбалы хоккей]] (2) * [[Сурет:Short track speed skating pictogram.svg|20px]] [[Шорт-трек]] (8) {{col-end}} == Қатысушы елдер == Осы спорттық шарада [[Ұлттық Олимпиада комитеті|Ұлттық Олимпиада комитеттерінің]] атынан 17 команда қатысты, [[Азия Олимпиадалық Кеңесі]]нің мүшелері (жақшаларда спортшылардың саны көрсетілген): {{col-begin|width=90%}} {{col-break|width=33%}} * {{flagicon|Үндістан}} [[Үндістан]] (14) * {{flagicon|Иран}} [[Иран]] (23) * {{flagicon|Қазақстан}} [[Қазақстан]] (140) * {{flagicon|Қырғызстан}} [[Қырғызстан]] (2) * {{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] (175) * {{flagicon|КХДР}} [[КХДР]] (51) * {{flagicon|Корея Республикасы}} [[Корея Республикасы]] (197) * {{flagicon|Ливан}} [[Ливан]] (11) * {{flagicon|Макао}} [[Макао]] (4) {{col-break|width=33%}} * {{flagicon|Моңғолия}} [[Моңғолия]] (58) * {{flagicon|Непал}} [[Непал]] (6) * {{flagicon|Пәкістан}} [[Пәкістан]] (10) * {{flagicon|Палестина мемлекеті}} [[Палестина]] (2) * {{flagicon|Тәжікстан}} [[Тәжікстан]] (15) * {{flagicon|Тайланд}} [[Тайланд]] (42) * {{flagicon|Өзбекстан}} [[Өзбекстан]] (6) * {{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] (237) {{col-end}} == Наградалар == <onlyinclude><!-- DO NOT remove without notification; Transcluded onto 1951 Asian Games article; --> {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- style="background:#ccccff" |1||align=left|{{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] |27||26||23||76 |- |2||align=left|{{flagicon|Корея Республикасы}} [[Корея Республикасы]] |10||8||10||28 |- |3||align=left|{{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] |9||11||13||33 |- |4||align=left|{{flagicon|Қазақстан}} [[Қазақстан]] |7||7||6||20 |- |5||align=left|{{flagicon|Ливан}} [[Ливан]] |1||1||0||2 |- |6||align=left|{{flagicon|КХДР}} [[КХДР]] |0||1||1||2 |- |7||align=left|{{flagicon|Өзбекстан}} [[Өзбекстан]] |0||0||1||1 |- class="sortbottom" !colspan=2| Барлығы || 54 || 54 || 54 || 162 |}</onlyinclude> == Сілтемелер== {{Дереккөздер}} {{Азия ойындары}} [[Санат:Қысқы Азия ойындары|2003]] dcic5n13v3dl8utmn9fr409xymeb9wu 0 599477 3637394 3170728 2026-07-31T17:10:52Z 1nter pares 146705 3637394 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |туған күні=23.8.1910 |туған жері = {{туғанжері|Милан|Миланда}} |сурет = Giuseppe Meazza 1935.jpg |қайтыс болған күні = 21.8.1979 |қайтыс болған жері = Рапалло |позиция = шабуылшы |азаматтығы = {{байрақ|Италия}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1927—1940|{{ту|Италия}} [[Интернационале]]|348 (241) |1940—1942|{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|37 (9) |1942—1943|{{ту|Италия}} [[Ювентус]]|27 (10) |1944|{{ту|Италия}} [[Варезе (футбол клубы)|Варезе]]|20 (7) |1945—1946|{{ту|Италия}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|14 (2) |1946—1947|{{ту|Италия}} [[Интернационале]]|17 (2) |1927—1947|'''Бары'''|'''463 (271)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1930—1939|{{Футбол|Италия}}|53 (33)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1945—1946|{{ту|Италия}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]| |1947—1948|{{ту|Италия}} [[Интернационале]]| |1949|{{ту|Түркия}} [[Бешикташ]]| |1949—1951|{{ту|Италия}} [[Про Патрия (футбол клубы)|Про Патрия]]| |1952—1953|{{футбол|Италия}}| |1957|{{ту|Италия}} [[Интернационале]]|асс}}}} '''Джузеппе Меацца''' ([[Италиян тілі|итал]]. ''Giuseppe Meazza'', [[23 тамыз]], 1910, [[Милан]] — [[21 тамыз]] [[1979 жыл|1979]], Рапалло, Италия) — италиялық футболшы, футбол жаттықтырушысы, екі дүркін әлем чемпионы (1934, 1938). == Мансабы == «Интердің» сапында ойнап жүріп 361 матчта 247 гол соққан. Италия құрамасының тарихындағы мергендер көшінде екінші орында тұр, оның еншісінде 33 гол бар. Одан тек Луиджи Рива ғана көп гол соға алған. Ең ұзақ ойнаған клубы осы "[[Интернационале|Интер]]". 1927-40 жылдар аралығында ойнаған. Сосын "[[Милан (футбол клубы)|Милан]]", "Варезе", "[[Ювентус]]", "[[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]" (бұл командада ойыншы әрі бапкер міндетін атқарады) клубтарында ойнап, 1946 жылы "Интерге" қайта оралады. Бір жылдай ойнап, футболшылық ғұмырын тәмамдайды. [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия құрамасы]] сапында 1930-39 жылдары 53 матч өткізіп, 33 гол соққан. 1957 жылға дейін бірнеше клубтарға және Италия құрамасына (1952-53 жж) бапкерлік жасайды. 1979 жылы қайтыс болған соң Миландағы "[[Джузеппе Меацца (стадион)|Сан-Сиро]]" стадионына Джузеппе Меаццаның есімі берілді. {{толықтыру|Бұл бөлімді толықтыру керек}} ==Жетістіктері== === Командалық === {{Flagicon|ITA}} '''[[Интернационале]]''' *Италия чемпионы: 1929/1930, 1937/1938, 1939/1940 *Италия кубогы 1939 '''{{Футбол|Италия}}''' *Әлем чемпионы: 1934, 1938 === Жекелей жетістіктері === *А сериясының үздік мергені: 1929/1930 — 31 гол, 1935/1936 — 25 гол, 1937/1938 — 20 гол *Италия тарихындағы ең үздік футбошы (референдум 1983 ж.) *"Клуб 300" мүшесі (2 орын, 338 гол) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/183779 Профилі] {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Алфавит бойынша футболшылар]] [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:Миланда туғандар]] [[Санат:Рапаллода қайтыс болғандар]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Аталанта ФК ойыншылары]] [[Санат:Варезе ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Италия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Аталанта ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Бешикташ ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Интернационале ФК жаттықтырушылары]] 9gpm1ylvexphifxz63q0kfeu5gwbhcp 0 599531 3637404 2732066 2026-07-31T17:16:13Z 1nter pares 146705 /* Клубтық мансабы */ 3637404 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Филипе Луис |сурет = Filipe Luís 2018.jpg |сурет ені = 220px |толық аты = Филипе Луис Касмирски |туған күні=9.08.1985 |туған жері = Жарагуа-ду-Сул, [[Бразилия]] |азаматтығы={{байрақ|Бразилия}} |бойы = 182 |салмағы = 78 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]] |номері = 16 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1995—2003|{{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фигейренсе]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2003—2005|{{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фигейренсе]]|24 (1) |2004—2005|{{аренда}}{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|0 (0) |2005—2008|{{Flagicon|Уругвай|20px}} [[Рентистас]]|0 (0) |2005—2006|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид Кастилья]]|37 (0) |2006—2008|{{аренда}}{{Flagicon|Испания|20px}} [[Депортиво Ла-Корунья]]|52 (1) |2008—2010|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Депортиво Ла-Корунья]]|59 (5) |2010—2014|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|127 (2) |2014—2015|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|15 (0) |2015—2019|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|113 (7) |2019—|{{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]]|14 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004—2005|{{Flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия-20|16 (2) |2009—|{{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]|31 (2)}} }} '''Филипе Луис Касмирски''' (порт.-браз. ''Filipe Luís Kasmirski''; [[9 тамыз]] [[1985 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/21725</ref>, в Жарагуа-ду-Сул, Санта-Катарина, [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. "[[Фламенго]]" клубында өнер көрсетеді. == Клубтық мансабы == {{Толықтыру}} ==Құрамадағы карьерасы== [[2010 жыл]]ы [[10 тамыз]]да Бразилия — Венесуэла матчында алғаш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты. Құрама сапындағы алғашқы добын бес жыл өткен соң 2015 жылы 18 қараша күні ӘЧ-2018 іріктеу турнирінде Перудің қақпасына соқты. Құрама сапында барлығы 29 матч өткізіп, екі доп соққан. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатына]] қатысты. Топтық кезеңнің соңғы турындағы Сербиямен ойынның бірінші таймында жарақат алған [[Марсело Виейра|Марселоның]] орнына алаңға шықты. ==Жетістіктері== {{Flagicon|Бразилия}} «Фигейренсе» *Санта-Катарина штатының чемпионы (2): 2003, 2004 {{Flagicon|Испания}} «[[Депортиво Ла-Корунья]]» *Интертото кубогы: 2008 {{Flagicon|Испания}} «[[Атлетико Мадрид]]» *Испания чемпионы: 2013/14 *Еуропа Лигасы: 2012, 2018 *УЕФА суперкубогы (2): 2010, 2012 *Испания кубогы: 2013 {{Flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|«Челси»]] *Англия чемпионы: 2014/15 *Футбол лигасының кубогы: 2015 {{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]] *Либертадорес кубогы: 2019 {{Flagicon|Бразилия}} [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]] *Конфедерациялар кубогы: 2013 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.worldfootball.net/player_summary/filipe-luis/ Профилі] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары]] [[Санат:Депортиво Ла-Корунья ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Фламенго ФК ойыншылары]] sjwfijiufzzadqm2dxqrbi0dhmla1fi 3637405 3637404 2026-07-31T17:16:28Z 1nter pares 146705 3637405 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Филипе Луис |сурет = Filipe Luís 2018.jpg |сурет ені = 220px |толық аты = Филипе Луис Касмирски |туған күні=9.08.1985 |туған жері = Жарагуа-ду-Сул, [[Бразилия]] |азаматтығы={{байрақ|Бразилия}} |бойы = 182 |салмағы = 78 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]] |номері = 16 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1995—2003|{{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фигейренсе]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2003—2005|{{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фигейренсе]]|24 (1) |2004—2005|{{аренда}}{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|0 (0) |2005—2008|{{Flagicon|Уругвай|20px}} [[Рентистас]]|0 (0) |2005—2006|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид Кастилья]]|37 (0) |2006—2008|{{аренда}}{{Flagicon|Испания|20px}} [[Депортиво Ла-Корунья]]|52 (1) |2008—2010|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Депортиво Ла-Корунья]]|59 (5) |2010—2014|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|127 (2) |2014—2015|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|15 (0) |2015—2019|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|113 (7) |2019—|{{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]]|14 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004—2005|{{Flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия-20|16 (2) |2009—|{{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]|31 (2)}} }} '''Филипе Луис Касмирски''' (порт.-браз. ''Filipe Luís Kasmirski''; [[9 тамыз]] [[1985 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/21725</ref>, в Жарагуа-ду-Сул, Санта-Катарина, [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. "[[Фламенго]]" клубында өнер көрсетеді. == Клубтық мансабы == {{Толықтыру}} == Құрамадағы мансабы == [[2010 жыл]]ы [[10 тамыз]]да Бразилия — Венесуэла матчында алғаш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты. Құрама сапындағы алғашқы добын бес жыл өткен соң 2015 жылы 18 қараша күні ӘЧ-2018 іріктеу турнирінде Перудің қақпасына соқты. Құрама сапында барлығы 29 матч өткізіп, екі доп соққан. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатына]] қатысты. Топтық кезеңнің соңғы турындағы Сербиямен ойынның бірінші таймында жарақат алған [[Марсело Виейра|Марселоның]] орнына алаңға шықты. ==Жетістіктері== {{Flagicon|Бразилия}} «Фигейренсе» *Санта-Катарина штатының чемпионы (2): 2003, 2004 {{Flagicon|Испания}} «[[Депортиво Ла-Корунья]]» *Интертото кубогы: 2008 {{Flagicon|Испания}} «[[Атлетико Мадрид]]» *Испания чемпионы: 2013/14 *Еуропа Лигасы: 2012, 2018 *УЕФА суперкубогы (2): 2010, 2012 *Испания кубогы: 2013 {{Flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|«Челси»]] *Англия чемпионы: 2014/15 *Футбол лигасының кубогы: 2015 {{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]] *Либертадорес кубогы: 2019 {{Flagicon|Бразилия}} [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]] *Конфедерациялар кубогы: 2013 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.worldfootball.net/player_summary/filipe-luis/ Профилі] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары]] [[Санат:Депортиво Ла-Корунья ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Фламенго ФК ойыншылары]] 5zesf3na2cchwczywue1clkkww6ejac 0 599755 3637411 3499528 2026-07-31T17:18:38Z 1nter pares 146705 3637411 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Сауль Ньигес |толық аты = Сауль Ньигес Эсклапес |лақап аты = |сурет = Saul niguez atletico 2017 (cropped).jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 21.11.1994 |туған жері = [[Испания]], [[Эльче]] |азаматтығы = {{ту|Испания}} [[Испания]] |бойы = 184 см |салмағы = 76 кг |позиция = орталық жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = [[Челси (футбол клубы)|Челси]] |номері = | клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2021|{{ту|Испания}} [[Атлетико Мадрид]]|227 (26) |2013—2014|{{аренда}}{{ту|Испания}} [[Райо Вальекано]]|34 (2) |2021—|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|0 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—|{{Футбол|Испания}} |19 (3) }}}} '''Сауль Ньигес Эсклапес''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Saúl Ñíguez Esclápez''; [[1994 жыл]]ы [[21 қараша]]да [[Испания]]ның [[Эльче]] қаласында туған<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/148928</ref>) — испан футболшысы, [[Испания Ұлттық футбол құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. [[Челси (футбол клубы)|Челси]] клубында өнер көрсетеді. == Мансабы == "[[Реал Мадрид]]" клубының тәрбиеленушісі. 14 жасында "[[Атлетико Мадрид|Атлетико]]ға" ауысты. [[2010 жыл]]дан бері "Атлетико" және "Атлетико Б" сапында ойнап келеді. Тек 2013-14 жылдары "Райо Валькано" командаларына жалға берілді. 2021 жылы тамыз айында "Челсиге" ауысты. [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында 2016 жылдан бері ойнап келеді. [[2016 жыл]]ы [[1 қыркүйек]]те [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгияға]] қарсы жолдастық ойында алаңда 15 минуттай ойнады. Саульдің әкесі Хосе Антонио жеті жыл бойы "Эльче" (бір жыл Ла Лигада) сапында ойнаған. Ағалары Хони мен Аарон да футболшы, Хони "Копер" (Словения) сапында, Аарон "Тенерифе" (Испания) командаларында өнер көрсетеді. == Жетістіктері == === Клубтық === {{Flagicon|Испания}} [[Атлетико Мадрид]] *'''[[УЕФА Еуропа Лигасы]]''': 2011/12, 2017/18 *'''[[Футболдан Испания Кубогы|Испания кубогы]]''': 2012/13 *'''[[Футболдан Испания суперкубогы|Испания суперкубогы]]''': 2014 *[[Футболдан Испания чемпионаты|Испания чемпионы]]: 2020/21 === Халықаралық === {{Flagicon|Испания}} Испания-19 *'''Еуропа чемпионы''': 2012 {{Flagicon|Испания}} Испания-21 * '''Еуропа чемпионы''': 2017 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] cv032tapyrvyc05cnp01wnwawq888ue 0 601922 3637406 2712248 2026-07-31T17:16:56Z 1nter pares 146705 3637406 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Давор Шукер |сурет = Davor Šuker 300x450px.jpg |сурет ені = 200px |лақап аты = Шукермен |туған күні = 1.1.1968 |туған жері = Осиек, [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] |азаматтығы = {{Flagicon|Хорватия|20px}} [[Хорватия]] |рост = 181 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1984|{{Flagicon|Югославия|20px}} [[Осиек (футбол клубы)|Осиек]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1984—1989|{{Flagicon|Югославия|20px}} [[Осиек (футбол клубы)|Осиек]]|91 (40) |1989—1991|{{Flagicon|Югославия}} [[Динамо (футбол клубы, Загреб)|Динамо (Загреб)]]|60 (34) |1991—1996|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Севилья]]|153 (76) |1996—1999|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|86 (38) |1999—2000|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|39 (11) |2000—2001|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|11 (2) |2001—2003|{{Flagicon|Германия|20px}} [[Мюнхен 1860]]|25 (5)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1987|{{Flagicon|Югославия|20px}} Югославия (20)|6 (6) |1988|{{Flagicon|Югославия|20px}} Югославия (олимп.)|2 (0) |1990—1991|{{Футбол|Югославия}} |2 (1) |1990—2002|{{Футбол|Хорватия}} |69 (45)}} }} '''Давор Шукер''' ({{lang-hr|Davor Šuker}}; [[1 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Осиек]]) — [[Югославия Одақтық Республикасы|югославиялық]] және [[Хорватия|хорватиялық]] футболшы. 1998 жылғы әлем чемпионатының сұрмергені (6 гол) және қола жүлдегері. [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы]] тарихындағы үздік мерген. 2012 жылдан бері Хорватия Футбол Одағының президенті. == Мансабы == Футболды өзінің туған қаласы Осиектегі "Осиек" клубында бастады. Бес жылдай ойнап, 1989 жылы Загребтің "[[Динамо (футбол клубы, Загреб)|Динамосына]]" ауысты. Екі маусымда 34 гол соғып көзге түсті де, [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]] құрамасына шақыртылды. 1991 жылы Испанияның "[[Севилья]]сына" өтті<ref name="Suker (NFT)">[http://www.national-football-teams.com/player/13706.html Suker (NFT)]</ref>. [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия құрамасы]] сапында екі ойын өткізген. Көп ұзамай Югославия тарап кетті де, Шукер Хорватия құрамасы сапында ойнай бастады. Алғаш қатысқан ірі турнирі — [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996 жылғы Еуропа чемпионаты]]. Ол турнирде Хорватия ширек финалға дейін жетті. Шукер екінші турда Данияның қақпасына екі доп соқты. Ширек финалда [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]<nowiki/>ның қақпасына да бір гол соқты, бірақ Хорватия 1:2 есебімен ұтылып, жарыстан шығып қалды. [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998 жылғы әлем чемпионатына]] Хорватия дебьютант ретінде қатысса да, қола жүлдегер атанды. Шукер Хорватияның жеті ойынына да қатысып, алтауында гол соқты. Нәтижесінде чемпионаттың сұрмергені атанды. Бірақ Хорватия [[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000 жылғы Еуропа чемпионатына]] жолдама ала алмады. Шукер [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылғы әлем чемпионатына]] да барды, бірақ бір ойында да алаңға шықпай, қосалқы құрамда қалды. Клубтық карьерасында кейін "[[Реал Мадрид]]", "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]" секілді топ-клубтарда доп тепті. Соңғы ойнаған клубы — "Мюнхен-1860" Бұл командада онша жарқырай алған жоқ. Екі маусымда не бары 5 гол ғана соқты. ==Жетістіктері== *Испания чемпионы 1996/97 *Испания суперкубогы 1997 *Чемпиондар Лигасы 1997/98 *Континентаралық кубок 1998 *Жастар арасындағы әлем чемпионы: 1987 *Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 1998 *Хорватияның үздік футболшысы: 1992, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998 *ФИФА 100 тізіміне енген == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.sports.ru/tribuna/blogs/codfo18/831324.html Биографиясы] [[Санат:Югославия футболшылары]] [[Санат:Хорватия футболшылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Загреб ФК ойыншылары]] [[Санат:Севилья ФК ойыншылары]] [[Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Мюнхен-1860 ФК ойыншылары]] qqt0aleit8xh2nf8e6nplbxko6qj946 3637407 3637406 2026-07-31T17:17:11Z 1nter pares 146705 3637407 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Давор Шукер |сурет = Davor Šuker 300x450px.jpg |сурет ені = 200px |лақап аты = Шукермен |туған күні = 1.1.1968 |туған жері = Осиек, [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] |азаматтығы = {{Flagicon|Хорватия|20px}} [[Хорватия]] |рост = 181 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1984|{{Flagicon|Югославия|20px}} [[Осиек (футбол клубы)|Осиек]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1984—1989|{{Flagicon|Югославия|20px}} [[Осиек (футбол клубы)|Осиек]]|91 (40) |1989—1991|{{Flagicon|Югославия}} [[Динамо (футбол клубы, Загреб)|Динамо (Загреб)]]|60 (34) |1991—1996|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Севилья]]|153 (76) |1996—1999|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|86 (38) |1999—2000|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|39 (11) |2000—2001|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|11 (2) |2001—2003|{{Flagicon|Германия|20px}} [[Мюнхен 1860]]|25 (5)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1987|{{Flagicon|Югославия|20px}} Югославия (20)|6 (6) |1988|{{Flagicon|Югославия|20px}} Югославия (олимп.)|2 (0) |1990—1991|{{Футбол|Югославия}} |2 (1) |1990—2002|{{Футбол|Хорватия}} |69 (45)}} }} '''Давор Шукер''' ({{lang-hr|Davor Šuker}}; [[1 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Осиек]]) — [[Югославия Одақтық Республикасы|югославиялық]] және [[Хорватия|хорватиялық]] футболшы. 1998 жылғы әлем чемпионатының сұрмергені (6 гол) және қола жүлдегері. [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы]] тарихындағы үздік мерген. 2012 жылдан бері Хорватия Футбол Одағының президенті. == Мансабы == Футболды өзінің туған қаласы Осиектегі "Осиек" клубында бастады. Бес жылдай ойнап, 1989 жылы Загребтің "[[Динамо (футбол клубы, Загреб)|Динамосына]]" ауысты. Екі маусымда 34 гол соғып көзге түсті де, [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]] құрамасына шақыртылды. 1991 жылы Испанияның "[[Севилья]]сына" өтті<ref name="Suker (NFT)">[http://www.national-football-teams.com/player/13706.html Suker (NFT)]</ref>. [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия құрамасы]] сапында екі ойын өткізген. Көп ұзамай Югославия тарап кетті де, Шукер Хорватия құрамасы сапында ойнай бастады. Алғаш қатысқан ірі турнирі — [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996 жылғы Еуропа чемпионаты]]. Ол турнирде Хорватия ширек финалға дейін жетті. Шукер екінші турда Данияның қақпасына екі доп соқты. Ширек финалда [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]<nowiki/>ның қақпасына да бір гол соқты, бірақ Хорватия 1:2 есебімен ұтылып, жарыстан шығып қалды. [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998 жылғы әлем чемпионатына]] Хорватия дебьютант ретінде қатысса да, қола жүлдегер атанды. Шукер Хорватияның жеті ойынына да қатысып, алтауында гол соқты. Нәтижесінде чемпионаттың сұрмергені атанды. Бірақ Хорватия [[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000 жылғы Еуропа чемпионатына]] жолдама ала алмады. Шукер [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылғы әлем чемпионатына]] да барды, бірақ бір ойында да алаңға шықпай, қосалқы құрамда қалды. Клубтық карьерасында кейін "[[Реал Мадрид]]", "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]" секілді топ-клубтарда доп тепті. Соңғы ойнаған клубы — "Мюнхен-1860" Бұл командада онша жарқырай алған жоқ. Екі маусымда не бары 5 гол ғана соқты. ==Жетістіктері== *Испания чемпионы 1996/97 *Испания суперкубогы 1997 *Чемпиондар Лигасы 1997/98 *Континентаралық кубок 1998 *Жастар арасындағы әлем чемпионы: 1987 *Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 1998 *Хорватияның үздік футболшысы: 1992, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998 *ФИФА 100 тізіміне енген == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.sports.ru/tribuna/blogs/codfo18/831324.html Биографиясы] [[Санат:Югославия футболшылары]] [[Санат:Хорватия футболшылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Загреб ФК ойыншылары]] [[Санат:Севилья ФК ойыншылары]] [[Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Мюнхен-1860 ФК ойыншылары]] og8n81ltp3ilxlu48rkfr6qy00ghmzi 0 602720 3637305 3175880 2026-07-31T13:53:41Z 1nter pares 146705 3637305 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Унаи Эмери |сурет = Sev tren 2016 (11).jpg |сурет ені = 250px |толық аты = Унаи Эмери Эчегойен |туған күні = 3.11.1971 |азаматтығы={{байрақ|Испания}} |туған жері = Фуэнтеррабия, [[Гипускоа]] |бойы = 181 |салмағы = |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Астон Вилла]] |қызметі = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1986—1990|{{ту|Испания}} [[Реал Сосьедад]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1990—1996|{{ту|Испания}} [[Реал Сосьедад]]|5 (1) |1990—1996|{{ту|Испания}} [[Реал Сосьедад Б]]|39 (2) |1996—2000|{{ту|Испания}} [[Толедо (футбол клубы)|Толедо]]|127 (2) |2000—2002|{{ту|Испания}} [[Расинг (футбол клубы, Ферроль)|Расинг (Ферроль)]]|51 (7) |2002—2003|{{ту|Испания}} [[Леганес (футбол клубы)|Леганес]]|28 (0) |2003—2004|{{ту|Испания}} [[Лорка Депортива]]|31 (1) |'''1990—2004'''|'''Барлығы'''|'''281 (13)'''}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2004—2006|{{ту|Испания}} [[Лорка Депортива]]| |2006—2008|{{ту|Испания}} [[Альмерия (футбол клубы)|Альмерия]]| |2008—2012|{{ту|Испания}} [[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]| |2012|{{ту|Ресей}} [[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак М]]| |2013—2016|{{ту|Испания}} [[Севилья]]| |2016—2018|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]| |2018—2019|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]| |2020—2022|{{ту|Испания}} [[Вильярреал]]| |2022—|{{ту|Англия}} [[Астон Вилла]] }} }} '''Унаи Эмери Эчегойен'''; ([[3 қараша]] [[1971 жыл|1971]], [[Фуэнтеррабия]], [[Гипускоа]], [[Испания]]) — испан футболшысы, футбол бапкері. Тегі — баск. == Мансабы == Футболшылық ғұмырында көбіне Испанияның екінші лигасындағы клубтарды ойнады. 2004 жылы тізесінен қатты жарақат алды да, карьерасын аяқтап, бапкерлікке кірісті. 2008 жылға дейін "Лорка Депортиво", "Альмерия" клубтарын баптады. 2008 жылы жазда "[[Валенсия (футбол клубы)|Валенсиямен]]" келісім жасасты. Алғышқы маусымды тәп-туір бастағанымен, маусым соңында 6-шы орынға дейін түсіп кетті. Келесі маусымда "Валенсия" чемпионатты 3-орынмен аяқтады да, Унаи келісім шартты тағы екі жылға созды. Команда 2011/12 жылғы маусымды да үшінші орынмен тәмамдады, бірақ [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2011/12|УЕФА Чемпиондар Лигасында]] сәтсіз ойнап, Унаи командадан кетті. 2012 жылы Мәскеудің "[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартагына]]" барды. Бірақ сүреңсіз нәтижелерден соң сол жылдың қараша айында-ақ орнын босатты. Екі айдан соң "Севильяның" тізгінін ұстады. Маусым соңында "[[Севилья]]" бесінші орынға жайғасты да, УЕФА Еуропа Лигасына жолдама алды. Келесі маусымынан бастап қатарынан үш жыл [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Еуропа Лигасын]] ұтып алды. Осы жетістіктерден соң Париждің "[[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]" клубынан шақырту алды. ПСЖ 2017/18 жылғы маусымда Франция чемпионы атанды да, Франция кубогын ұтып алды. Бірақ [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2017/18|УЕФА Чемпиондар Лигасындағы]] сәтсіздіктен соң (1/8 финалда "[[Реал Мадрид|Реалдан]]" ұтылып қалды) маусым соңында командадан кетті. 2018 жылдың 23 маусымында "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналдың]]" бас бапкері боп тағайындалды. 2019 жылы "Арсенал" [[УЕФА Еуропа лигасының финалы 2019|УЕФА Еуропа лигасының финалына]] шықты, бірақ "[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]" 0:4 есебімен ойсырай ұтылды. 2019 жылы 27 қарашада [[УЕФА Еуропа лигасы 2019/20|УЕФА Еуропа Лигасында]] өз алаңында "[[Айнтрахт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)|Айнтрахт]]" клубынан ұтылған соң "Арсеналдан" кетті. ==Жетістіктері== '''[[Севилья|«Севилья»]]''' * [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Еуропа Лигасының]] жеңімпазы '''(3)''': 2013/14, 2014/15, 2015/16 '''[[Пари Сен-Жермен|«ПСЖ»]]''' * Франция чемпионы: 2017/18 * Франция кубогы '''(2)''': 2016/17, 2017/18 * Францкз Лигасы кубогы '''(2)''': 2016/17, 2017/18 * Франция Суперкубогы '''(2)''': 2016, 2017 ==Статистикасы== ''[[23 қараша|28 қараша]], [[2019 жыл]]'' {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Команда ! rowspan="2" |Бастаған мерзімі ! rowspan="2" |Аяқтаған мерзімі ! colspan="5" |Көрсеткіштері |- !О !Ұ !Т !Ж !% |- |[[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]] |22 мамыр 2008 |26 мамыр 2012 |221 |109 |58 |54 |49.32 |- |[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]] |10 маусым 2012 |25 қараша 2012 |26 |12 |2 |12 |46.15 |- |[[Севилья]] |13 қаңтар 2013 |28 маусым 2016 |198 |104 |41 |53 |52.52 |- |[[Пари Сен-Жермен]] |28 маусым 2016 |23 мамыр 2018 |112 |87 |14 |11 |77.67 |- |[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал (Лондон)]] |23 мамыр 2018 |29 қараша 2019 |78 |43 |16 |19 |55.13 |- ! colspan="3" |Барлығы !644 !356 !135 !153 !55.28 |} ==Сілтемелер== *[http://www.unai-emery.com/ Унаи Эмеридің жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031004955/http://www.unai-emery.com/ |date=2012-10-31 }} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Испания футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары]] [[Санат:Леганес ФК ойыншылары]] [[Санат:Альмерия ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Валенсия ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Спартак Мәскеу ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Севилья ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Вильярреал ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Астон Вилла ФК жаттықтырушылары]] 5bgs7py1y8q7zdvd9y1j8xrcswhqdvg 0 602769 3637397 3408669 2026-07-31T17:12:00Z 1nter pares 146705 3637397 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Хорхе Вальдано |толық аты = Хорхе Альберто Франсиско Вальдано Кастельянос |лақап аты = ''El Filósofo'', ''Valdanágoras'', ''El Poeta'' |туған күні =4.10.1955 |азаматтығы={{байрақ|Аргентина}} |туған жері = [[Лас-Парехас]], Санта-Фе , [[Аргентина]] |бойы = 188 |салмағы = |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |клубтары = {{футбол карьерасы |1971—1975|{{Flagicon|Аргентина|20px}} [[Ньюэллс Олд Бойз]]|49 (11) |1975—1979|{{Flagicon|Испания}} [[Алавес|Депортиво Алавес]]|63 (21) |1979—1984|{{Flagicon|Испания}} [[Реал Сарагоса]]|143 (46) |1984—1987|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|85 (40)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1975—1986|{{футбол|Аргентина}} |22 (11)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1988—1991|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|''жастар'' |1991—1994|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Тенерифе (футбол клубы)|Тенерифе]]| |1994—1996|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]| |1996—1997|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]|}} }} '''Хорхе Альберто Франсиско Вальдано Кастельянос''' ({{lang-es|Jorge Alberto Francisco Valdano Castellanos}}; 4 қазан, 1955, [[Лас-Парехас]], [[Санта-Фе (провинция)|Санта-Фе]], [[Аргентина]]) — аргентиналық футболшы, 1970-80 жылдары [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентинаның]] сапында ойнаған шабуылшы. == Мансабы == 16 жасынан "Нюэллс Олд Бойз" клубында ойнай бастады. Төрт жылдай ойнап, Еуропаға келді де, кәрі құрлықта тұрақтап қалды. "Депортиво Алавес", "Реал Сарагоса" клубтарында ойнап, 1984 жылы [[Реал Мадрид|"Реалға"]] ауысты. Корольдық клуб сапында 40 гол соғып, екі жыл қатарынан [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогын]] ұтып алды. [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында екі әлем чемпионатына қатысты. Әсіресе [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986 жылғы әлем біріншілігі]] Вальдано үшін табысты болды, топтық турнирде [[Болгария Ұлттық футбол құрамасы|Болгария]] мен [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Кореяның]] қақпасына бір-бірден гол соғып, құраманың 1/8 финалға шығуына көмегі тиді. Кейін финалдық матчта [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР-дің]] қақпасына құраманың екінші голын соқты. Бұл матчта Аргентина 3:2 есебімен жеңіске жетіп, әлем чемпионы атанды. Футболшылық ғұмырын аяқтаған соң комментатор да, бапкер де болды. Кейін "[[Реал Мадрид|Реалдың]]" бас директоры болды да, 2011 жылы ол қызметтен кетті. ==Жетістіктері== === Ойыншы ретінде === *Аргентина чемпионы: 1974 *Жастар арасындағы әлем чемпионы: 1979 *Испания лига кубогы: 1985 *УЕФА кубогы: 1985, 1986 *Испания кубогы: 1986, 1987, 1988 *Әлем чемпионы: 1986 === Бапкер ретінде === *Испания чемпионы: 1995 ==Сілтемелер== {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Аргентина футболшылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Аргентина футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Алавес ФК ойыншылары]] [[Санат:Ньюэллс Олд Бойз ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Сарагоса ФК ойыншылары]] [[Санат:Тенерифе ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Валенсия ФК жаттықтырушылары]] i33f5k6z01pjp4fp8mkl761ynhsd2tt 0 602967 3637399 2918623 2026-07-31T17:14:25Z 1nter pares 146705 3637399 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Луис Арагонес |толық аты = Хосе Луис Арагонес Суарес |сурет = Luis Aragones.jpg |сурет ені = 300px |туған күні = 28.7.1938 |туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] |қайтыс болған күні = 1.2.2014 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] |азаматтығы = {{байрақ|Испания}} |бойы = 180 |позиция = жартылай қорғаушы |клубтары = {{футбол карьерасы |1957—1958|{{flagicon|Испания|20px}} [[Хетафе Депортиво]]|12 (2) |1958—1960|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|0 (0) |1958—1959|{{аренда}}{{flagicon|Испания|20px}} [[Рекреативо (футбол клубы)|Рекреативо]]|19 (7) |1959—1960|{{аренда}}{{flagicon|Испания|20px}} [[Эркулес (футбол клубы, Аликанте)|Эркулес]]|24 (17) |1960|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид Кастилья|Плюс Ультра]]|8 (11) |1960—1961|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Овьедо]]|13 (4) |1961—1964|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Бетис]]|82 (33) |1964—1974|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|265 (123)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1965—1972|{{flagicon|Испания|20px}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]|11 (3)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1975—1978|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1978|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1979—1980|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1981—1982|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Бетис]]| |1982—1986|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1987|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1987—1988|{{flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]| |1990—1991|{{flagicon|Испания|20px}} [[Эспаньол]]| |1991—1992|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1993—1995|{{flagicon|Испания|20px}} [[Севилья]]| |1995—1997|{{flagicon|Испания|20px}} [[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]| |1997—1998|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Бетис]]| |1999—2000|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Овьедо]]| |2000—2001|{{flagicon|Испания|20px}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]| |2001—2003|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |2003—2004|{{flagicon|Испания|20px}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]| |2004—2008|{{flagicon|Испания|20px}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]| |2008—2009|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахче]]}} }} '''Хосе Луис Арагонес Суарес''' ({{lang-es|José Luis Aragonés Suárez}}; [[28 шілде]] [[1938 жыл]]<ref>https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/3185</ref>, [[Мадрид]] — [[1 ақпан]] [[2014 жыл]], [[Мадрид]]) – [[Испания|испандық]] футболист және жаттықтырушы. Футболшы ретінде «[[Атлетико Мадрид]]» футбол клубында өнер көрсеткен. Осы клубтың құрамында бола отырып, 3 дүркін Испания чемпионатының жеңімпазы (1966, 1970, 1973 жылдар). Жартылай қорғаушы позициясында ойнаған. Жаттықтырушы ретінде Испания футбол құрамасын 2008 Еуропа чемпионатында жеңімпаз атанды. «[[Барселона]]», «[[Атлетико Мадрид|Атлетико»]], «[[Валенсия]]», «[[Севилья]]», «[[Реал Бетис|Бетис»]], «[[Эспаньол]]» футбол клубтарында қызмет атқарған. == Мансабы == === Футболшы карьерасы=== Луис Арагонес Мадриттің [[Орталесса]] ауданында дүниеге келген. Жас футболшыны «Хетафе Депортиво» селекционерлері аңғарды. Кәсіпқой футболшы карьерасын бастайды. [[1958 жыл]]ы әйгілі «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубында [[1960 жыл]]ға дейін құрамында ойнаған. Алайда ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмағандықтан Севильяның «[[Реал Бетис]]» клубына көшеді. 1961 – 1964 жылдар аралығында 82 матч өткізіп 33 гол соққан. 1964 – 1974 жылдар аралығында «Атлетико Мадрид» клубында өзінің өнерін жоғары деңгейде көрсетіп, «рохо-бланкос»шабуылының лидері ретінде клубтың тарихында қалған. 1969-70 жылдары Арагонес «Трофео Пичичи» сыйлығымен марапатталды. Себебі, ең мықты бомбордир атанып, 16 гол соққан. Танымал лақап аты ''«Zapatones»'' (ауд. ''Улкен бутсы''). Өз карьерасын «Бавария» клубымен ойыннан кейін аяқтайды. Карьералық жолында 3 рет қызыл карточканы алған. === Жаттықтырушы карьерасы === 1974-75 сезонында Арагонес «Атлетико Мадрид» клубының жаттақтырушы ұсынысын қабылдайды. Осыдан жаңадан лақап атқа ие болады. Бұл ''«El Sabio de Hortaleza»'' (аудармасы ''Орталеса данасы''). Контракт бітісімен, «Барселона» клубында қызмет етеді. Бұд клубпен Испания кубогын жеңіп алады. [[1993 жыл]]ы «Севилья» клубының жаттықтырушысы болады. 2 сезон аралығында керемет көрсеткіш көрсете алмады. 2004 жылы Испания құрамасының тізгінін ұстады. 2016 жылғы әлем біріншілігінде 1/8 финалда Франциядан сүрінді. 2008 жылғы Еуропа біріншілігінде финалда 1:0 есебімен Германияны ұтып, чемпион атанды. Осы табыстан соң қызметтен босады да, бір жылдай Түркияның "Фенербахче" клубын баптады. 2014 жылы 1 ақпанда Мадридте қайтыс болды. == Жетістіктері == === Футболшы ретінде === * Испания чемпионы (3): 1966, 1970, 1973 * Испания кубогы (2): 1965, 1972 * Испания чемпионатының үздік мергені: 1969 * «Атлетико Мадрид» тарихындағы үздік мерген: 172 гол === Бапкер ретінде === * Испания чемпионы: 1977 * Испания кубогы: 1976, 1985, 1988, 1992 * Испания суперкубогы: 1985 * Құрлықаралық кубок: 1974 * 2008 жылғы Еуропа чемпионы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]][[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Рекреативо ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Бетис ФК ойыншылары]] [[Санат:Испания футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Мальорка ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Реал Бетис ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Барселона ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Эспаньол ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Севилья ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Валенсия ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Фенербахче ФК жаттықтырушылары]] ccxdv3ziqhvrx0upj6fp72t6v9kfb1g 3637400 3637399 2026-07-31T17:14:36Z 1nter pares 146705 3637400 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Луис Арагонес |толық аты = Хосе Луис Арагонес Суарес |сурет = Luis Aragones.jpg |сурет ені = 300px |туған күні = 28.7.1938 |туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] |қайтыс болған күні = 1.2.2014 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] |азаматтығы = {{байрақ|Испания}} |бойы = 180 |позиция = жартылай қорғаушы |клубтары = {{футбол карьерасы |1957—1958|{{flagicon|Испания|20px}} [[Хетафе Депортиво]]|12 (2) |1958—1960|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|0 (0) |1958—1959|{{аренда}}{{flagicon|Испания|20px}} [[Рекреативо (футбол клубы)|Рекреативо]]|19 (7) |1959—1960|{{аренда}}{{flagicon|Испания|20px}} [[Эркулес (футбол клубы, Аликанте)|Эркулес]]|24 (17) |1960|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид Кастилья|Плюс Ультра]]|8 (11) |1960—1961|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Овьедо]]|13 (4) |1961—1964|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Бетис]]|82 (33) |1964—1974|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|265 (123)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1965—1972|{{flagicon|Испания|20px}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]|11 (3)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1975—1978|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1978|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1979—1980|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1981—1982|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Бетис]]| |1982—1986|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1987|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1987—1988|{{flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]| |1990—1991|{{flagicon|Испания|20px}} [[Эспаньол]]| |1991—1992|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |1993—1995|{{flagicon|Испания|20px}} [[Севилья]]| |1995—1997|{{flagicon|Испания|20px}} [[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]| |1997—1998|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Бетис]]| |1999—2000|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Овьедо]]| |2000—2001|{{flagicon|Испания|20px}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]| |2001—2003|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]| |2003—2004|{{flagicon|Испания|20px}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]| |2004—2008|{{flagicon|Испания|20px}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]| |2008—2009|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахче]]}} }} '''Хосе Луис Арагонес Суарес''' ({{lang-es|José Luis Aragonés Suárez}}; [[28 шілде]] [[1938 жыл]]<ref>https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/3185</ref>, [[Мадрид]] — [[1 ақпан]] [[2014 жыл]], [[Мадрид]]) – [[Испания|испандық]] футболист және жаттықтырушы. Футболшы ретінде «[[Атлетико Мадрид]]» футбол клубында өнер көрсеткен. Осы клубтың құрамында бола отырып, 3 дүркін Испания чемпионатының жеңімпазы (1966, 1970, 1973 жылдар). Жартылай қорғаушы позициясында ойнаған. Жаттықтырушы ретінде Испания футбол құрамасын 2008 Еуропа чемпионатында жеңімпаз атанды. «[[Барселона]]», «[[Атлетико Мадрид|Атлетико»]], «[[Валенсия]]», «[[Севилья]]», «[[Реал Бетис|Бетис»]], «[[Эспаньол]]» футбол клубтарында қызмет атқарған. == Мансабы == === Футболшы мансабы === Луис Арагонес Мадриттің [[Орталесса]] ауданында дүниеге келген. Жас футболшыны «Хетафе Депортиво» селекционерлері аңғарды. Кәсіпқой футболшы карьерасын бастайды. [[1958 жыл]]ы әйгілі «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубында [[1960 жыл]]ға дейін құрамында ойнаған. Алайда ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмағандықтан Севильяның «[[Реал Бетис]]» клубына көшеді. 1961 – 1964 жылдар аралығында 82 матч өткізіп 33 гол соққан. 1964 – 1974 жылдар аралығында «Атлетико Мадрид» клубында өзінің өнерін жоғары деңгейде көрсетіп, «рохо-бланкос»шабуылының лидері ретінде клубтың тарихында қалған. 1969-70 жылдары Арагонес «Трофео Пичичи» сыйлығымен марапатталды. Себебі, ең мықты бомбордир атанып, 16 гол соққан. Танымал лақап аты ''«Zapatones»'' (ауд. ''Улкен бутсы''). Өз карьерасын «Бавария» клубымен ойыннан кейін аяқтайды. Карьералық жолында 3 рет қызыл карточканы алған. === Жаттықтырушы карьерасы === 1974-75 сезонында Арагонес «Атлетико Мадрид» клубының жаттақтырушы ұсынысын қабылдайды. Осыдан жаңадан лақап атқа ие болады. Бұл ''«El Sabio de Hortaleza»'' (аудармасы ''Орталеса данасы''). Контракт бітісімен, «Барселона» клубында қызмет етеді. Бұд клубпен Испания кубогын жеңіп алады. [[1993 жыл]]ы «Севилья» клубының жаттықтырушысы болады. 2 сезон аралығында керемет көрсеткіш көрсете алмады. 2004 жылы Испания құрамасының тізгінін ұстады. 2016 жылғы әлем біріншілігінде 1/8 финалда Франциядан сүрінді. 2008 жылғы Еуропа біріншілігінде финалда 1:0 есебімен Германияны ұтып, чемпион атанды. Осы табыстан соң қызметтен босады да, бір жылдай Түркияның "Фенербахче" клубын баптады. 2014 жылы 1 ақпанда Мадридте қайтыс болды. == Жетістіктері == === Футболшы ретінде === * Испания чемпионы (3): 1966, 1970, 1973 * Испания кубогы (2): 1965, 1972 * Испания чемпионатының үздік мергені: 1969 * «Атлетико Мадрид» тарихындағы үздік мерген: 172 гол === Бапкер ретінде === * Испания чемпионы: 1977 * Испания кубогы: 1976, 1985, 1988, 1992 * Испания суперкубогы: 1985 * Құрлықаралық кубок: 1974 * 2008 жылғы Еуропа чемпионы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]][[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Рекреативо ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Бетис ФК ойыншылары]] [[Санат:Испания футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Мальорка ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Реал Бетис ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Барселона ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Эспаньол ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Севилья ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Валенсия ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Фенербахче ФК жаттықтырушылары]] m0tk7o9leoxz1fio4rhm62jbh99ds8u 0 603714 3637392 3523957 2026-07-31T17:10:14Z 1nter pares 146705 3637392 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Теофило Кубильяс |толық аты = Теофило Хуан Кубильяс Арисага |сурет = Teófilo Cubillas.JPG |сурет ені = 225px |сурет атауы = Теофило Кубильяс 2014 жылы |лақап аты = ''El Nene'' |туған күні = 8.3.1949 |туған жері = Пуэнте-Пьедра, [[Лима (аймақ)|Лима]], [[Перу]] |азаматтығы = {{Flagicon|Перу|20px}} [[Перу]] |бойы = 173 |салмағы = 71 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{Flagicon|Перу|20px}} [[Альянса Лима]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1966—1972|{{Flagicon|Перу|20px}} [[Альянса Лима]]|169 (110) |1973|{{Flagicon|Швейцария|15px}} [[Базель (футбол клубы)|Базель]]|10 (3) |1974—1976|{{Flagicon|Португалия|20px}} [[Порту (футбол клубы)|Порту]]|85 (48) |1977—1979|{{Flagicon|Перу|20px}} [[Альянса Лима]]|47 (35) |1979—1983|{{Flagicon|АҚШ|20px}} [[Форт-Лодердейл Страйкерс (1977—1983)|Форт-Лодердейл Страйкерс]]|141 (65) |1984|{{Flagicon|Перу|20px}} [[Альянса Лима]]|4 (4) |1985|{{Flagicon|АҚШ|20px}} [[Саут Флорида Сан]]|6 (3) |1988|{{Flagicon|Перу|20px}} [[Альянса Лима]]|13 (3) |1988|{{Flagicon|АҚШ|20px}} [[Форт-Лодердейл Страйкерс (1988—1994)|Форт-Лодердейл Страйкерс]]|14 (7) |1989|{{Flagicon|АҚШ|20px}} [[Майами Фридом|Майами Шаркс]]|19 (9)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1968—1982|{{Футбол|Перу}} |81 (26)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1988|{{Flagicon|Перу|20px}} [[Альянса Лима]]|}} }} '''Теофило Хуан Кубильяс Арисага''' ({{lang-es|Teófilo Juan Cubillas Arizaga}}; [[8 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Пуэнте-Пьедра]]) — перулік футболшы, жартылай қорғаушы. [[Перу Ұлттық футбол құрамасы|Перу Ұлттық құрамасы]] сапында ойнаған. == Мансабы == Кубильяс үш бірдей әлем чемпионатына қатысты. 1970 жылғы әлем біріншілігінде құраманың топтын шығуына көмектесті. Бұл турнирде Кубильяс бес гол соқты. 1978 жылы да осынша гол соғып, әлем чемпионаттарында енгізген голдар санын 10-ға жеткізіп, мергендер көшінде бірнеше футболшымен 7-орынды бөлісіп тұр. 1985 жылы карьерасын аяқтады. Бірақ кезінде өзі бірнеше жыл доп тепкен "Альянс" командасы әуе апаты кезінде көптеген футболшыларын жоғалтып алды да, командағы жәрдем беру үшін футболшылық мансабын қайта жаңғыртты. Перу құрамасы тарихындағы ең үздік футболшы атанған. == Құрама сапындағы голдары == {| class="wikitable" !Дата !Қарсылас !Есеп !Гол !Турнир |- |8 мамыр 1969 |Колумбия |3:1 |1 |ЖО |- |9 шілде 1969 |Парагвай |2:1 |2 |ЖО |- |17 тамыз 1969 |Боливия |3:0 |1 |ӘЧ-1970 іріктеуі |- |7 ақпан 1970 |Чехословакия |2:1 |1 |ЖО |- |9 ақпан 1970 |Румыния |1:1 |1 |ЖО |- |24 ақпан 1970 |Болгария |5:3 |1 |ЖО |- |2 маусым 1970 |Болгария |3:2 |1 |ӘЧ-1970 |- |6 маусым 1970 |Марокко |3:0 |2 |ӘЧ-1970 |- |10 маусым 1970 |ГФР |1:3 |1 |ӘЧ-1970 |- |14 маусым 1970 |Бразилия |2:4 |1 |ӘЧ-1970 |- |5 сәуір 1972 |Мексика |1:2 |1 |ЖО |- |23 сәуір 1972 |Румыния |2:2 |1 |ЖО |- |4 наурыз 1973 |Гватемала |5:1 |2 |ЖО |- |23 сәуір 1973 |Панама |4:0 |1 |ЖО |- |20 тамыз 1975 |Чили |3:1 |1 |Америка кубогы 1975 |- |30 қыркүйек 1975 |Бразилия |3:1 |1 |Америка кубогы 1975 |- |17 шілде 1977 |Боливия |5:0 |2 |ӘЧ-1978 іріктеуі |- |3 маусым 1978 |Шотландия |3:1 |2 |ӘЧ-1978 |- |11 маусым 1978 |Иран |4:1 |3 |ӘЧ-1978 |} ''ЖО — Жолдастық ойын'' == Жетістіктері == === Командалық === ; Перу құрамасы * Америка кубогы жеңімпазы: 1975 ; «Альянса Лима» * Перу чемпионы (2): 1977, 1978 ; «Порту» * Португалия кубогы: 1977 === Жеке === * Оңтүстік Американың үздік футболшысы: 1972 * Америка кубогының үздік футболшысы: 1975 * Әлем чемпионатындағы үздік жас футболшы: 1970 * ХХ ғасырдағы Перудің үздік футболшысы * Либертадорес кубогының үздік мергені: 1972 (6 гол) * Перу чемпионатының үздік мергені (2): 1966 (19 гол), 1970 (22 гол) * Перу құрамасының үздік мергені: 26 гол * ФИФА 100 тізіміне енген * Үш бірдей әлем чемпионатына қатысқан жалғыз Перу футболшысы == Сілтемелер == * [http://www.worldfootball.net/spieler_profil/teofilo-cubillas/ ''worldfootball.net'' сайтындағы профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319132604/http://www.worldfootball.net/spieler_profil/teofilo-cubillas/ |date=2013-03-19 }}{{ref-de}} [[Санат:Перу футболшылары]] [[Санат:Перу Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Порту ФК ойыншылары]] [[Санат:Базель ФК ойыншылары]] [[Санат:Альянс Лима ФК ойыншылары]] 0n8e38ovat66mlf9fwl37xro5o38tp0 0 603829 3637303 3356547 2026-07-31T13:53:04Z 1nter pares 146705 3637303 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Кристиан Вьери |сурет = |лақап аты = ''Бобо'', ''Бобо-гол'', ''Бобоне'', ''Бизон'' |туған күні=12. 07. 1973 |азаматтығы={{ту|Италия}} |туған жері = Болонья, [[Италия]] |бойы = 186 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1987—1988|{{Flagicon|Аустралия|20px}} [[Маркони Сталлионз]]| |1988—1989|{{Flagicon|Италия|20px}} Санта-Лючиа| |1989—1990|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Прато (футбол клубы)|Прато]]| |1990—1991|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Торино]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1991—1992|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Торино]]|7 (1) |1992—1993|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Пиза (футбол клубы)|Пиза]]|18 (2) |1993—1994|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Равенна (футбол клубы)|Равенна]]|32 (12) |1994—1995|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Венеция (футбол клубы)|Венеция]]|29 (11) |1995—1996|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|19 (7) |1996—1997|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|23 (8) |1997—1998|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|24 (24) |1998—1999|{{Flagicon|Италия|20px}}[[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|22 (12) |1999—2005|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|144 (103) |2005|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|8 (1) |2006|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|7 (3) |2006—2007|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|7 (2) |2007—2008|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Фиорентина]]|26 (6) |2008—2009|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|9 (2)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992—1996|{{Flagicon|Италия|20px}} Италия-21|22 (11) |1993|{{Flagicon|Италия|20px}} Италия (олимп.)|? (?) |1997—2005|{{футбол|Италия}} |49 (23)}} }} '''Кристиан Вьери''' ({{lang-it|Christian Vieri}}; [[12 шілде]] [[1973 жыл|1973]], [[Болонья]]) — [[Италия|италиялық]] [[футбол]]шы, шабуылшы. [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия Ұлттық құрамасында]] ойнаған. == Мансабы == Көптеген Италияның клубтарында ойнаған. Ең ұзақ ойнаған клубы - "[[Интернационале|Интер]]" (Милан). Алты жылдай доп теуіп, 2005 жылы клуб басшыларымен кикілжіңге келді де, "Интердің" бітіспес қарсыласы "[[Милан (футбол клубы)|Миланға]]" ауысты. Интерден кеткен соң тұрақты ойнау практикасын жоғалтып алып, 2009 жылға дейін тағы бірнеше клуб ауыстырып үлгерді. 2009 жылы карьерасын аяқтады. [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында 49 ойын өткізіп, 23 гол соқты. [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаттарында]] нәтижелі ойын көрсеткен италиялық үздік шабуылшылардың бірі. 1998, 2002 жылдарғы әлем біріншіліктерінде 9 гол енгізді. == Жетістіктері == === Командалық === «'''Торино'''» * Италия кубогы: 1992/93 «'''Ювентус'''» * Италия чемпионы: 1996/97 * Континетаралық кубок: 1996 * УЕФА Суперкубогы: 1996 «'''Лацио'''» * Италия суперкубогы: 1998 * Кубок иелері кубогы: 1998/99 «'''Интернационале'''» * Италия кубогы: 2004/05 '''Италия құрамасы''' * Еуропа чемпионы U-21: 1994, 1996 === Жеке === * Италияның жыл футболшысы: 2002 * Испания чемпионатының үздік мергені: 1998 * Италия чемпионатының үздік мергені: 2003 * Италияның жыл футболшысы ('''2'''): 1999, 2002 * ФИФА 100 * Италияның үздік футболшысы: 1999 == Дереккөздер == == Сілтемелер == * [http://calcionews.net/?p=62343 Биографиясынан үзінді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722104104/http://calcionews.net/?p=62343 |date=2020-07-22 }} * [https://web.archive.org/web/20120908063616/http://soccerpress.ru/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8B%D0%B9-%D0%91%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD-%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%80%D0%B8.html Сердитый Бизон (Кристиан Вьери)] * [http://calcionews.net/?p=3309 Алексей Малиновскийдің мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722095432/http://calcionews.net/?p=3309 |date=2020-07-22 }} * [https://web.archive.org/web/20080128072001/http://www.championat.ru/football/article-18018.html Вьери: мені саптан ертерек шығарып тастады] * [https://web.archive.org/web/20090210184903/http://interbelarus.com/publ/2-1-0-17 Биографиясы] * [http://www.day.kiev.ua/99724/ Кристиан Виери — әлемнің ең қымбат футболшысы] * [https://web.archive.org/web/20110108185018/http://www.championat.ru/football/article-74944.html Бобоның оралуы…] {{Бастама}} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Торино ФК ойыншылары]] [[Санат:Венеция ФК ойыншылары]] [[Санат:Аталанта ФК ойыншылары]] [[Санат:Лацио ФК ойыншылары]] [[Санат:Монако ФК ойыншылары]] [[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 9ki6capowrgaw61jmgcfkqkiykrjqpf 0 604183 3637409 3022543 2026-07-31T17:18:06Z 1nter pares 146705 3637409 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Рональд де Бур |толық аты = Рональдус де Бур |сурет = Football against poverty 2014 - Ronald de Boer.jpg |туған күні = 15.5.1970 |туған жері = Хорн, [[Нидерланд]] |азаматтығы = {{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] |бойы = |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{Flagicon|Нидерланд|20px}} Де Зувен| |1983—1988|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|}} |клубтары = {{Футбол карьерасы |1987—1991|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|52 (14) |1991—1993|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Твенте (футбол клубы)|Твенте]]|49 (22) |1993—1998|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|172 (36) |1998—2000|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|33 (1) |2000—2004|{{Flagicon|Шотландия|20px}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|104 (32) |2004—2005|{{Flagicon|Катар|20px}} [[Әл-Райян (футбол клубы)|Аль-Райян]]|22 (3) |2005—2008|{{Flagicon|Катар|20px}} [[Әл-Шамаль (футбол клубы)|Аль-Шамаль]]|56 (7)}} |ұлттық құрамы = {{Футбол карьерасы |1993—2003|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]]|67 (13)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2010—2011|{{Flagicon|Катар|20px}} Катар (олимп.)|асс. |2010—2011|{{Flagicon|Катар|20px}} Катар (23)|асс.}} }} '''Рональд де Бур''' ({{lang-nl|Ronald de Boer}}; [[15 мамыр]] [[1970 жыл|1970]]) — нидерланд футболшысы, жартылай қорғаушы. Бүгінде бапкер. Тағы бір нидерландтық футболшы [[Франк де Бур]]дың сыңары. == Мансабы == "Аякс" футбол мектебінің түлегі. 1988-98 жылдар аралығында "[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]" сапында көптеген жүлделерге қол жеткізді. 1991 жылы "Твентеге ауысқанымен, екі жылдан соң туған клубына қайта оралды. 1998 жылы сыңары Франкпен бірге "[[Барселона (футбол клубы)|Барселонағ]]<nowiki/>а" ауысты. 1999 жылы Испания чемпионы атанып, 2000 жылы Шотландияға "Рейнджерс" сапына ауысты. Шотландиялық клубта төрт маусым ойнаған соң тағы да Франкпен бірге Катар клубтарында екі жылдай ойнап, карьерасына нүкте қойды. [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамада]] 1993-2003 жылдары ойнады. 1998 жылы әлем біріншілігінде жартылай финалға дейін жетті. 2000 жылғы Нидерландта өткен Еуропа чемпионатында да жартылай финалда Италияға жол берді. Осылайша, ағайынды де Бурлар, [[Деннис Бергкамп|Бергкамп]], [[Патрик Клюйверт|Клюйверт]], [[Марк Овермарс|Овермарс]], [[Эдгар Давидс|Давидс]] секілді алтын буын ұлттық құрамада жүлдеге қол жеткізе алмады. == Жетістіктері == * '''Аякс''' : Нидерланд чемпионы (5): 1990, 1994, 1995, 1996, 1998 : Нидерланд кубогы (2): 1993, 1998 : Нидерланд суперкубогы (3): 1993, 1994, 1995 : Нидерландтың үздік футболшысы (2): 1994, 1996 : Чемпиондар Лигасы (1): 1995 : УЕФА суперкубогы (1): 1995 : Құрлықаралық кубок (1): 1995 : Чемпиондар Лигасының финалисі (1): 1996 * '''Барселона''' : Испания чемпионы (1): 1999 * '''Рейнджерс''' : Шотландия чемпионы (1): 2003 : Шотландия кубогы (1): 2002, 2003 : Шотландия Лига кубогы (2): 2002, 2003 * '''Нидерланд құрамасы''' : Әлем чемпионатының жартылай финалисі: 1998 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Нидерланд футболшылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары]] [[Санат:Твенте ФК ойыншылары]] [[Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Әл-Райян ФК ойыншылары]] [[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Нидерланд футбол жаттықтырушылары]] mlo6fgt4vfqzljni3nzzk0cjmmgd9nh 0 604205 3637299 3338697 2026-07-31T13:51:19Z 1nter pares 146705 3637299 wikitext text/x-wiki {{футболшы |есімі = Эдгар Давидс |толық аты = Эдгар Стивен Давидс |лақап аты = ''Питбуль, Жыртқыш'' |сурет = Edgar_Davids.jpg |сурет ені = 260px |туған күні=13. 03. 1973 |туған жері = Парамарибо, [[Суринам]] |азаматтығы = {{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] |бойы = 169<ref name="heightweight">{{cite web|url=http://www.barnetfc.com/team/player-profile/index.aspx?playerid=38403&tcmuri=434965|title=Edgar Davids|publisher=Barnet F.C.|lang=en|accessdate=2012-12-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Cn9dmi7K?url=http://www.barnetfc.com/team/player-profile/index.aspx?playerid=38403|archivedate=2012-12-09}}</ref> |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1985—1991|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1991—1996|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|106 (20) |1996—1998|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|19 (2) |1998—2004|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|159 (8) |2004|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]| 24 (2) |2004—2005|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|16 (0) |2005—2007|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|40 (1) |2007—2008|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|30 (1) |2010|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Кристал Пэлас (футбол клубы)|Кристал Пэлас]]|6 (0) |2012—2013| {{Flagicon|Англия|20px}} [[Барнет (футбол клубы)|Барнет]]|35 (1)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992—1994|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} Нидерланд-21|8 (1) |1994—2005|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд Қлттық футбол құрамасы|Нидерланд]]|74 (6)}} |бапкер клубтары= {{футбол карьерасы |2011—2012|{{Flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|<small>функционер</small> |2012—2014|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Барнет (футбол клубы)|Барнет]]|}} }} '''Эдгар Стивен Давидс''' ({{lang-nl|Edgar Steven Davids}}; [[13 наурыз]] [[1973 жыл]], [[Парамарибо]]) — нидерландылық футболшы, жартылай қорғаушы. Қара көзілдірік тағып ойнағанымен ерекшеленген ойыншы. == Мансабы == Суринамда дүниеге келген, "Аякс" клубының селекционерлерінің көзіне түсіп, Нидерландыға келеді де, "Аякс" футбол мектебінде шыңдалады. Карьерасында "Аякс", "Ювентус", "Барселона" секілді атақты клубтарда ойнап, клубтық деңгейдегі мүмкін болған жүлделердің бәрін ұтып алды. 1994 жылы тұңғыш рет Ирландиямен ойында ұлттық құрама сапында алаңға шықты. 1998 жылғы әлем біріншілігінің 1/8 финалында Югославияның қақпасына 90-минутта гол соғып, құрама 1/4 финалға шығады. == Фактілер == * Балалық шағында шабуылшы болуды армандаған, бірақ бүкіл карьерасында жартылай қорғаныста ойнаған. * 2001-02 маусымда допинг қабылдады деп айыпталып, дисквалификацияға ұшырайды. * ФИФА көзілдірікпен ойнауға рұқсат еткен әлемдегі жалғыз футболшы. == Жетістіктері == «'''Аякс'''» * Нидерланд чемпионы ('''3'''): 1993/94, 1994/95, 1995/96 * Нидерланд кубогы ('''2'''): 1993, 2007 * Нидерланд суперкубогы ('''3'''): 1993, 1994, 1995 * УЕФА кубогы ('''1'''): 1992 * Чемпиондар Лигасы ('''1'''): 1995 * УЕФА Суперкубогы ('''1'''): 1995 * Обладатель Межконтинентального кубка ('''1'''): 1995 «'''Ювентус'''» * Италия чемпионы ('''3'''): 1997/98, 2001/02, 2002/03 * Италия суперкубогы ('''2'''): 2002, 2003 * Интертото кубогы ('''1'''): 1999 «'''Интер'''» * Италия кубогы ('''1'''): 2005 '''Нидерланд құрамасы''' * Әлем чемпионатының жартылай финалисі: 1998 * Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 2000, 2004 === Жеке === * Әлем чемпионатындағы символикалық құрам: 1998 * Еуропа чемпионатындағы символикалық құрам: 2000 * ФИФА 100 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.esdavids.com/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180608074526/http://www.esdavids.com/ |date=2018-06-08 }}{{ref-en}} * [http://www.barnetfc.com/team/player-profile/index.aspx?playerid=38403&tcmuri=434965 Профилі]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804035751/http://www.barnetfc.com/team/player-profile/index.aspx?playerid=38403&tcmuri=434965 |date=2013-08-04 }}{{ref-en}} [[Санат:Нидерланд футболшылары]] [[Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] aiy78d3c8la5y2g2hc69rqjf32zmaum 0 604302 3637395 2972678 2026-07-31T17:11:13Z 1nter pares 146705 3637395 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Фернандиньо | сурет =Fernandinho1.JPG | сурет ені = |азаматтығы= | толық аты = Фернандо Луис Роза |туған күні =4.05.1985 |туған жері =Лондрина, [[Бразилия]] | бойы = 176 | салмағы = 67 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{Flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Сити]] | номері = 25 | жастар клубы = {{футбол карьерасы | 1999—2000 | {{Flagicon|Бразилия}} PSTC| | 2000—2002 | {{Flagicon|Бразилия}} [[Атлетико Паранаэнсе]]|}} | клубтары = {{футбол карьерасы | 2002—2005 | {{Flagicon|Бразилия}} [[Атлетико Паранаэнсе]]|72 (14) | 2005—2013 | {{Flagicon|Украина}} [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтёр (Донецк)]]|184 (31) | 2013— | {{Flagicon|Англия}} [[Манчестер Сити]]|207 (18)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы | 2011— | {{Футбол|Бразилия}} |49 (2)}} }} '''Фернандо Луис Роза''' ({{lang-pt|Fernando Luiz Rosa}}; [[4 мамыр]] [[1985 жыл|1985]], [[Лондрина]], [[Бразилия]]), қысқаша '''Фернандиньо''' ({{lang-pt|Fernandinho}}) — бразилиялық футболшы, "[[Манчестер Сити]]" клубы мен [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасының]] жартылай қорғаушысы. == Мансабы == Кәсіпқой карьерасын 2002 жылы "Атлетико Паранаэнсе" клубында бастап, ол командада үш жылдай ойнап, Еуропаға келді. 2005-13 жылдары Украинаның "[[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтер]]" клубында ойнап, алты рет Украина чемпионы атанды. 2009 жылғы УЕФА кубогының соңғы маусымында (келесі маусымында [[УЕФА Еуропа Лигасы]] боп өзгерді) топ жарды. [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА кубогының]] осы маусымында Фернандиньо алты гол соқты. 2013 жылдан бері Англияның "Манчестер Сити" командасында ойнап келеді. Екі әлем чемпионатына қатысты (2014, 2018). [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем біріншілігінде]] [[Камерун Ұлттық футбол құрамасы|Камерунның]] қақпасына бір гол соқты. Бұл әзірше ірі турнирлерде соққан жалғыз голы. == Жетістіктері == === <big>Клубтық</big> === ; '''«Атлетико Паранаэнсе»''' * Бразилияның күміс жүлдегері: 2004 * Либертадорес кубогының финалисі: 2005 ; '''«Шахтёр Донецк»''' * Украина чемпионы '''(6)''': 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2012/13 * Украина кубогы '''(4)''': 2007/08, 2010/11, 2011/12, 2012/13 * Украина суперкубогы '''(4)''': 2005, 2008, 2010, 2012 * УЕФА кубогы: 2008/09 * Максим Шацких атындағы мергендер клубының мүшесі: 53 гол. ; '''«Манчестер Сити»''' * Англия чемпионы '''(2)''': 2013/14, 2017/18 * Футбол Лигасы кубогы '''(3)''': 2013/14, 2015/16, 2017/18 ; Бразилия * 20-жасқа дейінгі әлем чемпионы: 2003 *Америка кубогының жеңімпазы: 2019 === <big>Жеке</big> === * Прана штатының үздік жас ойыншысы: 2002 * Украинаның үздік ойыншысы: 2007/08 * Украинаның еңбек сіңірген спорт шебері: 2009 ==Сілтемелер== *[https://footpass.ffu.ua/players/50973 Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427163724/https://footpass.ffu.ua/players/50973/ |date=2019-04-27 }} [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Паранаэнсе ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] 8xl6t68asa66fuyw43qz0tis01ezmc4 0 604362 3637410 3034961 2026-07-31T17:18:21Z 1nter pares 146705 3637410 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Сон Хын Мин |сурет = Son Heung-min at 2019 AFC Asian Cup.jpg |сурет ені = 250px |туған күні = 08.07.1992 |туған жері = Чхунчхон, [[Корея Республикасы]] |азаматтығы = {{байрақ|Корея Республикасы}} |салмағы = |бойы = 183 [[сантиметр|см]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]], [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]] |номері = 7 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2008|{{ту|Корея Республикасы}} [[Сеул (футбол клубы)|Сеул]]| |2008—2010|{{ту|Германия}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2010|{{ту|Германия}} Гамбург II|6 (1) |2010—2013|{{ту|Германия}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]|73 (20) |2013—2015|{{ту|Германия}} [[Байер 04]]|62 (21) |2015—|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|232 (93)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2008—2009|{{ту|Корея Республикасы}} Корея-17|18 (7) |2016—2018|{{ту|Корея Республикасы}} Корея-23 (олимп.)|10 (3) |2010—|{{футбол|Корея Республикасы}}|98 (31)}} }} '''Сон Хын Мин''' ({{lang-ko3|손흥민|孫興民}}; 8 шілде 1992, [[Чхунчхон]]) — оңтүстік кореялық футболшы, "[[Тоттенхэм Хотспур]]" клубы мен [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея құрамасының]] шабуылшысы. == Мансабы == === Клубтық === "Сеул" футбол клубының түлегі. Жастар командасында ойнап жүріп-ақ Еуропаға келді. 2008 жылы 16 жасында "[[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]" клубына ауысты. 2010 жылы негізгі командамен екі жылдық келісім шарт жасады. 2010 жылы 30 қазанда "[[Кёльн]]" қақпасына гол соғып, клуб тарихындағы ең жас гол соққан футболшы атанды. 2010 жылы қарашада "Гамбургпен" келісім шарт мерзімін төрт жылға ұзартты. Германия халқы оны "Корей Мюллері" деп атады. 2013 жылы "[[Байер 04|Байерге]]" ауысты. Сол жылы 9 қараша күні бұрынғы командасы "Гамбург" қақпасына хет-трик жасады. Бұл кездесуде "Байер" 5:3 есебімен жеңіске жетті. 2015 жылы "[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхемге]]" өтті. Келісім шарты 2020 жылға дейін жарамды. 2018/19 және 2019/20 маусымдарының қорытындысы бойынша "Тоттенхэмнің" үздік футболшысы атанды. 2020 жылдың 20 қыркүйегінде Сон Англия премьер-лигасының "[[Саутгемптон (футбол клубы)|Саутгемптон]]ға" қарсы матчында покер жасады (5:2). === Ұлттық құрама === Сон Хын Мин 2011 жылы Азия кубогында бес кездесуде алаңға шықты да, Үндістанның қақпасына бір гол соқты. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігінің]] екінші турында [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексиканың]] қақпасына бір гол соқты. Бірақ бұл ойында Оңтүстік Корея 1:2 есебімен ұтылып қалды. ==Сілтемелер== *[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/91845 Профилі] [[Санат:Сеул ФК ойыншылары]] [[Санат:Гамбург ФК ойыншылары]] [[Санат:Байер 04 ФК ойыншылары]] [[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]] [[Санат:Оңтүстік Корея футболшылары]] [[Санат:Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] m66p97nbk7qquyk4h8poph5oa3jfohr 0 604928 3637300 3491144 2026-07-31T13:51:41Z 1nter pares 146705 3637300 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Патрик Виейра |сурет = Patrick Vieira NYCFC.JPG |сурет ені = 230px |толық аты = Патрик Донале Виейра |лақап аты = ''La Pieuvre (Спрут)'' |туған күні = 23.6.1976 |туған жері = Дакар, [[Сенегал]] |азаматтығы = {{Flagicon|Франция|20px}} [[Франция]] |бойы = 192 |салмағы = 82 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Италия|20px}} [[Дженоа]] |қызметі = ''Бас бапкер'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1984—1986|{{Flagicon|Франция|20px}} Трапп| |1986—1991|{{Flagicon|Франция|20px}} Друа| |1991—1993|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Тур (футбол клубы)|Тур]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1993—1995|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Канн (футбол клубы)|Канн]]|49 (2) |1995—1996|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|2 (0) |1996—2005|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал (Лондон)]]|279 (29) |2005—2006|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|38 (5) |2006—2010|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|67 (6) |2010—2011|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Сити]]|28 (3) |'''1993—2011'''|'''Барлығы'''|'''456 (45)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1995—1996|{{Flagicon|Франция|20px}} Франция-21|7 (0) |1997—2010|{{футбол|Франция}}|107 (6)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2013|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Сити]]|^жастар |2013—2015|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Сити]]|^резерв |2016—2018|{{Flagicon|АҚШ|20px}} [[Нью-Йорк Сити (футбол клубы)|Нью-Йорк Сити]]| |2018—2020|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Ницца (футбол клубы)|Ницца]]| |2021—2023|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Кристал Пэлас (футбол клубы)|Кристал Пэлас]]| |2023—2024|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Страсбур (футбол клубы)|Страсбур]]| |2018—2020|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Дженоа]]|}} }} '''Патрик Донале Виейра''' ({{lang-fr|Patrick Donalé Vieira}}; 23 маусым 1976, [[Дакар]]) — француз футболшысы, тегі сенегалдық. Жартылай қорғаныста ойнаған, бүгінде бапкер. Қазір [[Дженоа]] клубын жаттықтырады<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/44395116|title=Patrick Vieira: Former Arsenal captain appointed Nice manager after leaving New York City|date=11 June 2018|website=[[BBC Sport]]|accessdate=2018-06-11|lang=en}}</ref>. == Мансабы == Карьерасының көп бөлігі "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналда]]" өтті. 1996 жылы "[[Милан (футбол клубы)|Миланда]]" бір маусым ойнап, Италия чемпионы атанды да, лондондық клубқа барып қосылды. "Арсеналда" тоғыз маусым доп теуіп, үш рет Англия чемпионы атанды. Бірақ клубтық деңгейдегі халықаралық жүлделерді ұту мақсатында 2005 жылы "[[Ювентус|Ювентусқа]]" кетті. 2005/6 жылғы маусымда Италия чемпиондығын ұтып алғанымен, Италиядағы жемқорлық пен сыбайластық жанжалынан соң "Ювентустың" бұл жетістігі жоққа шықты да, команда В сериясына түсіп кетті. Төменгі лигада ойнағысы келмеген Вьейра "[[Интернационале|Интернационалғ]]<nowiki/>а" ауысты. 2010/11 жылғы маусымда "Манчестер Ситиде" доп тепті. [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында 1997-2010 жылдары ойнап, 1998 жылы әлем чемпионы, 2000 жылы Еуропа чемпионы атанды. == Жетістіктері == ; «Милан» * Италия чемпионы: 1995/96 ; «Арсенал» * Англия чемпионы: 1997/98, 2001/02, 2003/04 * Англия кубогы: 1997/98, 2001/02, 2002/03, 2004/05 ; «Интернационале» * Италия чемпионы: 2006/07, 2007/08, 2008/09 ; «Манчестер Сити» * Англия кубогы: 2010/11 ; Ұлттық құрама * Әлем чемпионы: 1998 * Еуропа чемпионы: 2000 '''Жеке''' * Құрмет легионы ордені: 1998 * Англиядағы жыл футболшысы: 2000/01 * FIFA 100: 2004 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.mcfc.co.uk/Players/Midfielders/Patrick-Vieira Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415062752/http://www.mcfc.co.uk/Players/Midfielders/Patrick-Vieira |date=2016-04-15 }}{{ref-en}} * {{Sports.ru|1046391}} * [http://1/premiership/archive.php?subaction=showfull&id=1120502373&archive=&start_from=&ucat=120& A Tearful Divorce]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://skysports.planetfootball.com/ARTICLE.ASP?ID=291932 Новость о переходе Виейра в Ювентус]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0804&L=en&stagione=2006/07 Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405225707/http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0804&L=en&stagione=2006%2F07 |date=2008-04-05 }}{{ref-en}} * [http://www.peoples.ru/sport/football/patrik_viera/ Патрик Виейра] {{Бастама}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] iw6tzitzpknoz18jz3696gpea0kz2wg 0 607440 3637389 2734436 2026-07-31T17:09:17Z 1nter pares 146705 3637389 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Дженнаро Гаттузо | сурет = Lausanne vs Sion 27 february 2013 - Gennaro Gattuso.jpg | толық аты = Дженнаро Иван Гаттузо |туған күні=9.01.1978|азаматтығы={{байрақ|Италия}}| туған жері = [[Корильяно-Калабро]], [[Калабрия]], [[Италия]] | бойы = 177 | салмағы = 77 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] | қызметі = ''бас бапкер'' | жастар клубы = {{футбол карьерасы |1990—1997|{{flagicon|Италия|20px}} [[Перуджа (футбол клубы)|Перуджа]]||}} | клубтары = {{футбол карьерасы |1996—1997|{{flagicon|Италия|20px}} [[Перуджа (футбол клубы)|Перуджа]]|10 (0) |1997—1998|{{flagicon|Шотландия|20px}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|34 (3) |1998—1999|{{flagicon|Италия|20px}} [[Салернитана]]|25 (0) |1999—2012|{{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|335 (9) |2012—2013|{{flagicon|Швейцария|20px}} [[Сьон (футбол клубы)|Сьон]]|27 (1)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2000—2010|{{футбол|Италия}}|73 (1)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2013|{{flagicon|Швейцария|20px}} [[Сьон (футбол клубы)|Сьон]]| |2013|{{flagicon|Италия|20px}}[[Палермо (футбол клубы)|Палермо]]| |2014—2015|{{flagicon|Грекия|20px}} [[ОФИ (футбол клубы)|ОФИ]]| |2015—2017|{{flagicon|Италия|20px}} [[Пиза (футбол клубы)|Пиза]]| |2017|{{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан (Примавера)]]| |2017—2019|{{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]| |2019—|{{flagicon|Италия|20px}} [[Наполи]]|}}}} '''Дженнаро Иван Гаттузо''' ({{lang-it|Gennaro Ivan Gattuso}}; [[9 қаңтар]] [[1978 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/5813</ref>, [[Корильяно-Калабро]], [[Калабрия]], [[Италия]]) — италиялық футболшы, жартылай қорғаушы, қазір бапкер. == Мансабы == "Перуджа" футбол клубының түлегі. Кейін "Рейнджерс" клубында да доп тепті. Дегенмен оның бағы "[[Милан (футбол клубы)|Миланда]]" ашылды. "Миланда" 13 маусым ойнап, екі рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]] мен [[УЕФА Суперкубогы|УЕФА Суперкубогын]] ұтып алды. 2007 жылы Құрлықаралық кубоктың иесі атанды. 2012 жылы "Сьон" клубына ауысты да, 2013 жылы осы клубтың бас жаттықтырушысы боп тағайындалды. Бірақ нәтижелері көңілдегідей болмай, ол қызметтен босады. Бапкерлік мансабында "Палермо", "Пиза", ОФИ командаларын жаттықтырып, 2017 жылы жазда "Милан" командасының бас бапкері боп бекітілді. [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамада]] 2000-10 жылдары ойнады. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылы]] әлем чемпионы атанды. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === «'''Милан'''» * Италия чемпионы ('''2'''): 2003/04, 2010/11 * Италия кубогы: 2003 * Италия суперкубогы ('''2'''): 2004, 2011 * Чемпиондар лигасы ('''2'''): 2003, 2007 * УЕФА суперкубогы ('''2'''): 2003, 2007 * Клубтар арсындағы әлем чемпионы: 2007 * Гаэтано Ширеа сыйлығының иегері (2012) '''Ұлттық құрама''' * Еуропа чемпионы (21 жасқа дейін): 2000 * Әлем чемпионы: 2006 == Қатысқан турнирлері == * Жастар арасындағы Еуропа чемпионаты: 2000 * Әлем чемпионаты: 2002, 2006, 2010 * Еуропа чемпионаты: 2004, 2008 * Конфедерациялар кубогы: 2009 == Жеке өмірі == Әйелі Моника шотландиялық, бірақ ұлты италиялық. Онымен 1998 жылы "Рейнджерсте" ойнап жүргенде танысқан. Габриелла атты қызы мен Франческо атты ұлы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20070709202734/http://www.championat.ru/football/article-11831.html Статья на сайте Чемпионат.ру] * [http://www.footballdatabase.com/site/players/index.php?dumpPlayer=44 Статистикасы]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20101229024600/http://www.acmilan.su/dzhennaro-gattuzo.html Биография және статистика] * [https://web.archive.org/web/20110222015457/http://news.sportbox.ru/category/Tegi/Dzhennaro-Gattuzo Гаттузо жайлы жаңалықтар] [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Перуджа ФК ойыншылары]] [[Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Сьон ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Наполи ФК жаттықтырушылары]] lgx6w685mzzaaq9oxcz2ihfacwjr8ic 0 608604 3637408 3503291 2026-07-31T17:17:47Z 1nter pares 146705 3637408 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Нилтон Мендес |толық аты = Нилтон Перейра Мендес |сурет = Mendes.jpg |туған күні = 7.1.1976 |туған жері = [[Говернадор-Валадарис]], [[Бразилия]] |қайтыс болған күні = 18.9.2006 |қайтыс болған жері = Қарағанды, Қазақстан |азаматтығы = {{Flagicon|Бразилия}} [[Бразилия]] |бойы = 180 |салмағы = 78 |позиция = шабуылшы |жастар клубы = {{футбол карьерасы||{{Flagicon|Бразилия}} [[Атлетико Минейро]]|| ||{{Flagicon|Бразилия}} [[Интернасьонал Лимейра]]||}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1998|{{Flagicon|Ресей}} [[Жемчужина-Сочи|Жемчужина (Сочи)]]|25 (2) |1999—2001|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс ФК]]|76 (43) |2002—2004|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Женіс (Астана)]]|71 (20) |2004|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|16 (6) |2005|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс (Астана)]]|26 (7) |2006|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|11 (3) }} }} '''Нилтон Перейра Мендес''' ({{lang-pt|Nilton Pereira Mendes}}; [[7 қаңтар]] [[1976 жыл]], [[Говернадор-Валадарис]], [[Бразилия]] — [[18 қыркүйек]] [[2006 жыл]], [[Қарағанды]], [[Қазақстан]]) — бразилиялық футболшы, шабуылшы. == Мансабы == Футболдағы жолын [[Бразилия|Бразилиядағы]] "[[Атлетико Минейро]]", "Интернасьонал Лимейра" клубтарында бастап, 1998 жылы Ресейдің "Жемчужина" клубына ауысты. 1999 жылы Қазақстанның "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]" клубының бапкері Антолий Чернов өз клубына шақырды. Содан 2006 жылы 18 қыркүйек күні қайтыс болғанға дейін қазақ клубтарында доп тепті. 2000 жылы 21 доппен Қазақстан чемпионатының үздік мергені атанды. Сол жетістігі арқылы Қазақстанның үздік футболшысы атанды. Кейін "[[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]", "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]" клубтарында доп тепті. 2006 жылы 18 қыркүйек күні кеше кезекті жаттығудан өзін кенет нашар сезінді де, ауруханаға жеткізілгенше қайтыс болды<ref>http://sport.gazeta.kz/art/?aid=25302 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003123841/http://sport.gazeta.kz/art/?aid=25302 |date=2011-10-03 }}</ref>. 2017 жылы Қазақстан чемпионатындағы мерген футболшылар енетін Нилтон Мендес клубы ашылды. == Жетістіктері == === Жеке === * Қазақстан чемпионатының үздік мергені: 2000 (21 гол) * Қазақстанның үздік легионер футболшысы: 2002 * Қазақстан Республикасының спорт шебері === Командалық === * Қазақстан чемпионы: 1999 * Қазақстан кубогы: 2002, 2005 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://kaz-football.kz/mclub/ Нилтон Мендес клубы] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:7 қаңтарда туғандар]] [[Санат:18 қыркүйекте қайтыс болғандар]][[Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Минейро ФК ойыншылары]] [[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] f7gt69vt7pxpml78nvbfreipsk15anv 0 609763 3637306 3097386 2026-07-31T13:53:58Z 1nter pares 146705 3637306 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Клаудио Каниджа |толық аты = Клаудио Пауль Каниджа |сурет = Caniggia atalanta.jpg |туған күні = 9.01.1967 |азаматтығы = {{байрақ|Аргентина}} |туған жері = {{туғанжері|Эндерсон|Эндерсонда}}, [[Аргентина]] |бойы = 174 |салмағы = |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1982—1985|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Ривер Плейт]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1985—1988|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Ривер Плейт]]|53 (8) |1988—1989|{{flagicon|Италия|20px}} [[Эллас Верона|Верона]]|21 (3) |1989—1992|{{flagicon|Италия|20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|85 (26) |1992—1994|{{flagicon|Италия|20px}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|15 (4) |1994—1995|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Бенфика]]|23 (8) |1995—1999|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Бока Хуниорс]]|74 (32) |1999—2000|{{flagicon|Италия|20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|17 (1) |2000—2001|{{flagicon|Шотландия|20px}} [[Данди (футбол клубы)|Данди]]|21 (7) |2001—2003|{{flagicon|Шотландия|20px}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|50 (12) |2003—2004|{{flagicon|Катар|20px}} [[Катар СК]]|15 (5) |2012|{{flagicon|Англия|20px}} [[Уэмбли (футбол клубы)|Уэмбли]]|0 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1987—2002|{{футбол|Аргентина}}|50 (16)}} }} '''Клаудио Пауль Каниджа''' ({{lang-es|Claudio Paul Caniggia}}; [[9 қаңтар]] [[1967 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/10367</ref>, [[Эндерсон]], [[Аргентина]]) — аргентиналық футболшы, шабуылшы. [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина құрамасының]] экс-футболшысы. 1990, 1994, 2002 жылдары әлем чемпионатына қатысқан. Тағы бір Аргентиналық футболшы [[Диего Армандо Марадона|Диего Марадонаның]] жақын досы. == Мансабы == === Клубтық === Карьерасын "Ривер Плейтте" бастады. 1988 жылға дейін ойнап, [[Италия|Италияға]] ауысты да, "Верона", "Аталанта", "[[Рома (футбол клубы)|Рома]]" секілді клубтарда доп тепті. 1994 жылы "[[Бенфика|Бенфикаға]]" ауысып, бір маусым ойнады да, отанына — "Ривер Плейттің" бітіспес қарсыласы "Бока Хуниорсқа" оралды. Аргентиналық клубта ә дегенде тәуір ойнағанымен, кейіндеу негізгі құрамға онша іліге алмай, Еуропаға кетуге мәжбүр болды. 1999 жылы "Аталантаға" қайта оралып, бір жылдан соң күтпеген жерде [[Шотландия]] чемпионатында, "Данди" клубында ойнады. "Дандидегі" нәтижелі ойыны "Рейнджерс" клубының басшыларын қызықтырды да, 2001 жылы жазда глазголық команданың сапына кеп қосылды. Үш маусым ойнап, катарлық ақшалы клубтардың біріне кетті де, 2004 жылы футболмен қоштасты. === Ұлттық құрамада === [[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990 жылғы әлем чемпионатында]] екі рет көзге түсті. 1/8 финалда [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилиямен]] ойында Марадонаның алаң ортасынан бір өзі өрбіткен нәтижелі аяқтады. Жартылай финалда [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италиямен]] ойында есепті теңестіріп, құраманы жеңілістен құтқарып қалды. 1994 жылы [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|АҚШ-та өткен әлем чемпионатыны]]<nowiki/>ң екінші ойынында [[Нигерия Ұлттық футбол құрамасы|Нигерияның]] қақпасына екі гол соқты да, құраманың жеңісіне үлес қосты. Бірақ осы ойыннан соң құраманың көш басшы ойыншысы Марадона допингпен ұсталып, чемпионаттан шеттетілді. Марадона кеткен соң Каниджаның да ойыны көңілдегідей болмай, 1/8 финалда [[Румыния Ұлттық футбол құрамасы|Румыниядан]] ұтылып қалды. [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998 жылғы әлем біріншілігіне]] Даниэль Пассарелланың "футболшылары ұзын шашпен ойнамасын" деген талабын орындамағандықтан бара алмай қалды. Сол күйі Каниджа құрамада ешқашан ойнамайды деген де болжамдар болды, бірақ 2001 жылы "Рейнджерс" командасындағы керемет ойынынан соң 2002 жылғы әлем біріншілігіне бару үшін құрамаға шақыртылды. [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылғы біріншілікте]] бір ойында да алаңға шыққан жоқ, топтық кезеңнің соңғы турындағы [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швециямен]] ойында төрешіге айтқан ауыр сөзі үшін қосалқы құрамда отырған жерінен алаңнан қуылды. Құрама ол чемпионатта топтан шыға алмады да, Каниджа құрамадағы карьерасына нүкте қойды. == Жетістіктері == === Командалық === * ӘЧ күміс жүлдегері — 1990 * Америка кубогының жеңімпазы — 1991 * Конфедерациялар кубогының жеңімпазы — 1992 * Аргентина чемпионы — 1985/86, 1998 (апертура) * Шотландия чемпионы — 2002/03 * Шотландия Лигасының кубогы — 2001/02, 2002/03 * Шотландия кубогы — 2002/03 * Катар кубогы — 2003/04 * Либертадорес кубогы — 1986 * Құрлықаралық кубок — 1986 * Америкааралық кубок — 1987 == Қатысқан турнирлері == * Америка кубогы: 1987, 1989, 1991 * Әлем чемпионаты: 1990, 1994, 2002 * Конфедерациялар кубогы: 1992 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.footballplayers.ru/players/Caniggia_Claudio.html Статья на сайте «Футболисты мира»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108075853/http://www.footballplayers.ru/players/Caniggia_Claudio.html |date=2018-11-08 }} [[Санат:9 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Аргентина футболшылары]][[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ривер Плейт ФК ойыншылары]] [[Санат:Эллас Верона ФК ойыншылары]] [[Санат:Аталанта ФК ойыншылары]] [[Санат:Рома ФК ойыншылары]] [[Санат:Бенфика ФК ойыншылары]] [[Санат:Бока Хуниорс ФК ойыншылары]] [[Санат:Данди Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары]] 5bennxun9x6xn3fx0geg6emjx7sso4c 0 610687 3637301 2907952 2026-07-31T13:52:01Z 1nter pares 146705 3637301 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі=Харис Сеферович | сурет = Haris Seferović 2018.jpg | туған күні = 22.02.1992 | туған жері = {{туғанжері|Зурзе|Зузреде}}, [[Швейцария]] |азаматтығы={{ту|Швейцария}} | бойы = 185. | салмағы = 83 | позиция = шабуылшы | қазіргі клуб = {{flagicon|Португалия|20px}} [[Бенфика]] | номері = 14 | жастар клубы = {{футбол карьерасы|1999—2004|{{flagicon|Швейцария|15px}} [[Зурзе (футбол клубы)|Зурзе]]| |2004—2007|{{flagicon|Швейцария|15px}} [[Люцерн (футбол клубы)|Люцерн]]| |2007—2009|{{flagicon|Швейцария|15px}} [[Грассхопперс]]}} | клубтары = {{футбол карьерасы|2009—2010|{{flagicon|Швейцария|15px}} [[Грассхопперс]]|3 (0) |2010—2013|{{flagicon|Италия|20px}} [[Фиорентина]]|8 (0) |2011—2012|{{аренда}}{{flagicon|Швейцария|15px}} [[Ксамакс]]|10 (2) |2012|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Лечче (футбол клубы)|Лечче]]|5 (0) |2013|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Новара (футбол клубы)|Новара]]|7 (5) |2013—2014|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Сосьедад|Реал Сосьедад]]|24 (2) |2014—2017|{{flagicon|Германия|20px}} [[Айнтрахт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)|Айнтрахт Франкфурт ФК]]|87 (17) |2017—|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Бенфика]]|27 (7)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2011—2013|{{flagicon|Швейцария|15px}} Швейцария-21|11 (3) |2013—|{{футбол|Швейцария}}|59 (17)}} }} '''Харис Сеферович''' ({{lang-bs|Haris Seferović}}; [[22 ақпан]] [[1992 жыл|1992]], [[Зурзе]], [[Швейцария]]) — швейцариялық футболшы, "[[Бенфика]]" клубы мен [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария ұлттық құрамасының]] ойыншысы. == Мансабы == === Клубтық === Сеферовичтің тегі босниялық. 1999 жылы туған қаласындағы "Зузре" клубының академиясында оқи бастады. Бес жыл ішінде академиядағы ең үздік шәкірттердің бірі атанды. 2004 жылы 12 жасында "[[Люцерн (футбол клубы)|Люцерн]]" академиясына ауысты. Үш жылдай оқып, 2007 жылы "[[Грассхопперс]]" академиясына ауысты да, 2009 жылы кәсіпқой карьерасын осы клубта бастады. 2009/10 жылғы маусымда "Грасхопперс" сапында үш ойында алаңға шықты. Бір жылдан соң "[[Фиорентина|Фиорентинамен]]" келісім шарт жасасып, онда бір маусымдай доп тепті. 2011 жылы отанына оралып, "Ксамакс" сапында арендада ойнай бастады. 2012 жылы қаңтарда "Фиорентинаға" оралып, енді "Лечче" клубына жалға берілді. Кейін "Новарада" бір жыл тағы да арендада ойнап, "[[Реал Сосьедад|Реал Сосьедадқа]]" түпкілікті ауысты. 2014-17 жылдары "[[Айнтрахт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)|Айнтрахт]]" клубында доп тепті. 2017 жылы жазда "[[Бенфика]]" сапына өтті. === Ұлттық құрама === Швейцарияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады. Негізгі құрамада тұңғыш рет 2013 жылы алаңға шықты. == Жетістіктері == === Командалық === ; Айнтрахт (Франкфурт) * Германия кубогының финалисі: 2016/17 ; Швейцария * 17 жасқа дейінгі әлем чемпионатының жеңімпазы (2009) === Жеке === * Швейцарияның үздік жас футболшысы: 2009 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.ceroacero.es/jugador/haris_seferovic/2009_2010/ficha/139/default/102379 Профилі]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:22 ақпанда туғандар]] [[Санат:Грассхопперс ФК ойыншылары]] [[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]] [[Санат:Ксамакс ФК ойыншылары]] [[Санат:Лечче ФК ойыншылары]] [[Санат:Новара ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары]] [[Санат:Айнтрахт Майндағы Франкфурт ФК ойыншылары]] [[Санат:Бенфика ФК ойыншылары]] [[Санат:Швейцария футболшылары]] dltqxbdl2mzetw3k6421wtpsr092ts4 0 613712 3637396 3634446 2026-07-31T17:11:39Z 1nter pares 146705 3637396 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Уле Гуннар Сульшер | сурет = Ole Gunnar Solskjaer Trondheim2011-1.jpg | туған күні = 26.2.1973 | туған жері={{туғанжері|Кристиансунн|Кристиансуннда}}, [[Норвегия]] | азаматтығы={{байрақ|Норвегия}} | бойы = 178 | позиция = шабуылшы | қазіргі клуб = | қызметі = | жастар клубтары = {{футбол карьерасы |1989—1990|{{flagicon|Норвегия|20px}} [[|Клаусененген (футбол клубы)|Клаусененген]]}} | клубтары = {{футбол карьерасы |1990—1994|{{flagicon|Норвегия|20px}} [[Клаусененген (футбол клубы)|Клаусененген]]|109 (115) |1994—1996|{{flagicon|Норвегия|20px}} [[Мольде (футбол клубы)|Молде]]|42 (31) |1996—2007|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|235 (91) |1990—2007|'''Барлығы''' |'''386 (237)'''}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1994—1995|{{flagicon|Норвегия|20px}} Норвегия-21|19 (9) |1995—2007|{{футбол|Норвегия}}|67 (23)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2008—2011|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]-2| |2011—2014|{{flagicon|Норвегия|20px}} [[Мольде (футбол клубы)|Молде]]| |2014|{{flagicon|Англия|20px}} [[Кардифф Сити]]| |2015—2018|{{flagicon|Норвегия|20px}} [[Мольде (футбол клубы)|Молде]]| |2018—2021|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]| |2025|{{Ту|Түркия}} [[Бешикташ]] }} }} '''Уле Гуннар Сульшер'''<ref>кей ақпарат көздерінде Уле Гуннар Солскьяр деп те жазылып жүр</ref> ({{lang-no|Ole Gunnar Solskjær}}; [[26 ақпан]] [[1973 жыл|1973]], [[Кристиансунн]], [[Мёре-ог-Ромсдал]]) — норвег футболшысы, шабуылшы. Қазір бапкерлікпен айналысады. 1997-2007 жылдары [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия Ұлттық құрамасында]] ойнады. "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедтің]]" аңызға айналған футбошыларының бірі, 11 маусым бойы ешқайда ауыспай, осы клубта өнер көрсетті. Бапкерлік карьерасын норвегиялық клубтарды баптаудан бастады да, 2018 жылдың соңында "Манчестер Юнайтедке" уақытша бапкер болып тағайындалды. Бұл қыызметті 2021 жылдың 21 қарашасына дейін атқарды. == Мансабы == === Футболшы мансабы === Карьерасын Норвегияның үшінші дивизионында ойнайтын "Клаусененген" клубында бастады. Бұл клубта нәтижелігігі тым жоғары болды, 109 кездесуде 115 гол соқты. 1994 жылы жоғары дивизион өкілі "Мольде" футболшыны өз қатарына шақырды. "Мольде" сапында да жиі гол соғып, ұлттық құрамаға шақыртылды. 1996 жылы жазда "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедке]]" ауысты. Манчестерлік клубтың [[Алан Ширер|Алан Ширермен]] жасаған сәтсіз трансфері нәтиже бермеді, Сульшер келген соң Ширер "[[Ньюкасл Юнайтед|Ньюкаслға]]" ауысып кетті. Сульшер "Манчестер Юнайтед" сапындағы алғашқы ойынында-ақ гол соқты. 1996 жылы 25 тамызда "[[Блэкберн Роверс|Блэкберн Роверспен]]" ойында матч барысында алаңға шығып, алты минуттан соң нәтижелі соққы жасады. Бір қызығы, 2007 жылы 31 наурызда "Манчестер" сапындағы соңғы голын да осы "Блэкберннің" қақпасына соқты, тағы да ойынға тыңнан қосылып, алты минуттан соң. Алғашқы маусымда Англия чемпионатында 18 гол соқты. 1998/99 жылғы маусым Сульшер үшін табысты болды, "Манчестер Юнайтед" Англия чемпионы атанды, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1998/99|УЕФА Чемпиондар кубогын]], Англия кубогын ұтты. Әсіресе 1999 жылы 26 мамырдағы Чемпиондар Лигасының [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1999|финалы]] Сульшердің есінде мәіңгі қалды: "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариядан]]" 0:1 есебімен ұтылып тұрғанда [[Тедди Шерингем]] екеуі ойынға қосылып, бір-бір голдан соқты да, "Манчестер Юнайтед" 2:1 есебімен жеңіске жетті. "Манчестер Юнайтедтің" бапкері [[Алекс Фергюсон|Сэр Алекс Фергюсон]] Сульшерді көбінен ойын ортасында матчқа қосып отырды да, Сульшер көбінде гол соғып жатты. Сонысына қарап оны "супер алмасушы" деп атап кетті. Карьерасының соңғы жылдарында жиі жарақаттанумен болды да, көзге түспей қойды. 2006 жылы клубпен жаңа келісім шарт жасасқанына қарамастан, 2007 жылы тамыз айында жарақатының кесірінен амалсыз футболмен қоштасты. === Бапкерлік мансабы === 2007 жылы "Манчестер Юнайтедтің" жасөспірімдер клубын жаттықтырды. 2010 жылы "[[Мольде (футбол клубы)|Мольде]]" клубында бас жаттықтырушы болды. Бапкер ретінде де табыссыз болмады, 2011, 2012 жылдары Норвегия чемпионы атанды. 2014 жылы қаңтар айында "Кардифф Ситидің" бас жаттықтырушысы болды, бірақ нәтиже көрсете алмай, сол жылы қыркүйекте ол қызметтен босады. 2015-18 жылдары тағы да "Мольде" клубының бас жаттықтырушысы болды. 2018 жылдың соңына қарай "Манчестер Юнайтед" тым нашарлап кетті де, бас бапкер [[Жозе Моуриньо]] қызметтен босады. Орнына Сульшер уақытша бапкер міндетін атқарушы боп тағайындалды. Алғашқы ойында-ақ "Манчестер" 5:1 есебімен "Кардифф Ситиді" ұтты. Алғашқы сегіз ойында Сульшердің командасы сегіз жеңіске қол жеткізді, бұрын-соңды Манчестерлік клубтың ешқандай бапкері мұндай сәтті дебют жасаған емес. 2019 жылы наурыз айында ресми түрде "Манчестер Юнайтедтің" бапкері боп тағайындалды. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === ; Манчестер Юнайтед * Англия чемпионы ('''6'''): 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2006/07 * Англия кубогы ('''2'''): 1999, 2004 * Чемпиондар Лигасы: 1999 * Англия суперкубогы ('''2'''): 1996, 2003 * Құрлықаралық кубок: 1999 === Бапкер ретінде === ; Манчестер Юнайтед (21) * Ланкашир үлкен кубогы: 2009 * Манчестер үлкен кубогы: 2009 ; Молде * Норвегия чемпионы ('''2'''): 2011, 2012 * Норвегия кубогы: 2013 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.manutd.com/en/Home/Players%20And%20Staff/Legends/Ole%20Gunnar%20Solskjaer.aspx Биографиясы]{{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/bsp/hi/football/statistics/players/s/solskjaer_27363.stm Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626173105/http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/bsp/hi/football/statistics/players/s/solskjaer_27363.stm |date=2007-06-26 }}{{ref-en}} [[Санат:26 ақпанда туғандар]] [[Санат:Норвегия футболшылары]] [[Санат:Норвегия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Мольде ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Норвегия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Мольде ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Кардифф Сити ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Бешикташ ФК жаттықтырушылары]] jcknzhmxkuc9kcvypam088iqob9eaxz 0 616049 3637391 3636075 2026-07-31T17:09:55Z 1nter pares 146705 3637391 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Винисиус Жуниор |сурет = Vinicius Jr 2021.jpg |сурет ені = 220px |толық аты = Винисиус Жозе Пайсан де Оливейра Жуниор |туған күні = 12.07.2000 |туған жері = Сан-Гонсалу,[[Рио-де-Жанейро]] [[Бразилия]] |азаматтығы = {{Flagicon|Бразилия|20px}} [[Бразилия]] |бойы = 176 [[сантиметр|см]]<ref name="realmadrid.com">[https://www.realmadrid.com/en/football/squad/vinicius-paixao-de-oliveira-junior- Vinicius Jr. | Real Madrid CF<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |салмағы = 73 [[килограмм|кг]]<ref name="realmadrid.com" /> |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 7 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2005—2017|{{ту|Бразилия}} [[Фламенго]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2017—2018|{{ту|Бразилия}} [[Фламенго]]|37 (7) |2018—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|206 (61) |2018|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид Кастилья]]|5 (4) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2015—2016|{{ту|Бразилия}} Бразилия-15|10 (7) |2016—2017|{{ту|Бразилия}} Бразилия-17|19 (17) |2018—2019|{{ту|Бразилия}} Бразилия-20|4 (0) |2019—|{{футбол|Бразилия}}|41 (7)}} }} '''Винисиус Жозе Пайсан де Оливейра Жуниор''' ({{lang-pt|Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior}}; [[12 шілде]] [[2000 жыл]], [[Сан-Гонсалу (Рио-де-Жанейро)|Сан-Гонсалу]], [[Бразилия]]), немесе жай ғана '''Винисиус Жуниор''' ({{lang-pt|Vinícius Júnior}}) — бразилиялық футболшы, "[[Реал Мадрид]]" клубы мен [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасының]] шабуылшысы. == Мансабы == === Клубтық === 2005 жылдан бері «[[Фламенго]]<nowiki/>» клубының академиясының ойыншысы болды. 16 жасында Кубок Сан-Паулу турнирінде ең үздік қаптал шабуылшысы атанды. 2017 жылдың 13 мамырында Бразилия чемпионатында «[[Атлетико Минейро]]» клубына қарсы бастапқы құрамда дебют жасады<ref>{{cite web |url=http://www.mundodeportivo.com/futbol/real-madrid/20170514/422551482521/el-merengue-vinicius-jr-debuta-a-los-16-anos-como-profesional.html |title=El ‘merengue’ Vinicius Jr. debuta a los 16 años como profesional |publisher=MundoDeportivo.com |date=2017-05-14 |lang=pt |access-date=2017-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404003724/https://www.mundodeportivo.com/futbol/real-madrid/20170514/422551482521/el-merengue-vinicius-jr-debuta-a-los-16-anos-como-profesional.html |archive-date=2019-04-04 |deadlink=yes }}</ref>. Осы ойыннан кейін Винисиус Фламенгомен келісім шартты ұзартты. Жаңа келісімшартта 16 жасар шабуылшының айлығы және өтемақыcы 30 дан 45 миллион евроға өсті<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1051294010.html|title=Новый контракт|lang=pt|access-date=2017-11-04|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107015436/https://www.sports.ru/football/1051294010.html|deadlink=no}}</ref>. 2017 жылдың 10 шілдесінде Оңтүстік Америка кубогында [[Палестино]] клубына қарсы карьерасындағы алғаш голын салды<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qnYPrdvaZsA|title=Первый гол|lang=pt}}</ref>. [[Фламенго]] бұл ойында 5:0 есебімен жеңіске жетті<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/stat/football/676/match/1192654.html#stat|title=Фламенго-Палестино|lang=pt|access-date=2017-11-04|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022821/https://www.sports.ru/stat/football/676/match/1192654.html#stat|deadlink=no}}</ref>. Он күннен кейін Бразилия чемпионатында [[Атлетико Гоияниенсе]] клубына қарсы өзінің алғашқы дубльын салды<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Rv2m8rc6wnk|title=Первый дубль|lang=pt}}</ref>. Матч 2:0 есебімен аяқталды<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/stat/football/305/match/1181649.html#stat|title=Фламенго-Атлетико Гоияниенсе|lang=pt|access-date=2017-11-04|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107010914/https://www.sports.ru/stat/football/305/match/1181649.html#stat|deadlink=no}}</ref>. === Ұлттық құрама === Бразилияның 15, 18, 20 жасқа дейінгі құрамаларында өнер көрсетті. 2019 жылдың 28 ақпанында Винисиус алғаш рет [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасына]] [[Панама Ұлттық футбол құрамасы|Панама]] мен [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехияға]] қарсы жолдастық кездесуге шақырылды.<ref>{{cite web|url=https://www.sportsnet.ca/soccer/vinicius-junior-called-brazil-national-team-first-time/|title=Vinicius Junior called up to Brazil national team for first time|publisher=sportsnet.ca}}</ref> Винисиус 2021 жылдың 9 маусымында Бразилияның [[Футболдан Америка кубогы 2021|2021 жылғы Америка Кубогының]] құрамына енді.<ref>{{cite web|url=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/selecao-brasileira-e-convocada-para-a-copa-america-2021|title=Tite define convocados da Seleção Brasileira para a Copa América 2021|publisher=Brazilian Football Confederation|language=pt}}</ref> == Жетістіктері == === Командалық === ; «Фламенго» * Гуанабара кубогы: 2018 *Бразилия кубогының финалисі: 2017 *Оңтүстік Америка кубогының финалисі: 2017 ; «Реал Мадрид» * Клубтар арасындағы әлем чемпионаты: 2018, 2022 * [[Футболдан Испания чемпионаты|Испания чемпионы]]: [[Футболдан Испания Чемпионаты 2019/20|2019/20]], [[Футболдан Испания чемпионаты 2021/22|2021/22]], [[Футболдан Испания чемпионаты 2023/24|2023/24]] * [[Футболдан Испания суперкубогы|Испания суперкубогының]] жеңімпазы: [[Футболдан Испания суперкубогы 2019/20|2020]], [[Футболдан Испания суперкубогы 2021/22|2022]], [[Футболдан Испания суперкубогы 2023/24|2024]] * [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасы]] жеңімпазы: [[УЕФА Чемпиондар лигасы 2021/22|2021/22]], [[УЕФА Чемпиондар лигасы 2023/24|2023/24]] * [[Футболдан Испания Кубогы|Испания суперкубогы]] жеңімпазы: [[Футболдан Испания кубогы 2022/23|22/2023]] * [[УЕФА Суперкубогы]] жеңімпазы: [[УЕФА Суперкубогы 2022|2022]], 2024 ; Бразилия-15 * 15 жасқа дейінгі Оңт. Америка чемпионы: 2015 ; Бразилия-17 * Брикс кубогы: 2016 * 17 жасқа дейінгі Оңт. Америка чемпионы: 2017 * [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогы]] финалисті: [[Футболдан Америка кубогы 2021|2021]] === Жеке === * 17 жасқа дейінгі Оңт. Америка чемпионатының үздік мергені: 2017 *17 жасқа дейінгі Оңт. Америка чемпионатының үздік ойыншысы: 2017 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.flamengo.com.br/site/perfil/detalhe/723/vinicius-junior Профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Фламенго ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид Кастилья ФК ойыншылары]] 7f1hfpoyajxmjvqe5qljydxmvfksvb4 0 619105 3637560 3110777 2026-08-01T02:08:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637560 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =Футболдан Қазақстан Кубогының финалы 2019 | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[Футболдан Қазақстан Кубогы 2019]] | команда1 =[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]] | үйде = | команда2 =[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] | қонақ = | команда1ел = | команда2ел = | команда1есеп =1 | есеп1 = | үйде_барлығы = | команда2есеп = 2 | есеп2 = | қонақ_барлығы = | детальдар = | бірніші ойын = | команда1есеп1 = | команда2есеп1 = | дата =[[6 қазан]] [[2019 жыл]] | стадион =[[Астана Арена]] | қала =[[Астана]] | 1аматч ойыншысытитул = | 1аматч ойыншысы = | 1бматч ойыншысытитул = | 1бматч ойыншысы = | арбитр = | көрермендер = | ауа райы = | алдыңғы =[[Футболдан Қазақстан Кубогының финалы 2018|2018]] | келесі =[[Футболдан Қазақстан Кубогының финалы 2021|2021]] }} {{Толық мақала|Футболдан Қазақстан Кубогы 2019}} '''Футболдан Қазақстан Кубогының финалы 2019''' — [[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан кубогының]] 2019 жылғы жеңімпазын анықтайтын матч. "Атырау" және "Қайсар" клубтары күш сынасып, негізгі уақыт 1:1 есебімен тең аяқталды да, қосымша уақыттың ең соңғы минутында бір гол соққан қызылордалықтар 2:1 есебімен жеңіске жетті. "[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]" командасы 2020/21 жылғы [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа лигасы]] мен 2020 жылғы [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан суперкубогын]]а жолдама алады. "[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]" қатарынан үшінші рет финалда ұтылды. 2017, 2018 жылдары "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайраттан]]" жеңілген болатын. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі=[[6 қазан]] [[2019 жыл|2019]] |команда1=[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]] |команда2=[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] |есеп=1-2<ref>https://football.kulichki.net/trans/2011/13647.htm</ref> |стадион=[[Астана Арена]], [[Астана]] |голдар1=[[Петр Гжельчак]] 67 |голдар2=[[Игорь Викторович Зенькович|Игорь Зенькович]] 89<br>[[Думан Ахметтілләұлы Нәрзілдаев|Думан Нәрзілдаев]] 120+2 }} {| width=92% |- |{{Football kit | pattern_la = _sifj17h | pattern_b = _sifj17h | pattern_sh = | pattern_ra = _sifj17h | leftarm = 008022 | body = 008022 | rightarm = 008022 | shorts = 008022 | socks = 008022 |title = Атырау }} |{{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _dinamo17a | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF |title = Қайсар }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ққ||'''33''' |{{flagicon|Хорватия}} [[Антун Маркович]]|| |- | қр||'''4''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Михаил Вячеславович Габышев|Михаил Габышев]]|| || |- | қр||'''27''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Андрей Валерьевич Шабаев|Андрей Шабаев]]||{{СҚ|104}} || |- | қр||'''21''' |{{flagicon|Камерун}} [[Жак Нгвем]]||{{қуылды|94}} || |- | қр||'''5''' |{{flagicon|Украина}} [[Ризван Решатович Аблитаров|Ривзан Аблитаров]]|| || |- |қр |'''18''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Қуаныш Мұратұлы Қалмұратов|Қуаныш Қалмұратов]]|| || |- |қр |'''77''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Эльдар Маратұлы Әбдірахманов|Эльдар Әбдірахманов]]||{{СҚ|54}}||{{алаңнан|93}} |- |жқ |'''88''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Рафаиль Рүстемұлы Оспанов|Рафаэль Оспанов]]|| ||{{алаңнан|72}} |- |жқ |'''11''' |{{flagicon|Бразилия}} [[Алекс Бруно]]|| || |- |ш |'''10''' |{{flagicon|Польша}} [[Петр Гжельчак]]|| || |- |ш |'''99''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Исламнұр Магомедрасулұлы Абдулавов|Исламнұр Абдулавов]]|| ||{{алаңнан|51}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |жқ |'''19''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Айболат Асхатұлы Макуов|Айболат Макуов]]|| ||{{алаңға|93}} |- |жқ |'''96''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Иван Александрович Антипов|Иван Антипов]]||{{СҚ|116}} ||{{алаңға|112}} |- |жқ |'''6''' |{{flagicon|Сенегал}} [[Мансали Бубакр]]|| ||{{алаңға|72}}{{алаңнан|112}} |- |жқ |'''22''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Ринат Жеңісбайұлы Жұматов|Ринат Жұматов]]||{{СҚ|105}}||{{алаңға|51}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{flagicon|Қазақстан}} [[Владимир Андреевич Никитенко|Владимир Никитенко]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- | ққ||'''1''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Александр Сергеевич Григоренко|Александр Григоренко]]|| || |- |қр |'''13''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Ілияс Ерсейітұлы Әмірсейітов|Ілияс Әмірсейітов]]|| ||{{алаңнан|86}} |- |қр |'''55''' |{{flagicon|Хорватия}} [[Иван Граф]]|| || |- |қр |'''22''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Александр Николаевич Марочкин|Александр Марочкин]]||{{СҚ|79}}|| |- |қр |'''33''' |{{flagicon|Франция}} [[Абдель Ламанж]]|| || |- |жқ |'''86''' |{{flagicon|Нидерланд}} [[Джошуа Джон]]||{{СҚ|5}} ||{{алаңнан|72}} |- |жқ |'''85''' |{{flagicon|Камерун}} [[Кларенс Битанг]]|| ||{{алаңнан|83}} |- |жқ |'''8''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Асхат Тағыбергенұлы Тағыберген|Асхат Тағыберген]]||{{қуылды|70}}|| |- |жқ |'''10''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Думан Ахметтілләұлы Нәрзілдаев|Думан Нәрзілдаев]]|| || |- |ш |'''11''' |{{flagicon|Армения}} [[Тигран Ашотұлы Барсегян|Тигран Барсегян]]|| ||{{алаңнан|120}} |- |ш |'''18''' |{{flagicon|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Куле Мбомбо|Купе Мбомбо]]|| || |- !width=25| !!width=25| |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қр |'''20''' |{{flagicon|Беларусь}} [[Иван Николаевич Садовничий|Иван Садовничий]]|| ||{{алаңға|86}} |- |жқ |'''5''' |{{flagicon|Қазақстан}} [[Марк Михаилович Гурман|Марк Гурман]]|| ||{{алаңға|120}} |- |жқ |'''77''' |{{flagicon|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Андре Букия]]|| ||{{алаңға|72}} |- |ш |'''78''' |{{flagicon|Беларусь}} [[Игорь Викторович Зенькович|Игорь Зенькович]]|| ||{{алаңға|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{flagicon|Болгария}} [[Стойче Младенов]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.zakon.kz/4989023-kaysar-zavoeval-kubok-kazahstana.html "Қайсар" араға 20 жыл салып Қазақстан кубогын иеленді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006142116/https://www.zakon.kz/4989023-kaysar-zavoeval-kubok-kazahstana.html |date=2019-10-06 }} {{Футболдан Қазақстан Кубогы}} {{Қазақстандағы футбол-2019}} [[Санат:2019 жылғы футбол]] [[Санат:Футболдан Қазақстан Кубогы]] [[Санат:Атырау ФК ойындары]] [[Санат:Қайсар ФК ойындары]] izgxebk2s67yfkbhg4rndz67l136tl4 0 619984 3637403 3524136 2026-07-31T17:15:33Z 1nter pares 146705 3637403 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Марат Хайруллин |туған күні = 26.04.1984 |туған жері = {{туғанкүні|Қазан (қала)|Қазанда}}, Татар АСР |азаматтығы = {{flagicon|KAZ|20px}} [[Қазақстан]] |бойы = 177 |салмағы = 75 |позиция =жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|KAZ|20px}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2006|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Рубин-2]]|62 (14) |2007—2009|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|84 (23) |2010|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Волга (футбол клубы, Төменгі Новгород)|Волга (НН)]]|7 (0) |2010—2015|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|142 (39) |2016|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|27 (8) |2017—2018|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|17 (1) |2019|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|16 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2011—2014|{{Футбол|Қазақстан}} |13 (0)}} }} '''Марат Наильевич Хайруллин''' ({{lang-tt|Марат Наил улы Хәйруллин}}; [[26 сәуір]] [[1984 жыл]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/84492 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Қазан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы. 2011-2014 жылдары Қазақстан құрамасында ойнаған. Қазақстанның төрт дүркін чемпионы. == Мансабы == "Рубин" клубының түлегі. 20017 жылы Қазақстанға бір жола келіп, "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]" футболшысы атанды. 2010 жылы Қазақстан азаматтығын алды да, бір жылдан соң [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]на шақырту алды. 2011 жылы 3 маусымда [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжанға]] қарсы [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|ЕУРО-2012 іріктеу ойынында]] тұңғыш матчын өткізді. Үш жылдан соң 2014 жылы 7 маусымда [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Мажарстанмен]] жолдастық кездесуде құрама сапында соңғы рет алаңға шықты. 2016 жылы "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]" жетекшілері ауысты да, жаңа жетекшілер Марат Хайруллинді керексінбеді. Хайруллин "[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпеске]]" ауысты. Кейін "Атырау", "Қайсар" клубтарында доп тепті. == Жетістіктері == === Командалық === * Қазақстан чемпионы (4): 2007, 2008, 2009, 2013 * Қазақстан күміс жүлдегері (2): 2010, 2014 * Қазақстан қола жүлдегері (3): 2011, 2012, 2015 * Қазақстан кубогы: 2008 * Қазақстан суперкубогы: 2008, 2014 * Футзалдан Татарстан кубогы: 2016 === Жеке === * Қазақстанның үздік футболшысы: наурыз 2011, мамыр 2011, шілде 2012, сәуір 2013. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ru.uefa.com/teamsandplayers/players/player=1903832/profile/index.html Профилі] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Ресей футзалшылары]] [[Санат:Рубин ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] [[Санат:Волга ФК ойыншылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]] [[Санат:Атырау ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 1sme7l0g7bzmydq1nxdf87ha2ynvkj2 0 625147 3637298 3265724 2026-07-31T13:51:02Z 1nter pares 146705 3637298 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Эрнан Креспо |сурет = Hernán Crespo - 07FEB2007 - Francia - presidencia-govar-bis.jpg |туған күні = 5.07.1975 |азаматтығы = {{flagicon|Аргентина|20px}} [[Аргентина]] |бойы = 184 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = {{flagicon|Аргентина|20px}} [[Банфилд (футбол клубы)|Банфилд]] |қызметі = бас бапкер |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1991—1993|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Ривер Плейт]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1993—1996|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Ривер Плейт]]|62 (24) |1996—2000|{{flagicon|Италия|20px}} [[Парма (футбол клубы)|Парма]]|116 (62) |2000—2002|{{flagicon|Италия|20px}} [[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|54 (39) |2002—2003|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|18 (7) |2003—2008|{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|49 (20) |2004—2005|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|28 (11) |2006—2008|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|48 (18) |2008—2009|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|14 (2) |2009—2010|{{flagicon|Италия|20px}} [[Дженоа]]|16 (5) |2010—2012|{{flagicon|Италия|20px}} [[Парма (футбол клубы)|Парма]]|46 (10)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1995—2007|{{футбол|Аргентина}}|64 (35)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2015|{{flagicon|Италия|20px}} [[Парма (футбол клубы)|Парма (жас.)]]| |2015—2016|{{flagicon|Италия|20px}} [[Модена (футбол клубы)|Модена]]| |2019—|{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Банфилд (футбол клубы)|Банфилд]]| }} }} '''Эрнан Хорхе Креспо''' ({{lang-es|Hernan Jorge Crespo}}; [[5 шілде]] [[1975 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3410</ref>, Флорида, [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]) — аргентиналық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы]] сапында көптеген жылдар бойы өнер көрсетіп, үш бірдей әлем чемпионатына (1998, 2002, 2006), 1995 жылы [[Фахд Падиша кубогы 1995|Конфедерациялар кубогына]], 2007 жылы [[Футболдан Америка кубогы 2007|Америка кубогына]] қатысты. Және Аргентина Олимпиада құрамасы сапында 1996 жылғы [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындарында]] бақ сынады. Клубтық карьерасын "[[Ривер Плейт]]" клубында бастап, кейін Италияның көптеген жетекші командаларында ойнады, тек біраз уақыт "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" клубының намысын қорғады. Әр жылдары Италия, Аргентина, Англия чемпионы атанды. 2012 жылы "Парма" сапында жүріп карьерасын аяқтады да, 2014 жылы "Парманың" жастар командасын жаттықтырды. Кейін Италияның "Модена", Аргентинаның "Банфильд" клубтарында жаттықтырушылық қызмет атқарды. 2004 жылы [[ФИФА 100]] тізіміне енді. == Жетістіктері == === Командалық === «'''Ривер Плейт'''» * Аргентина чемпионы ('''3'''): Ап. 1993, Ап. 1994, Ап. 1996 * Либертадорес кубогы: 1996 «'''Парма'''» * Италия кубогы: 1998/99 * Италия суперкубогы: 1999 * УЕФА кубогы: 1999 «'''Лацио'''» * Италия суперкубогы: 2000 «'''Челси'''» * Англия чемпионы: 2005/06 * Англия суперкубогы: 2005 «'''Милан'''» * Италия суперкубогы: 2004 * Чемпиондар Лигасының финалисі: 2005 «'''Интернационале'''» * Италия чемпионы ('''3'''): 2006/07, 2007/08, 2008/09 * Италия суперкубогы ('''2'''): 2006, 2008 '''Аргентина құрамасы''' * Панамерика ойындарының жеңімпазы: 1995 * Олимпиада ойындарының финалисі: 1996 * Конфедерациялар кубогының финалисі: 2005 === Жеке === * Аргентина чемпионатының үздік мергені: Клаусура 1994 * Олимпиада ойындарының үздік мергені: 1996 * Италия чемпионатының үздік мергені: 2000/01 * Италия кубогының үздік мергені ('''2'''): 1999, 2007 * Әлем чемпионатындағы «Күміс бутсы» иегері: 2006 * ФИФА 100 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/cr/hernan-crespo-1.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091127190456/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/cr/hernan-crespo-1.html |date=2009-11-27 }} *[http://www.worldfootball.net/player_summary/hernan-crespo/ Профилі] [[Санат:Аргентина футболшылары]] [[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ривер Плейт ФК ойыншылары]] [[Санат:Парма ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Лацио ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Дженоа ФК ойыншылары]] [[Санат:ФИФА 100]] [[Санат:Аргентина футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] ohsad10v6bw2k4kcj7hzfo4egvnub2q 0 625257 3637401 3549780 2026-07-31T17:14:56Z 1nter pares 146705 3637401 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Клаудио Таффарел | сурет = Taffarel 2018.png | туған күні = 8.05.1966 | азаматтығы = {{байрақ|Бразилия}} | туған жері = {{туғанжері|Санта-Роза|Риу-Гранди-ду-Сулда|Санта-Роза (Риу-Гранди-ду-Сул)}}, [[Бразилия]] | бойы = 181 | позиция = қақпашы | қазіргі клуб = {{flagicon|Түркия|20px}} [[Галатасарай]] | қызметі = қақпашылар бапкері | жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{flagicon|Бразилия}} [[Интернасьонал]]|}} | клубтары = {{футбол карьерасы |1985—1990|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Интернасьонал]]|50 (-?) |1990—1993|{{flagicon|Италия|20px}} [[Парма (футбол клубы)|Парма]]|79 (-69) |1993—1994|{{flagicon|Италия|20px}} [[Реджана (футбол клубы)|Реджана]]|31 (-31) |1994—1998|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Атлетико Минейро]]|191 (-?) |1998—2001|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Галатасарай]]|129 (-?) |2001—2003|{{flagicon|Италия|20px}} [[Парма (футбол клубы)|Парма]]|6 (-3)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1987—1998|{{Футбол|Бразилия}} |101 (-70)}} }} '''Клаудио Андре Мерген Таффарел''' ({{lang-pt|Cláudio André Mergen Taffarel }}; {{туғанкүні|8|5|1966}}<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/5855</ref>, [[Санта-Роза (Риу-Гранди-ду-Сул)|Санта-Роза]], [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, қақпашы. 1994 жылғы әлем чемпионы. Үш бірдей әлем чемпионатына қатысқан (1990, 1994, 1998). == Мансабы == Карьерасын 1985 жылы "[[Интернасьонал]]" клубында бастады. [[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990 жылғы әлем чемпионатынан]] соң Еуропаға жол алып, "Парма" сапына қосылды. 1990/91 жылғы маусымда Таффарел 34 кездесуде алаңға шықты. Келесі маусымда Италия кубогының иегері болды да, еурокубоктерге қатысу мүмкіндігіне ие болды. 1993 жылы [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА кубогының]] иегері атанды. Осы жетісстіктен соң "Реджана" клубына ауысты. 1994 жылғы әлем чемпионатынан соң отанына оралып, "[[Атлетико Минейро]]" сапында төрт маусым ойнады. 1998 жылы [[Галатасарай|"Галатасарайға"]] ауысты. 2003 жылы карьерасын аяқтап, біраз жылдар бойы "Галатасарайдың" бапкерлер штабында жұмыс жасады. == Жетістіктері == === Командалық === '''Парма''' * Италия кубогы: 1992, 2002 * УЕФА Кубогы: 1993 '''Атлетико Минейро''' * Минас-Жерайс штатының чемпионы: 1995 * КОНМЕБОЛ кубогы: 1997 '''Галатасарай''' * Түркия чемпионы: 1998/99, 1999/00 * Түркия кубогы: 1999, 2000 * УЕФА кубогы: 2000 * УЕФА Суперкубогы: 2000 '''Бразилия құрамасы''' * Әлем чемпионы (20): 1985 * Панамерикан ойындарының жеңімпазы: 1987 * Америка кубогының жеңімпазы: 1989, 1997 * Әлем чемпионы: 1994 === Жеке === * Бразилияның үздік футболшысы: 1988 * 1994, 1998 жылғы әлем чемпионаттарының символикалық құрамына енген == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/taffarel-intl.html Статистикасы (rsssf.com)] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Интернасьонал ФК ойыншылары]] [[Санат:Парма ФК ойыншылары]] [[Санат:Реджана ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Минейро ФК ойыншылары]] [[Санат:Галатасарай ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] qep3xkr6j806wymdcywau7gz95b6rii 0 626076 3637297 3096812 2026-07-31T13:50:43Z 1nter pares 146705 3637297 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Жереми Нжитап |толық аты = Жереми Сореле Нжитап Фотсо |сурет = Geremi Njitap.JPG |азаматтығы = {{байрақ|Камерун}} |туған күні = 20.12.1978 |туған жері = {{туғанжері|Бафусам|Бафусамда}}, [[Камерун]] |бойы = 175 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = ''карьерасы'' |клубтары = {{футбол карьерасы |1995—1996|{{flagicon|Камерун|20px}} [[Расинг (футбол клубы, Бафусам)|Расинг (Бафусам)]]|? (?) |1997|{{flagicon|Парагвай|20px}} [[Серро Портеньо]]|6 (0) |1997—1999|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Генчлербирлиги]]|57 (9) |1999—2003|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|45 (0) |2002—2003|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Мидлсбро (футбол клубы)|Мидлсбро]]|33 (7) |2003—2007|{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|72 (4) |2007—2010|{{flagicon|Англия|20px}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|49 (2) |2010|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Анкарагүджү]]|12 (2) |2010|{{flagicon|Грекия|20px}} [[Лариса (футбол клубы)|Лариса]]|10 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1996—2010|{{футбол|Камерун}}|118 (13)}} }} '''Жереми Нжитап''' ({{lang-fr|Geremi Sorele Njitap Fotso}}; 20 желтоқсан 1978<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3374</ref>, [[Бафусам]]) — камерундық футболшы, жартылай қорғаушы. [[2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] чемпионы. == Мансабы == Кәсіпқой карьерасын 1995 жылы Камерунның "Расинг" клубында бастады. 1996 жылы Парагвайдың "Серро Портеньо" клубына ауысты. Бір маусымнан соң Түркияның "Генчлербірлігі" клубына келді. 1999 жылы "[[Реал Мадрид|Реал Мадридке]]" ауысып, 2002 жылы "[[Мидлсбро (футбол клубы)|Мидлсброға]]" арендаға кеткенше негізгі құрамнан түскен жоқ. 2003 жылы "[[Челси (футбол клубы)|Челсиге]]" өтіп, төрт маусым өнер көрсетті. Командаға "[[Порту (футбол клубы)|Портудан]]" [[Паулу Феррейра]] келген соң негізгі құрамдағы орны үшін біраз күресуге тура келді. 2007 жылы "[[Челси (футбол клубы)|Челсимен]]" келісім шарты аяқталып, "[[Ньюкасл Юнайтед|Ньюкасл Юнайтедке]]" еркін агент ретінде ауысты. Жеті бірдей [[Африка Ұлттары Кубогы|Африка Ұлттары кубогына]] (1998, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008 және 2010) қатысты. Сондай-ақ, 1998, 2002, 2010 жылдары [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] да қатысты. == Жетістіктері == '''Реал Мадрид''' * Испания чемпионы 2000/01 * УЕФА Чемпиондар лигасы: 1999/00, 2001/02 '''Челси''' * Англия чемпионы: 2004/05, 2005/06 * Ангглия кубогы: 2006/07 * Англия лига кубогы: 2004/05, 2006/07 * Англия суперкубогы: 2005 '''Камерун құрамасы''' * Олимпиада чемпионы: 2000 * Африка Ұлттары кубогының жеңімпазы: 2000, 2002 * Африка Ұлттары кубогының финалисі: 2008 * Конфедерациялар кубогының финалисі: 2003 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20081220051721/http://www.nufc.premiumtv.co.uk/page/PlayerProfiles/0,,10278~22594,00.html «Ньюкасл Юнайтед» ФК сайтындағы профилі]{{ref-en}} * [http://footballdatabase.eu/football.joueurs.n-jitap.geremi.2117.en.html Профилі (Footballdatabase)] * [http://footballplayers.ru/players/Njitap_Geremi.html Әлем футболшылары сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102108/http://footballplayers.ru/players/Njitap_Geremi.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Камерун футболшылары]] [[Санат:Камерун Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Расинг Бафусам ФК ойыншылары]] [[Санат:Серро Портеньо ФК ойыншылары]] [[Санат:Генчлербірлігі ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Мидлсбро ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Ньюкасл Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Анкарагүджү ФК ойыншылары]] [[Санат:Лариса ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Футболдан Африка чемпиондары]] [[Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Камерун Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] 3sydzubl3m9ra2ipotj4pdmkltsoddb 0 627046 3637393 2943983 2026-07-31T17:10:35Z 1nter pares 146705 3637393 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Збигнев Бонек | сурет = Boniek Zbigniew.jpg | туған күні = 3.3.1956 | туған жері = {{туғанжері|Быдгощ|Бодгощта}}, [[Польша]] | азаматтығы = {{flagicon|Польша|20px}} [[Польша]] | бойы = | позиция = шабуылшы|қазіргі клуб= | жастар клубы = {{футбол карьерасы |1966—1973|{{flagicon|Польша|20px}} [[Завиша (футбол клубы)|Завиша]]|}} | клубтары = {{футбол карьерасы |1973—1975|{{flagicon|Польша|20px}} [[Завиша (футбол клубы)|Завиша]]|41 (14) |1975—1982|{{flagicon|Польша|20px}} [[Видзев (футбол клубы)|Видзев]]|172 (50) |1982—1985|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|81 (14) |1985—1988|{{flagicon|Италия|20px}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|91 (23)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1976—1988|{{футбол|Польша}}|80 (24)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1990—1991|{{flagicon|Италия|20px}} [[Лечче (футбол клубы)|Лечче]]| |1991—1992|{{flagicon|Италия|20px}} [[Бари (футбол клубы)|Бари]]| |1992—1993|{{flagicon|Италия|20px}} [[Самбенедеттезе]]| |1994—1996|{{flagicon|Италия|20px}} [[Авеллино (футбол клубы)|Авеллино]]| |2002|{{футбол|Польша}}|}} }} '''Збигнев Казимеж Бонек''' ''({{lang-pl|Zbigniew Kazimierz Boniek}} ({{IPA|'zbigɲɛf 'bɔɲɛk}}))''; [[3 наурыз]] [[1956 жыл]], [[Быдгощ]], [[Польша]]) — поляк футболшысы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. 1978, 1982, 1986 жылғы [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионаттарына]] қатысқан. == Мансабы == [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982 жылғы әлем чемпионатының]] екінші кезеңінде [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгия]] қақпасына үш гол соқты. Турнир аяқталған соң осы әлем чемпионатының символикалық құрамына енді. Карьерасында Польша және Италия клубтарында ойнаған. Карьерасының соңғы жылдарында "[[Рома (футбол клубы)|Рома]]" клубында ойнады да, футбол ойнауды доғарған соң да Италия футболымен қарым-қатынасын үзбеді, Италияның бірнеше клубтарына бапкерлік етті. [[ФИФА 100|ФИФА-100]] тізіміне енген. 2012 жылы Польша футбол федерациясының президенті боп сайланды<ref>http://www.championat.com/football/news-1354139-bonek-stal-novym-prezidentom-futbolnoj-federacii-polshi.html</ref>. == Жетістіктері == === Командалық === * ӘЧ қола жүлдегері: 1982 * Италия кубогы: 1983, 1986 * Италия чемпионы: 1982, 1984 * УЕФА Чемпиондар кубогы: 1985 * УЕФА Кубок иелерінің кубогы: 1984 * УЕФА Суперкубогы: 1984 === Жеке === * Польшаның жыл футболшысы: 1978, 1982 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.90minut.pl/kariera.php?id=6400 Звигнев Бонек] {{Бастама}} [[Санат:Польша футболшылары]] [[Санат:Польша Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Польша футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Лечче ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Бари ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Польша Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] 7eteoo7d5vz3cu9fx9j6kzgc0mf8vbr 0 627387 3637390 3522750 2026-07-31T17:09:36Z 1nter pares 146705 3637390 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Тигран Барсегян |туған күні = 22.09.1993 |туған жері = {{туғанжері|Ереван|Ереванда}}, [[Армения]] |азаматтығы = {{ARM}} |бойы = 179 |салмағы = |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Словакия}} [[Слован (футбол клубы, Братислава)|Слован (Братислава)]] |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2010—2011|{{flagicon|Армения|20px}} [[урарту (футбол клубы)|Бананц]]|2 (0) |2011—2013|{{flagicon|Армения|20px}} [[Гандзасар (футбол клубы, Капан)|Гандзасар]]|6 (0) |2014—2015|{{flagicon|Армения|20px}} [[Мика (футбол клубы)|Мика]]|38 (9) |2015—2016|{{flagicon|Армения|20px}} [[Гандзасар (футбол клубы, Капан)|Гандзасар]]|21 (4) |2016—2018|{{flagicon|Македония|20px}} [[Вардар (футбол клубы)|Вардар]]|54 (20) |2019|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|29 (12) |2020—2021|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|43 (10) |2022—|{{ту|Словакия}} [[Слован (футбол клубы, Братислава)|Слован (Братислава)]]|33 (9)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—|{{футбол|Армения}}|28 (5) }} }} '''Тигран Ашотұлы Барсегян''' ({{lang-hy|Տիգրան Բարսեղյան}}; 22 қыркүйек 1993<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/270605</ref>, [[Ереван]], [[Армения]]) — армениялық футболшы, [[Армения Ұлттық футбол құрамасы]] мен [[Слован (футбол клубы, Братислава)|Слован (Братислава)]] клубының жартылай қорғаушысы. == Мансабы == Әкесі Ашот Варсегян (1964 жылғы) да футболшы. 2019 жылы 24 қаңтарда "Қайсар" клубымен келісім шарт жасасты. Тоғызыншы және оныншы турларда гол соғып, клубтың Қазақстан чемпионатында екінші орынға көтерілуіне көмектесті. Қазақстан кубогының жартылай финалында "Тобылдың" қақпасына екі гол соғып, "Қайсардың" финалға шығуына үлес қосты. 2019 жылғы Қазақстан кубогының иегері. == Жетістіктері == * Македония чемпионы: 2016/17 * Қазақстан кубогы: 2019 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.national-football-teams.com/player/63583.html Футболшының профилі] [[Санат:Армения футболшылары]] [[Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Урарту ФК ойыншылары]] [[Санат:Гандзасар ФК ойыншылары]] [[Санат:Мика ФК ойыншылары]] [[Санат:Вардар ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Слован Братислава ФК ойыншыылары]] i88jvwpjftza5og9ltj8to0njxpm09t 0 631628 3637621 2925556 2026-08-01T04:30:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637621 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|АҚШ}} Чикаго |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1997 |таратылды = |стадионы = «[[Тойота Парк]]»<br>[[Бриджвью]], [[Иллинойс]] |сыйымдылығы = 20000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[MLS]] |маусым = 2019 |орын = 17 |сайты = https://www.chicago-fire.com |pattern_la1 = _chicagofire21h |pattern_b1 = _chicagofire21h |pattern_ra1 = _chicagofire21h |pattern_sh1 = _chicagofire21h |pattern_so1 = _3_stripes_navy |leftarm1 = 16164e |body1 = 16164e |rightarm1 = 16164e |shorts1 = 16164e |socks1 = FF0000 |pattern_la2 = _chicagofire21a |pattern_b2 = _chicagofire21a |pattern_ra2 = _chicagofire21a |pattern_sh2 = _elmansoura2021a |pattern_so2 = _color_3_stripes_on_white |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = 16164e |socks2 = 16164e }} '''«Чикаго Файр»''' ({{lang-en|Chicago Fire}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] [[Чикаго]] қаласындағы кәсіпқой футбол клубы. 1997 жылы құрылған. Қазір [[MLS|MLS-та]] ойнайды. Өз алаңындағы ойындарын "Тойота" стадионында өткізеді. == Жетістіктері == * MLS кубогы (1): 1998 * MLS Supporters' Shield кубогы (1): 2003 * АҚШ Ашық кубогы (4): 1998, 2000, 2003, 2006 == Сілтемелер == * [https://www.chicago-fire.com Ресми сайт]{{ref-en}} * [https://www.hottimeinoldtown.com Клуб туралы блог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210190329/https://www.hottimeinoldtown.com/ |date=2019-12-10 }}{{ref-en}} * [http://www.s8c.org Фан-сайт]{{ref-en}} {{бастама}} [[Санат:АҚШ футбол клубтары]] j8n3cwucn0rq9bibm8ttagdadgyihjx 0 631725 3637304 2940295 2026-07-31T13:53:23Z 1nter pares 146705 3637304 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Пабло Сарабия | сурет = 2019-07-17 SG Dynamo Dresden vs. Paris Saint-Germain by Sandro Halank–169.jpg | туған күні = 11.05.1992 | азаматтығы = {{ESP}} | бойы = 174 | салмағы = 74 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Португалия}} [[Спортинг Лиссабон]] | номері = 17 | клубтары = {{футбол карьерасы |2009—2011|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид Кастилья|Кастилья]]|49 (15) |2011—2016|{{flagicon|Испания|20px}} [[Хетафе (футбол клубы)|Хетафе]]|131 (11) |2016—2019|{{flagicon|Испания|20px}} [[Севилья]]|101 (26) |2019—|{{flagicon|Франция|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|50 (11) |2021—|{{аренда}}{{ту|Португалия}} [[Спортинг Лиссабон]]|}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2019—|{{футбол|Испания}}|14 (1) }} }} '''Пабло Сарабия Гарсия''' ({{lang-es|Pablo Sarabia García}}; 11 мамыр 1992<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/74230</ref>, [[Мадрид]]) — испаниялық футболшы, [[Испания Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Пари Сен-Жермен]]" клубының [[Спортинг Лиссабон|"Спортингке"]] жалға берілген жартылай қорғаушысы. == Мансабы == "Реал Мадрид" клубының түлегі. 2009-11 жылдары "[[Реал Мадрид Кастилья|Реал Мадрид]]" фарм-клубында ойнады, бірақ негізгі құрамға іліге алмай, "[[Хетафе (футбол клубы)|Хетафеге]]" ауысты. 2016 жылы "[[Севилья|Севильяға]]" ауысты. 2019 жылы 1 шілдеде "[[Пари Сен-Жермен]]" клубына ауысты. 2021 жылы 1 қыркүйекте "Спортингке" жалға берілді. === Ұлттық құрама === Испанияның 16, 17, 18, 19, 21 жастағы құрамаларында ойнады. 2011 жылы 19 жасқа дейінгілер арасындағы Еуропа чемпионатына қатысып, чемпион атанды. Ұлттық құрама сапында [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020 жылғы Еуропа чемпионаты]] мен [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|2021 жылғы УЕФА Ұлттар лигасының]] [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21, плей-офф|плей-офф кезеңіне]] қатысты. == Жетістіктері == ; «Пари Сен-Жермен» * Франция чемпионы: 2019/20 * Франция кубогы (2): 2019/20, 2020/21 * Лига кубогы: 2019/20 * Франция суперкубогы (2): 2019, 2020 ; Испания * Еуропа чемпионы (19 жас): 2011 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/90608 Футболшының профилі] {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Реал Мадрид Кастилья ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Хетафе ФК ойыншылары]] [[Санат:Севилья ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары]] holmwe23bppu90grf04o565lefefzzs 0 648946 3637655 3525491 2026-08-01T06:58:36Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3637655 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Құрмет Белгісі» ордені,<br />Құрмет ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of the Badge of Honour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Znakpocheta2.jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «Знак Почёта», орден Почёта}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = [[25 қараша]] [[1935 жыл|1935 жылы]] | алғашқы иегері = [[26 қараша]] [[1935 жыл|1935 жылы]] | соңғы иегері = «Құрмет Белгісі» ордені — 23 желтоқсан 1988 жылы<br />Құрмет ордені — 21 желтоқсан 1991 жылы | барынша ұсынылған = 1 580 850 | жоғары марапаты = III дәрежелі [[КСРО Қарулы Күштеріндегі Отанға қызметі үшін ордені|«КСРО Қарулы Күштеріндегі Отанға қызметі үшін» ордені]] | төменгі марапаты = [[Жеке батылдығы үшін ордені|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] | сайты = | Commons = Order of the Badge of Honor }} '''«Құрмет Белгісі» ордені''' ({{lang-ru|Орден «Знак Почёта»}}) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мемлекеттік марапаты. Орден КСРО Орталық Атқару Комитетінің 1935 жылғы 25 қарашадағы қаулысымен құрылды. 1988 жылы 22 тамызда '''Құрмет ордені''' деп өзгертілді. 1991 жылға дейін 1 миллион 581 мыңға жуық адам марапатталды. == Орден тарихы == Орден [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] 1935 жылғы 25 қарашадағы қаулысымен бекітілді. Орденді тағу ережелері, лента түсі КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының «КСРО ордендері мен медальдарына арналған ленталардың үлгілері мен сипаттамасын және Ордендерді тағу ережесін бекіту туралы» Жарлығымен жүзеге асты (19.06.1943 ж.) 1988 жылы 22 тамызда '''Құрмет''' орденіне өзгертілді. 1991 жылға дейін 1 миллион 581 мыңға жуық марапаттау рәсімі өткізілді. == Орденнің жарғысы == 1. «Құрмет Белгісі» ордені өндірістегі, ғылыми-зерттеу, мемлекеттік, әлеуметтік-мәдени, спорттық және басқа да қоғамдық пайдалы қызметтегі жоғары жетістіктерді, сондай-ақ азаматтық ерлік танытқандарды марапаттау үшін тағайындалды. 2. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталады: * КСРО азаматтары; * кәсіпорындар, бірлестіктер, мекемелер, ұйымдар, аудандар, қалалар және басқа да елді мекендер. «Құрмет белгісі» орденімен КСРО азаматы болып табылмайтын адамдар, сондай-ақ шет мемлекеттердің кәсіпорындары, мекемелері, ұйымдары, елді мекендері де марапатталады. 3. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталады: * өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, құрылыста, көлікте, байланыста, саудада, қоғамдық тамақтануда, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықта, тұрмыстық қызмет көрсетуде және халық шаруашылығының басқа да салаларында жоғары өндірістік көрсеткіштер үшін; * жоғары еңбек өнімділігіне қол жеткізгені, өнім сапасын арттырғаны, оны өндіруге материалдық және еңбек шығындарын азайтқаны, қоғамдық өндірістің тиімділігін арттырудағы табыстары үшін; * жоспарлы тапсырмаларды орындау және асыра орындаудағы социалистік жарыстағы жоғары нәтижелер үшін; * өндіріске жаңа технологияны, озық тәжірибені, ерекше құнды өнертабыстар мен рационализаторлық ұсыныстарды енгізгені үшін; * ғылыми-зерттеу қызметінде табысқа жеткені үшін; * кеңес мәдениеті, әдебиеті, өнері саласындағы шығармашылық жетістіктері, жас ұрпақты оқыту мен коммунистік тәрбиелеудегі, жоғары білікті кадрлар даярлаудағы, халықты медициналық қамтамасыз етудегі, дене шынықтыру мен спортты дамытудағы және басқа да қоғамдық пайдалы қызметтегі табыстары үшін; * елдің қорғаныс қабілетін нығайтудағы қызметі үшін; * жемісті мемлекеттік және қоғамдық қызметі үшін; * КСРО мен басқа мемлекеттер арасындағы экономикалық, ғылыми-техникалық, мәдени және басқа да байланыстарды дамытудағы қызметтері үшін; * адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіпті қорғау, табиғи апаттармен және азаматтық ерліктің басқа да көріністерімен күресудегі батыл әрі тапқыр әрекеттері үшін. 4. «Құрмет белгісі» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда «Халықтар Достығы» орденінен кейін орналасатын. 1988 жылы 28 желтоқсанда [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] төралқасының Жарлығымен «Құрмет» орденінің жаңа ережесі мен сипаттамасы бекітілді. == Орденнің сипаттамасы == [[Сурет:Order_of_the_Badge_of_Honour_reverse.jpg|нобай|«Құрмет Белгісі» орденінің артқы жағы]] «Құрмет белгісі» ордені сопақ пішінді, бүйірлері [[Емен|емен]] бұтақтарымен қоршалған. Ортасында сол және оң жағында симметриялы орналасқан «[[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!]]» деген жазуы бар байрақтарды алып келе жатқан жұмысшы мен жұмысшы әйелдің фигуралары орналасқан. Орденнің жоғарғы жағында бесбұрышты жұлдыз орналасқан, оның астында байрақтардың аясында «КСРО» деген бедерлі жазу бар. Орденнің төменгі жағында «ҚҰРМЕТ БЕЛГІСІ» деген бедерлі жазу жазылған. Байрақтар мен жұлдыз күрең қызыл эмалмен қапталған және шеттері алтын жалатылған жиектермен көмкерілген. Байрақтардың бағаналары мен жазулары алтын жалатылған, емен бұтақтары, орденнің төменгі бөлігі және оның жалпы аясы тотыққан. «Құрмет белгісі» ордені күмістен жасалған. Орден биіктігі — 46 мм, ені — 32,5 мм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы жиектері екі бойлық тоқсары жолақтары бар ашық қызғылт жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ені — 24 мм, жолақтардың ені 3,5 мм. 1988 жылы «Құрмет белгісі» ордені «Құрмет» ордені болып өзгертілгеннен кейін орденнің сыртқы түрі сәл өзгерді. «Құрмет» орденінің «Құрмет белгісі» орденінен айырмашылығы, бет жағының төменгі бөлігіндегі «ҚҰРМЕТ БЕЛГІСІ» деген жазудың орнына орақ пен балғаның және екі алшақ жатқан лавр бұтағының қолданбалы бедерлі қаптама қойылған. Қаптама екі сұққыш арқылы орденнің негізіне бекітіледі. «Құрмет Белгісі» орденінен «Құрмет» орденіне ауысқан кезде белгілердің нөмірленуі үзілген жоқ. == Марапаттау == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] жаңа орденмен марапаттау туралы бірінші қаулысы 1935 жылы 26 қарашада шықты. Орден ЦДКА Қызыл Әскер ән және би ансамблінің жетекшісіне, ұйымдастырушыларына және 10 қатысушысына берілді (бұл кезде ұжымның өзі Революциялық Қызыл Ту, ал ансамбль жетекшісі А. В. Александров [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз орденмен]] марапатталды). 1935 жылы 26 желтоқсанда КСРО Орталық Атқару Комитетінің 25 желтоқсандағы Жарлығымен еңбек ерлігі және мақта өнімділігін арттырудағы табыстары үшін реттік №1 «Құрмет белгісі» орденімен Ташкент облысы, Жаңажол ауданы, «Батыр» ұжымшарының төрағасы Артықбай Тіллябаев марапатталды; сонымен қатар, сол күні Ворошилов атындағы ұжымшардың екпінді-пионері Кавахан Атақұлова мен «Коммунизм» ұжымшарының екпінді-пионері Нышан Қадыров (екеуі де [[Ферғана облысы]], Қоқан ауданынан) ордендермен марапатталды. Алғаш «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған ұжым С.М.Киров атындағы Макеевка металлургиялық зауытындағы №2 мартендік цехы болды (1939 жылы). Ұжым жоспарды асыра орындағаны, жарысты жақсы ұйымдастырғаны және мемлекеттік маңызды тапсырмаларды мерзімінен бұрын орындағаны үшін марапатталды. Кеңестік «Құрмет» орденінің соңғы иегері — Ресейдің «Цемент» мемлекеттік концернінің Белгород цемент зауытының директоры Анатолий Яковлевич Литвин, [[КСРО Президенті|КСРО Президентінің]] 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен осы марапатқа ие болды. == Бірнеше рет «Құрмет белгісі» және «Құрмет» ордендерімен марапатталғандар == === «Құрмет Белгісі» орденінің 5 мәрте иегерлері === # [[Мәстүр Әуезова]] (1905—1978) — Тәжік КСР Ленинабад облыстық атқару комитетінің төрайымы (соның ішінде 28.04.1940; 01.04.1944; 23.10.1954). # [[Әнуар Қаландаров]] (1920—1990) — Тәжік КСР Құмсаңғыр ауданының Ленин атындағы ұжымшардың төрағасы. # [[Салих Ашурқожаұлы Раджабов]] (1912—1990) — Тәжік КСР ҒА қоғамдық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы. === «Құрмет Белгісі» орденінің 4 мәрте иегерлері === {{columns-list|3| # [[Никара Бәкірқызы Абаева|Абаева Никара Бәкірқызы]] (1936 туғ.) — Ыбырай Алтынсарин атындағы Педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтының директоры. # [[Болат Абдуллаұлы Абдуллаев|Абдуллаев Болат Абдуллаұлы]] (1906 — ?) — Тәжік КСР Жоғарғы сотының төрағасы (1938-1940). # [[Кәрім Жүсіпұлы Ахмедов|Ахмедов Кәрім Жүсіпұлы]] (1917—?) — медицина ғылымдарының докторы, ТММИ қалыпты физиология кафедрасының меңгерушісі. # [[Болеслав Иванович Буйвид|Буйвид Болеслав Иванович]] (1916—2003) — Магнитогорск металлургиялық комбинатындағы кадрлар бөлімінің басшысы. # [[Владимир Захарович Ващенко|Ващенко Владимир Захарович]] (1911—1992) — кеңестік шаруашылық, мемлекет әрі саяси қайраткер. # [[Николай Григорьевич Грицевич|Грицевич Николай Григорьевич]] (1920—2023) — Омбы теміржол бөлімі басшысының бірінші орынбасары (1953-1963), Омбы қалалық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары (1964-1985) (01.08.1959; 28.07.1966; 25.08.1971; 03" /19/1981) # [[Асылбек Жазыұлы Дәулетов|Дәулетов Асылбек Жазыұлы]] (1925 туғ.) — Көкшетау облыстық халықтық бақылау комитеті төрағасының орынбасары. # [[Ғазиз Есмұқанов|Есмұқанов Ғазиз]] (1936 туғ.) — Қазақстан КП Жезқазған облыстық комитетінің екінші хатшысы. # [[Ұзақ Жырғалбаев|Жырғалбаев Ұзақ]] (1912—1986) — Қырғыз ССР Министрлер Кеңесінің еңбек ресурстарын пайдалану жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы. # [[Николай Иванович Иванов|Иванов Николай Иванович]] (1918—1985) — Тверь облыстық БЛКЖО комитетінің бірінші хатшысы (1957, 1966, 1971, 17.06.1981). # {{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Васильевич Ким|Ким Николай Васильевич]] (1904—1988) — Өзбек КСР Хорезм облысы Жаңаарық ауданы Әл-Хорезми атындағы кеңшардың директоры. # {{Орақ пен Балға медалі}} [[Шәпек Күзембаев|Күзембаев Шәпек]] (1906—1985) — Бұхара облысы, Канимех ауданы, Канимех кеңшарының директоры. # [[Зәйіт Тілеубайұлы Қаскеев|Қаскеев Зәйіт Тілеубайұлы]] (1932—?) — Солтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің ұйымдастыру бөлімі меңгерушісі. # [[Қожа Садық]] (1913—1990) — «Совет Тожикистони» газетінің редакторы, КСРО жазушылар одағының мүшесі. # [[Жүзімқұл Қадырқұлұлы Құдайбергенов|Құдайбергенов Жүзімқұл Қадырқұлұлы]] (1913—1986) — К.И.Скрябин атындағы Қырғыз ауыл шаруашылығы институтының ректоры. # [[Николай Андреевич Малицкий|Малицкий Николай Андреевич]] (1904—?) — ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ташкент жоғары партия мектебінің профессоры. # [[Жерен Мамедов|Мамедов Жерен]] (1923—1985) — Түрікмен КСР әлеуметтік қамсыздандыру министрі. # [[Василий Арсеньевич Москвин|Москвин Василий Арсеньевич]] (1910—1969) — КОКП Томбы облыстық комитетінің бірінші хатшысы. # [[Ақбар Момынов|Момынов Ақбар]] (1909—?) — Тәжікстан КП Ленинабат облыстық комитетінің әкімшілік және сауда-қаржы органдары бөлімінің меңгерушісі. # [[Хадиша Райымқызы Мұсаханова|Мұсаханова Хадиша Райымқызы]] (1918—1974) — В.И.Ленин Орталық мұражайының Ташкент филиалының директоры. # [[Халима Насырова|Насырова Халима]] (1913—2003) — [[КСРО халық әртісі]] (23.11.1939; 25.12.1944; 11.01.1957; 01.03.1965) # [[Тәнті Оразбеков|Оразбеков Тәнті]] (1922—1978) — Қырғыз КСР дайындама министрі. # [[Андрей Николаевич Паздзерский|Паздзерский Андрей Николаевич]] (1906—1981) — Өзбек КСР Министрлер Кеңесі аппаратының жауапты қызметкері. # [[Виктор Афанасьевич Попов|Попов Виктор Афанасьевич]] (1929—2018) — КОКП ОК қорғаныс бөлімінің сектор меңгерушісі, К.Э.Циолковский атындағы Космонавтика академиясының толық мүшесі (17.06.1961; 26.07.1966; 11.09.1970; 11.10.1974). # [[Мырзахан Пошанов|Пошанов Мырзахан]] (1903—?) — Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшысы. # [[Осман Құрбанұлы Рахматзаде|Рахматзаде Осман Құрбанұлы]] (1906—1989) — Тәжік ауыл шаруашылығы институтының ректоры. # [[Рыхси Сахибаев|Сахибаев Рыхси]] (1917—1974) — Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі төралқасының хатшысы. # [[Мұқым Сұлтанов|Сұлтанов Мұқым]] (1894—1976) — Тәжік КСР жергілікті өнеркәсіп халық комиссары, Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесі төралқасы төрағасының орынбасары. # [[Аға Керімұлы Халилов|Халилов Аға Керімұлы]] (1904—1981) — Түрікменстан КП ОК істерінің басқарушысы. # [[Фарида Ғабсадыққызы Халитова|Халитова Фарида Ғабсадыққызы]] (1920—1981) — Қазақстан КП Целиноград облыстық комитетінің хатшысы. # [[Семен Алексеевич Чесноков|Чесноков Семен Алексеевич]] (1901—1974) — РКФСР денсаулық сақтау халық комиссары (1937-1938), Қазақ КСР денсаулық сақтау халық комиссары - министрі (1939-1949) (14.04.1951; 6.12.1957; 11.11.1961; 28.10. /1967) # [[Георгий Павлович Шамилин|Шамилин Георгий Павлович]] (1911—1986) — КОКП Смоленск қалалық комитетінің бірінші хатшысы. # [[Виктор Львович Шульц|Шульц Виктор Львович]] (1908—1976) — Орталық Азия мемлекеттік университетінің жер гидрологиясы кафедрасының меңгерушісі. }} === «Құрмет Белгісі» + ресейлік Құрмет орденінің 3 мәрте иегерлері === * [[Вячеслав Николаевич Иванов|Иванов Вячеслав Николаевич]] (1938-2024) — академиялық ескек есуден 3-дүркін олимпиада чемпионы (оның ішінде 1956; 30.03.1965; 16.07.2018) * [[Лариса Семеновна Латынина|Латынина Лариса Семеновна]] (1934 туғ.) — спорттық гимнастикадан 9-дүркін олимпиада чемпионы (16.09.1960; 30.03.1965; 5.10.1972; 30.12.1999) * [[Виталий Георгиевич Смирнов|Смирнов Виталий Георгиевич]] (1935 туғ.) — КСРО (1990-1992) және РФ (1992-2001) Ұлттық Олимпиада комитетінің президенті (23.06.1966; 09.09.1971; 10.05.1976; 22.04.1994) === «Құрмет Белгісі» орденінің 3 мәрте иегерлері === {{columns-list|3| # [[Владимир Павлович Алексеев|Алексеев Владимир Павлович]] (1914—2000), өнеркәсіп қайраткері, Марий АКСР-нің еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1944; 1958; 1962). # [[Жүсіпбек Алтайбаев|Алтайбайұлы Жүсіп]] (1911—1987), журналист, сатирик. # [[Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев|Аухадиев Кеңес Мұстаханұлы]] (1938-2022), кеңестік әрі қазақстандық мемлекет пенен партия қайраткері. # [[Ғариф Керімұлы Ахмадеев|Ахмадеев Ғариф Керімұлы]] (1912—1991), тікұшақ құрылымдаушы. # [[Евгений Алексеевич Борисов|Борисов Евгений Алексеевич]] (1928—1974), полковник, АТҒЗИ қызметкері. # [[Валентин Александрович Вахонин|Вахонин Валентин Александрович]] (1904—1981), М. И. Ульянова атындағы Мәскеу жұмысшы тілшілер университетінің ректоры # [[Владимир Викторович Григорьев|Григорьев Владимир Викторович]] (1941—2011), партия мен мемлекет қайраткері. # [[Василий Викторович Громыко|Громыко Василий Викторович]] (1932—2017), КСРО еңбек сіңірген жаттықтырушысы (грек-рим күресі) (24.07.1968; 1969; 10.05.1972) # [[Виктор Федорович Грудзенко|Грудзенко Виктор Федорович]] (1931—2019), КОКП Пенза қалалық комитетінің екінші хатшысы (1970-1985) (1971; 1976; 10.03.1981) # [[Георгий Дмитриевич Гулиа|Гулиа Георгий Дмитриевич]] (1913—1989), прозашы (17.04.1958; 13.03.1963; 28.10.1967) # [[Гайоз Иванович Джеджелава|Джеджелава Гайоз Иванович]] (1915-2005), футболшы және жаттықтырушы, еңбек сіңірген спорт шебері (24.02.1941; 1950; 1957) # [[Лука Степанович Дьяченко|Дьяченко Лука Степанович]] (1902—1984), Молдава КСР мемлекет қайраткері. # [[Яков Алексеевич Евдокимов|Евдокимов Яков Алексеевич]] (1915—1980), кеңестік партия және мемлекет қайраткері (1958, екі рет; 1965). # [[Алексей Ильич Зайцев|Зайцев Алексей Ильич]] (1914—1996) — Социалистік Еңбек Ері (1949), полярлық авиацияның бортмеханигі (19.05.1954, 29.08.1955, 23.06.1961). # [[Борис Мұстафаұлы Зумақұлов|Зумақұлов Борис Мұстафаұлы]] (1940 туғ.), партия және мемлекет қайраткері. # [[Борис Владимирович Иванов|Иванов Борис Владимирович]] (1917—1992), прозашы. # [[Иван Александрович Калита|Калита Иван Александрович]] (1927—1996), олимпиада чемпионы (ат спорты) (16.09.1960; 02.12.1970; 05.10.1972) # [[Юрий Яковлевич Ковалев|Ковалев Юрий Яковлевич]] (1937—2010), «Сибэлектромотор» бірлестігінің директоры (1971—1977), КОКП Томбы қалалық комитетінің екінші хатшысы (1977—1982), Томбы қалалық атқару комитетінің төрағасы (1982—1988) (1971; 31.03.1981; 17.07.1986). # [[Генрих Абрамович Козлов|Козлов Генрих Абрамович]] (1900—1981), КСРО ҒА корреспондент-мүшесі. # [[Иван Елисеевич Крюков|Крюков Иван Елисеевич]] (1924—2003) — Қостанай облысы Орджоникидзе ауданы «Комаровский» кеңшарының бас экономисі, партия бюросының хатшысы; Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің нұсқаушысы; Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің партиялық бақылау комиссиясының мүшесі. # [[Галина Алексеевна Кулакова|Кулакова Галина Алексеевна]] (1942 туғ.), олимпиада чемпионы (шаңғы спорты) (09.04.1970; 10.05.1976; 09.04.1980) # [[Александр Васильевич Медведь|Медведь Александр Васильевич]] (1937-2024), олимпиада чемпионы (еркін күрес) (1964; 05.02.1969; 23.04.1985) # {{Алтын Жұлдыз медалі}}[[Павел Михайлович Михайлов|Михайлов Павел Михайлович]] (1917—2005), Аэрофлот ұшқышы. # [[Евгений Васильевич Мосолов|Мосолов Евгений Васильевич]] (1912—1979), КОКП Мәскеу қалалық және облыстық комитеттерінің меңгерушісі. # [[Ашура Насырова|Насырова Ашура]] (1924—2011), Тәжік КСР халық әртісі (23.04.1941; 17.12.1949; 23.10.1954) # [[Анатолий Георгиевич Нилов|Нилов Анатолий Георгиевич]] (1912—1981), КОКП ОК жауапты қызметкері. # [[Александр Игнатьевич Пасиковский|Пасиковский Александр Игнатьевич]] (1910—1996), Молдова КСР мемлекет қайраткері. # {{Алтын Жұлдыз медалі}}[[Николай Иванович Першин|Першин Николай Иванович]] (3 қараша 1904—1974), Ленинград шаруашылық кеңесінің С.М.Киров атындағы Электросила зауытындағы қырнаушы-айналмашақшысы. # [[Федор Федорович Петрусевич|Петрусевич Федор Федорович]] (1902—1965), Йошкар-Ола қ. жартылай өткізгіш құрылғылар зауытының директоры (1946, 1951, 1956). # [[Николай Варфоломеевич Пилипенко|Пилипенко Николай Варфоломеевич]] (1916—2020), КОКП ОК философия ғылымдары секторының меңгерушісі. 1984-1992 жылдары — АОН профессоры. Философия ғылымдарының докторы, РФ еңбек сіңірген ғылым қайраткері. # {{Алтын Жұлдыз медалі}}[[Файздрахман Ахмедзянович Сабиров|Сабиров Файздрахман Ахмедзянович]] (1919—1990), полковник, әскери құрылысшы, (08.12.1951; 07.03.1962; 29.03.1976). # [[Иван Петрович Савченко|Савченко Иван Петрович]] (1918—2002), Иркутск қ. Свердлов аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, Шығыс Сібір темір жолы теміржолшылары кәсіподағының жол комитетінің төрағасы. (марапаттау жылдары: 1957, 1971, 1976). # [[Иван Флегонтович Синицын|Синицын Иван Флегонтович]] (1911—1988), КСРО Трактор және ауылшаруашылық машина жасау министрі. # [[Николай Алексеевич Слезкин|Слезкин Николай Алексеевич]] (1905—1991), механика саласындағы ғалым, профессор, РКФСР ғылым мен техниканың еңбек сіңірген қайраткері (1953; 15.09.1961; 1976). # [[Виталий Константинович Трофимов|Трофимов Виталий Константинович]] (1926—1996), Мари облыстық кәсіподақтар кеңесінің төрағасы (1966, 1971, 1974). # [[Илья Михайлович Хижниченко|Хижниченко Илья Михайлович]] (1909—1992), кеңестік агроном (22.06.1950; 31.10.1957; 23.06.1966). # [[Александр Михайлович Хлопков|Хлопков Александр Михайлович]] (1926—2013), Горький облысы Кулебаки қалалық атқару комитетінің төрағасы. # [[Яков Иосифович Черняков|Черняков Яков Иосифович]] (1915—2010), Ижевск қалалық БЛКЖО комитетінің және КПСС аудандық комитетінің бірінші хатшысы. # [[Күжүгет Серэұлы Шойгу|Шойгу Күжүгет Серэұлы]] (1921—2010) КОКП Тыва облыстық комитетінің хатшысы, Тыва АКСР Министрлер кеңесі төрағасының бірінші орынбасары, [[Сергей Күжүгетұлы Шойгу|С. К. Шойгудың]] әкесі. }} === «Құрмет Белгісі» + ресейлік Құрмет орденінің 2 мәрте иегерлері === * [[Эдуард Аркадьевич Асадов|Асадов Эдуард Аркадьевич]] (1923—2004), ақын (28.10.1967; 18.09.1973; 07.09.1998) * [[Сусанна Николаевна Звягина|Звягина Сусанна Николаевна]] (1918—2006), РКФСР еңбек сіңірген әртісі (1951; 15.09.1959; 14.07.2004) * [[Виктор Григорьевич Кузькин|Кузькин Виктор Григорьевич]] (1941—2008), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (хоккей) (30.03.1965; 3.03.1972; 20.12.1996) * [[Борис Александрович Майоров|Майоров Борис Александрович]] (род. 1938), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (хоккей) (24.07.1968; 22.05.1981; 20.12.1996) * [[Зоя Сергеевна Миронова|Миронова Зоя Сергеевна]] (1913—2008), РКФСР еңбек сіңірген әртісі (1958; 1972; 12.04.2001) * [[Татьяна Петровна Панкова|Панкова Татьяна Петровна]] (1917—2011), РКФСР халық әртісі, Мемлекеттік академиялық Малый театрының актрисасы (26.10.1949; 4.11.1974; 21.09.1998) * [[Александр Павлович Рагулин|Рагулин Александр Павлович]] (1941—2004), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (хоккей) (30.03.1965; 30.05.1969; 20.12.1996) * [[Игорь Анатольевич Ромишевский|Ромишевский Игорь Анатольевич]] (1940—2012), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (хоккей) (30.05.1969; 03.03.1972; 26.12.2011) * [[Эдуард Эргартович Россель|Россель Эдуард Эргартович]] (1937 туғ.), 1991—1993 жылдардағы Свердлов облысының губернаторы, 1995—2009 ж. (29.04.1975; 26.05.1980; 9.10.2007) * [[Александр Сергеевич Якушев|Якушев Александр Сергеевич]] (1947 туғ.), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (хоккей) (03.03.1972; 07.06.1979; 26.12.2011) === «Құрмет Белгісі» орденінің 2 мәрте иегерлері === * [[Александра Андреевна Андреева|Андреева Александра Андреевна]] (1894—1974), РКФСР еңбек сіңірген дәрігері, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1946; 1951). * [[Аким Иванович Атмачиди|Атмачиди Аким Иванович]] (1937—2013) — Семей құрама темірбетон өндірістік бірлестігінің директоры, * [[Булат Юсупович Аитов|Аитов Булат Юсупович]] (1929—2018), кеңестік құрылыс қайраткері, РКФСР және Мари АКСР еңбек сіңірген құрылысшысы (1966; 1971). * [[Стефан Лукич Анисимов|Анисимов Стефан Лукич]] (1910—1985), кеңестік сәулетші, Тәжік КСР еңбек сіңірген құрылысшысы (1959). * [[Николай Захарович Анциферов|Анциферов Николай Захарович]] (1911—1980), кеңестік ақын, журналист, кеңестік-партия қызметкері(1946; 1951). * [[Вениамин Александрович Анчинашкевич|Анчинашкевич Вениамин Александрович]] (1910—1969), теміржолшы, еңбек ері (1943; 1960). * [[Вараздат Мартиросович Арутюнян|Арутюнян Вараздат Мартиросович]] (1909—2008), белгілі армян сәулетшісі және өнертанушы. Сәулет ғылымының докторы. * [[Канапия Габдуллинович Ахметов|Ахметов Канапия Габдуллинович]] (1924—2021), мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, профессор. * [[Юрий Васильевич Бабиков|Бабиков Юрий Васильевич]] (род. 1930), инженер-құрылымдаушы, Мари АКСР Йошкар-Оладағы жартылай өткізгіш құрылғылар зауытының бас директоры (1966; 1971). * [[Архип Дмитриевич Белков|Белков Архип Дмитриевич]] (1899—1981), марилік кеңестік ғалым-агрономы (1946; 1951). * [[Анисия Федоровна Беспалова|Беспалова Анисия Федоровна]] (1920—2011), марилік кеңестік агроном, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1951; 1971). * [[Петр Павлович Богатырев|Богатырев Петр Павлович]] (1923—1997), марилік кеңестік партия-әкімшілік жетекшісі (1966; 1971). * [[Георгий Борисович Бокий|Бокий Георгий Борисович]] (1909—2001), кеңестік және ресейлік кристал химигі, РҒА корреспондент-мүшесі * [[Александра Степановна Брыкова|Брыкова Александра Степановна]], РКФСР еңбек сіңірген мектеп мұғалімі<ref>[https://институтвоспитания.рф/upload/medialibrary/8f3/ulv6zgq8uw06l40hqoefbbt9okb92ddu.pdf Фотография А. Брыковой. Семья и школа, — № 1, — 1950. с. 11а]</ref>. * [[Александр Адольфович Бурба|Бурба Александр Адольфович]] (1918—1984), Медногорск мыс-күкірт комбинатының директоры, Орынбор политехникалық институтының ректоры (1957; 17.06.1981). * [[Элина Авраамовна Быстрицкая|Быстрицкая Элина Авраамовна]] (1928—2019), КСРО халық әртісі, Ресей Мемлекеттік академиялық Кіші театрының актрисасы (7.03.1960; 4.11.1967). * [[Саидали Вализода|Вализода Саидали]] (1900—1971), кеңестік тәжік ақыны әрі музыканты, Тәжік КСР халық хафизі. * [[Василий Михайлович Воробьев|Воробьев Василий Михайлович]] (1909—1995), Мари АКСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы (1957; 1966). * [[Павел Степанович Воронцов (партия қызметкері)|Воронцов Павел Степанович]] (1920—2015), кеңестік партия және әкімшілік қайраткері (1966; 1971). * [[Мария Сергеевна Гаврилова|Гаврилова Мария Сергеевна]] (1913—2004), агроном, КСРО Ауыл шаруашылығы министрлігі басқарма басшысының орынбасары (1960, 1967). * [[Яков Гайниевич Гайниев|Гайниев Яков Гайниевич]] (1928—2008), механизатор (1966; 1972). * [[Ярослав Александрович Галан|Галан Ярослав Александрович]] (1902—1949), жазушы, [[Сталин премиясы|Сталин сыйлығының]] лауреаты (қайтыс болғаннан кейін) * [[Давид Израилевич Гальперин|Гальперин Давид Израилевич]] (1903—1977), химик-технолог, оқ-дәрі өндірісі саласындағы маман, техника ғылымдарының докторы, профессор. * [[Михаил Матвеевич Глазырин|Глазырин Михаил Матвеевич]] (1935—2014), әкімшілік жетекшісі, Мари АКСР еңбек сіңірген құрылысшысы (1971; 1976). * [[Сергей Константинович Годунов|Годунов Сергей Константинович]] (1929—2023), математик (1954; 1981), РҒА академигі. * [[Сергей Иванович Горбунов|Горбунов Сергей Иванович]] (1915—1991), әкімшілік-өндірістік жетекші (1946; 1951). * [[Юрий Леонидович Горянский|Горянский Юрий Леонидович]] (1929—2005), Мари АКСР ауыл шаруашылығы министрі (1965; 1971). * [[Анатолий Евгеньевич Григорьев|Григорьев Анатолий Евгеньевич]] (1929—2014), «Машиностройения ҒӨБ» әскери-өнеркәсіптік корпорациясында ұшу аппараттарын жобалау саласындағы маман. * [[Рамзан Бакарович Гудаев|Гудаев Рамзан Бакарович]] (1930—?), Шешен-Ингуш АКСР Веден аудандық «Сельхозтехника» бірлестігінің меңгерушісі. * [[Варвара Аркадиевна Гусар|Гусар Варвара Аркадиевна]] (1913—1994), кеңшар звеношысы (15.02.1966; 8.04.1971). * [[Евгений Валентинович Гусев|Гусев Евгений Валентинович]] (1927—?), агроном (1966; 1971). * [[Темир Дадабаевич Дадабаев|Дадабаев Темир Дадабаевич]] (род. 1941), КОКП Колхозабат аудандық комитетінің бірінші хатшысы, Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. * [[Борис Петрович Дежкин|Дежкин Борис Петрович]] (1914—1992), кеңестік режиссер және суретші-мультипликатор (14.4.1944; 6.3.1950). * [[Александр Кириллович Доленко|Доленко Александр Кириллович]] (род. 1951), Ташкент жоғарғы партия мектебінің директоры; Өзбекстан КП ОК мүшесі, Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. * [[Серафим Алексеевич Дубровин|Дубровин Серафим Алексеевич]] (1912—1995), 1-Ленинград кірпіш зауытының бас механигі. * [[Яков Алексеевич Евдокимов|Евдокимов Яков Алексеевич]] (1915—1980), КОКП Мари облыстық комитетінің хатшысы (1958; 1965). * [[Иван Евстигнеевич Ерохин|Ерохин Иван Евстигнеевич]] (1903—1996) ЗИЛ зауытындағы ағаш өңдеу цехының бөлім басшысы. * [[Константин Михайлович Зинин|Зинин Константин Михайлович]] (1913—1985), марилік партия жетекшісі (1946: 1951). * [[Леонид Никитич Злобин|Злобин Леонид Никитич]] (1923—1997), инженер (1962: 1971). * [[Аркадий Петрович Зонов|Зонов Аркадий Петрович]] (1922—2005) * [[Алексей Борисович Зубков|Зубков Алексей Борисович]] (1913—1984), контр-адмирал. * [[Әли Абдулоғлы Зулалов|Зулалов Әли Абдулоғлы]] (1893—1963), тенор, Әзербайжан КСР еңбек сіңірген әртісі, опера және балет театрының солисті * [[Борис Илинбаевич Ибулаев|Ибулаев Борис Илинбаевич]] (1934—1995), марилік партия-мемлекет қайраткері (1966; 1971). * [[Александр Александрович Иванов (әкімшілік жетекші)|Иванов Александр Александрович]] (1908—1984), әкімшілік жетекші (1945; 1966). * [[Бодо Германович Иоганзен|Иоганзен Бодо Германович]] (1911—1996), биология ғылымдарының докторы, Томбы мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры. * [[Анна Ильинична Казакова|Казакова Анна Ильинична]] (1920—1989), Мари АКСР мәдениет министрі, МАКСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары (1967; 1971). * [[Кара Рабаданович Караев|Караев Кара Рабаданович]] (1891—1973), партизан, Дағыстан АКСР әскер және партия қайраткері. * [[Юрий Васильевич Калашников (ғалым)|Калашников Юрий Васильевич]] (1939—2018), кеңестік және ресейлік ғалым, [[Башқұрт мемлекеттік университеті|Башқұрт мемлекеттік университетінің]] тарих кафедрасы тарихшысы, дәріскері, доценті. (қазіргі [[Үфі ғылым және технология университеті]]). * [[Михаил Андреевич Калинин|Калинин Михаил Андреевич]] (1914—1984), КСРО мемлекеттік жоспарлау комитетінің меңгерушісі. * [[Рудольф Иванович Каменев|Каменев Рудольф Иванович]] (1927—2019), гидроқұрылысшы, бетон зауытының басшысы, Мурманск облысындағы Мурмаши ауылының құрметті тұрғыны, хоккей командасының жаттықтырушысы. * [[Аркадий Иванович Капитонов|Капитонов Аркадий Иванович]] (1931—1995), марилік кеңестік партия қызметкері (1976; 1986). * [[Вадим Николаевич Карташов|Карташов Вадим Николаевич]] (1930—2008), кеңестік және ресейлік журналист, публицист, ақын, қоғам қайраткері, РКФСР еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1966; 1971). * [[Зинаида Ивановна Кашина|Кашина Зинаида Ивановна]] (1919—2007), кеңестік партия-мемлекет қайраткері, педагог, Мари АКСР Жоғарғы Кеңесі төрағасының орынбасары (1960; 1971). * [[Ходи Исабаевич Кинжаев|Кинжаев Ходи Исабаевич]] (1914—1992), Кеңес Одағының Батыры. * [[Иван Викторович Кириллов|Кириллов Иван Викторович]] (1927—1994), КОКП Йошкар-Ола қалалық комитетінің 2-хатшысы (1966; 1971). * [[Валериан Петрович Кожевников|Кожевников Валериан Петрович]] (1920—1975), партия-мемлекет қайраткері, Мари АКСР еңбек сіңірген құрылысшысы (1966; 1971). * [[Танаш Қойшыбайұлы|Қойшыбайұлы Танаш]] (1914—1974) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер. * [[Василий Александрович Комов|Комов Василий Александрович]] (1929—2002), Түмен мотор зауытының бас инженері («Тюмень мотор құрастырушылар» АҚ) (1968; 1971). * [[Петр Григорьевич Корнилов|Корнилов Петр Григорьевич]] (1924—1982), марилік кеңестік жазушы, журналист, қоғам және саяси қайраткер, РКФСР еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. (1966; 1971). * [[Анна Васильевна Коряковцева|Коряковцева Анна Васильевна]] (1899—1982), Мари АКСР еңбек сіңірген мектеп мұғалімі (1939; 1949). * [[Василий Васильевич Косенко|Косенко Василий Васильевич]] (1916—?), Қазақ КСР Ауыл шаруашылығы министрлігінің тәжірибелік-оқу шаруашылықтары бас басқармасының басшысы. * [[Виктор Михайлович Котельников|Котельников Виктор Михайлович]] (1924 туғ.), Мари АКСР денсаулық сақтау министрі (1961, 1971). * [[Дмитрий Сергеевич Краснов|Краснов Дмитрий Сергеевич]] (1905—?), партия жетекшісі (1939, 1942). * [[Василий Михайлович Кужнуров|Кужнуров Василий Михайлович]] (1913—1992), Мари АКСР әлеуметтік қамсыздандыру министрі (1946, 1951). * [[Михаил Иванович Кузнецов (зоотехник)|Кузнецов Михаил Иванович]] (1925—1996), Мари АКСР Ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары, РКФСР еңбек сіңірген зоотехнигі (1966, 1971). * [[Леонид Петрович Курьянов|Курьянов Леонид Петрович]] (1927—2014) * [[Аркадий Иванович Лаппо|Лаппо Аркадий Иванович]] (1904—1983), кеңестік өсімдік өсіру маманы және сұрыптаушы, БКСР ҒА академигі (1949, 1959). * [[Вадим Петрович Логинов|Логинов Вадим Петрович]] (1927—2016), дипломат және партия қайраткері (30.08.1957; 22.10.1971). * [[Иван Пантелеевич Макаров|Макаров Иван Пантелеевич]] (1915—1997), марилік партия жетекшісі (1951, 1971). * [[Михаил Семенович Малышев|Малышев Михаил Семенович]] (1914—1986), марилік кеңестік ауыл шаруашылығын ұйымдастырушы (1951, 1966). * [[Александр Дмитриевич Мартусин|Мартусин Александр Дмитриевич]] (1930—2016), Иркутск облысы, Тайшет ауданы, Бузыканово ауылындағы М.И. Калинин атындағы ұжымшар төрағасы * [[Василий Павлович Мартыненко|Мартыненко Василий Павлович]] (1925—1993), Волгоград облысы, Новониколаев ауданы, В. И. Ленин атындағы ұжымшар бас агрономы (1965, 1972). * [[Акакий Иванович Мгеладзе|Мгеладзе Акакий Иванович]] (1910—1980) — партия қайраткері, Грузин КСР КП ОК бірінші хатшысы, КОКП ОК мүшесі. * [[Михаил Михайлович Мирошников|Мирошников Михаил Михайлович]] (1926—2020), оптика өнеркәсібінің ұйымдастырушысы, Социалистік Еңбек Ері, КСРО ҒА және РҒА корреспондент-мүшесі (1957, 1961). * [[Иван Романович Москвичев|Москвичев Иван Романович]] (1913—1978), Мари АКСР Жоғарғы Кеңесі төралқасының төрағасы (1946, 1963). * [[Анна Александровна Мосунова|Мосунова Анна Александровна]] (1905—2003), марилік кеңестік партия-әкімшілік қызметкер, педагог, қоғам қайраткері, Мари АКСР Жоғарғы Кеңесі төралқасының хатшысы (1946; 1951). * [[Михаил Федорович Ненашев|Ненашев Михаил Федорович]] (1929—2019), мемлекет қайраткері, журналист, публицист, редактор, тарих ғылымдарының докторы. * [[Михаил Александрович Николаев|Николаев Михаил Александрович]] (1912—1986), халық ағарту қайраткері және ұстаз (1944, 1962). * [[Сергей Николаевич Николаев (драматург)|Николаев Сергей Николаевич]] (1908—1993), Мари АКСР халық жазушысы, Мари АКСР жазушылар одағының төрағасы (1951; 1968). * [[Ольга Павловна Ногина|Ногина Ольга Павловна]] (1885—1977), кеңестік денсаулық сақтаудың ірі ұйымдастырушысы, [[Виктор Павлович Ногин|В.П. Ногиннің]] әйелі. * [[Николай Николаевич Озеров (түсініктемеші)|Озеров Николай Николаевич]] (1922—1997), спорт түсініктемеші, РКФСР халық әртісі (27.04.1957; 7.07.1978). * [[Петр Степанович Павленко|Павленко Петр Степанович]] (1937—2019), Житомир облысы кәсіподақтар федерациясы төрағасының орынбасары * [[Иван Митрофанович Первушин|Первушин Иван Митрофанович]] (1914—1998) құрылыс бригадирі. * [[Геннадий Михайлович Пищаев (партия жетекшісі)|Пинаев Геннадий Михайлович]] (1931—2005), партия жетекшісі (1966, 1976). * [[Михаил Иванович Положенцев|Положенцев Михаил Иванович]] (1928—2013), мемлекет қайраткері, Челябі облыстық атқару комитетінің төрағасы (1980—1984). * [[Хачик Оганесович Погосов|Погосов Хачик Оганесович]] (1910—1975) Ирансовтранс Сыртқы сауда министрлігінің Бакудегі басқарушысы. * [[Кирилл Иванович Поназдырь|Поназдырь Кирилл Иванович]] (1918—2001) — Жаңасібір облыстық денсаулық сақтау басқармасы меңгерушісі (1961—1982), РКФСР еңбек сіңірген дәрігері (1978). * [[Владимир Петрович Потанин|Потанин Владимир Петрович]] (1926—1981), мемлекет қайраткері, Үлбі металлургиялық зауытының директоры (1961—1974), Орта машина жасау министрлігі 3-бас басқармасы басшысы (1974—1981). * [[Вадим Александрович Просвирнин|Просвирнин Вадим Александрович]] (1926—2006), Мари АКСР отын өнеркәсібі министрі (1971, 1976). * [[Борис Викторович Протопопов|Протопопов Борис Викторович]] (1901—1982), Медицина ғылымдарының докторы, профессор (1945, 1951). * [[Василий Павлович Пустовалов|Пустовалов Василий Павлович]] (1925—2013), полковник, 25516 ә/б бөлім басшысы * [[Геннадий Алексеевич Пчелов|Пчелов Геннадий Алексеевич]] (1937 туғ.), агроном (1973, 1976). * [[Михаил Георгиевич Родионов|Родионов Михаил Георгиевич]] (1904—1959), марилік кеңестік әкімшілік жетекшісі (1946, 1951). * [[Роберт Иванович Рождественский|Рождественский Роберт Иванович]] (1932—1994), кеңестік және ресейлік ақын әрі аудармашы, ән жазушы. * [[Узбек Агзамович Рустамов|Рустамов Узбек Агзамович]] (1926—2011), Өзбек КСР сыртқы істер министрінің орынбасары, Өзбекстан КП ОК ақпарат және сыртқы байланыстар бөлімінің меңгерушісі (1966, 1971). * [[Анатолий Петрович Рязанов|Рязанов Анатолий Петрович]] (1914—1985), Марилік машина жасау зауытының директоры(1958, 1962). * [[Геннадий Алексеевич Сандетский|Сандетский Геннадий Алексеевич]] (1925—1978),Мари ауыл шаруашылығы екпіндісі (1971, 1973). * [[Ара Мигранович Сарксян|Сарксян Ара Мигранович]] (1902—1969), Армян кеңестік мүсінші. КСРО халық суретшісі. * [[Александр Павлович Семенов|Семенов Александр Павлович]] (1911—?), Мари АКСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары (1946, 1951). * [[Әкім Серіков|Серіков Әкім]] (1912—1989) — Қазақ КСР Қарағанды ​​облысының кеңестік партия және кәсіподақ қайраткері. * [[Михаил Николаевич Скаткин|Скаткин Михаил Николаевич]] (1900—1991), профессор, КСРО педагогика ғылымдары академиясының академигі. * [[Федор Сергеевич Слыханов|Слыханов Федор Сергеевич]] (1912—1986), Мари АКСР жергілікті отын өнеркәсібі басқармасы басшысы (1946, 1951). * [[Анатолий Алексеевич Слюсарь|Слюсарь Анатолий Алексеевич]] (1934—2013), КСРО-ның Грекия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі (1988—1991). * [[Анатолий Алексеевич Смирнов|Смирнов Анатолий Алексеевич]] (1941—?), Мари АКСР Йошкар-Ола қалалық атқару комитетінің төрағасы (1973, 1986). * [[Петр Алексеевич Смирнов (министр)|Смирнов Петр Алексеевич]] (1928—2004), Мари АКСР Халыққа қызмет көрсету министрі (1971, 1975). * [[Ефим Гаврилович Софронов|Софронов Ефим Гаврилович]] (1902—1982), Мари АКСР әділет халық комиссары / министрі (1945, 1951). * [[Владимир Евгеньевич Степанов|Степанов Владимир Евгеньевич]] (1913—1986), кеңестік астроном, КСРО ҒА корреспондент-мүшесі. * [[Цолак Александрович Степанян|Степанян Цолак Александрович]] (1911—2002) — философ, тарихи материализм және әлеуметтік философия саласындағы маман (1953, 1961). * [[Дмитрий Романович Суворов|Суворов Дмитрий Романович]] (1914—1989), Мари АКСР байланыс өндірістік-техникалық басқарма басшысы (1946, 1951). * [[Александр Иванович Сурьянинов|Сурьянинов Александр Иванович]] (1927—2009), Мари АКСР орман шаруашылығы министрі (1966, 1971). * [[Михаил Платонович Сычев|Сычев Михаил Платонович]] (1921—2005), қаржы министрі, Мари АКСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары (1965, 1971). * [[Алексей Васильевич Тараканов|Тараканов Алексей Васильевич]] (1937—?), «Стройдормаш» ААҚ бас директоры, Калининград (1964—2011). * [[Дмитрий Евдокимович Тараненко|Тараненко Дмитрий Евдокимович]] (1918—2001), «Красковский» кеңшарындағы 2-бөлім меңгерушісі (1971, 1986). * [[Василий Ильич Товашов|Товашов Василий Ильич]] (1906—1990), Мари АКСР Жоғарғы сотының төрағасы (1945, 1951). * [[Иван Петрович Устенко|Устенко Иван Петрович]] (1925—2001), «Гмелинский» кеңшарының бас агрономы, Волгоград облысы (1958, 1973). * [[Самуил Абрамович Хазин|Хазин Самуил Абрамович]] (1929—2013), Мари АКСР еңбек сіңірген құрылысшысы (1966, 1971). * [[Хаджи-Мурад Омарович Хашаев|Хашаев Хаджи-Мурад Омарович]] (1909—1971), кавказтанушы-тарихшы, этнограф, ғылымды ұйымдастырушы, қоғам және саяси қайраткер (1950, 1970). * [[Виктор Иванович Хохряков|Хохряков Виктор Иванович]] (1913—1986), КСРО халық әртісі, КСРО Мемлекеттік академиялық Кіші театрының әртісі. * [[Петр Дмитриевич Целищев|Целищев Петр Дмитриевич]] (1914—1984), радиошы-поляршы, Арктика мен Антарктидаға экспедицияларға қатысушы. * [[Геннадий Васильевич Шаев|Шаев Геннадий Васильевич]] (1929—2009), Алтай өлкесі ІІБ социалистік меншікті ұрлауға қарсы күрес бөлімі басшысы (1973—1979) * [[Алексей Сергеевич Шерстнев|Шерстнев Алексей Сергеевич]] (1904—?), марилік партия-кеңестік қызметкер (1946, 1951). * [[Леонид Александрович Шилов|Шилов Леонид Александрович]] (1928—2006), кітапхана және кітаптану ісі саласының қайраткері, кітапшы. * [[Вячеслав Анатольевич Щеглов|Щеглов Вячеслав Анатольевич]] (1908—1992), КСРО дайындама министрлігінің уәкілетті өкілі (1951, 1952). * [[Степан Алексеевич Шалаев|Шалаев Степан Алексеевич]] (1929—2022), кеңестік мемлекет, партия және кәсіподақ қайраткері. * [[Тана Бегиновна Марчина|Тана Бегиновна Марчина]] (1916—1993), КСРО Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылым депутаты. * [[Валериан Иванович Яранов|Яранов Валериан Иванович]] (1912—2000) — таулымарилік кеңестік және ресейлік ауыл шаруашылығы қайраткері, агроном (1951, 1971). === «Құрмет Белгісі» + ресейлік Құрмет ордені === * [[Михаил Михайлович Баландин|Баландин Михаил Михайлович]] (1950 туғ.), КСРО спорт шебері (тікұшақ спорты) (22.11.1985; 23.05.1996). * [[Леонард Борисович Вид|Вид Леонард Борисович]] (1931 туғ.), мемлекет қайраткері, саясаткер, кәсіпкер (2002). * [[Геннадий Георгиевич Вольнов|Вольнов Геннадий Георгиевич]] (1939—2008) — кеңестік баскетболшы, Олимпиада чемпионы, әлем, Еуропа, КСРО чемпионы. КСРО еңбек сіңірген спорт шебері. * [[Григорий Иванович Воропаев|Воропаев Григорий Иванович]] (1934—2016), Иваново облыстық аңшылар мен балықшылар қоғамының төрағасы (?; 30.05.1997). * [[Сурет:Золотая звезда Героя России.svg|15px]] [[Игорь Викторович Вотинцев|Вотинцев Игорь Викторович]] (1953 туғ.) — Ресей Федерациясының Батыры, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген сынаушы-ұшқыш. (17.12.1982; 24.06.2016). * [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Горбачев Михаил Сергеевич]] (1931—2022), КСРО президенті (1990—1991) (22.03.1966; 28.02.2001). * [[Александр Титович Голубев|Голубев Александр Титович]] (1936—2020) — Ресей Федерациясының сыртқы барлау органдарының құрметті қызметкері, отставкадағы генерал-лейтенант (19??; 20??). * [[Леонид Иванович Губанов|Губанов Леонид Иванович]] (1928—2004), КСРО халық әртісі, М.Горький атындағы МКАТ актеры (1971; 23.10.1998). * [[Лариса Васильевна Евдокимова|Евдокимова Лариса Васильевна]] (1930—2019), ААО Майкоп қалалық КОКП қалалық комитетінің насихат жөніндегі хатшысы. * [[Валентин Козьмич Иванов|Иванов Валентин Козьмич]] (1934—2011), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (футбол) (?, 04.09.1997). * [[Валерий Васильевич Калашников|Калашников Валерий Васильевич]] (1950 туғ.), Ауыл шаруашылығы жануарларды өсіру, сұрыптау, генетикасы саласындағы ресейлік ғалым (1986, 2013). * [[Татьяна Михайловна Карпова|Карпова Татьяна Михайловна]] (1916—2018), КСРО халық әртісі, В. Маяковский Мәскеу театрының актрисасы (1954; 03.02.1998). * [[Анатолий Николаевич Ковалев|Ковалев Анатолий Николаевич]] (1937—2016), РСФСР еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1970, гольф) (21.02.1986; 26.06.1995). * [[Александр Борисович Кожухов|Кожухов Александр Борисович]] (1942—2008), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері, КСРО еңбек сіңірген жаттықтырушысы (гандбол) (23.04.1985; 30.06.1998). * [[Леонид Петрович Кормановский|Кормановский Леонид Петрович]] (1931—2020), мал шаруашылығы мен жемшөп өндірісін кешенді механикаландыру саласындағы ғалым (1981, 11.10.2001). * [[Владимир Яковлевич Лутченко|Лутченко Владимир Яковлевич]] (1949 туғ.), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (хоккей) (1975; 20.12.1996). * [[Игорь Михайлович Макаров|Макаров Игорь Михайлович]] (1927—2013), робототехника және икемді автоматтандырылған өндіріс саласындағы ғалым, РҒА академигі (2010). * [[Александр Николаевич Мальцев (спортшы)|Мальцев Александр Николаевич]] (1949 туғ.), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (хоккей) (1976; 20.12.1996). * [[Сергей Павлович Миронов|Миронов Сергей Павлович]] (1948 туғ.), медик-ортопед, РҒА академигі (1989, 1998). * [[Зиновий Петрович Пак|Пак Зиновий Петрович]] (1939 туғ.), мемлекет қайраткері (?; 31.03.1999). * [[Николай Васильевич Пеньков|Пеньков Николай Васильевич]] (1936—2009), РКФСР халық әртісі, М. Горький атындағы МКАТ актері (1971; 23.10.1998). * [[Анатолий Викторович Потапов|Потапов Анатолий Викторович]] (1942 туғ.), кеңестік және ресейлік дипломат, Ресей Федерациясының Төтенше және Өкілетті Елшісі (11.03.1974; 03.07.2008). * [[Владимир Владимирович Путин|Путин Владимир Владимирович]] (1952 туғ.), ресейлік мемлекеттік және саяси қайраткер, Ресей Федерациясының Президенті. * [[Любовь Васильевна Пушкарева|Пушкарева Любовь Васильевна]] (1918—2011), РКФСР халық әртісі, М. Горький атындағы МКАТ актрисасы (1948; 17.06.1999). * [[Павел Яковлевич Слободкин|Слободкин Павел Яковлевич]] (1945—2017), Ресейдің халық әртісі, профессор, Орталықтың көркемдік жетекшісі (1975; 04.04.2015). * [[Юрий Николаевич Сырейщиков|Сырейщиков Юрий Николаевич]] (1931—2011), партия, әкімшілік жетекші (1965, 2005). * [[Вячеслав Степанович Тимченко|Тимченко Вячеслав Степанович]] (1955 туғ.), Мемлекеттік Думаның депутаты, Федерация Кеңесінің мүшесі (21.02.1986; 2018). * [[Вячеслав Александрович Фетисов|Фетисов Вячеслав Александрович]] (1958 туғ.), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (хоккей) (22.05.1981; 23.08.1998). * [[Федор Федорович Черенков|Черенков Федор Федорович]] (1959—2014), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (футбол) (27.11.1985; 04.09.1997). * [[Сергей Иванович Чупринин|Чупринин Сергей Иванович]] (1947 туғ.), әдебиет сыншысы, әдебиеттанушы, публицист (1984, 2008). * [[Юрий Иванович Шокин|Шокин Юрий Иванович]] (1943 туғ.), математик, РҒА СБ Есептеу технологиялары институтының директоры. * [[Маргарита Валентиновна Юрьева|Юрьева Маргарита Валентиновна]] (1925—2018), РКФСР халық әртісі, М. Горький атындағы МКАТ актрисасы (07.08.1981, 13.02.2006). == Шетелдіктер == * [[Рафаэль Альберти|Альберти, Рафаэль]], испандық ақын (16.12.1967) * [[Самбуугийн Бадраа|Бадраа, Самбуугийн]], моңғол жазушысы (16.12.1967) * [[Хосе Вента-Молина|Вента-Молина, Хосе]], испандық тілмаш (16.12.1967) * [[Пауль Винс|Винс, Пауль]], неміс (ГДР) ақыны (16.12.1967) * [[Пьер Гамарра|Гамарра, Пьер]], француз жазушысы (16.12.1967) * [[Тамара Гане|Гане, Тамара]], румын жазушысы (16.12.1967) * [[Роберт Даглиш|Даглиш, Роберт]], ағылшын әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Атанас Далчев|Далчев, Атанас]], болғар ақыны (16.12.1967) * [[Ежи Енджеевич|Енджеевич, Ежи]], поляк жазушысы (16.12.1967) * [[Зора Есенская|Есенская, Зора]], чехословак жазушысы (16.12.1967) * [[Богуслав Илек|Илек, Богуслав]], чехословак әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Младен Исаев|Исаев, Младен]], болғар ақыны (16.12.1967) * [[Жан Катала|Катала, Жан]], француз журналисты (16.12.1967) * [[Миле Клопчич|Клопчич, Миле]], югослав әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Блаже Конески|Конески, Блаже]], югослав жазушысы (16.12.1967) * [[Альфред Курелла|Курелла, Альфред]], неміс (ГДР) жазушы (16.12.1967) * [[Тацуо Курода|Курода, Тацуо]], жапон әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Карин де Лаваль|Лаваль, Карин де]], швед әдебиеттанушысы (16.12.1967) * [[Леопольд Левин|Левин, Леопольд]], поляк ақыны (16.12.1967) * [[Джордже Лесня|Лесня, Джордже]], румын ақыны (16.12.1967) * [[Джек Линдсей|Линдсей, Джек]], ағылшын жазушысы (16.12.1967) * [[Имре Маккаи|Маккаи, Имре]], мажар әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Десанка Максимович|Максимович, Десанка]], югослав жазушысы (16.12.1967) * [[Хакуё Накамура|Накамура, Хакуё]], жапон әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Татьяна Николаевна Николеску|Николеску, Татьяна Николаевна]], румын әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Жужу Раб|Раб, Жужу]], мажар ақыны (196.12.1967) * [[Леон Робель|Робель, Леон]], француз әдебиеттанушысы (16.12.1967) * [[Клара Сёлеши|Сёлеши, Клара]], мажар әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Иржи Тауфер|Тауфер, Иржи]], чехословак жазушысы (16.12.1967) * [[Ангел Тодоров|Тодоров, Ангел]], болғар ақыны (16.12.1967) * [[Магда Токачова|Токачова, Магда]], чехословак әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Эйнар Томассен|Томассен, Эйнар]], дат журналисты (16.12.1967) * [[Эльза Триоле|Триоле, Эльза]], француз жазушысы (16.12.1967) * [[Гаиб Туама Фарман|Фарман, Гаиб Туама]], ирактық жазушы (16.12.1967) * [[Хисаитиро Хара|Хара, Хисаитиро]], жапон әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Хуго Хупперт|Хупперт, Хуго]], аустриялық жазушы (16.12.1967) * [[Георг Шварц|Шварц, Георг]], неміс (ГДР) әдебиет тілмашы (16.12.1967) * [[Антуан Лежандр|Лежандр, Антуан]], Париждегі В.И.Ленин атындағы пәтер-мұражайдың қорғаушысы (05.11.1983) * [[Робер Леганё|Леганё, Робер]], француз журналисты (11.04.1985) * [[Зигфрид Кёрнер|Кёрнер, Зигфрид]], КСРО-дағы ГДР елшілігінің уәкіл-кеңесшісі (19.08.1988) * [[Наталья Ковальская|Ковальская, Наталья]], Варшава университетінің оқытушысы (23.12.1988 — соңғы марапаттау) * [[Роман Мураный|Мураный, Роман]], поляк журналисты (23.12.1988 — соңғы марапаттау) * [[Ханна Прокопчук|Прокопчук, Ханна]], поляктық «Интерпресс» агенттігінің редакторы (23.12.1988 — соңғы марапаттау) * [[Хайдар Әбу Бәкір әл-Аттас]], Оңтүстік Йеменнің премьер-министрі (1985—1986), Йемен Халық Демократиялық Республикасы Жоғарғы Халық Кеңесі төралқасының Төрағасы (1986—1990) * [[Әбіш Кекілбайұлы|Кекілбайұлы Әбіш]], Қазақстанның халық жазушысы (1992), Қазақстанның қоғам және саяси қайраткері, Қазақстанның Еңбек Ері (2009) == Кәсіпорындар мен мекемелер == Оқу орындары: * [[Армения Ұлттық аграрлық университеті|Армян ұлттық аграрлық университеті]] * [[Әзербайжан мемлекеттік аграрлық университеті]] * [[Благовещенск мемлекеттік педагогикалық университеті]] * [[Витебск мемлекеттік мал дәрігерлік медицина академиясы]] * [[Волгоград мемлекеттік педагогикалық университеті]] * [[Воронеж мемлекеттік педагогикалық университеті]] * [[Иваново мемлекеттік энергетикалық университеті|В. И. Ленин атындағы Иваново мемлекеттік энергетикалық университеті]] * [[Самара мемлекеттік сәулет-құрылыс университеті|А. И. Микоян атындағы Куйбышев инженерлік-құрылыс институты]] (1981)<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Самарский гoсударственный архитектурнo-стрoительный университет - 75: юбилейная книга СГАСУ|шынайы атауы= |сілтеме= https://libsmr.ru/card/num/284873|уикитека= |жауапты= Гл. ред. М. И. Бальзанников|басылым= |орны= Самара|баспасы= СГАСУ|жыл= 2005|томы= |беттері=47|барлық беті=367|сериясы= |isbn= 978-5-9585-0208-0|тиражы= }}</ref> * [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] * [[Қазан ауыл шаруашылығы институты]] * [[Жоғары кәсіподақ мәдениет мектебі]] ([[Санкт-Петербург|Ленинград]], 1976) * М. А. Балакирев атындағы Төменгі Новгород музыкалық училище (колледж)<ref>[http://nmkbalakirev.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921193939/http://nmkbalakirev.ru/|date=2017-09-21}}</ref> * [[И. П. Кулибин атындағы Нижегород өзен училищесі]] (1972) * [[Чувашия мемлекеттік гуманитарлық ғылымдар институты|Чуваш АКСР Министрлер Кеңесі жанындағы Чуваш тіл, әдебиет, тарих және экономика ғылыми-зерттеу институты]] (1980) * [[Ширак мемлекеттік университеті]] * [[Мари тіл, әдебиет және тарих институты|В. М. Васильев атындағы Мари тіл, әдебиет және тарих ғылыми-зерттеу институты]] (1981) * [[Сібір мемлекеттік геожүйелер және технологиялар университеті|Жаңасібір геодезия, аэрофототүсіру және картография инженерлері институты]] (5 сәуір 1983) * [[Омбы мемлекеттік педагогикалық университеті|А. М. Горький атындағы Омбы мемлекеттік педагогикалық институты]] * [[Ресей мемлекеттік аграрлық сырттай университеті]] * [[В.И. Калашников атындағы Рыбинск өзен училищесі]] (1976) * [[С.В. Рахманинов атындағы Тамбов мемлекеттік музыкалық-педагогикалық институты|С. В. Рахманинов атындағы Тамбов музыкалық училищесі]] * [[Томбы мемлекеттік педагогикалық университеті]] * [[И. Н. Ульянов атындағы Ульянов мемлекеттік педагогикалық университеті]] Мәдениет мекемелері: * [[В. Я. Шишков атындағы Алтай өлкелік әмбебап ғылыми кітапханасы]] * [[Добролюбов атындағы Архангельск облыстық ғылыми кітапханасы]] * [[А. М. Горький атындағы Перм өлкелік кітапханасы|А. М. Горький атындағы Перм мемлекеттік облыстық әмбебап кітапханасы]] * [[Горький атындағы Твер облыстық кітапханасы|А. М. Горький атындағы Твер облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы]] * [[Вологда мемлекеттік драма театры]] * [[Рязан мемлекеттік облыстық драма театры]] * [[Еревандық жас көрермендер театры]] * КСРО Мәдениет министрлігінің «Гипротеатр» театр және ойын-сауық кәсіпорындарын жобалау жөніндегі мемлекеттік институты (Мәскеу, 1981) * [[Эндла (театр)|Лидия Койдула атындағы Пярну драма театры]] * [[Орленок (Бүкілресейлік балалар орталығы)|«Орленок» БЛКЖО ОК Бүкілресейлік пионер лагері]] Баспасөз басылымдары: * Белгород облыстық «Белгородская правда» газеті * «Солтүстік Осетия» газеті (1967) * «Знамя» газеті (Калуга) * Таулы Алтай автономиялы облысының «Звезда Алтая» газеті (4 қараша 1972) * Ұдмұрт Республикасының «Удмуртская правда» газеті (14 қыркүйек 1967) * КОКП Рязан облыстық комитетінің «Приокская правда» газетінің редакциясы * «Знание — сила» журналы * «Полымя» журналы (Минск, 1972) * «Смена» журналы * «Сибирские огни» журналы (1972) * «Советская юстиция» журналы * «Государство и право» журналы * «Юный натуралист» журналы * «Техника — молодёжи» журналы * «Сельская молодёжь» журналы * «Мурзилка» журналы * «Изобретатель и рационализатор» журналы * [[Noorte hääl|«Ноорте Хяэль» газеті]] ([[Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы|ЭКСР]]) Баспалар: * «Химия» баспасы * «ДОСААФ» баспасы * «Недра» баспасы Кәсіпорындар, ұйымдар: * [[Перделік-шілтер компания]] * [[Ереван коньяк зауыты]] * [[Иркутск шай өлшейтін фабрика]] * [[Ржев кран құрылысы зауыты]] * [[Слюдалық фабрикасы|Ленинград слюдалық фабрикасы]] * [[«Ново-Вятка» АҚ (кәсіпорын)|Новятский механикалық зауыты]] (24 ақпан 1976 ж.) * [[«Бор» тау-кен химия кәсіпорны|«Бор» Приморский өндірістік бірлестігі]] ([[Дальнегорск]], 17.02.1976) * [[Первомайск шыны зауыты]] * [[Южно-Сахалинский кеңшары|«Южно-Сахалинский]]» кеңшары * [[Ирбит мотоцикл зауыты]] * Ирбит шыны зауыты * Хайтин фарфор зауыты ([[Мишелевка]], 1969) * [[Красносельский зергерлік өнеркәсібі|Красносельская зергерлік фабрикасы]] (1969) * [[Үлбі металлургиялық зауыты]] ([[Өскемен]]) (1979) * [[Эфко|Эфирокомбинат]] ([[Алексеевка (қала, Белгород облысы)|Алексеевка]]) * [[Искра (конструкторлық бюро)|И.И. Картуков атындағы «Искра» машина жасау КБ]] * Балалар жұқпалы аурулары ғылыми-клиникалық орталығы ФМБМ [[Федералдық медициналы-биологиялық агенттік|Ресей ФМБА]] (бұрын — РКФСР Денсаулық сақтау министрлігінің Ленинград балалар инфекциясы ҒЗИ) * [[Ю. А. Гагарин атындағы кеңшар-техникумы|Ю. А. Гагарин атындағы көрсеткішті-тірек кеңшар-техникумы]]<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Советская Эстония|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Гл. ред. Г. Наан|басылым= Энциклопедический справочник|орны= Таллин|баспасы=Валгус|жыл=1979|томы= |беттері= |барлық беті= 401|сериясы= |isbn= |тиражы= }} </ref> ([[Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы|ЭКСР]]) * [[Таллин сүт өнімдері комбинаты]] (ЭКСР) * [[Промприбор (Таллин)|«Промприбор» Таллин өндірістік бірлестігінің]] Тарту аспап жасау зауыты (ЭКСР) * [[Пунане Кунда|«Пунане Кунда» цемент зауыты]] (ЭКСР) * [[Ванасадам|Таллин теңіз сауда порты]] (ЭКСР) * [[Таллин кеме жөндеу зауыты]] (ЭКСР) * [[Хийу Калур (компания)|«Хийу Калур» балық аулайтын ұжымшар]] (ЭКСР) == «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған қалалар == * [[Петергоф]] (1973) * [[Суздаль]] (1974) * [[Арзамас]], [[Оха]] (1978) * [[Верхнеднепровск]], [[Игарка]], [[Зея (қала)|Зея]] (1979) * [[Балашов (қала)|Балашов]], [[Қызлар]], [[Кузнецк]], [[Лида]] (1980) * [[Гусь-Хрустальный]], [[Рузаевка]], [[Абакан]], [[Вольск]], [[Белебей]] (1981) * [[Бүгілме]], [[Ишим]], [[Сокол (қала)|Сокол]] (1982) * [[Сызрань]], [[Белая Церковь]], [[Чусовой]] (1983) * [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Биробиджан]] (1984) * [[Мичуринск]], [[Кушва]], [[Лодейное Поле]], [[Лысьва]], [[Стрый (қала)|Стрый]], [[Снежное]] (1985) * [[Красноуфимск]], [[Ливны]], [[Бұзаулық]], [[Канск]] (1986) * [[Тобольск]], [[Кашин]], [[Друскининкай]] (1987) «Құрмет белгісі» орденімен КСРО-дағы шағын қалалар марапатталды. Ірілек қалалар Еңбек Қызыл Ту орденімен, ал одан ірі қалалар — [[Ленин ордені|Ленин орденімен]] марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] [[Санат:Құрмет Белгісі ордені]] drpd1d55xssnv31y2ln6evynurg5r8r 0 652144 3637666 2830423 2026-08-01T07:10:29Z Ерден Карсыбеков 3744 3637666 wikitext text/x-wiki '''Ең көп сатылған [[видео ойын]]дар тізімі''' ағылшын уикипедиясында келтірілген ресми сатылымдар мөлшеріне негізделеді. Бұл тізім толық емес, оған тегін ойнауға болатын видео ойындар, сатылым мөлшері анықталмаған видео ойындар кірмеген. (Мысалы, 400 миллионнан астам [[Nokia]] ұялы телефондарына алдын ала орнатылған ''[[Snake]]'' ойыны бұл тізімде жоқ.) Әртүрлі компаниялар шығарған ''[[Тетрис]]'' ойынының барлық нұсқаларын бірге санағанда, ол осы тізімді басқарады. Бірақ ондай біріктіруді дұрыс емес деп санайтындар алға ''[[Minecraft]]'' ойынын қояды.<ref>{{Cite web |title=Best-selling videogame |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-video-game |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115140544/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-video-game |archive-date=January 15, 2025 |url-status=live |date=Сәуір 2025 |access-date= |website=[[Guinness World Records]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |title=''Minecraft'' {{!}} Popularity, Game Modes, & Creator |url=https://www.britannica.com/topic/Minecraft-electronic-game |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004185037/https://www.britannica.com/topic/Minecraft-electronic-game |archive-date=October 4, 2025 |date=16 ақпан 2026 |access-date= |work=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en |url-status=live }}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" |Орын ! scope="col" |Видео ойын аты ! scope="col" |Сатылым ! scope="col" |Платформасы ! scope="col" |Шығу күні ! scope="col" |Жасаушы ! scope="col" |Шығарушы |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |1 !scope="row"|''[[Тетрис]]'' |520 млн |Көпплатформалы |1988 жылдан бері |Әртүрлі |Әртүрлі |- !scope="row"|''[[Minecraft]]'' |400 млн |Көпплатформалы |2011, 18 қараша |Mojang Studios |Mojang Studios |- | style="text-align:center"|2 !scope="row"|''[[Grand Theft Auto V]]'' |230 млн |Көпплатформалы |2013, 17 қыркүйек |[[Rockstar Games]] |Rockstar North |- | style="text-align:center"|3 !scope="row"|''[[Red Dead Redemption 2]]'' |85 млн |Көпплатформалы |2018, 26 қазан |Rockstar Studios |Rockstar Games |- | style="text-align:center"|4 !scope="row"|''[[Wii Sports]]'' |82,9 млн |[[Wii]] |2006, 19 қараша |[[Nintendo EAD]] |[[Nintendo]] |- | style="text-align:center"|5 !scope="row"|''[[Mario Kart 8]] / [[Mario Kart 8 Deluxe|Deluxe]]'' |79,54 млн |[[Wii U]] / [[Nintendo Switch|Switch]] |2014, 29 мамыр |Nintendo EAD |Nintendo |- | style="text-align:center"|6 !scope="row"|''[[PUBG: Battlegrounds]]'' |75 млн |Көпплатформалы |2017, 20 желтоқсан |[[PUBG Studios]] |[[Krafton]] |- | style="text-align:center"|7 !scope="row"|''[[Terraria]]'' |70 млн |Көпплатформалы |2011, 16 мамыр |[[Re-Logic]] |Re-Logic / 505 Games |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |8 !scope="row"|''[[The Elder Scrolls V: Skyrim]]'' |65 млн |Көпплатформалы |2011, 11 қараша |[[Bethesda Game Studios]] |[[Bethesda Softworks]] |- !scope="row"|''[[The Witcher 3: Wild Hunt]]'' |65 млн |Көпплатформалы |2015, 19 мамыр |[[CD Projekt Red]] |CD Projekt |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |10 !scope="row"|''[[Super Mario Bros.]]'' |58 млн |Көпплатформалы |1985, 13 қыркүйек |Nintendo R&D4 |[[Nintendo]] |- !scope="row"|''[[Human: Fall Flat]]'' |58 млн |Көпплатформалы |2016 |No Brakes Games |Curve Digital |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |12 !scope="row"|''[[The Sims]]'' |50 млн |Көпплатформалы |2000, 4 ақпан |[[Maxis]] |[[Electronic Arts]] |- !scope="row"|''[[Overwatch]]'' |50 млн |Көпплатформалы |2016 |[[Blizzard Entertainment]] |Blizzard Entertainment |- !scope="row"|''[[Stardew Valley]]'' |50 млн |Көпплатформалы |2016 |ConcernedApe |Chucklefish / ConcernedApe |- | style="text-align:center"|15 !scope="row"|''[[Animal Crossing: New Horizons]]'' |49,9 млн |[[Nintendo Switch]] |2020, 20 наурыз |[[Nintendo EAD]] |[[Nintendo]] |- | style="text-align:center"|16 !scope="row"|''[[Pokémon Red / Blue / Yellow]]'' |47,4 млн |Көпплатформалы |1996, 27 ақпан |Game Freak |Nintendo |- | style="text-align:center"|17 !scope="row"|''[[Wii Fit]]'' / ''[[Wii Fit Plus|Plus]]'' |43,8 млн |Wii |2007, 1 желтоқсан |Nintendo EAD |Nintendo |- | style="text-align:center"|18 !scope="row"|''[[Call of Duty: Black Ops III]]'' |43 млн |Көпплатформалы |2015, 6 қараша |[[Treyarch]] |[[Activision]] |- | style="text-align:center"|19 !scope="row"|''[[Call of Duty: Modern Warfare (2019)|Call of Duty: Modern Warfare]]'' |41 млн |Көпплатформалы |2019, 25 қазан |Infinity Ward |Activision |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |20 !scope="row"|''[[Sonic the Hedgehog (1991)|Sonic the Hedgehog]]'' |40 млн |Көпплатформалы |1991, 23 маусым |Sonic Team |[[Sega]] |- !scope="row"|''[[Payday 2]]'' |40 млн |Көпплатформалы |2013 |Overkill Software |505 Games |- !scope="row"|''[[Cyberpunk 2077]]'' |40 млн |Көпплатформалы |2020 |CD Projekt Red |CD Projekt |- !scope="row"|''[[Hogwarts Legacy]]'' |40 млн |Көпплатформалы |2023 |Avalanche Software |Warner Bros. Games |- | style="text-align:center"|24 !scope="row"|''[[Super Smash Bros. Ultimate]]'' |37,7 млн |Nintendo Switch |2018, 7 желтоқсан |Bandai Namco Studios / Sora |Nintendo |- | style="text-align:center"|25 !scope="row"|''[[Mario Kart Wii]]'' |37,4 млн |Wii |2008, 10 сәуір |Nintendo EAD |Nintendo |- | style="text-align:center"|26 !scope="row"|''[[The Legend of Zelda: Breath of the Wild]]'' |35,5 млн |Wii U / Switch |2017, 3 наурыз |Nintendo EPD |Nintendo |- | style="text-align:center"|27 !scope="row"|''[[Fallout 4]]'' |35 млн |Көпплатформалы |2015 |[[Bethesda Game Studios]] |[[Bethesda Softworks]] |- | style="text-align:center"|28 !scope="row"|''[[Wii Sports Resort]]'' |33,2 млн |Wii |2009, 25 маусым |[[Nintendo EAD]] |[[Nintendo]] |- | style="text-align:center"|29 !scope="row"|''[[New Super Mario Bros.]]'' |30,8 млн |[[Nintendo DS]] |2006, 15 мамыр |Nintendo EAD |Nintendo |- | style="text-align:center"|30 !scope="row"|''[[Super Mario Odyssey]]'' |30,5 млн |[[Nintendo Switch]] |2017, |[[Nintendo EPD]] |Nintendo |- | style="text-align:center"|31 !scope="row"|''[[New Super Mario Bros. Wii]]'' |30,3 млн |Wii |2009, 11 қараша |Nintendo EAD |Nintendo |- | style="text-align:center"|32 !scope="row"|''[[Pokémon Gold and Silver|Pokémon Gold / Silver]] / [[Pokémon Crystal|Crystal]]'' |30,1 млн |[[Game Boy Color]] |1999, 21 қараша |Game Freak |Nintendo |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |33 !scope="row"|''[[Borderlands 2]]'' |30 млн |Көпплатформалы |2012, 18 қыркүйек |[[Gearbox Software]] |[[2K Games]] |- !scope="row"|''[[Monster Hunter: World]]'' |30 млн |Көпплатформалы |2018 |[[Capcom]] |Capcom |- !scope="row"|''[[Call of Duty: Black Ops Cold War]]'' |30 млн |Көпплатформалы |2020 |Treyarch / Raven Software |[[Activision]] |- !scope="row"|''[[It Takes Two]]'' |30 млн |Көпплатформалы |2021 |Hazelight Studios |[[Electronic Arts]] |- !scope="row"|''[[Elden Ring]]'' |30 млн |Көпплатформалы |2022 |FromSoftware |[[Bandai Namco]] |- | style="text-align:center"|38 !scope="row"|''[[Duck Hunt]]'' |28,3 млн |[[NES]] |1984, 21 сәуір |Nintendo R&D1 |[[Nintendo]] |- | style="text-align:center"|39 !scope="row"|''[[Pokémon Scarlet / Violet]]'' |28,28 млн |[[Nintendo Switch]] |2022 |Game Freak |[[Nintendo]] / [[The Pokémon Company]] |- | style="text-align:center"|40 !scope="row"|''[[Wii Play]]'' |28,02 млн |Wii |2006, 2 желтоқсан |Nintendo EAD |[[Nintendo]] |- | style="text-align:center"|41 !scope="row"|''[[Black Myth: Wukong]]'' |28 млн |Көпплатформалы |2024 |[[Game Science]] |Game Science |- | style="text-align:center"|42 !scope="row"|''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' |27,5 млн |Көпплатформалы |2004, 26 қазан |Rockstar North |[[Rockstar Games]] |- | style="text-align:center"|43 !scope="row"|''[[Pokémon Sword and Shield|Pokémon Sword / Shield]]'' |27,16 млн |Nintendo Switch |2019, 15 қараша |Game Freak |Nintendo / The Pokémon Company |- | style="text-align:center"|44 !scope="row"|''[[Call of Duty: Modern Warfare 3]]'' |26,5 млн |Көпплатформалы |2011, 8 қараша |Infinity Ward / |Sledgehammer |[[Activision]] |- | style="text-align:center"|45 !scope="row"|''[[Call of Duty: Black Ops]]'' |26,2 млн |Көпплатформалы |2010, 9 қараша |Treyarch |Activision |- | style="text-align:center"|46 !scope="row"|''[[Pokémon Sun / Moon]] / [[Pokémon Ultra Sun / Ultra Moon|Ultra Sun / Ultra Moon]]'' |25,62 млн |[[Nintendo 3DS]] |2016, 18 қараша |Game Freak |Nintendo / The Pokémon Company |- | style="text-align:center"|47 !scope="row"|''[[Garry's Mod]]'' |25,56 млн |компьютер |2006, 29 қараша |Facepunch Studios |[[Valve]] |- | style="text-align:center"|48 !scope="row"|''[[Pokémon Diamond / Pearl]] / [[Pokémon Platinum|Platinum]]'' |25,5 млн |Nintendo DS |2006, 28 қыркүйек |Game Freak |[[Nintendo]] / The Pokémon Company |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |49 !scope="row"|''[[Grand Theft Auto IV]]'' |25 млн |Көпплатформалы |2008, 29 сәуір |Rockstar North |[[Rockstar Games]] |- !scope="row"|''[[Phasmophobia]]'' |25 млн |Көпплатформалы |2020 |Kinetic Games |Kinetic Games |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Компьютерлік ойындар]] pz8hkua8f341o07ca6s69ovbike8kd2 3 661184 3637561 3089626 2026-08-01T02:13:04Z Ternarius 17489 Ternarius [[Қатысушы талқылауы:Ademyeniceri13]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Ademyeniceri2004]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ademyeniceri13|Ademyeniceri13]]" to "[[Special:CentralAuth/Ademyeniceri2004|Ademyeniceri2004]]" 2870175 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Adem 1425}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:46, 2021 ж. сәуірдің 29 (+06) mf7x9oe2ohkuscywbd7mmsswqvhxjvu 4 675070 3637657 3637178 2026-08-01T07:01:11Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3637657 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88015||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96560||76858||11066||229||3388||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||85952||80787||915||635||37||388||0||2886||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55564||30517||3588||368||5769||944||2238||4786||5203 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48968||40236||1766||102||629||17||11||4487||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|1nter pares}}||32645||30227||213||7||929||70||0||1463||148 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23960||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||134||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22824||21510||796||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||22523||21123||432||44||271||11||0||332||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19649||10164||1376||41||7040||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17254||12278||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12988||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11327||6858||508||0||103||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||33||{{u|AlibekKS}}||8337||5756||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||32||{{u|TheNomadEditor}}||8202||5767||27||5||1868||204||0||177||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7952||5419||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3839||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4433||3890||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3391||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||48||{{u|Makenzis}}||3746||3689||5||0||0||0||0||46||5 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||68||{{u|ShadZ01}}||3288||2605||363||116||105||0||0||4||0 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3136||3062||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2912||1877||317||0||91||55||0||441||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2133||1817||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1611||1341||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1538||1532||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||145||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||118||{{u|Ziv}}||1173||1100||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||139||{{u|Wikuiser}}||1079||782||142||0||63||0||43||18||4 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||140||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||141||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||901||774||15||0||0||0||0||4||0 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||728||754||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||676||667||0||1||0||0||0||6||1 |- |182||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||216||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||173||{{u|Tuttiorchestra687}}||592||590||0||0||0||0||0||4||2 |- |204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] oaz3rfabtoa4jemt1z1ttu1uucplw23 4 675089 3637735 3637280 2026-08-01T11:00:51Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3637735 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515621||380098||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145867||131245||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132623||127396||767||15||62||17||10||2859||1472 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113683||1||0||0||0||0||0||113682||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88506||88506||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79299||79284||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50444||50151||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26607||22827||42||0||3648||2||0||66||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22675||17396||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14697||13678||467||1||0||84||0||388||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13061||12829||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9116||9116||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7977||5419||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7607||6152||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4424||4207||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |- |87||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |88||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] grhrfjq5sk225mbki1tvmayfcre8s86 4 675116 3637293 3636981 2026-07-31T13:07:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3637293 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||947||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2658||42||0||60||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2330||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Орел Карл}}||1344||314||1||314||91||24||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|1nter pares}}||588||311||0||10||750||3||0||0||4 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||533||187||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Nurken}}||518||505||3||646||4814||32||15||3||4 |- |51||{{u|Sagzhan}}||518||90||2||23||209||30||0||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||425||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|ShadZ01}}||208||23||0||34||81||64||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||142||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|MuratbekErkebulan}}||87||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||44||0||1||1||1||0||0||0||0 |- |378||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Tarikh Dias}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |400||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |401||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |403||{{u|Mheidegger}}||38||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |404||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |405||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |406||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |411||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |413||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |420||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |422||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |433||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |529||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |530||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dostoevskykz}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |543||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |546||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |547||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |548||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |553||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |560||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |563||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |566||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |574||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |580||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |581||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |588||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |590||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |598||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |604||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |606||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |610||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |630||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |635||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |643||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |644||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |645||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |646||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |651||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |655||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |662||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |667||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |843||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |847||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |852||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |855||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |856||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |862||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |876||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |880||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |885||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |903||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |911||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |913||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |925||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |929||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |936||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |939||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |940||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |941||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |951||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |960||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |961||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |991||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1000||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1002||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1014||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1022||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1030||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1044||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1051||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1059||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1063||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1086||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1093||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1100||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1101||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1104||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1133||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1139||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1172||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1175||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1180||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1182||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1195||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1199||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1206||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1257||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1286||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1296||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1426||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1428||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1429||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1441||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1442||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1458||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1461||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1487||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1517||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1534||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1552||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1553||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1560||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1682||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1696||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1702||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1707||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||292||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 5jvrfzuu8fr4ije1o9alfwjfxem5btk 0 685235 3637465 3495952 2026-07-31T18:08:24Z SpinnerLaserzthe2nd 101961 ([[c:GR|GR]]) [[File:Uz Air Force.png]] → [[File:Uz Air Force.svg]] 3637465 wikitext text/x-wiki {{Байрақтар |атауы=Өзбекстан мемлекеттік туы<br>({{lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasining davlat bayrogʻi}}<br>''Ўзбекистон Республикасининг давлат байроғи'') |сурет=Flag of Uzbekistan.svg |қабылданған=18 қараша 1991 |қолдануы=[[Азаматтық ту|Азаматтық]], [[мемлекеттік ту|мемлекеттік]], сауда және кеме туы [[Сурет:FIAV 110110.svg|20px]] |пропорция=1:2 |дизайн=[[триколор]]; көлденең [[зеңгір]], [[ақ]] және [[жасыл]] түсті үш жолақтар арасында жіңішке қызыл жолақтары бар; Үстіңгі бөлігінің сол жағында [[жарты ай]] мен 3 қатарға бөлінген 12 [[жұлдыз]] орналасқан. |автор=Фарход Юлдашев }} '''Өзбекстан туы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston bayrogʻi}}) — [[Өзбекстан елтаңбасы|елтаңба]] және [[Өзбекстан әнұраны|әнұран]]мен қатар [[Өзбекстан]] басты рәміздерінің бірі. Үстіңгі бөлігінде [[жарты ай]] мен [[жұлдыз]]дар бейнеленген [[триколор]] болып келеді. Байрақ тәуелсіздік алғаннан кейін 1991 жылы қабылданып, [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]] туының орнын алды. == Дизайны == === Символизмі === [[Сурет:Flag of Uzbekistan (construction sheet).svg|солға|нобай|Өзбекстан туының егжей-тегжейі]] Зеңгір түсі көк аспан мен таза суды білдіреді. Ол, оған қоса, — [[Түркілер|Түркі халықтары]]ның түсі. Ақ түс бейбітшілік пен сәттілікті және жазыл табиғатты, жаңа өмірді білдіреді.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uzbekistan/ |title=Uzbekistan |publisher=[[Орталық барлау агенттігі]] |access-date=2025-08-15}}</ref> [[Сурет:"Allah" in Arabic script from stars on flag of Uzbekistan.gif|оңға|нобай|200x200 нүкте|Байрақ үстінде бейнеленген 12 жұлдыздың орналасуы [[Аллаһ]] [[Араб тілі|Араб]] сөзінің жазылуына ұқсас]] Жарты ай мен жұлдыздардың орналасуы [[Өзбектер|өзбек халқының]] тарихымен байланысты, және де ол [[Ислам]] дінің белгісі болып келеді. 12 жұлдыздың орналасуы «Аллаһ» сөзінің ({{lang-ar|اللَّٰه}}) жазылуына ұқсас.<ref>{{Cite web|url=https://parliament.gov.uz/en/flag/ |title=Байроқ |language=uz |publisher=[[Өзбекстан парламенті]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20211115232130/https://parliament.gov.uz/uz/flag/ |date=2021-11-15}}</ref> === Заңда === 2010 жылғы 27 желтоқсанда [[Өзбекстан президенті]] [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Кәрімов]] мемлекеттік рәміздердің қолданылуы жайлы заңдар қабылдады. Заң бойынша, байрақ пен [[Өзбекстан елтаңбасы|елтаңба]] енді жарнамаларда және құжаттарда қолдануылмайтын болды. Оған қоса Өзбекстан үкіметімен еш байланысы жоқ ұйымдардың белгілерінде рәміздердің және рәміздерге ұқсас бейнелердің қолданылуына тыйым қойылды. == Тарихи тулар == <gallery> Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1925-1927).svg|[[Өзбек КСР]] тұңғыш туы (1925–1927) Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1927-1929).png|1927–1929 жылғы туы Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1929-1931).svg|1929–1931 жылғы туы Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1934-1935).png|1934–1935 жылғы туы Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1935-1937).png|1935–1937 жылғы туы Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1937-1938).png|1937–1938 Flag of the Uzbek Soviet Socialist Repulic(1938-1939).png|8-нұсқасы (1938–1939) Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1941–1952).svg|9-нұсқасы (1941–1952) Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg|Соңғы және 10-нұсқасы (1952–1991) Flag of Uzbek SSR (reverse).svg|Тудың артқы жағы Flag of the Uzbek SSR construction sheet.svg|Тудың егжей-тегжейі </gallery> == Басқа тулар == <gallery> Сурет:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Қарақалпақстан туы]] Сурет:Flag of the President of Uzbekistan.svg|[[Өзбекстан президенті|Өзбекстан Президент]]тік штандарты Сурет:Davlat xavfsizlik xizmati bayrog'i.jpg|alt=[[Өзбекстан Мемлекеттік Қорғаныс қызметі]]нің туы|Мемлекеттік Қорғаныс Қызметінің туы Сурет:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|alt=Өзбекстан Қорғаныс Министрлігінің туы|Қорғаныс министрлігінің туы Сурет:Uz Air Force.svg|alt=Өзбекстан Әуе және Әуе қорғаныс қызметінің туы|Әуе және әуе қорғанысы туы Сурет:Naval flag of Uzbekistan.svg|alt=Өзбекстан Теңіз Күштерінің туы|Теңіз күштері туы </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан мемлекеттік рәміздері]] [[Санат:Тулар]] [[Санат:Мемлекеттік тулар]] fdg18he3n47ffatgv1u3ocmo4lfljze 3637630 3637465 2026-08-01T05:02:13Z Sàádî 177714 ([[c:GR|GR]]) [[File:Uz Air Force.svg]] → [[File:Flag of the Uzbekistan Air and Air Defence Forces.svg]] [[c:COM:FR#FR6|Criterion 6]] (maintenance or bug fix) 3637630 wikitext text/x-wiki {{Байрақтар |атауы=Өзбекстан мемлекеттік туы<br>({{lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasining davlat bayrogʻi}}<br>''Ўзбекистон Республикасининг давлат байроғи'') |сурет=Flag of Uzbekistan.svg |қабылданған=18 қараша 1991 |қолдануы=[[Азаматтық ту|Азаматтық]], [[мемлекеттік ту|мемлекеттік]], сауда және кеме туы [[Сурет:FIAV 110110.svg|20px]] |пропорция=1:2 |дизайн=[[триколор]]; көлденең [[зеңгір]], [[ақ]] және [[жасыл]] түсті үш жолақтар арасында жіңішке қызыл жолақтары бар; Үстіңгі бөлігінің сол жағында [[жарты ай]] мен 3 қатарға бөлінген 12 [[жұлдыз]] орналасқан. |автор=Фарход Юлдашев }} '''Өзбекстан туы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston bayrogʻi}}) — [[Өзбекстан елтаңбасы|елтаңба]] және [[Өзбекстан әнұраны|әнұран]]мен қатар [[Өзбекстан]] басты рәміздерінің бірі. Үстіңгі бөлігінде [[жарты ай]] мен [[жұлдыз]]дар бейнеленген [[триколор]] болып келеді. Байрақ тәуелсіздік алғаннан кейін 1991 жылы қабылданып, [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]] туының орнын алды. == Дизайны == === Символизмі === [[Сурет:Flag of Uzbekistan (construction sheet).svg|солға|нобай|Өзбекстан туының егжей-тегжейі]] Зеңгір түсі көк аспан мен таза суды білдіреді. Ол, оған қоса, — [[Түркілер|Түркі халықтары]]ның түсі. Ақ түс бейбітшілік пен сәттілікті және жазыл табиғатты, жаңа өмірді білдіреді.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uzbekistan/ |title=Uzbekistan |publisher=[[Орталық барлау агенттігі]] |access-date=2025-08-15}}</ref> [[Сурет:"Allah" in Arabic script from stars on flag of Uzbekistan.gif|оңға|нобай|200x200 нүкте|Байрақ үстінде бейнеленген 12 жұлдыздың орналасуы [[Аллаһ]] [[Араб тілі|Араб]] сөзінің жазылуына ұқсас]] Жарты ай мен жұлдыздардың орналасуы [[Өзбектер|өзбек халқының]] тарихымен байланысты, және де ол [[Ислам]] дінің белгісі болып келеді. 12 жұлдыздың орналасуы «Аллаһ» сөзінің ({{lang-ar|اللَّٰه}}) жазылуына ұқсас.<ref>{{Cite web|url=https://parliament.gov.uz/en/flag/ |title=Байроқ |language=uz |publisher=[[Өзбекстан парламенті]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20211115232130/https://parliament.gov.uz/uz/flag/ |date=2021-11-15}}</ref> === Заңда === 2010 жылғы 27 желтоқсанда [[Өзбекстан президенті]] [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Кәрімов]] мемлекеттік рәміздердің қолданылуы жайлы заңдар қабылдады. Заң бойынша, байрақ пен [[Өзбекстан елтаңбасы|елтаңба]] енді жарнамаларда және құжаттарда қолдануылмайтын болды. Оған қоса Өзбекстан үкіметімен еш байланысы жоқ ұйымдардың белгілерінде рәміздердің және рәміздерге ұқсас бейнелердің қолданылуына тыйым қойылды. == Тарихи тулар == <gallery> Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1925-1927).svg|[[Өзбек КСР]] тұңғыш туы (1925–1927) Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1927-1929).png|1927–1929 жылғы туы Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1929-1931).svg|1929–1931 жылғы туы Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1934-1935).png|1934–1935 жылғы туы Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1935-1937).png|1935–1937 жылғы туы Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1937-1938).png|1937–1938 Flag of the Uzbek Soviet Socialist Repulic(1938-1939).png|8-нұсқасы (1938–1939) Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1941–1952).svg|9-нұсқасы (1941–1952) Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg|Соңғы және 10-нұсқасы (1952–1991) Flag of Uzbek SSR (reverse).svg|Тудың артқы жағы Flag of the Uzbek SSR construction sheet.svg|Тудың егжей-тегжейі </gallery> == Басқа тулар == <gallery> Сурет:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Қарақалпақстан туы]] Сурет:Flag of the President of Uzbekistan.svg|[[Өзбекстан президенті|Өзбекстан Президент]]тік штандарты Сурет:Davlat xavfsizlik xizmati bayrog'i.jpg|alt=[[Өзбекстан Мемлекеттік Қорғаныс қызметі]]нің туы|Мемлекеттік Қорғаныс Қызметінің туы Сурет:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|alt=Өзбекстан Қорғаныс Министрлігінің туы|Қорғаныс министрлігінің туы Сурет:Flag of the Uzbekistan Air and Air Defence Forces.svg|alt=Өзбекстан Әуе және Әуе қорғаныс қызметінің туы|Әуе және әуе қорғанысы туы Сурет:Naval flag of Uzbekistan.svg|alt=Өзбекстан Теңіз Күштерінің туы|Теңіз күштері туы </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан мемлекеттік рәміздері]] [[Санат:Тулар]] [[Санат:Мемлекеттік тулар]] h9fztem8m4jlbv6umxg2acydgday80v 0 694048 3637537 3636086 2026-07-31T19:04:28Z Kasymovbot 170796 clean up, replaced: Саяси Экономия → Саяси экономия (2) using [[Project:AWB|AWB]] 3637537 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Хосе Эчегарай-и-Эйсагирре |Шынайы есімі = {{lang-es|Echegaray y Eizaguirre, José}} |Суреті = José Echegaray y Eizaguirre.jpg |Суреттің аты = |Туған күні = 19.04.1832 |Туған жері = {{Туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, Испания |Қайтыс болған күні = 14.09.1916 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мадрид|Мадридте}}, Испания |Мансабы = |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = испан |Марапаттары = {{Нобель сыйлығы|1904}} [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]]&nbsp;([[1904 жыл әдебиетте|1904]]) |Марапаттары = {{Алтын бөрте ордені}}<br>{{Құрметті Легион орденінің Ұлы Крест кавалері}} }} '''Хосе Эчегарай-и-Эйсагирре''' ({{Lang-esp|José Echegaray y Eizaguirre}}; 19 сәуір 1832 — 14 қыркүйек 1916, [[Мадрид]]) — [[Испания|испан]] [[Драматургия|драматург]], [[1904 жыл|1904]] [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|жылғы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]]. == Өмірбаяны == === Ерте шағы === Хосе Эчегарай-и-Эйсагирре [[1832 жыл|1832]] жылы [[19 сәуір]]де [[Мадрид]]те [[Баскілер|баск]] отбасында дүниеге келген. Үш жасында ата-анасымен бірге [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізі жағалауындағы]] [[Мурсия]] деген шағын қалаға көшті. Хосе жоғары білімді Мурсия институтында алды, онда әкесі [[грек тілі]]нің профессоры болған. Институтта оқып жүргенде Эчегарай [[Латын тілі|латын]] және грек тілдерін жақсы көреді, жаратылыс тарихын зерттеді. Ол 14 жасында [[философия]] бакалавры дәрежесін алып Мадридке оралды. Мұнда ол [[1853 жыл|1853]] жылы бітірген техникумда математиканы оқи бастады. Эчегарай колледжді бітіргеннен кейін бірнеше жыл [[инженер]], кейін техникумда қолданбалы және теориялық [[математика]] пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. Ол осы пәндер бойынша бірқатар мақалалар мен монографиялардың авторы ретінде танымал болды. === Ғылыми және саяси қызметі === Математикадан басқа, Эчегарай [[геология]] және [[Саяси экономия]] саласында зерттеулермен айналысты, театр өнеріне әуес болды. Шамамен [[1863 жыл]]ы інісі Мигель әуесқойлар театрының сахнасында қойылған пьеса жазғаны оған қатты әсер етті. Бұл оқиға негізінен болашақ драматургтің мүдделерінің ауқымын алдын ала анықтады. 1860 жылдардың ортасынан бастап Эчегарай Испанияның саяси өміріне араласа бастады. [[1868 жыл]]ғы «Даңқты революция» оқиғаларынан және патшайым Изабелла II тақтан кеткеннен кейін ол қоғамдық жұмыстар министрі, ал бір жылдан кейін сауда министрі болып тағайындалды. [[1869 жыл]]ы Эчегарай Испания парламентіне сайланды, кейін ол әртүрлі қызметтерді атқарды, оның бастамасымен Испания банкі де құрылды. Болашақта ол үш рет (1872-1873, 1874 және 1905) қысқа уақыт қаржы министрі қызметін атқарды. === Әдеби қызметі === [[1874 жыл|1874]] жылы Испанияда Бурбондар монархиясы қалпына келтірілгеннен кейін Эчегарай Францияға қоныс аударды. Мұнда ол [[Париж|Парижде тұрақтады]], онда ол өзін толығымен әдеби және театр мүдделеріне арнады. Парижде ұзақ тұрмады және сол жылы Мадридке оралды, келе сала Айасека-и-Эйсагир шығармашылық лақап атымен өзінің алғашқы пьесасы «Чек кітапшасын» жазды. Ғылыми-саяси қызметті тастап, осы кезден бастап тек драмалық шығармалар жазумен айналысты. Эчегарайдың қаламынан жылына орта есеппен екі-үш пьеса шығады. Бұл пьесалар көбінесе испан театрларының сахналарында қойылып, олардың авторына үлкен танымалдылық әкелді. [[Сурет:JoseEchegaray.jpg|солға|нобай|273x273 нүкте|<center> Хосе Эчегарай-й-Эйзагирре</center>]] Эчегарайдың 60 пьесасының жартысы дерлік поэтикалық түрде жазылған, мысалы, «Кек алушының әйелі» романтикалық драмасы ({{Lang-esp|La esposa del vengador}}, 1874), драматургке атақ әкелген алғашқы пьеса. «Қылыш сабында» пьесасы одан да сәтті болды ({{Lang-esp|En el puño de la espada}}, 1875). [[1877 жыл]]ы Эчегарай «Ессіздік немесе киелілік» пьесасымен жұмыс істей бастады ({{Lang-esp|О locura o santidad}}), оның басты кейіпкері тек өзіне тән емес мінез-құлық қасиеттеріне байланысты - адалдық, турашылдық, бұзылмаушылық үшін жынды деп танылған. Пьеса [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тіліне аударылды, содан кейін оны оқыған [[Бернард Шоу|Джордж Бернард Шоу]] Эчегарайдың еңбегін жоғары бағалап, оның пікірінше, «[[Фридрих Шиллер]], [[Виктор Гюго]] мектебіне тән категориялық, шынайы трагизмі бар...» деп айтты. «Дон Хуанның ұлы» ({{Lang-esp|El hijo de Don Juan}}, 1892) пьесасынан бастап Эчегарайдың жұмысы реалистік сипатқа ие болды. Аталмыш пьесада [[Генрик Ибсен]]нің әсері, әсіресе оның «Елестер» пьесасы айқын байқалады. Сыншылар «Дон Хуанның ұлын» салыстырмалы түрде салқын қабылдады, тек сол Бернард Шоу ғана ол туралы жақсы сөйлеп, «...«Елестер» сюжеті «жаңа ұлттық түсіндірмесін алды, бірақ сол моральді сақтады» деп атап өтті. Эчегарайдың ең танымал шығармасы «Ұлы Галиото» пьесасы болды ({{Lang-esp|El gran Galeoto}}), [[1881 жыл|1881]] жылы жазылған. Оның негізгі тақырыбы жазықсыз адамдарға зиян келтірген өтірік пен жала болды. Өнертанушы Федерико де Онистің айтуынша, «бұл пьесалар... драманың мәнін құрайтын дәстүрлі тақырыптар мен қақтығыстарды шеберлікпен және әсермен жаңғыртады». Эчегарайдың даңқының шыңы 1890 жылдары келді. [[1894 жыл]]ы драматург Испания корольдік академиясына сайланды. Сонымен бірге тарихта «98-жылдар буыны» деген атпен тарихта қалған бірқатар испандық жас жазушылар Эчегерайға үзілді-кесілді қарсы шығып, оның пьесаларын тым сентименталды, орынсыз деп тауып, Ибсенге еліктейді деп сөкті. [[1904 жыл]]ы Эчегарай [[Фредерик Мистраль]]мен бірге «Испан драматургиясының дәстүрлерін жаңғыртудағы көптеген еңбегі үшін» деген сөзбен [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|әдебиет бойынша Нобель сыйлығын]] алды. Салтанатты шараға қатыса алмаған лауреатты құттықтау сөзінде Швеция академиясының мүшесі С.Д.Вирсен былай деді: «ескі испан драматургиясының шеберлері сияқты Эчегерай да өз шығармашылығында бай қиял мен талғампаз көркемдік талғамның бірлігін біріктіреді». [[1912 жыл]]ы Эчегарай рыцарлық «Алтын бөрте» орденімен марапатталды. Драматург [[1916 жыл|1916]] жылы [[14 қыркүйек]]те Мадридте қайтыс болды. Ол 84 жаста еді. Эчегарай шығармашылығы туралы сыншылардың пікірлері әртүрлі. Кейбіреулер оны классикалық және қазіргі испан драматургиясының арасындағы байланыстырушы болды деп санайды, ал басқалары, керісінше, оның жұмысын [[XIX ғасыр]]дың аяғында испан театрының құлдырауының дәлелі деп санайды. Американдық әдебиеттанушы В. Ньюберри, Эчегарай [[Луиджи Пиранделло]]ға айтарлықтай әсер етті және олардың екеуі де өз жұмыстарында романтизмді «сатиралық мазаққа ұшыратты, осылайша осы бағытты ұстанғаны үшін сынның қорлауын болжады». == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * ''O locura o santidad'', drama en tres actos y en prosa. Мадрид, 1877; * Shay F. (ред. ), Twenty-five Short Plays, 1925; * L.A. Modern Spanish Literature, 1929. == Сыртқы сілтемелер == * Эчегарай, Хозе // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Эчегараи // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 4 т. — СПб., 1907—1909. {{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1901—1925}} [[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын руна орденінің иегерлері]] [[Санат:Испания драматургтері]] euppdjs6uqzjkimodm8jqcmfc7bpk19 0 701995 3637559 3627194 2026-08-01T01:07:09Z Casserium 68287 /* Басшылығы және құрамы */ 3637559 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] |басшылықтың лауазымы2 = Хатшысы |басшылықтың есімі3 = [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] |басшылықтың лауазымы3 = Хатшысының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1800000178 ҚР Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң] |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> == Өкілеттіктері == ''Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган болып табылады.'' '''Қауіпсіздік Кеңесінің негізгі міндеттері:''' 1) Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; 2) Президент үшін: соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; 3) Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау болып табылады. '''Қауіпсіздік кеңесі''' мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. '''Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары''' Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болып табылады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қазақстан Республикасының Президенті '''Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы''' болып табылады, ол '''Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын''' қалыптастырады. Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Nazarbayev, October 2015.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:President Masato Kanda meets with Kazakhstan President Kassym-Jomart Tokayev (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Республикасының Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Республикасының Вице-Президенті: ''лауазым бос'' * Қазақстан Республикасы Құрылтайының Төрағасы: ''лауазым бос'' * Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы: [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] * Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі: [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] * Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]].<ref>[https://www.akorda.kz/kz/security_council/about Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты Президент әкімшілігінің құрамына кіреді, оны Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін '''Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы''' басқарады. Қауіпсіздік кеңесінің хатшысын Қазақстан Республикасының Президенті қызметке тағайындайды және қызметтен босатады. Аппарат құрылымы: * Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Ахуалдық орталығы * Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі * Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі * Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]</ref> Бұған дейін Қауіпсіздік Кеңесінің аппаратын басқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (1991—1994)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942—2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары (1994—)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942—2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946—2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962—2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || — |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшысының атқаратын қызметі: * Қазақстан Республикасының Президентін мемлекеттің қорғаныс қабілеті, сыртқы және ішкі қауіпсіздік мәселелері жөнінде хабардар етеді, Қауіпсіздік Кеңесіне Қазақстан Республикасы қауіпсіздігінің жай-күйі туралы ақпараттық және талдау материалдарын табыс етеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің инспекциялық қызметіне, Қауіпсіздік Кеңесі аппаратының жұмысына жалпы басшылықты жүзеге асырады; * Қазақстан Республикасы Президентінің қарауына Қауіпсіздік Кеңесінің жыл сайынғы жұмыс жоспарларының, Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдері мен оларды іске асыру жөніндегі актілердің жобаларын табыс етеді; * орталық атқарушы органдардың ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы қызметінің нәтижелері туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің жыл сайынғы баяндамасын қарағаннан кейін Мемлекет басшысына ұсыныстар енгізеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің тапсыруы бойынша Қазақстан Республикасы Президенті актілерінің іске асырылуына, Қауіпсіздік Кеңесі шешімдерінің орындалуын бақылауды, елдің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік органдардың жұмысын тексеруді жүзеге асырады. Тексерудің қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті мен Қауіпсіздік Кеңесіне ұсыныстар енгізеді; * Қазақстан Республикасы Президентiнiң қызметiн қамтамасыз ету, елдегi және шетелдегi iстiң жағдайы туралы оны уақтылы әрi толық хабардар ету, Қауiпсiздiк Кеңесiнiң шешiмдерiн сөзсiз әрi егжей-тегжейлi орындау және олардың орындалуын бақылау мақсатында: ** Қазақстан Республикасы Премьер-Министрiнiң Кеңсесiне; ** министрлiктерге және өзге де орталық атқарушы органдарға; ** Жоғарғы Сотқа, Бас прокуратураға, Ұлттық қауіпсіздік комитетіне, Мемлекеттік қызмет істері министрлігіне - тиісінше сот төрелігін жүзеге асырумен, қылмыстық қудалау, анықтау, алдын ала тергеу және жедел-іздестіру қызметі Функцияларын жүзеге асырумен байланысты емес мәселелер бойынша; ** Ұлттық Банкке; ** Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетіне, Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін өзге де мемлекеттік органдарға; ** облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және Қазақстан Республикасы астанасының әкiмдерiне тапсырмалар беруге хақылы; * Қауіпсіздік Кеңесіне қауіпсіздікті қамтамасыз ету күштері мен құралдарын үйлестіру жөнінде ұсыныстар енгізеді; * Қазақстан Республикасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы саясатты қалыптастыруға тұжырымдамалық көзқарастар әзірлеуді және Қазақстан Республикасының Президентіне ел қауіпсіздігінің жай-күйі туралы жыл сайынғы Баяндаманы дайындау жөніндегі жұмысты ұйымдастырады; * Мемлекет басшысының ұлттық қауiпсiздiк мәселелерi бойынша қызметiн ақпараттық және талдау материалдарымен қамтамасыз етуге қатысады; * жұмыс топтарын құрады және Мемлекет басшысына ведомоствоаралық комиссиялар мен инспекцияны құру, олардың міндеттері мен лауазымдық құрамы жөнінде ұсыныстар енгізеді, сондай-ақ олардың дербес құрамын бекітеді; * жеке адамның, қоғам мен мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері қаралған кезде Үкіметтің және Қазақстан Республикасының Президенті мен Үкіметі құрған басқа да органдардың, министрліктер алқаларының және өзге де орталық атқарушы органдарының отырыстарына қатысуға хақылы; * Қауіпсіздік Кеңесінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің халықаралық ұйымдармен, шетелдік үкіметтік және үкіметтік емес құрылымдармен, қоғамдық және діни бірлестіктермен өзара іс-қимылын ұйымдастырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] e9y0qv8ki6zixa3lhu51d77wtbezihz 0 710085 3637556 3480583 2026-08-01T00:39:28Z Coffee86 27186 /* Грекияның Қазақстандағы елшілері */ 3637556 wikitext text/x-wiki {{Халықаралық қатынас|Атауы=Грекия - Қазақстан қатынастары|Сурет=Greece Kazakhstan Locator.png|Ел1=Қазақстан|Түс1=orange|Түс2=green|Ел2=Грекия}} '''Грекия — Қазақстан қатынастары''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Грекия|Грекия Республикасының]] екіжақты дипломатиялық қатынастары. == Тарихы == Қазақстан мен Грекия арасындағы қатынастар орнағанға дейін құрамында [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-і]] бар [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның Грекиямен дипломатиялық қатынастары болған. Қазақстан мен Грекия арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылдың қазан айында орнатылды. Грекияның Қазақстандағы Елшілігінің ашылуы 1997 жылғы ақпанда өтті, 2005 жылғы қаңтарда Қазақстанның Грекиядағы Дипломатиялық миссиясы ашылды, 2009 жылғы мамырда елшілік болып қайта құрылды. 2012 жылғы сәуірден бастап Грекияның Қазақстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Е. Пантзопулос, ҚР Грекиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі — Алексей Юрьевич Волков болып табылады<ref>[http://mfa.gov.kz/index.php/ru/vneshnyaya-politika/sotrudnichestvo-kazakhstana/sotrudnichestvo-so-stranami-evropy-i-ameriki/12-material-orys/393-sotrudnichestvo-respubliki-kazakhstan-s-grecheskoj-respublikoj Сотрудничество Республики Казахстан с Греческой Республикой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409040431/http://mfa.gov.kz/index.php/ru/vneshnyaya-politika/sotrudnichestvo-kazakhstana/sotrudnichestvo-so-stranami-evropy-i-ameriki/12-material-orys/393-sotrudnichestvo-respubliki-kazakhstan-s-grecheskoj-respublikoj |date=2017-04-09 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.kazembassy.gr/index.php/ru/ambassador Приветственное слово Чрезвычайного и Полномочного Посла Республики Казахстан в Греческой Республике Волкова Алексея Юрьевича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409022114/http://www.kazembassy.gr/index.php/ru/ambassador |date=2017-04-09 }}{{ref-ru}}</ref>. == Сапарлар == Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Грекияда 2001 жылдың шілдесінде<ref>{{кітап|тақырыбы= 2001. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Ж. Қ. Түймебаев |орны= Астана |жыл= 2005 |беттері= 254-262|барлық беті= 392| isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}</ref> және 2004 жылдың тамызында, 2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында болды<ref>{{кітап|тақырыбы= 2004. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Ж. Қ. Түймебаев |орны= Астана |жыл= 2005 |беттері= 284—285|барлық беті= 648| isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}</ref>. 2002 жылғы маусымда Грекия Президенті Константинос Стефанопулос Қазақстанға сапармен келіп, өз сөзінде екі елдің қарым-қатынасын одан әрі дамытуды қолдады.<ref>{{cite web|url=http://www.kazakhstanlive.com/3.aspx?sr=7|title=Heads of state comment on President Nazarbayev and modern Kazakhstan|accessdate=2009-11-25|publisher=kazakhstanlive.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713141400/http://www.kazakhstanlive.com/3.aspx?sr=7|archivedate=2011-07-13|deadlink=yes}}</ref><ref>{{кітап|тақырыбы= 2002. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Ж. Қ. Түймебаев |орны= Астана |жыл= 2005 |беттері= 359-362|барлық беті= 416| isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}</ref> == Әріптестік == Қазақстан мен Грекия арасында экономикалық және технологиялық ынтымақтастық туралы келісімдерге қол қойылды. 2006 жылғы шілдеден бастап бірлескен қазақстан-грек министрлераралық комитеті мүшелерінің кездесулері өткізіліп, парламентаралық қатынастар да дамуда. Қазақстанда 10-нан 12 мыңға дейін грек қауымының өкілдері тұрады, олар Қазақстан мен Грекияның Достық федерациясын құрайды, өз газетін шығарады және түрлі әлеуметтік-мәдени іс-шаралар өткізеді. Қазақстан адам құқықтары туралы еуропалық конвенцияларға қосылуға мүдделі, соның салдарынан Қазақстан мен Еуроодақтың жақындасу процесінде Грекияның қолдауына ие<ref>[http://mfa.gov.kz/index.php/ru/so-y-zha-aly-tar/129-novosti/8420-kazakhstan-i-gretsiya-dogovorilis-ob-ukreplenii-sotrudnichestva-v-pravovoj-sfere Казахстан и Греция договорились об укреплении сотрудничества в правовой сфере] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311111043/http://mfa.gov.kz/index.php/ru/so-y-zha-aly-tar/129-novosti/8420-kazakhstan-i-gretsiya-dogovorilis-ob-ukreplenii-sotrudnichestva-v-pravovoj-sfere |date=2017-03-11 }}{{ref-ru}}</ref>. Қазақстан [[Еуропа одағы|Еуропалық одақпен]] қарым-қатынасты дамытуға мүдделі, соның салдарынан Қара теңізден [[Болгария]] арқылы Грекияға, [[Эгей теңізі|Эгей]] теңізінің жағасындағы Александрополис портына мұнай жеткізу үшін Бургас — Александрополис құбырының құрылысын қолдайды, бұл Қазақстанға [[Босфор бұғазы|Босфор]] мен [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллді]] кесіп өтпей, Оңтүстік және Батыс Еуропа нарығына шығуға мүмкіндік береді<ref>{{cite web|url=http://en.government.kz/site/news/062007/08|title=At the St. Petersburg summit Kazakhstan Energy Minister discusses Kazakhstan’s participation in the Burgas-Alexandroupolis project|accessdate=2009-11-25|publisher=Kazakhstan Government|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722142715/http://en.government.kz/site/news/062007/08|archivedate=2011-07-22|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.kt.kz/index.php?lang=eng&uin=1133435125&chapter=1153500981|title=Kazakhstan to participate in Burgas-Alexandroupolis oil pipe line project|accessdate=2009-11-25|date=2009-10-23|publisher=Kazakhstan today|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722142733/http://www.kt.kz/index.php?lang=eng&uin=1133435125&chapter=1153500981|archivedate=2011-07-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.neurope.eu/articles/82588.php|title=EU-Kazakhstan diplomatic relationship commemorated|accessdate=2009-11-25|date=2008-05-02|publisher=NewEurope|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410182801/http://www.neurope.eu/articles/82588.php|archivedate=2008-04-10|lang=en}}</ref>. == Қазақстанның Грекиядағы елшілері == # Б. Сәрсенбаев (2005-07) # С. Нұртаев (2007-09) # С. Нұртаев (2009-2015) # А. Волков 2016 жылдың сәуірінен бастап == Грекияның Қазақстандағы елшілері == # Контантин Тритарис 29/09/1997 ― 17/05/2000 (Алматы) # Николаос Хатупис 07/06/2000 ― 22/01/2005 (Алматы) # Христос Контовунисиос 19/02/2005 ― 12.09.2008 (Алматы) # Евангелос Денаксас 11/12/2008 ― 31/03/2011 (Алматы-Астана ) # Эфтимиос Пандзопулос 28/12/2011 ― 10/07/2016 # Александрос Катранис 13/07/2016 ― 31/8/2019 (Астана) # Адам-Георгиос Адамидис 22/9/2019 ― бүгін (Астана) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]] [[Санат:Грекияның халықаралық қатынастары]] 6h9pwum87by618y5eq180rdj132teb3 0 716701 3637571 3405246 2026-08-01T03:22:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637571 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Хасонке |төл атауы = хассонка, касонка |сурет = KhassonkeChef.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 200 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Мали}} |саны1 = 150 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Гамбия}} |саны2 = 20 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Сенегал}} |саны3 = 10 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[хасонке/ксасонгаксанго тілі]], [[мандин тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Хасонке''' — (''хассонка'', ''касонка'' - «хассо халқы»), [[Мали]]дің оңтүстік-батысындағы және Бамако қаласындағы Манден тобының халқы. Халқы 200 мың адам. (2016, бағалау). 10 мың адам [[Сенегал]]да, 20 мың адам [[Гамбия]]ның шығысында тұрады, 20 мыңға жуық Хасонке [[Франция]]ға және Батыс Еуропаның басқа елдеріне қоныс аударды.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4730793?ysclid=lofdigi877777707766</ref> == Тілі == [[Хасонке/ксасонгаксанго тілі]]нде, бамбара тіліне ұқсас [[мандин тілі]]нде сөйлейді.<ref>Народ хассонке - Khassonké people https://ru.wikibrief.org/wiki/Khassonk%C3%A9_people</ref> == Діні == Негізгі діні ұстанымы [[суннизм]], бірақ табиғат культін ұстану да тән.<ref>Хасонке https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%d0%a5%d0%b0%d1%81%d0%be%d0%bd%d0%ba%d0%b5 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101093407/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B5 |date=2023-11-01 }}</ref> == Тарихы == Хасонке фульбе халқының кейбір топтарының отырықшы өмір салтына көшуі, сондай-ақ олардың 12 ғасырда мандинго және сонинке халықтарының басқа топтарымен араласуы нәтижесінде қалыптасты. Хасонке халқының қалыптасуында ерте саяси формация, Хассо «патшалығы» (XVIII-XIX ғғ.) маңызды рөл атқарды.<ref>Хасонке https://hmong.ru/ru/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B5#google_vignette {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101093747/https://hmong.ru/ru/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B5#google_vignette |date=2023-11-01 }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – тропиктік [[егіншілік]] (құрғақ күріш, фонио, жүгері, тары және т.б.). Фульбе малшыларымен дәстүрлі алмасу дамыды.<ref>Народы и культуры Хасонке https://travel-journal.ru/ethno/49/1421/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұрмыс салты == Әлеуметтік ұйымның негізі - патритаралды, вирилокалды үлкен отбасы. Көп әйел алу жиі кездеседі. Әлеуметтік құрылым "джаму" туыстық жүйесімен байланысты жалпы эпигамиялық топтарды және аумақтық — коммуналдық және потестарлық (көсемдік, әскери ұйым) топтарды біріктіреді, жасырын одақтар бар. Тұрғын үйлер тік бұрышты және дөңгелек пішінді, саманнан жасалған. Ерлер қысқа көйлек пен шалбар киеді, әйелдер жамбастарын шүберекпен орайды. Негізгі тағамдары - көкөніс және ет соустары қосылған ұннан жасалған ''кускус''.<ref>народы мира / Хасонке http://www.etnolog.ru/people.php?id=HASO</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Мали халықтары]] [[Санат:Гамбия халықтары]] [[Санат:Сенегал халықтары]] mkdsvgs30kpy7yfl9apu78adkua3nfy 2 725520 3637638 3637222 2026-08-01T06:49:39Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3637638 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[American Express]], [[Стивен Сквери]], [[Төлем картасы]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Бөлшек банк]], [[Intesa Sanpaolo]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 czg8yk96xlbq6uhgy56qs9345czmo3v 3637743 3637638 2026-08-01T11:47:53Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3637743 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 2gy4h41svn8s5j4ndi4ae1g34rti9up 0 742787 3637538 3365419 2026-07-31T19:04:31Z Kasymovbot 170796 clean up, replaced: Саяси Экономия → Саяси экономия using [[Project:AWB|AWB]] 3637538 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Дениз Кандиоти''' (1944 жылы 15 наурызда дүниеге келген)<ref name="Congress">{{Cite web|title=Kandiyoti, Deniz|url=http://id.loc.gov/authorities/names/n79038338.html|publisher=Library of Congress|accessdate=4 November 2014|quote=data sheet (b. 3/15/44)}}</ref> — Таяу Шығыстағы, атап айтқанда Түркиядағы [[Гендерлік зерттеу|гендерлік қатынастар]] және даму саясаты саласындағы зерттеулердің авторы және академигі. Дениз [[Лондонның экономика мектебі|Лондон экономика мектебінің]] PhD дәрежесіне ие. Оның гендерлік және ислам туралы жұмысы, әсіресе отарлаудан кейінгі және ауылдық аймақтардағы даму бүкіл салада ықпалды болды. Ол ислам мен мемлекеттік саясаттың әйелдерге тигізетін салдарын түсінуге бағытталған жаңа зерттеулерге мұрындық болды және нәтижесінде бұл салаға көбірек көңіл бөлінді. 2010 жылдан бастап Кандиоти 1992 жылы жұмысын бастаған [[Лондон университеті]]нің<ref>{{Cite web|title=Professor Deniz Kandiyoti, SOAS Department of Development Studies|url=http://www.soas.ac.uk/staff/staff31216.php|accessdate=3 November 2013}}</ref> бөлігі, Шығыс және Африкатану мектебінің даму зерттеулері бойынша құрметті профессоры болып табылады. Ол [[Біріккен Ұлттар ұйымының даму бағдарламасы|Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму Бағдарламасында]] (БҰҰДБ), [[Халықаралық еңбек ұйымы|Халықаралық Еңбек Ұйымында]] (ХЕҰ), [[ЮНЕСКО|Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымында]] (ЮНЕСКО) [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]нда (ЕҚЫҰ), Даму (DFID) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Әйелдерге арналған Даму Қорында (UNIFEM), Ұлыбританияның халықаралық департаментінде консультациялық қызмет атқарды<ref>[http://www.soas.ac.uk/outreach/expert.cfm?navid=117&contactid=113 School for Oriental and Asian Studies. (2007). “Staff: Deniz Kandiyoti”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041226053931/http://www.soas.ac.uk/outreach/expert.cfm?navid=117&contactid=113}}</ref>. == Ерте өмірі және білімі == Түркияның Ыстанбұл қаласында дүниеге келген Кандиоти Ұлыбритания және Түркия азаматтығына ие. Ол 1966 жылы Париж университетінде өнер бакалавры және [[Лондонның экономика мектебі|Лондон экономика мектебінде]] әлеуметтік психология ғылымдарының магистрі дәрежесін алды, сонымен қатар ол жерде PhD дәрежесін алды. == Мансабы және зерттеулері == Кандиотидің алғашқы жұмыстары [[Саяси экономия|саяси экономика]] мен ауылды қайта құруға бағытталған болатын, бірақ кейін гендерлік, ұлтшылдық және [[ислам]]ға көшті<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7660.2006.00530.x</ref>. Жақында оның зерттеулері Ауғанстан мен Өзбекстанды, сондай-ақ Түркияны қамтитын «мұсылмандардың көпшілігін құрайтын қоғамдардағы гендерлік саясатты, бірақ одан да кеңірек салыстырмалы тұрғыдан зерттеуге» оралды<ref name="unrisd.org">http://www.unrisd.org/80256B3C005BB128/(httpProgrammeAreasForResearchHomeOther)/61EF570799AA5AC780256B480035B31C?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210504185757/https://www.unrisd.org/80256B3C005BB128/(httpProgrammeAreasForResearchHomeOther)/61EF570799AA5AC780256B480035B31C?OpenDocument |date=2021-05-04 }}</ref>. Кандиотидің академиялық өмірі теориялық және далалық зерттеулерге негізделген. Оның [[Гендер|жынысқа]] деген алғашқы қызығушылығы Орталық Анадолыда PhD дәрежесін алу үшін дала жұмыстарын орындау кезінде пайда болды<ref>http://www.tandf.co.uk/journals/ccas</ref>. 1969 – 1980 жылдар аралығында Кандиоти Түркияның Ыстанбұл техникалық университетінде және [[Босфор университеті|Богазичи университетінде]] жұмыс істеді, бірақ кейін Англияға көшіп, Англияның Суррей қаласындағы Ричмонд колледжінде сабақ берді. Кандиоти 1987 жылдан 1988 жылға дейін [[Виктория Манчестер университеті|Манчестер университетінде]] және Сассекс университетінде стипендиат болған. 1988 жылы ол патриархалдық мәміле терминін ойлап тапты, онда әйел жалпы әйелдерге жағымсыз әсер ететін, бірақ оның жеке күші мен мүмкіндіктерін барынша арттыратын гендерлік рөлдерді қабылдауды және қабылдауды таңдайтын тактиканы сипаттады. 2000 – 2005 жылдар аралығында Кандиоти Біріккен Ұлттар Ұйымының Әлеуметтік даму жөніндегі ғылыми-зерттеу институты (UNRISD) демеушілік жасаған зерттеу жұмысының бөлігі болды. Осы уақыт ішінде UNRISD зерттеуінің негізгі бағыттары [[Абсолютті кедейшілік|кедейлікті жою]], [[демократия]] мен [[адам құқықтары]]н ілгерілету, гендерлік теңдік, [[экологиялық тұрақтылық]] және [[жаһандану]] салдары болды<ref name="unrisd.org"/>. Ол сонымен қатар «Орталық Азия және Кавказ аймақтарының тарихына, саясатына, мәдениетіне, дініне және экономикасына қатысты дүние жүзіндегі жалғыз құрылған, рецензияланған, көп салалы журнал» ''Орталық Азиялық сауалнама'' журналының редакторыболып табылады<ref>Taylor and Francis Group. 2007. [http://www.tandf.co.uk/journals/ccas Journal details for Central Asian Survey.]</ref>. Кандиотидің қазіргі жобасы «Ислам және гендерлік саясат» деп аталады<ref name="Hammami, Rema 1354">{{Cite journal|author=Hammami|first=Rema|title=Deniz Kandiyoti|journal=Development and Change, FORUM 2006|date=November 2006|volume=37|issue=6|pages=1347–1354|doi=10.1111/j.1467-7660.2006.00530.x|archive-date=free}}</ref>. == Жарияланымдар == *  Дениз Кандиоти (1985). Ауылдық өндіріс жүйелеріндегі әйелдер: мәселелер және саясат. Париж: ЮНЕСКО . <blockquote>«Әлемдегі әйелдер» сериясының бір бөлігі ретінде Кандиоти «Африка, Азия, Латын Америкасы, Таяу Шығыс және Солтүстік Африка елдеріндегі жағдайларды салыстырмалы талдау арқылы ауылдағы өндіріс жүйесіне әйелдердің қатысуының әртүрлі үлгілерін көрсетеді» (алғы сөз). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-3-102296-8|978-92-3-102296-8]]</blockquote> * Кандиоти, Дениз (қыркүйек 1988). "Патриархатпен сауда". Жынысы және қоғам . 2 (3): 274–290. :: <blockquote>Исламдық гендерлік зерттеулер сирек кездесетін және бұл сала жаңадан қалыптасып жатқан кезеңде жарияланған бұл мақала танымалдылыққа ие болды. Осы мақаланы жазғаннан бері Кандиотидің өзі оны сынға алып, оны «аналитикалық ақауы бар шығарма» деп атады (Хаммами, 2006, 1350 бет). Ол бұл мақаланың сәтті болуын « сипаттаған құбылыстарды, әсіресе оңтүстіктегі оның не туралы айтып жатқанын интуитивті түрде білетін әріптестерінің бірден тануымен» байланыстырды (Хаммами)., 2006, 1350-бет)</blockquote> * Дениз Кандиоти, (1991). Әйелдер, ислам және мемлекет. Филадельфия: Temple University Press. :: <blockquote>Бұл кітап ислам мемлекеттері мен олардың әйелдерге қатысты тарихына қатысты мысалдар жинағы. Кітапта «мұсылман қоғамдарындағы әйелдердің жағдайын барабар талдау қазіргі мемлекеттердің саяси жобаларын және олардың тарихи өзгерістерін егжей-тегжейлі зерттеуге негізделуі керек» (2-бет) дәлелдейді.</blockquote> * Кандиоти, Дениз (1990 ж.қаңтар). "Әйелдер және ауылдық даму саясаты: өзгеретін күн тәртібі". Даму және өзгеріс . 21 (1): 5–22. :: <blockquote>Бұл құжат дамудағы әйелдер (WID) зерттеулері мен бағдарламалық құжаттарында көрсетілген Үшінші әлемдегі ауыл әйелдеріне бағытталған саясаттарды қарастырады және бағалайды.</blockquote> * Дениз Кандиоти, (1996). Cariyeler, bailar, yurttaslar: kimlikler ve toplumsal donusumler (Күңдер, әпкелер, азаматтар: сәйкестілік және әлеуметтік өзгерістер). Стамбул: Метис Яинлари. == Сондай-ақ қараңыз == *[[Исламдағы әйелдердің орны|Исламдағы әйелдер]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iaffe.org Негізгі бет] Халықаралық феминистік экономика қауымдастығы (IAFFE) * [http://www.feministeconomics.org Негізгі бет] ''Феминистік экономика'' журналы == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Түркия академиктері]] d7fmqwrtlxrohvgq4qeo5kkppcm5knz 0 746540 3637632 3634805 2026-08-01T06:12:37Z Casserium 68287 3637632 wikitext text/x-wiki Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады. 2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.<ref> https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html</ref> [[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]] [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]] [[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]] == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі |- | 3-4 сәуір 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- | 14-15 сәуір 2019 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/amp/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}</ref> |- | 13-14 маусым 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]</ref> |- | 14-15 маусым 2019 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]</ref> |- | 11-12 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom</ref> |- | 23 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi</ref> |- | 1 қазан 2019 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/</ref> |- | 3 қазан 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html</ref> |- | 11 қазан 2019 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/</ref> |- || 7 қараша 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}</ref> |- || 27–28 қараша 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://azh.kz/kz/news/view/43431</ref> |- || 5–6 желтоқсан 2019 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html</ref> |- || 28–29 қаңтар 2020 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html</ref> |- || 15 ақпан 2020 || {{Байрақ|Германия}} || [[Мюнхен]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty</ref> |- || 24 маусым 2020 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy</ref> |- || 19–20 мамыр 2021 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494</ref> |- || 5 тамыз 2021 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755</ref> |- || 16–18 тамыз 2021 || {{Байрақ|Корея Республикасы}} || [[Сеул]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html</ref> |- || 21 тамыз 2021 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177</ref> |- || 10–11 мамыр 2022 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/</ref> |- || 15 мамыр 2022 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/</ref> |- || 16 мамыр 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354</ref> |- || 17 маусым 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832</ref> |- || 19 маусым 2022 || {{Байрақ|Иран}} || [[Тегеран]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491</ref> |- || 21 маусым 2022 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456</ref> |- || 29 маусым 2022 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469</ref> |- || 21 шілде 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942</ref> |- || 24 шілде 2022 || {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} || [[Жидда]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943</ref> |- || 18 тамыз 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/</ref> |- || 24 тамыз 2022 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643</ref> |- || 15–16 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726</ref> |- || 23 қараша 2022 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530</ref> |- || 29 қараша 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031</ref> |- || 29 қараша 2022 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621</ref> |- || 9 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref> https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/</ref> |- || 22 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913</ref> |- || 9 мамыр 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471</ref> |- || 17–19 мамыр 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Сиань]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406</ref> |- || 2 маусым 2023 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251</ref> |- || 3 маусым 2023 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826</ref> |- || 21–24 тамыз 2023 || {{Байрақ|Вьетнам}} || [[Ханой]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826</ref> |- || 14–15 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393</ref> |- || 28–29 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636</ref> |- || 17–18 қазан 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321</ref> |- || 25-26 желтоқсан 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918</ref> |- || 19 қаңтар 2024 || {{Байрақ|Ватикан}} || [[Ватикан]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/</ref> |- || 13-14 ақпан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032</ref> |- || 21 ақпан 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Қазан (қала)|Қазан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628</ref> |- || 11-12 наурыз 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/</ref> |- || 5 сәуір 2024 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Хиуа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114</ref> |- || 9 мамыр 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744</ref> |- || 22-24 мамыр 2024 || {{Байрақ|Сингапур}} || [[Сингапур]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/</ref> |- || 28 қазан 2024 || {{Байрақ|Моңғолия}} || [[Ұланбатыр]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}</ref> |- || 4 қараша 2024 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- |6 қараша 2024 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |11-12 қараша 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |18-19 қараша 2024 || {{Байрақ|Сербия}} || [[Белград]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |20-21 қараша 2024 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- |6-7 желтоқсан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 13 қаңтар 2025 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 4 сәуір 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 9 мамыр 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- |21 мамыр 2025 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 28–30 шілде 2025 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 21–22 тамыз 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 31 тамыз–3 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 21-24 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 6-7 қазан 2025 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Габала]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 9-10 қазан 2025 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 6-7 қараша 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 11-12 қараша 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 15-16 қараша 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 26-27 қараша 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 11-12 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 18-20 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Жапония}} || [[Токио]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 21-22 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 22 қаңтар 2026 || {{Байрақ|Швейцария}} || [[Давос]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 3-4 ақпан 2026 || {{Байрақ|Пәкістан}} || [[Исламабад]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 19-20 ақпан 2026 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}</ref> |- | 11 сәуір 2026 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Бұхара]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}</ref> |- | 17 сәуір 2026 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анталия]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}</ref> |- | 9 мамыр 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}</ref> |- | 22–24 маусым 2026 || {{Байрақ|Бельгия}} || [[Брюссель]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}</ref> |- | 13 шілде 2026 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-1362747 |title=Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті |date=2026-07-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- | 15–17 шілде 2026 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Шанхай]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kytaydyn-zhetekshi-kompaniyalary-basshylarymen-kezdesti-166319 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті |date=2026-07-16|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-16}}</ref> |- | 25 шілде 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-maydanger-kemel-tokaevka-arnalgan-eskertkish-taktaga-gul-shogyn-koydy-2562559 |title= Мемлекет басшысы майдангер Кемел Тоқаевқа арналған ескерткіш тақтаға гүл шоғын қойды |date=2026-07-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- | 31 шілде 2026 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпан ата]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-zhane-azerbayzhan-memleketteri-basshylarynyn-beyresmi-konsultativtik-kezdesuine-katysty-3163914 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының бейресми Консультативтік кездесуіне қатысты|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-31}}</ref> |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] 7s0ynri3vuq4onipymes922t2mgmh7f 3637633 3637632 2026-08-01T06:13:42Z Casserium 68287 3637633 wikitext text/x-wiki Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады. 2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.<ref> https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html</ref> [[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]] [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]] [[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]] == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі |- | 3-4 сәуір 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- | 14-15 сәуір 2019 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/amp/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}</ref> |- | 13-14 маусым 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]</ref> |- | 14-15 маусым 2019 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]</ref> |- | 11-12 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom</ref> |- | 23 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi</ref> |- | 1 қазан 2019 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/</ref> |- | 3 қазан 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html</ref> |- | 11 қазан 2019 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/</ref> |- || 7 қараша 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}</ref> |- || 27–28 қараша 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://azh.kz/kz/news/view/43431</ref> |- || 5–6 желтоқсан 2019 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html</ref> |- || 28–29 қаңтар 2020 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html</ref> |- || 15 ақпан 2020 || {{Байрақ|Германия}} || [[Мюнхен]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty</ref> |- || 24 маусым 2020 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy</ref> |- || 19–20 мамыр 2021 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494</ref> |- || 5 тамыз 2021 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755</ref> |- || 16–18 тамыз 2021 || {{Байрақ|Корея Республикасы}} || [[Сеул]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html</ref> |- || 21 тамыз 2021 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177</ref> |- || 10–11 мамыр 2022 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/</ref> |- || 15 мамыр 2022 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/</ref> |- || 16 мамыр 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354</ref> |- || 17 маусым 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832</ref> |- || 19 маусым 2022 || {{Байрақ|Иран}} || [[Тегеран]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491</ref> |- || 21 маусым 2022 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456</ref> |- || 29 маусым 2022 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469</ref> |- || 21 шілде 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942</ref> |- || 24 шілде 2022 || {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} || [[Жидда]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943</ref> |- || 18 тамыз 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/</ref> |- || 24 тамыз 2022 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643</ref> |- || 15–16 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726</ref> |- || 23 қараша 2022 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530</ref> |- || 29 қараша 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031</ref> |- || 29 қараша 2022 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621</ref> |- || 9 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref> https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/</ref> |- || 22 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913</ref> |- || 9 мамыр 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471</ref> |- || 17–19 мамыр 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Сиань]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406</ref> |- || 2 маусым 2023 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251</ref> |- || 3 маусым 2023 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826</ref> |- || 21–24 тамыз 2023 || {{Байрақ|Вьетнам}} || [[Ханой]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826</ref> |- || 14–15 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393</ref> |- || 28–29 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636</ref> |- || 17–18 қазан 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321</ref> |- || 25-26 желтоқсан 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918</ref> |- || 19 қаңтар 2024 || {{Байрақ|Ватикан}} || [[Ватикан]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/</ref> |- || 13-14 ақпан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032</ref> |- || 21 ақпан 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Қазан (қала)|Қазан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628</ref> |- || 11-12 наурыз 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/</ref> |- || 5 сәуір 2024 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Хиуа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114</ref> |- || 9 мамыр 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744</ref> |- || 22-24 мамыр 2024 || {{Байрақ|Сингапур}} || [[Сингапур]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/</ref> |- || 28 қазан 2024 || {{Байрақ|Моңғолия}} || [[Ұланбатыр]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}</ref> |- || 4 қараша 2024 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- |6 қараша 2024 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |11-12 қараша 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |18-19 қараша 2024 || {{Байрақ|Сербия}} || [[Белград]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |20-21 қараша 2024 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- |6-7 желтоқсан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 13 қаңтар 2025 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 4 сәуір 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 9 мамыр 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- |21 мамыр 2025 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 28–30 шілде 2025 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 21–22 тамыз 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 31 тамыз–3 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 21-24 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 6-7 қазан 2025 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Габала]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 9-10 қазан 2025 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 6-7 қараша 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 11-12 қараша 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 15-16 қараша 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 26-27 қараша 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 11-12 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 18-20 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Жапония}} || [[Токио]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 21-22 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 22 қаңтар 2026 || {{Байрақ|Швейцария}} || [[Давос]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 3-4 ақпан 2026 || {{Байрақ|Пәкістан}} || [[Исламабад]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 19-20 ақпан 2026 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}</ref> |- | 11 сәуір 2026 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Бұхара]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}</ref> |- | 17 сәуір 2026 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анталия]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}</ref> |- | 9 мамыр 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}</ref> |- | 22–24 маусым 2026 || {{Байрақ|Бельгия}} || [[Брюссель]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}</ref> |- | 13 шілде 2026 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-1362747 |title=Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті |date=2026-07-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- | 15–17 шілде 2026 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Шанхай]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kytaydyn-zhetekshi-kompaniyalary-basshylarymen-kezdesti-166319 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті |date=2026-07-16|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-16}}</ref> |- | 25 шілде 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-maydanger-kemel-tokaevka-arnalgan-eskertkish-taktaga-gul-shogyn-koydy-2562559 |title= Мемлекет басшысы майдангер Кемел Тоқаевқа арналған ескерткіш тақтаға гүл шоғын қойды |date=2026-07-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- | 31 шілде 2026 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-zhane-azerbayzhan-memleketteri-basshylarynyn-beyresmi-konsultativtik-kezdesuine-katysty-3163914 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының бейресми Консультативтік кездесуіне қатысты|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-31}}</ref> |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] 9bo354cqk5fau4b37pmqs6xyi30lv1q 0 760859 3637412 3636335 2026-07-31T17:23:26Z Sagzhan 29953 3637412 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сабира Егізбайқызы Бибатырова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], композитор, педагог |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра]] |Жанрлары = күй, қазақтың дәстүрлі музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Sabira Dombyra School» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — қазақстандық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> == Өмірбаяны == Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}</ref> 1999–2003 жылдары [[Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжі]]нде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. Консерваторияда белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> == Шығармашылық жолы == 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.<ref>{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2012–2015 жылдары Алматы қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. 2015 жылы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Авторлық жобалары == Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады: * «Маржан қыз» (2011); * «Есіңе ал» (2016); * «Әнім саған аманат» (2016); * «Ана – көктем» (2017); * «Наурызым мерекем» (2017); * «Мәңгілік ел» (2018, 2019); * «Қобыз сыры» (2019).<ref>{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}</ref> == Педагогикалық қызметі == 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> * «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);<ref>{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> * «Алтын адам» сыйлығы (2022); * «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023); * «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Жетістіктері == * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Күйшілер]] k6nqf68ekjilmsn3jsy5rhhwu9ox15y 3637413 3637412 2026-07-31T17:23:40Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637413 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сабира Егізбайқызы Бибатырова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], композитор, педагог |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра]] |Жанрлары = күй, қазақтың дәстүрлі музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Sabira Dombyra School» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — қазақстандық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> == Өмірбаяны == Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}</ref> 1999–2003 жылдары [[Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжі]]нде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. Консерваторияда белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> == Шығармашылық жолы == 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.<ref>{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2012–2015 жылдары Алматы қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. 2015 жылы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Авторлық жобалары == Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады: * «Маржан қыз» (2011); * «Есіңе ал» (2016); * «Әнім саған аманат» (2016); * «Ана – көктем» (2017); * «Наурызым мерекем» (2017); * «Мәңгілік ел» (2018, 2019); * «Қобыз сыры» (2019).<ref>{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}</ref> == Педагогикалық қызметі == 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> * «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);<ref>{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> * «Алтын адам» сыйлығы (2022); * «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023); * «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Жетістіктері == * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Күйшілер]] l7442yd0tdm5hnvmt1dr9ighn4ydj65 3637414 3637413 2026-07-31T17:24:32Z Sagzhan 29953 3637414 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сабира Егізбайқызы Бибатырова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], композитор, педагог |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра]] |Жанрлары = күй, қазақтың дәстүрлі музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Sabira Dombyra School» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — [[қазақстан]]дық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> == Өмірбаяны == Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}</ref> 1999–2003 жылдары [[Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжі]]нде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. [[Консерватория]]да белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> == Шығармашылық жолы == 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.<ref>{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2012–2015 жылдары Алматы қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. 2015 жылы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Авторлық жобалары == Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады: * «Маржан қыз» (2011); * «Есіңе ал» (2016); * «Әнім саған аманат» (2016); * «Ана – көктем» (2017); * «Наурызым мерекем» (2017); * «Мәңгілік ел» (2018, 2019); * «Қобыз сыры» (2019).<ref>{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}</ref> == Педагогикалық қызметі == 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> * «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);<ref>{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> * «Алтын адам» сыйлығы (2022); * «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023); * «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Жетістіктері == * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Күйшілер]] 0oh2erb0pi078y6ykn1dc90mo3n9bpl 3637415 3637414 2026-07-31T17:24:58Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637415 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сабира Егізбайқызы Бибатырова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], композитор, педагог |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра]] |Жанрлары = күй, қазақтың дәстүрлі музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Sabira Dombyra School» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — [[қазақстан]]дық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> == Өмірбаяны == Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}</ref> 1999–2003 жылдары Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжінде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. [[Консерватория]]да белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> == Шығармашылық жолы == 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.<ref>{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2012–2015 жылдары Алматы қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. 2015 жылы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Авторлық жобалары == Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады: * «Маржан қыз» (2011); * «Есіңе ал» (2016); * «Әнім саған аманат» (2016); * «Ана – көктем» (2017); * «Наурызым мерекем» (2017); * «Мәңгілік ел» (2018, 2019); * «Қобыз сыры» (2019).<ref>{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}</ref> == Педагогикалық қызметі == 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> * «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);<ref>{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> * «Алтын адам» сыйлығы (2022); * «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023); * «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Жетістіктері == * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Күйшілер]] 8alx4306zx39lyu04snk7ko86ss4j42 3637416 3637415 2026-07-31T17:25:48Z Sagzhan 29953 /* Шығармашылық жолы */ 3637416 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сабира Егізбайқызы Бибатырова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], композитор, педагог |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра]] |Жанрлары = күй, қазақтың дәстүрлі музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Sabira Dombyra School» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — [[қазақстан]]дық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> == Өмірбаяны == Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}</ref> 1999–2003 жылдары Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжінде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. [[Консерватория]]да белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> == Шығармашылық жолы == 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.<ref>{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2012–2015 жылдары [[Алматы]] қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. [[2015 жыл]]ы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Авторлық жобалары == Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады: * «Маржан қыз» (2011); * «Есіңе ал» (2016); * «Әнім саған аманат» (2016); * «Ана – көктем» (2017); * «Наурызым мерекем» (2017); * «Мәңгілік ел» (2018, 2019); * «Қобыз сыры» (2019).<ref>{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}</ref> == Педагогикалық қызметі == 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> * «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);<ref>{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> * «Алтын адам» сыйлығы (2022); * «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023); * «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Жетістіктері == * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Күйшілер]] jmznpafv2asxbgu6p1j1ouf64cwesyh 3637417 3637416 2026-07-31T17:26:39Z Sagzhan 29953 3637417 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сабира Егізбайқызы Бибатырова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра]] |Жанрлары = күй, қазақтың дәстүрлі музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Sabira Dombyra School» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — [[қазақстан]]дық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> == Өмірбаяны == Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}</ref> 1999–2003 жылдары Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжінде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. [[Консерватория]]да белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> == Шығармашылық жолы == 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.<ref>{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2012–2015 жылдары [[Алматы]] қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. [[2015 жыл]]ы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Авторлық жобалары == Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады: * «Маржан қыз» (2011); * «Есіңе ал» (2016); * «Әнім саған аманат» (2016); * «Ана – көктем» (2017); * «Наурызым мерекем» (2017); * «Мәңгілік ел» (2018, 2019); * «Қобыз сыры» (2019).<ref>{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}</ref> == Педагогикалық қызметі == 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> * «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);<ref>{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> * «Алтын адам» сыйлығы (2022); * «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023); * «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Жетістіктері == * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Күйшілер]] 5atn0uy7s88xjmf197uooxdb5o61w3f 3637418 3637417 2026-07-31T17:27:04Z Sagzhan 29953 3637418 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сабира Егізбайқызы Бибатырова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра]] |Жанрлары = [[күй]], қазақтың дәстүрлі музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Sabira Dombyra School» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — [[қазақстан]]дық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> == Өмірбаяны == Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}</ref> 1999–2003 жылдары Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжінде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. [[Консерватория]]да белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> == Шығармашылық жолы == 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.<ref>{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2012–2015 жылдары [[Алматы]] қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. [[2015 жыл]]ы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Авторлық жобалары == Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады: * «Маржан қыз» (2011); * «Есіңе ал» (2016); * «Әнім саған аманат» (2016); * «Ана – көктем» (2017); * «Наурызым мерекем» (2017); * «Мәңгілік ел» (2018, 2019); * «Қобыз сыры» (2019).<ref>{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}</ref> == Педагогикалық қызметі == 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> * «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);<ref>{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> * «Алтын адам» сыйлығы (2022); * «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023); * «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Жетістіктері == * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Күйшілер]] sdo06d2yxlo829nlatj41uokwc5uc4e 3637419 3637418 2026-07-31T17:27:17Z Sagzhan 29953 3637419 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сабира Егізбайқызы Бибатырова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы, Балықшы ауданы, [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра]] |Жанрлары = [[күй]], қазақтың дәстүрлі музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Sabira Dombyra School» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сабира Егізбайқызы Бибатырова''' — [[қазақстан]]дық [[күйші]], [[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» домбыра мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі.<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> == Өмірбаяны == Сабира Егізбайқызы Бибатырова [[Атырау]] қаласының Балықшы ауданында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=https://atyrau.gov.kz/ |title=Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты |publisher=Атырау облысының әкімдігі |access-date=2026-07-28}}</ref> 1999–2003 жылдары Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжінде, ал 2003–2007 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда білім алды. [[Консерватория]]да белгілі [[күйші]], [[профессор]] [[Қаршыға Ахмедьяров]]тың класында тәлім алған.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> == Шығармашылық жолы == 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды.<ref>{{cite web |url=https://concert.kz/ |title=Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі |publisher=«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарды.<ref>{{cite web |url=https://conservatoire.edu.kz/ |title=Консерватория тарихы |publisher=Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы |access-date=2026-07-28}}</ref> 2012–2015 жылдары [[Алматы]] қаласындағы «Ақ жол» неке сарайын басқарды және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі болды. [[2015 жыл]]ы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы «300 қоғам қайраткері» жинағына енді.<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Қазақстан мәдениеті жаңалықтары |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Авторлық жобалары == Сабира Бибатырова бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері болып табылады: * «Маржан қыз» (2011); * «Есіңе ал» (2016); * «Әнім саған аманат» (2016); * «Ана – көктем» (2017); * «Наурызым мерекем» (2017); * «Мәңгілік ел» (2018, 2019); * «Қобыз сыры» (2019).<ref>{{cite web |url=https://ticketon.kz/ |title=Қазақстандағы концерттік іс-шаралар |publisher=Ticketon |access-date=2026-07-28}}</ref> == Педагогикалық қызметі == 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы аясында «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балаларды оқыту жұмысын бастады. 2021 жылдан бастап мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазіргі уақытта мектептің [[Алматы]] және [[Атырау]] қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда 500-ден астам шәкірт білім алады. 2024 жылдың желтоқсан айында Алматы қаласындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Sabira Dombyra School» мектебінің 5 жылдық мерейтойлық шығармашылық кеші өтті.<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/sabira_dombyra_school/ |title=Sabira Dombyra School жаңалықтары |publisher=Instagram |access-date=2026-07-28}}</ref> == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы (2009);<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.kz/ |title=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |publisher=ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі |access-date=2026-07-28}}</ref> * «100 ұлт жанашыры» жинағына енді, «Батыр шапағаты» және «Намыс» медальдарымен марапатталды (2021);<ref>{{cite web |url=https://ruh.kz/ |title=Рухани жаңғыру |publisher=Ruh.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> * «Алтын адам» сыйлығы (2022); * «Алтын жүрек» номинациясының иегері (2023); * «Алтын адам» сыйлығының лауреаты (2025).<ref>{{cite web |url=https://kazakheli.kz/ |title=Мәдениет қайраткерлері туралы ақпарат |publisher=Qazaq Eli |access-date=2026-07-28}}</ref> == Жетістіктері == * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Күйшілер]] 8i5xfa0qfivn6v1bdjztzy9j8jxab7q 0 763693 3637282 3637220 2026-07-31T12:14:11Z Kaiyr 3134 3637282 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың "ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века" (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.<ref>{{кітап|ав[[Торы (ру)|торы]]= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |б[[асыл]]ым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}</ref> == [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Қарқаралы уезі]] |- | 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 82,7%(майқы, бошан, қамбар), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[Керей (тайпа)|керей]] ([[Абақ Керей|абақ]]: [[жастабан]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[табын]], [[телеу]], [[тама]]), [[алшын]], |- | 2. || Темірші|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар); [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[қоңырат]], [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[үйсін]]? |- | 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 94,2%([[шұбыртпалы]], бошан); [[уақ]] |- | 4. || Абыралы|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас, қамбар), [[қуандық]](алтай), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]; [[төре]] , [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қыпшақ]] |- | 5. || [[Сары (Албан)|сары]]тау || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 6. || Қу|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан), [[тарақты]]; [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 95,0+%(бошан), [[тарақты]]; [[үйсін]]? |- | 8. || Кент || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[уақ]]([[сіргелі]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[найман]]([[көкжарлы]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || Едірей || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 10. || Қотанбұлақ || [[арғын]]([[тобықты]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]] |- | 11. || Берікқара || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[қуандық]](алтай, темеш); [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[садыр]]), [[жалайыр]], [[жетіру]] ([[тама]], [[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]](накыс) |- | 12. || Бөрілі || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](жалықпас, бошан) |- | 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 97,7% (майқы, бошан); [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 14. || Шұбартау|| [[арғын]]: [[қуандық]](алтай), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]; [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]](саяк), [[төлеңгіт]] |- | 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 98,1% (бошан); [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Дегелең|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, майқы), [[тобықты]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[тарақты]]; [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қожа]] |- | 17. || [[Ақсары (ру)|ақсары]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар), [[қуандық]](алтай, темеш), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]; [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Балқаш|| [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 19. || Ақбота|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]]; [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 20. || Дағандел|| [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[тарақты]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]], [[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[садыр]]) |- | colspan="3" | [[Семей уезі]] |- | 1. || Кеңтүбек || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[уақ]] |- | 2. || Айғыржал || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[уақ]], [[төре]], [[арғын]]([[бәсентиін]]) |- | 3. || Семізтау || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]] |- | 4. || Қоқан|| [[уақ]], [[арғын]]([[тобықты]], [[қуандық]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], …) |- | 5. || Аршалы || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[көкжарлы]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Шаған || [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 7. || Бұғылы || [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 8. || Шыңғыс || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 9. || Мұқыр || [[арғын]]([[тобықты]]), [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Енрікей || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[қожа]], [[шанышқылы]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Қандығатай || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], |- | 12. || Қызылмола? || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]]), |- | 13. || Делбегетей || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 14. || Сейтен || [[уақ]]([[жансары]], [[бидалы]], [[шоға]],…) [[найман]], [[қожа]] [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]],…), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 15. || Малыбай || [[уақ]]([[жансары]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]…) |- | 16. || Бесқарағай || [[уақ]], [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[ергенекті]], [[саржомарт]]), [[шанышқылы]], [[қожа]] |- | 17. || Александров || [[арғын]], [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 18. || Аққұм || [[уақ]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],…), [[жетіру]]([[табын]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]]) |- | 19. || Белағаш || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],.), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | [[Өскемен уезі]] |- | 1. || Шар || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[саржомарт]]), [[қыпшақ]] |- | 2. || Сұлу[[Сары (Албан)|сары]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 3. || Қалба || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[саржомарт]]) |- | 4. || Айыртау || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 5. || Ұлан || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[төлеңгіт]] |- | 6. || Себін || [[найман]]([[саржомарт]], [[қаракерей]], [[көкжарлы]]) |- | 7. || Т[[арғын]] || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 8. || Құлұжүн || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[көкжарлы]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Күршім || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Бура (найман)|бура]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Үркер || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]],) [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 11. || Алтай || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]) |- | 12. || Шанғыстай|| [[найман]] ([[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]) |- | 13. || Нарым || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | colspan="3" | [[Павлодар уезі]] |- | 1. || Ақкелін || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 2. || Ақкөл || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[шегендік]]), [[төре]], [[уақ]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]]) |- | 3. || Ақбеттау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]], [[шегендік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[уақ]] |- | 4. || Ақсу || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]] |- | 5. || Алқакөл|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Алтыбай || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]) [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]]) |- | 7. || Атакөз || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 8. || Баянауыл || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | 9. || Далба || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]) |- | 10. || Қарамола || [[арғын]]([[бегендік]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 11. || Қызылағаш || [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қызылтау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[шегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 13. || Маралды || [[арғын]]([[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 14. || Теренкөл|| [[уақ]](абрай, ажибек, [[шоға]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[бәсентиін]], [[бегендік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 15. || Ұрық|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[тарақты]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 16. || Шақшан || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | colspan="3" | [[Зайсан уезі]] |- | 1. || Қалжыр || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]] |- | 2. || Майтерек || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[қожа]], [[шанышқылы]], |- | 3. || Қара Ертіс || [[найман]]([[төртуыл]]) |- | 4. || Кендірлік || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[найман]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 5. || Маңырақ || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], туркпен, [[алшын]]? |- | 6. || Шілікті || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 7. || Шорғын || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 8. || Терісайрық || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]] |- | 9. || Хабар асу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Құмкөл|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 11. || Базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Нарын || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 13. || Қарабөген || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Лабы || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 15. || Богасов || [[найман]]([[қаракерей]]), [[шанышқылы]] |- | 16. || Өкпекті || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[төре]], [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, калмак, [[Қырғыз руы|қырғыз]], сарт, [[қожа]] |- | 17. || Баспан-базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |} == [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Лепсі уезі]] |- | 1. || Ақшәулі || [[найман]] ([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[қожа]] [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[үйсін]]([[ошақты]])? |- | 2. || Аягөз|| [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 3. || Арғанаты || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 4. || Тауқұм Балқаш || [[найман]]([[қаракерей]]), [[арғын]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || [[Мырза руы|мырза]]тай-Қарасу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 6. || Үржар|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 7. || Барлық || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 8. || Еміл || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Алакөл || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Шарбақты || [[найман]]([[қаракерей]]),[[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Мақаншы-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қоңырат]], [[уақ]], [[жалайыр]] |- | 12. || Балқаш-Лепсі || [[найман]]([[садыр]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]] |- | 13. || Қысқаш-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Мәмбетай-Қысқаш || [[найман]]([[садыр]], [[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Батыс Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]]), [[уақ]], [[төре]], [[қыпшақ]] |- | 17. || Каракольская || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | colspan="3" | [[Пішпек уезі]] |- | 1. || [[жаныс]] || [[дулат]]([[жаныс]]), [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[сіргелі]](байжігіт) |- | 2. || Чумышевская || [[дулат]] ([[ботпай]]) |- | 3. || Шығыс Ырғайты|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 4. || Қалғұты || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 5. || Жыланкөз || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[шапырашты]] |- | 6. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 7. || Қыбырай || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 8. || Жаңа-Шу || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 9. || Шу || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 10. || [[сиқым]] || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || [[дулат]] || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]) |- | 12. || Көкірек || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]], [[сиқым]]) |- | 13. || Қарабұлақ || [[шапырашты]]([[есқожа]]) |- | 14. || Сұқылық || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 15. || Сусамыр || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 16. || Қара[[Балта руы|балта]]|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || [[ысық]]-Ата || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 18. || [[Сары (Албан)|сары]]бағыш || [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Қапал уезі]] |- | 1. || Басқан-Сарқанд || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Төменгі-Ақсу|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қыпшақ]], [[арғын]] |- | 3. || Таулы-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 4. || Бүйен-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 5. || [[балғалы]] || [[жалайыр]]([[балғалы]], [[байшегір]], [[қайшылы]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[ысты]] |- | 6. || Чолаковская || [[жалайыр]]([[ақбұйым]], [[қарашапан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] , торкпен, [[найман]], [[уақ]] |- | 7. || [[андас]] || [[жалайыр]]([[андас]], [[орақты]]) |- | 8. || [[Таз руы|таз]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[сыпатай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Алтын руы|алтын]]емел|| [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, [[арғын]], [[жалайыр]], [[найман]], [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[суан]], [[Албан руы|албан]], |- | 11. || Төменгі-Қаратал|| [[жалайыр]]([[андас]], [[Күшік руы|күшік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[ысты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[алшын]]? |- | 12. || Таулы-[[жалайыр]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[андас]], [[сыпатай]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 13. || Жоғары-Қаратал|| [[жалайыр]]([[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[Мырза руы|мырза]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[шапырашты]], [[ысты]] |- | 14. || [[Сары (Албан)|сары]]тау|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Арасан || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], қарақалпақ, [[қыпшақ]] |- | 16. || Күлдей-Жұмай || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 17. || Ак-ичкинская || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 18. || [[Мырза руы|мырза]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[андас]]), [[арғын]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || [[сыпатай]] || [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[сыпатай]]) |- | 20. || Ши || [[жалайыр]]([[андас]], [[қарашапан]], [[Қалпе руы|қалпе]], [[орақты]]) |- | 21. || Южно-прибалхашская || [[жалайыр]]([[арықтыным]], [[байшегір]]), [[дулат]], [[төре]], [[сіргелі]] |- | 22. || [[Күшік руы|күшік]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[орақты]], [[сыпатай]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]] |- | 23. || Бүйен-Қоянды|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шапырашты]], [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Жаркент уезі]] |- | 1. || Иванов || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: досалы, [[шоған]]) |- | 2. || Құрман || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 3. || Шелек || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қызылбөрік]]) |- | 4. || Торайғыр || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 5. || Меркі || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 6. || [[алжан]] || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[алжан]]) |- | 7. || Кеген || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[алжан]], айт) |- | 8. || Айт || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт) |- | 9. || Бөдеті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[қалжан]]) |- | 10. || Қожмамбет|| [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:қожбанбет) |- | 11. || [[қоңырбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]]) |- | 12. || [[Сары (Албан)|сары]]-тоғай || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт) |- | 13. || [[Бура (найман)|бура]]қожыр || [[суан]]([[тоқарыстан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[уақ]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]] |- | 14. || Тугурекская || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт; [[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]], [[қызылбөрік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Тұрдымбет || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 16. || [[тоқарыстан]] || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 17. || [[байтүгей]]|| [[суан]]([[байтүгей]]) |- | colspan="3" | [[Верный уезі]] |- | 1. || Шығыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[шапырашты]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 2. || Батыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]]), [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[шапырашты]]([[асыл]]) |- | 3. || Үлкен Алматы || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]) |- | 4. || Кіші Алматы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[есқожа]], [[асыл]]) |- | 5. || Шамалған||[[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[ботпай]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]]), [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 6. || [[қызылбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 7. || Сөгіті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 8. || Бақай || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), |- | 9. || Түрген|| [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]], [[есқожа]]), [[дулат]]([[ботпай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || [[шапырашты]] || [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]], [[екей]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]) |- | 11. || Жайылмыш || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]), [[шапырашты]]([[айқым]]), |- | 12. || Қарғалы|| [[шапырашты]]([[айқым]]) |- | 13. || [[ұзын]]ағаш || [[шапырашты]]([[екей]], [[айқым]], [[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 14. || Шығыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 15. || Батыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[ысты]] |- | 16. || Тай[[Торы (ру)|торы]] || [[шапырашты]](емыл), [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || Ырғайты || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[андас]]), [[шапырашты]]([[шыбыл]]) |- | 18. || Қордай || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 19. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[қоңырат]]([[құлшығаш]]) |- | 20. || Күрті || [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]]) |- | 21. || Мойынқұм|| [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]]([[қалша]]) |- | 22. || [[Сары (Албан)|сары]]тауқұм || [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]](жакып), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](караманас), [[шанышқылы]](саңырау) [[жалайыр]]([[Қалпе руы|қалпе]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[дулат]]([[ботпай]], [[шымыр]], [[жаныс]]), [[шақшам]], [[ысты]] |- | 23. || Төменгі Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 24. || Жаңа Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[жалайыр]]([[байшегір]]) |} == [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақмола уезі]] |- | 1. || Ақтау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]], [[қоңырат]], [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 2. || Спасск || [[арғын]]([[қуандық]]:алтай), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Нұра|| [[арғын]]([[қуандық]]:темеш, бөрші; [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ақмола|| [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], [[Торы (ру)|торы]]), [[арғын]]([[қуандық]]: алтай, қарпық, темеш; [[бегендік]]; [[атығай]]; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[тарақты]]; [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]]) |- | 5. || Моншақты || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[арғын]]([[бегендік]]), [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], |- | 6. || Қызыл-Топырақ || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], тезегай), [[уақ]] |- | 7. || Есіл || [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[арғын]]([[атығай]]; [[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[шегендік]], [[бегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]];), [[найман]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Қарағаш|| [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[найман]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 10. || Нілді|| [[арғын]]([[қуандық]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 11. || Қоржынкөл|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Ортау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай) |- | 13. || Жыланды|| [[арғын]]([[қуандық]]:қарпық; [[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]) |- | 14. || Ереймен|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Атасу|| [[арғын]]([[қуандық]]: алтай) |- | 16. || Сораң|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]) |- | 17. || Мұңлы || [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 18. || Қорғалжын|| [[арғын]]([[қуандық]],[[тарақты]]) |- | 19. || Шу|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]өзен|| [[арғын]]([[тарақты]], [[қуандық]]) |- | colspan="3" | [[Омбы уезі]] |- | 1. || Черлакская || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[төре]],[[төлеңгіт]] |- | 2. || Покров || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) [[арғын]]([[атығай]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[шегендік]]) |- | 3. || Омбы || [[арғын]]([[атығай]], бағыс, баба, матей, булек, шага; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[қожа]] |- | 4. || Қорған|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[арғын]]([[атығай]]), [[қожа]], калмак |- | 5. || Николаев || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | colspan="3" | [[Көкшетау уезі]] |- | 1. || Шалқар|| [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Мезгіл || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], қарақалпақ |- | 3. || Көкшетау|| [[арғын]]([[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 4. || Восточная || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], қарақалпақ, [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[жалайыр]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[шапырашты]], [[төре]], [[дулат]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]], [[арғын]]([[атығай]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Карачинская || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 7. || Зеренді || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қуандық]]), [[уақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 8. || Жыланды || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]) |- | 9. || Айыртау ||[[арғын]]([[атығай]], [[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[шымыр]]) |- | colspan="3" |[[Атбасар уезі]] |- | 1. || Ұлытау|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 2. || Атбасар || [[арғын]]([[бегендік]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[қуандық]], [[тобықты]], [[шегендік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 3. || Теңіз|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 4. || Терісаққан|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[қожа]] |- | 5. || Кзылкульская || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 6. || Кентубекская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[тарақты]]) |- | 7. || Жарқайын|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]], [[көкжарлы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қожа]] |- | 8. || Кеңгір|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 9. || Кумконырская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]] |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]су || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[қожа]] |- | 11. || Жезді|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 12. || Айнакөл || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Петропавл уезі]] |- | 1. || Станов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[сибан]], тезегай, [[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], еменалы), [[уақ]]([[шоға]]), [[арғын]]([[атығай]]) |- | 2. || Преснов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[сибан]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], тезегай), [[уақ]]([[сарман]], [[шоға]], [[бидалы]], [[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Құсмұрын || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[сибан]]), [[уақ]]([[бидалы]], [[жансары]], баржақсы, еренші) |- | 4. || Пресногорьков || [[Керей (тайпа)|керей]]([[сибан]]), [[уақ]]([[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы),[[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || Полуденская || [[арғын]](дәуіт:баба, құдайберді-бәйімбет; [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 6. || Тайынша || [[арғын]](дәуіт:бабасан, [[атығай]]) |- | 7. || Петропавлов || [[арғын]](дәуіт:құдайберді-бәйімбет, койлы-[[атығай]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Средняя || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]](торайғыр, [[бұлтың]]) |} == [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақтөбе уезі]] |- | 1. || Бес[[тама]]қ || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |- | 2. || Бөрте || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төре]], [[уақ]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[төртқара]], [[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), баулы([[Алаша (ру)|алаша]]), [[қожа]] |- | 3. || Елек || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 4. || Қарақобда || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Қобда || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 6. || Бөрлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]]), [[қожа]] |- | 7. || Қаратоғай || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 8. || Тұзтөбе || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]]), [[уақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 9. || Ойсылқара || [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]],), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || Ақтөбе || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[уақ]], [[төре]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]]), [[төлеңгіт]], |- | 11. || Теректі || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), [[төре]], [[қожа]] [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[шекті]]), |- | 12. || Аралтөбе || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | colspan="3" | [[Торғай уезі]] |- | 1. || 1 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || 2 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 3. || Тосын || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]) |- | 4. || Майқара, Майқарау || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 5. || Шұбалаң || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 6. || Қарақоға || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 7. || [[Сары (Албан)|сары]]қопа || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[ұзын]]), [[арғын]](ермен, дәуіт) |- | 8. || Қараторғай || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 9. || [[Сары (Албан)|сары]]торғай || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], торайғыр, [[ұзын]]) |- | 10. || Аққұм || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 11. || Қайдауыл || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[ұзын]], торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]) [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қызылжыңғыл || [[қыпшақ]](торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Ырғыз уезі]] |- | 1. || Талдық || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:малатау) |- | 2. || Бақсай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 3. || Қызылжар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 4. || Аманкөл || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 5. || Кенжеғара || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 6. || Тәуіп || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 7. || Теректі || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 8. || Толағай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Темірастау || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 10. || Қарасай || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 12. || Қабырға || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шекті]]) |- | 13. || Ордақонған || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 14. || [[Құлан қыпшақ|құлан]]ды || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[уақ]] |- | colspan="3" | [[Қос[[тана]]й уезі]] |- | 1. || Меңдіқара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[тана]]т, [[Балта руы|балта]], тезегай), [[төре]] |- | 2. || Кеңарал || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр, [[ұзын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Обаған || [[арғын]](ермен:шағыр), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Арақарағай || [[қыпшақ]](торайғыр, [[ұзын]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]] |- | 5. || [[Қарабалық руы|қарабалық]] || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[бұлтың]], торайғыр, [[ұзын]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[қожа]] |- | 6. || Аманқарағай || [[арғын]]([[бәсентиін]], ермен :шағыр), [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Дәмбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[байұлы]]([[жаппас]]) [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]) |- | 8. || Бестөбе || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[тама]]), [[шанышқылы]], [[үйсін]]? |- | 9. || Жітіқара || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]]) |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]ой || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[арғын]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[табын]]) |- | 11. || Құмақ || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |- | 12. || Шұбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[арғын]](ермен : қырықмылтық), [[қожа]] |- | 13. || Желқуар || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 14. || [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]] || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |} == [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | [[Орал уезі]] |- | 1. || Соболев || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 2. || Красноуметская || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 3. || Благодарнов || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Мустаевская || [[жетіру]]([[табын]]),… |- | 5. || Мухрановская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | 6. || Кирсановская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 7. || Рубежинская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 8. || Теректі || [[жетіру]]([[кердері]]),… |- | 9. || Қароба|| [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Бөрлі|| [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 11. || Шыңғырлау|| [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қарашығанақ || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[ысық]]) |- | 13. || Жымпиты|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 14. || Шілік || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Қарағаш || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 16. || Круглоозерновская || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]),… |- | 17. || Каменская || [[байұлы]]([[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]) |- | 18. || Шежін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[ысық]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 19. || Жиренқопа || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 20. || Шіжерті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[масқар]], [[тана]]) |- | 21. || Иіртек || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]),… |- | 22. || Студеновская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | colspan="3" |[[Гурьев уезі]] |- | 1. || Тайсойған || [[байұлы]]([[адай]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 2. || Қызылқоға || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[адай]]) |- | 3. || Кермеқас || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]]) |- | 4. || Қарабау|| [[байұлы]]([[беріш]], [[есентемір]]) |- | 5. || Есбол || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 6. || Сімбірті || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 7. || Гурьев || [[байұлы]]([[шеркеш]]) |- | 8. || Қаратөбе || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]]) |- | 9. || Былан || [[байұлы]]([[ысық]], [[шеркеш]]) |- | 10. || Қарабайлы || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 11. || Жаршық|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[қожа]] |- | 12. || Ембі || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 13 || Ақбас|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[шеркеш]]) |- | 14. || Ембі-Атырау || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 15. || Қарашағыр || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 16. || Ақжал || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 17. || Бестөбе || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 18. || Кулагинская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 19. || Орловская || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 20. || Жаманқала || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 21. || Сарайшық || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[беріш]]) |- | colspan="3" | [[Ілбішін уезі]] |- | 1. || Шаған || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 2. || Скворкин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]]… |- | 3. || Бударин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]] |- | 4. || Жұбанышкөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]], [[табын]]) |- | 5. || Өріктікөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 6. || Ілбішін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[жетіру]]([[кердері]]),…. |- | 7. || Шалқар|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 8. || Мерген || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]]),… |- | 9. || Қарасу || [[байұлы]]([[байбақты]]) |- | 10. || Мәтеш || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[есентемір]]) |- | 11. || Қурайлы || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 12. || Өлеңті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[төре]] |- | 13. || Бұлдырты || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[масқар]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Қалдығайты || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |- | 15. || Сабынкөл || [[байұлы]]([[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 16. || Соналы || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]) |- | 17. || Сламихин || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]], [[тана]], [[ысық]]) |- | 18. || Карманов || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 19. || Сахарнов || [[байұлы]]([[тана]], [[байбақты]]) |- | 20. || Глиненская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 21. || Калмыков || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]])… |- | 22. || Индер || [[байұлы]]([[масқар]], [[беріш]], [[тана]], [[шеркеш]], [[қызылқұрт]]) |- | 23. || Қаракөл || [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 24. || Қызылжар || [[байұлы]]([[тана]]) |- | 25. || Жақсыбай || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[ысық]]), [[төре]] |- | colspan="3" | [[Темір уезі]] |- | 1. || Қарағанды|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Қиыл-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[қыпшақ]] |- | 3. || Қайыңды || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 4. || Жетікөл|| [[байұлы]]([[ысық]], [[тана]], [[қызылқұрт]]) |- | 5. || Қазыбек || [[байұлы]]([[ысық]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[тана]]) |- | 6. || Ойыл|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 7. || Құмды-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Қалмаққырған || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 9. || Жиделі-Сағыз || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 10. || Темір-Орқаш || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Ембі-Темір || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 12. || Ембі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 13. || Оймауыт-Желтау || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 14. || Доңызтау-Аққолқын|| [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Ұлысам || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 16. || Қошқарата|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 17. || Сам-[[Матай (ру бірлестігі)|матай]]|| [[жетіру]]([[табын]]) |} == [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]== {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Маңғыстау уезі]] |- | 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| [[байұлы]]:[[адай]](мұңал), [[беріш]](күлкеш) |- | 8. || Түрікмен[[адай]] || [[байұлы]]:[[адай]](қосай, құнанорыс, тобыш) |- | 9. || Түрікмен|| [[байұлы]]:[[адай]] |- | 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | Темір уезі |- | 1. || [[Бірінші [[адай]] болысы|1 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](балықшы) |- | 2. || [[Екінші [[адай]] болысы|2 [[адай]] болысы]]|| [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 3. || [[ Үшінші [[адай]] болысы|3 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде. |- | colspan="3" | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[қожа]]. [[табын]]цы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря. |- | colspan="3" | Красноводский уезд Волости и приставства |- | 1. || [[Төртінші [[адай]] болысы|4 [[адай]] ]] (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]](қосай) |- | 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || [[байұлы]]:[[адай]] . |- | colspan="3" | Мерв уезі |- | 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || [[байұлы]]:[[адай]] |- | colspan="3" | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году. |} == [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Әулиеата уезі]] |- | 1. || [[ошақты]] || [[ошақты]] ([[тасжүрек]], аталық, қоңыр), [[шапырашты]] ([[шыбыл]]) |- | 2. || [[арғын]] || [[арғын]]ы:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[шұбыртпалы]], бошан, майқы), [[бәсентиін]] |- | 3. || Аққолтық || [[дулат]] ([[шымыр]]) |- | 4. || [[Ойық руы|ойық]] || [[ысты]] ([[Ойық руы|ойық]]) |- | 5. || Шу || [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 6. || Ағашақ || [[жалайыр]] ([[Қалпе руы|қалпе]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[дулат]] ([[шымыр]], [[ботпай]]) [[шапырашты]]([[шыбыл]], [[айқым]], [[екей]]), [[арғын]] |- | 7. || Ашы || [[дулат]]([[шымыр]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[қыпшақ]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 8. || Аспара || [[дулат]]([[ботпай]]), [[шақшам]] |- | 9. || Асы || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]] [[шақшам]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[ошақты]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 10. || Билікөл || [[дулат]] ([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]), [[сіргелі]] |- | 11. || Ботамойнақ-Алмалы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[шапырашты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Мақпал || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 13. || Талас || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[қыпшақ]] |- | 14. || Тастөбе || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[қоңырат]]([[көтенші]]) |- | 15. || Қар[[Абақ Керей|абақ]]ыр || [[дулат]]([[жаныс]]), [[төре]] |- | 16. || Қарақыстақ || [[дулат]]([[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[төре]], [[ошақты]] |- | 17. || Көшеней || [[дулат]]([[шымыр]]) |- | 18. || Күйік || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](енке), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 19. || Қорағаты || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 20. || Үшқорған || [[дулат]], [[жетіру]]([[тама]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 21. || Құмарық || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[сіргелі]] |- | 22. || Чонгурская || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[төре]], |- | colspan="3" | [[Шымкент уезі]] |- | 1. || Жаңасу|| [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])? |- | 2. || Жылыбұлақ || [[сіргелі]] ([[қайшылы]], [[тутаңбалы]], [[көңірдек]], шалдар,..), [[дулат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 3. || Қаракөл || [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]] |- | 4. || Құршу|| [[жетіру]]([[тама]]:алип), [[арғын]]([[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Шу || [[жетіру]]([[тама]]:алип, жогы, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:лез), [[байұлы]]([[шеркеш]]:қосым), |- | 6. || Қаратау || [[қоңырат]]([[божбан]], жаманбай, [[алғи]]), [[дулат]]([[ботпай]]) [[арғын]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 7. || Машат || [[дулат]] ([[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 8. || Қарамұрт || [[дулат]]([[сиқым]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[сіргелі]], [[ысты]], [[арғын]], [[ошақты]], [[шапырашты]]([[екей]], [[есқожа]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]], |- | 9. || Майлыкент || [[дулат]]([[шымыр]], [[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[көңірдек]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 10. || Қошқарата|| [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[тутаңбалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 11. || Арыс || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[Албан руы|албан]], [[сіргелі]] |- | 12. || Арыстанды || [[ысты]]([[тілік]], [[Ойық руы|ойық]] ), [[сіргелі]] |- | 13. || Түлкібас || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], ботбай, [[шымыр]]), [[шанышқылы]](дархан, [[саңырау]] , курпик), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](онбай), [[шапырашты]], [[сіргелі]] |- | 14. || Боралдай || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[Албан руы|албан]] |- | 15. || Бадам || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[сіргелі]], [[төре]] |- | 16. || Қазығұрт|| [[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 17. || Ақтөбе || [[қоңырат]](құрбан, [[Жетімдер руы|жетімдер]]), [[найман]], |- | 18. || Көкшеқұм || [[қоңырат]]([[саңғыл]] , [[маңғытай]] ), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || Шілік || [[қоңырат]], [[қыпшақ]] , [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]бұлақ || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]) |- | 21. || Шағатай || [[қоңырат]]([[божбан]], [[маңғытай]] ), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 22. || Ақтас || [[сіргелі]], [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 23. || Байырқұм || [[қоңырат]](жандар) |- | 24. || Шаян|| [[сіргелі]](карабатыр, шалдар, байжігіт), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 25. || Хантағы || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[арғын]]([[қуандық]]) |- | 26. || [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]қора || [[қоңырат]](жетымдер, [[саңғыл]] , [[маңғытай]] , [[божбан]]) |- | 27. || Бөржар || [[қоңырат]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) [[найман]]([[балталы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 28. || [[Сары (Албан)|сары]]көл || [[қоңырат]](жандар, [[құлшығаш]], [[Оразкелді (Қоңырат)|оразгелді]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 29. || Сырдария || [[қоңырат]](байлар), [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 30. || Бөген || [[сіргелі]](байлы), [[ошақты]], [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[жалайыр]], [[ысты]] |- | colspan="3" | [[Қазалы уезі]] |- | 1. || Аққыр|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]) |- | 2. || Ақшатау || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]]) |- | 3. || Ақтоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 4. || Ақтөбе || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]) |- | 5. || Жамансыр || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[арғын]], [[төре]] |- | 6. || Заңғар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 7. || Қалымбас || [[әлімұлы]] ([[қарасақал]], [[төртқара]]), [[қожа]] |- | 8. || Қарабастоғай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]] ), [[қожа]] |- | 9. || Қаракөл|| [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[төртқара]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 10. || Қармақшы || [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қыпшақ]], [[арғын]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[қожа]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қуандария || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]) |- | 13. || Көшербай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 14. || Мақпал || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]])? |- | 15. || Райым || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || [[Сары (Албан)|сары]]тоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 17. || Шыбынды || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]], [[төртқара]]) |- | 18. || Қорғаншы || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[төртқара]], [[шекті]]), [[жалайыр]] |- | colspan="3" | [[Перовск уезі]] |- | 1. || Айнакөл || [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Аламесек || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 3. || Байзақ || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Головачев || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 5. || Гродеков || [[қыпшақ]] |- | 6. || Жөлек || [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[қожа]] |- | 8. || Қараөзек || [[арғын]], [[найман]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жалайыр]], [[дулат]] |- | 9. || Кеңтүп || [[байұлы]]([[жаппас]]), [[қожа]] |- | 10. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 11. || Көткеншек || [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ( [[шөмекей]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), |- | 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || [[жетіру]]( [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 13. || Маслов || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Приречная || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[қыпшақ]], [[сунақ]] |- | 15. || Сауран || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 16. || Скобелев || [[найман]], [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 17. || Телікөл || [[найман]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Царская || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 19. || Шаған || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[ысық]], [[шеркеш]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]), бактияр? |- | 20. || Жаңақорған || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[сунақ]], [[қожа]], [[арғын]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | colspan="3" | [[Ташкент уезі]] |- | 1. || Жетісу || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 2. || Ақжар || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[арғын]], [[дулат]], [[қожа]], [[қоңырат]] [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 3. || [[Алтын руы|алтын]] || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], қарақалпақ, [[ысты]], [[найман]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), маңғыт, [[төре]], [[Қияттар|қият]] |- | 4. || Болат || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қожа]], [[төре]] |- | 5. || Ниязбек || [[шанышқылы]], [[қыпшақ]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[ысты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], дурмен |- | 6. || Шыназ || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]), [[шанышқылы]], [[дулат]], [[қожа]], [[найман]]([[балғалы]]), [[шақшам]], [[сіргелі]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қоңырат]], маңғыт, [[қатаған]], [[құрама]] |- | 7. || '''Ескендір''' || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]] |- | 8. || Қосқорған || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[дулат]], [[қоңырат]], [[шақшам]] |- | 9. || Жетікент || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]] |- | 10. || Зеңгіата|| [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[жалайыр]],… |- | 11. || Қытай-төбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Жалелтөбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]] |- | 13. || Ғайып-төбе || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[найман]]([[балғалы]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 14. || Тойтөбе || [[шанышқылы]], [[арғын]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ысты]], [[дулат]], [[жалайыр]], [[шапырашты]], [[қожа]] |- | 15. || '''Османата''' || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]), [[шақшам]] |- | 16. || Майдантал || [[шанышқылы]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[тама]]), [[сіргелі]], [[байұлы]]([[адай]]), [[ошақты]] |- | 17. || Кенжеғали|| [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]… |- | 18. || Піскент || [[қоңырат]], [[сіргелі]] |- | 19. || Аққорған || [[қожа]], [[жалайыр]], [[найман]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), |- | 20. || Кәріз || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[құрама]] |- | 21. || Бөке || [[жалайыр]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]), [[қоңырат]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), |- | 22. || Жаушықұм|| [[қоңырат]], [[дулат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 23. || Шарапхана || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[қоңырат]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[суан]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | colspan="3" | [[Әмудария бөлімі]] |- | 1. || Бесжап || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | 2. || Дәуқара || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]], [[қарасақал]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 3. || Ишимская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 4. || Кегейлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[кенегес]], маңғыт |- | 5. || Көккөл || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 6. || Көкөзек || [[қыпшақ]] ([[Торы (ру)|торы]], ктай), [[қоңырат]] |- | 7. || [[қоңырат]] || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[жалайыр]] |- | 8. || Мыңбұлақ|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) [[жетіру]]([[тама]]), [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 9. || Наупыр || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]), [[қыпшақ]], [[найман]] |- | 10. || Нүкіс|| [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[қожа]], [[төре]] [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]), [[қыпшақ]], маңғыт |- | 11. || Талдық || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 12. || Тамды || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 13. || Шымбай || [[әлімұлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 14. || Жаңабазар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[кенегес]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 15. || Би-базар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]] |- | 16. || Шейх-Аббас-Уәли || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 17. || [[Сары (Албан)|сары]]би || [[жетіру]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 18. || Төрткөл|| [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 19. || Шорахан || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |} == [[Хиуа хандығы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |рулық құрамы |- | colspan="3" | [[Хиуа хандығы]] |- | 1. || Порсу || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 1. || [[қожа]]лы || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || [[қыпшақ]] || [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 3. || Қытай|| [[жетіру]]([[табын]]), |- | 4. || [[қоңырат]]|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]], ([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 5. || Шоманай|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 6. || Көне Үргеніш || [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], |- | 7. || Қият|| [[қоңырат]], [[әлімұлы]], [[байұлы]] |- | 8. || Гүрлен || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Маңғыт || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]] Афганистан : [[қатаған]], сарай………. |} == [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |ру құрамы |- | colspan="3" | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]] |- | 1. || Нұрата || [[арғын]], [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[адай]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]]), (кызылкумский кочевой район) [[жетіру]]([[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[кердері]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]],[[төртқара]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]]), [[қатаған]], [[жалайыр]], [[ошақты]] |- | 3. || Кермене || [[найман]], [[қатаған]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 4. || Бұқар|| маңғыт, [[қоңырат]], [[кенегес]], [[қатаған]], [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], сеид, [[жалайыр]], [[алшын]]?… |- | 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || [[дулат]](оймаут), маңғыт, [[кенегес]], [[найман]], [[қожа]], [[Қияттар|қият]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 6. || Куляб || [[қоңырат]], [[қатаған]], [[дулат]](оймаут) [[алшын]]?…. |- | 7. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], маңғыт, [[найман]], [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Кабадианское || [[қоңырат]], [[найман]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]])….. |- | 9. || Қатыршы || [[жалайыр]], [[найман]], [[арғын]], маңғыт |} == [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | [[Жызақ уезі]] |- | 1. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], [[арғын]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), [[қыпшақ]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]] |- | 2. || Қызылқұм || [[арғын]], [[жалайыр]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[шапырашты]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 3. || Атақорған || [[қоңырат]], [[арғын]]([[тарақты]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[қыпшақ]], [[көлеген]] |- | 4. || Фистаулинская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | 5. || Шардара|| [[қоңырат]],… |- | 6. || Синтаб || [[қоңырат]],… |- | 7. || Фарыш || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 8. || Богдан || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 9. || Көктөбе || [[қоңырат]], [[арғын]]… |- | 10. || Өзбек || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 11. || Жаңақорған || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Хожант уезі]] |- | 1. || Ержар || [[қоңырат]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Сабат || [[найман]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]) |- | 3. || Орал || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]) Катта-курганский уезд |- | 1. || Төрткөл || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[шапырашты]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]] |- | 2. || Жарбасы || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |} == Тобольская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | волости || роды | |- | colspan="2" | Ишимский округ | |- | 1. || Беловская | rowspan="12" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Жиляковская |- | 3. || Ильинская |- | 4. || Каменская |- | 5. || Красноярская |- | 6. || Петуховская |- | 7. || Соколовская |- | 8. || Уктузская |- | 9. || Аулы в владельческих усадьбах |- | 10. || Теплодубравская |- | 11. || Частоозёрская |- | 12. || Утчанская |- | colspan="2" | Курганский округ | |- | 1. || Башкирская волость | rowspan="6" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] и [[жетіру]]. |- | 2. || Моршихинская |- | 3. || Куреинская |- | 4. || Плотниковская |- | 5. || Шмаковская |- | 6. || Нижнеалабужская |- | colspan="2" | Тюкалинский округ | |- | 1. || Драгунская | rowspan="14" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] және басқалар |- | 2. || Крупянская |- | 3. || Кулачинская |- | 4. || Любинская |- | 5. || Лузинская |- | 6. || Большепесчанская |- | 7. || Серебрянская |- | 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска |- | 9. || Еланская |- | 10. || Камышинская |- | 11. || Карасукская |- | 12. || Куликовская |- | 13. || Покровская |- | 14. || Поселения вдоль ж/д |- | || Тарский округ |[[Керей (тайпа)|керей]] |- | || Тюменский округ |[[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |} == Томская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Томский округ |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | Барнаульский округ |- | 1. || Александровская | rowspan="10" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Бурлинская |- | 3. || Белоярская |- | 4. || Карасукская |- | 5. || Касмалинская |- | 6. || Кулундинская |- | 7. || Нижнее-кулундинская |- | 8. || Лянинская |- | 9. || Покровская |- | 10. || Щадринская |- | colspan="3" | Бийский округ |- | 1. || 7 алтайских дючин || [[найман]] |- | 2. || Сарасинская управа || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || [[найман]]([[қожа]]мбет, [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 4. || Уймонская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 6. || Ануйская | rowspan="5" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 7. || Смоленская |- | 8. || Нижне-чарышская |- | 9. || Антоньевская |- | 10. || Чарышская |- | 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | colspan="3" | Каинский округ |- | 1. || Барабинская управа || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 2. || Казаткульская волость || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Юдинская волость || [[арғын]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Казанская волость || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Верхне-каинская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Верхне-омская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 7. || Вознесенская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" | Змеиногорский округ |- | 1. || Александровская || [[найман]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Верх-алейская || [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Ново-алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || Бобровская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Бухтарминская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]), |- | 7. || Верх-бухтарминская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[төртуыл]]) |- | 8. || Владимирская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || Змеиногорская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]..) |- | 10. || Зыряновская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 11. || Колывановская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 12. || Курьинская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 13. || Локтевская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])… |- | 14. || Нарымская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[төртуыл]]) |- | 15. || Покровская || [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[арғын]] |- | 16. || Риддерская || [[найман]] |- | 17. || Устькаменогорская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[арғын]] |- | 18. || Чарышская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 19. || Шелковниковская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[уақ]] |- | 20. || Новошульбинская || [[арғын]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 21. || Бель-агачская степь || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |} == Оренбургская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | Троицкий уезд |- | 1. || Кособродская || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[арғын]](қырықмылтық), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Ключевская || [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Нижнее-увельская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | Верхнеуральский уезд |- | 1. || Верхнеуральская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || Березинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Магнитная || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 4. || Великопетровская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 5. || Кизильская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]),… |- | 6. || Варшавская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Карагайская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[телеу]]),… |- | 8. || Николаевская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" |Орский уезд |- | 1. || Орская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || [[тана]]лыкская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Кваркенская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ильинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Гирьяльская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]], [[табын]]) |- | 6. || Воздвиженская || [[жетіру]], әлім |- | colspan="3" | Челябинский уезд |- | 1. || Усть-уйская || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]]) |- | 2. || Звериноголовская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Кочердыкская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Каминская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Куртамышская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Становская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" |Оренбургский уезд |- | 1. || Богуславская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 2. || Павловская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]) |- | 3. || Оренбургская || [[жетіру]], әлім |- | 4. || Татищевская || [[жетіру]]([[тама]]), [[әлімұлы]], [[уақ]] |- | 6. || Нижеозерская || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 7. || [[Бура (найман)|бура]]нная || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Илецкая || [[жетіру]]([[табын]]) |} == Самарская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Новоузенский уезд | rowspan="34" |[[байұлы]]([[жаппас]], [[байбақты]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[қызылқұрт]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]], [[табын]]),[[беріш]] [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]] және басқалар |- | 1. || Алекандровгайская |- | 2. || Новоузенская |- | 3. || Осиновогайская |- | 4. || Натальинская |- | 5. || Дергачевская |- | 6. || Малоузенская |- | 7. || Петропавловская |- | 8. || Николаевская |- | 9. || Савинская |- | 10. || Торгунская |- | 11. || Куриловская |- | 12. || Иловатая |- | 13. || Дьяковская |- | 14. || Моршанская |- | 15. || Нижнее-ерусланская |- | colspan="2" | Николаевский уезд |- | 1. || Нижнепокровская |- | 2. || Канаевская |- | 3. || Любицкая |- | 4. || Хлебновская |- | 5. || Большеглушицкая |- | 6. || Кузябаевская |- | 7. || Корнеевская |- | 8. || Каменосарминская |- | 9. || Балаковская |- | 10. || Селезнихинская |- | colspan="2" | Бузулукский уезд |- | 1. || Барановская |- | 2. || Матвеевская |- | 3. || Боголюбская |- | 4. || Богдановская |- | 5. || Покровская |- | 6. || Андреевская |} == Астраханская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Красноярский уезд | rowspan="26" |[[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]](почти все рода), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төлеңгіт]] және басқалар. |- | 1. || Никольская(Джамбай) |- | 2. || Разночинская |- | 3. || Петропавловская |- | 4. || Хожетаевская |- | 5. || Теплинская |- | colspan="2" | Астраханский уезд |- | 1. || Дмитриевская |- | 2. || Икрянинская |- | 3. || Началовская |- | 4. || Чаганская |- | 5. || Царевская |- | colspan="2" | Енотаевский уезд |- | 1. || Болхунская |- | 2. || Золотухинская |- | 3. || Княжевская |- | 4. || Харабалинская |- | colspan="2" | Царевский уезд |- | 1. || Владимирская |- | 2. || Колобовская |- | 3. || Капустиноярская |- | 4. || Кисловская |- | 5. || Молчановская |- | 6. || Слободская |- | 7. || Николаевская |- | 8. || Солодовская |- | colspan="3" | Бөкей ордасы |- | || Части и округа |племена и роды: |- | 1. || Т[[арғын]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[байұлы]]([[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[жаппас]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[қызылқұрт]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Талов || [[байұлы]]([[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]], [[шеркеш]], [[беріш]], [[тана]], [[адай]], [[есентемір]], [[ысық]], [[масқар]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], қарақалпақ, [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]], [[тама]]), |- | 3. || Қалмақ || [[байұлы]]([[жаппас]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[есентемір]], [[ысық]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[адай]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[жетіру]]([[кердері]],[[табын]],[[тама]]) |- | 4. || Нарын || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 5. || Қамыс-Самар || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[беріш]], [[ысық]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 6. || 1 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[жаппас]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 7. || 2 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[беріш]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]], [[жаппас]], [[есентемір]], [[масқар]], [[адай]]), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |} == Қытай империясы == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстары |рулары |- | colspan="3" | [[Алтай аймағы]] |- | 1. || [[Сары (Албан)|сары]]сүмбе || [[Керей (тайпа)|керей]](жант[[екей]], жәдік, [[шеруші]]) |- | 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, жант[[екей]]) |- | 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, [[Шұбарайғыр (ру)|шұбарайғыр]], жант[[екей]]), [[найман]]([[қожа]]мбет) |- | 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жәдік, меркіт, [[ителі]], жант[[екей]], қарақас) |- | 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](жант[[екей]], [[ителі]], меркіт), [[уақ]] |- | 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](қарақас, молқы, сарбас) |- | 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || [[Керей (тайпа)|керей]](жант[[екей]], молқы, қарақас, [[шеруші]]) |- | colspan="3" | [[Тарбағатай аймағы]] |- | 1. || [[Шәуешек]] || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Шағантоғай || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || Дөрбілжін|| [[найман]] |- | 4. || Қостолағай || [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Сауан || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Толы || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]] |- | 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || [[Албан руы|албан]], [[найман]] |- | 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 8. || Арасан || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || [[Бура (найман)|бура]]тал || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 10. || Жыңғылды, Цзин || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Үрімжі]] аймағы |- | 1. || Санжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 2. || Құтыби || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Сулай (Манас) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 4. || Жем[[Сары (Албан)|сары]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 6. || Шонжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Фукуан (Үшбөкен) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 8. || Мишуан (Шамды) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 9. || [[Үрімжі]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Ганьсу]] провинциясы |- | 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар ([[дулат]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[арғын]], [[қоңырат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген. |- | colspan="3" | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды. |} == Моңғолия == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | Моңғолия |- | || кошуны(нутуки) | рулар |- | 1. || [[шеруші]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[шеруші]]) |- | 2. || Ботакара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:жант[[екей]]) |- | 3. || Молқы || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:молқы) |- | 4. || Қарақас || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:қарақас) |- | colspan="3" | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]] руынан. Кішкене болсын [[найман]]дар да, басқалар да бар. |- | colspan="3" | [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]]лер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазақ болыстары]] [[Санат:Қазақстанның болыстары]] k2y701b3i5n8qvkzr7wrbtpw89hlhtm 3637283 3637282 2026-07-31T12:16:36Z Kaiyr 3134 3637283 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың "ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века" (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.<ref>{{кітап|ав[[Торы (ру)|торы]]= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |б[[асыл]]ым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}</ref> == [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Қарқаралы уезі]] |- | 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 82,7%(майқы, бошан, қамбар), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[Керей (тайпа)|керей]] ([[Абақ Керей|абақ]]: [[жастабан]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[табын]], [[телеу]], [[тама]]), [[алшын]], |- | 2. || Темірші|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар); [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[қоңырат]], [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[үйсін]]? |- | 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 94,2%([[шұбыртпалы]], бошан); [[уақ]] |- | 4. || Абыралы|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас, қамбар), [[қуандық]](алтай), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]; [[төре]] , [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қыпшақ]] |- | 5. || [[Сары (Албан)|сары]]тау || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 6. || Қу|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан), [[тарақты]]; [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 95,0+%(бошан), [[тарақты]]; [[үйсін]]? |- | 8. || Кент || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[уақ]]([[сіргелі]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[найман]]([[көкжарлы]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || Едірей || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 10. || Қотанбұлақ || [[арғын]]([[тобықты]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]] |- | 11. || Берікқара || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[қуандық]](алтай, темеш); [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[садыр]]), [[жалайыр]], [[жетіру]] ([[тама]], [[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]](накыс) |- | 12. || Бөрілі || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](жалықпас, бошан) |- | 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 97,7% (майқы, бошан); [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 14. || Шұбартау|| [[арғын]]: [[қуандық]](алтай), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]; [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]](саяк), [[төлеңгіт]] |- | 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 98,1% (бошан); [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Дегелең|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, майқы), [[тобықты]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[тарақты]]; [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қожа]] |- | 17. || [[Ақсары (ру)|ақсары]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар), [[қуандық]](алтай, темеш), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]; [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Балқаш|| [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 19. || Ақбота|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]]; [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 20. || Дағандел|| [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[тарақты]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]], [[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[садыр]]) |- | colspan="3" | [[Семей уезі]] |- | 1. || Кеңтүбек || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[уақ]] |- | 2. || Айғыржал || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[уақ]], [[төре]], [[арғын]]([[бәсентиін]]) |- | 3. || Семізтау || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]] |- | 4. || Қоқан|| [[уақ]], [[арғын]]([[тобықты]], [[қуандық]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], …) |- | 5. || Аршалы || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[көкжарлы]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Шаған || [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 7. || Бұғылы || [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 8. || Шыңғыс || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 9. || Мұқыр || [[арғын]]([[тобықты]]), [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Енрікей || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[қожа]], [[шанышқылы]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Қандығатай || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], |- | 12. || Қызылмола? || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]]), |- | 13. || Делбегетей || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 14. || Сейтен || [[уақ]]([[жансары]], [[бидалы]], [[шоға]],…) [[найман]], [[қожа]] [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]],…), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 15. || Малыбай || [[уақ]]([[жансары]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]…) |- | 16. || Бесқарағай || [[уақ]], [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[ергенекті]], [[саржомарт]]), [[шанышқылы]], [[қожа]] |- | 17. || Александров || [[арғын]], [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 18. || Аққұм || [[уақ]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],…), [[жетіру]]([[табын]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]]) |- | 19. || Белағаш || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],.), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | [[Өскемен уезі]] |- | 1. || Шар || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[саржомарт]]), [[қыпшақ]] |- | 2. || Сұлу[[Сары (Албан)|сары]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 3. || Қалба || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[саржомарт]]) |- | 4. || Айыртау || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 5. || Ұлан || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[төлеңгіт]] |- | 6. || Себін || [[найман]]([[саржомарт]], [[қаракерей]], [[көкжарлы]]) |- | 7. || Т[[арғын]] || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 8. || Құлұжүн || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[көкжарлы]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Күршім || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Бура (найман)|бура]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Үркер || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]],) [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 11. || Алтай || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]) |- | 12. || Шанғыстай|| [[найман]] ([[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]) |- | 13. || Нарым || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | colspan="3" | [[Павлодар уезі]] |- | 1. || Ақкелін || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 2. || Ақкөл || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[шегендік]]), [[төре]], [[уақ]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]]) |- | 3. || Ақбеттау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]], [[шегендік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[уақ]] |- | 4. || Ақсу || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]] |- | 5. || Алқакөл|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Алтыбай || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]) [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]]) |- | 7. || Атакөз || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 8. || Баянауыл || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | 9. || Далба || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]) |- | 10. || Қарамола || [[арғын]]([[бегендік]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 11. || Қызылағаш || [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қызылтау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[шегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 13. || Маралды || [[арғын]]([[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 14. || Теренкөл|| [[уақ]](абрай, ажибек, [[шоға]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[бәсентиін]], [[бегендік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 15. || Ұрық|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[тарақты]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 16. || Шақшан || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | colspan="3" | [[Зайсан уезі]] |- | 1. || Қалжыр || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]] |- | 2. || Майтерек || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[қожа]], [[шанышқылы]], |- | 3. || Қара Ертіс || [[найман]]([[төртуыл]]) |- | 4. || Кендірлік || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[найман]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 5. || Маңырақ || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], туркпен, [[алшын]]? |- | 6. || Шілікті || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 7. || Шорғын || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 8. || Терісайрық || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]] |- | 9. || Хабар асу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Құмкөл|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 11. || Базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Нарын || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 13. || Қарабөген || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Лабы || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 15. || Богасов || [[найман]]([[қаракерей]]), [[шанышқылы]] |- | 16. || Өкпекті || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[төре]], [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, калмак, [[Қырғыз руы|қырғыз]], сарт, [[қожа]] |- | 17. || Баспан-базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |} == [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Лепсі уезі]] |- | 1. || Ақшәулі || [[найман]] ([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[қожа]] [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[үйсін]]([[ошақты]])? |- | 2. || Аягөз|| [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 3. || Арғанаты || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 4. || Тауқұм Балқаш || [[найман]]([[қаракерей]]), [[арғын]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || [[Мырза руы|мырза]]тай-Қарасу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 6. || Үржар|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 7. || Барлық || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 8. || Еміл || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Алакөл || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Шарбақты || [[найман]]([[қаракерей]]),[[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Мақаншы-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қоңырат]], [[уақ]], [[жалайыр]] |- | 12. || Балқаш-Лепсі || [[найман]]([[садыр]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]] |- | 13. || Қысқаш-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Мәмбетай-Қысқаш || [[найман]]([[садыр]], [[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Батыс Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]]), [[уақ]], [[төре]], [[қыпшақ]] |- | 17. || Каракольская || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | colspan="3" | [[Пішпек уезі]] |- | 1. || [[жаныс]] || [[дулат]]([[жаныс]]), [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[сіргелі]](байжігіт) |- | 2. || Чумышевская || [[дулат]] ([[ботпай]]) |- | 3. || Шығыс Ырғайты|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 4. || Қалғұты || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 5. || Жыланкөз || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[шапырашты]] |- | 6. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 7. || Қыбырай || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 8. || Жаңа-Шу || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 9. || Шу || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 10. || [[сиқым]] || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || [[дулат]] || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]) |- | 12. || Көкірек || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]], [[сиқым]]) |- | 13. || Қарабұлақ || [[шапырашты]]([[есқожа]]) |- | 14. || Сұқылық || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 15. || Сусамыр || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 16. || Қара[[Балта руы|балта]]|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || [[ысық]]-Ата || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 18. || [[Сары (Албан)|сары]]бағыш || [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Қапал уезі]] |- | 1. || Басқан-Сарқанд || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Төменгі-Ақсу|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қыпшақ]], [[арғын]] |- | 3. || Таулы-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 4. || Бүйен-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 5. || [[балғалы]] || [[жалайыр]]([[балғалы]], [[байшегір]], [[қайшылы]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[ысты]] |- | 6. || Чолаковская || [[жалайыр]]([[ақбұйым]], [[қарашапан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] , торкпен, [[найман]], [[уақ]] |- | 7. || [[андас]] || [[жалайыр]]([[андас]], [[орақты]]) |- | 8. || [[Таз руы|таз]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[сыпатай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Алтын руы|алтын]]емел|| [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, [[арғын]], [[жалайыр]], [[найман]], [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[суан]], [[Албан руы|албан]], |- | 11. || Төменгі-Қаратал|| [[жалайыр]]([[андас]], [[Күшік руы|күшік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[ысты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[алшын]]? |- | 12. || Таулы-[[жалайыр]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[андас]], [[сыпатай]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 13. || Жоғары-Қаратал|| [[жалайыр]]([[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[Мырза руы|мырза]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[шапырашты]], [[ысты]] |- | 14. || [[Сары (Албан)|сары]]тау|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Арасан || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], қарақалпақ, [[қыпшақ]] |- | 16. || Күлдей-Жұмай || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 17. || Ак-ичкинская || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 18. || [[Мырза руы|мырза]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[андас]]), [[арғын]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || [[сыпатай]] || [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[сыпатай]]) |- | 20. || Ши || [[жалайыр]]([[андас]], [[қарашапан]], [[Қалпе руы|қалпе]], [[орақты]]) |- | 21. || Южно-прибалхашская || [[жалайыр]]([[арықтыным]], [[байшегір]]), [[дулат]], [[төре]], [[сіргелі]] |- | 22. || [[Күшік руы|күшік]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[орақты]], [[сыпатай]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]] |- | 23. || Бүйен-Қоянды|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шапырашты]], [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Жаркент уезі]] |- | 1. || Иванов || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: досалы, [[шоған]]) |- | 2. || Құрман || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 3. || Шелек || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қызылбөрік]]) |- | 4. || Торайғыр || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 5. || Меркі || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 6. || [[алжан]] || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[алжан]]) |- | 7. || Кеген || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[алжан]], айт) |- | 8. || Айт || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт) |- | 9. || Бөдеті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[қалжан]]) |- | 10. || Қожмамбет|| [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:қожбанбет) |- | 11. || [[қоңырбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]]) |- | 12. || [[Сары (Албан)|сары]]-тоғай || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт) |- | 13. || [[Бура (найман)|бура]]қожыр || [[суан]]([[тоқарыстан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[уақ]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]] |- | 14. || Тугурекская || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт; [[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]], [[қызылбөрік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Тұрдымбет || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 16. || [[тоқарыстан]] || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 17. || [[байтүгей]]|| [[суан]]([[байтүгей]]) |- | colspan="3" | [[Верный уезі]] |- | 1. || Шығыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[шапырашты]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 2. || Батыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]]), [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[шапырашты]]([[асыл]]) |- | 3. || Үлкен Алматы || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]) |- | 4. || Кіші Алматы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[есқожа]], [[асыл]]) |- | 5. || Шамалған||[[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[ботпай]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]]), [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 6. || [[қызылбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 7. || Сөгіті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 8. || Бақай || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), |- | 9. || Түрген|| [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]], [[есқожа]]), [[дулат]]([[ботпай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || [[шапырашты]] || [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]], [[екей]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]) |- | 11. || Жайылмыш || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]), [[шапырашты]]([[айқым]]), |- | 12. || Қарғалы|| [[шапырашты]]([[айқым]]) |- | 13. || [[ұзын]]ағаш || [[шапырашты]]([[екей]], [[айқым]], [[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 14. || Шығыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 15. || Батыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[ысты]] |- | 16. || Тай[[Торы (ру)|торы]] || [[шапырашты]](емыл), [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || Ырғайты || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[андас]]), [[шапырашты]]([[шыбыл]]) |- | 18. || Қордай || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 19. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[қоңырат]]([[құлшығаш]]) |- | 20. || Күрті || [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]]) |- | 21. || Мойынқұм|| [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]]([[қалша]]) |- | 22. || [[Сары (Албан)|сары]]тауқұм || [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]](жакып), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](караманас), [[шанышқылы]](саңырау) [[жалайыр]]([[Қалпе руы|қалпе]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[дулат]]([[ботпай]], [[шымыр]], [[жаныс]]), [[шақшам]], [[ысты]] |- | 23. || Төменгі Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 24. || Жаңа Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[жалайыр]]([[байшегір]]) |} == [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақмола уезі]] |- | 1. || Ақтау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]], [[қоңырат]], [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 2. || Спасск || [[арғын]]([[қуандық]]:алтай), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Нұра|| [[арғын]]([[қуандық]]:темеш, бөрші; [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ақмола|| [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], [[Торы (ру)|торы]]), [[арғын]]([[қуандық]]: алтай, қарпық, темеш; [[бегендік]]; [[атығай]]; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[тарақты]]; [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]]) |- | 5. || Моншақты || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[арғын]]([[бегендік]]), [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], |- | 6. || Қызыл-Топырақ || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], тезегай), [[уақ]] |- | 7. || Есіл || [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[арғын]]([[атығай]]; [[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[шегендік]], [[бегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]];), [[найман]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Қарағаш|| [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[найман]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 10. || Нілді|| [[арғын]]([[қуандық]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 11. || Қоржынкөл|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Ортау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай) |- | 13. || Жыланды|| [[арғын]]([[қуандық]]:қарпық; [[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]) |- | 14. || Ереймен|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Атасу|| [[арғын]]([[қуандық]]: алтай) |- | 16. || Сораң|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]) |- | 17. || Мұңлы || [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 18. || Қорғалжын|| [[арғын]]([[қуандық]],[[тарақты]]) |- | 19. || Шу|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]өзен|| [[арғын]]([[тарақты]], [[қуандық]]) |- | colspan="3" | [[Омбы уезі]] |- | 1. || Черлакская || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[төре]],[[төлеңгіт]] |- | 2. || Покров || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) [[арғын]]([[атығай]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[шегендік]]) |- | 3. || Омбы || [[арғын]]([[атығай]], бағыс, баба, матей, булек, шага; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[қожа]] |- | 4. || Қорған|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[арғын]]([[атығай]]), [[қожа]], калмак |- | 5. || Николаев || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | colspan="3" | [[Көкшетау уезі]] |- | 1. || Шалқар|| [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Мезгіл || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], қарақалпақ |- | 3. || Көкшетау|| [[арғын]]([[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 4. || Восточная || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], қарақалпақ, [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[жалайыр]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[шапырашты]], [[төре]], [[дулат]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]], [[арғын]]([[атығай]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Карачинская || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 7. || Зеренді || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қуандық]]), [[уақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 8. || Жыланды || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]) |- | 9. || Айыртау ||[[арғын]]([[атығай]], [[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[шымыр]]) |- | colspan="3" |[[Атбасар уезі]] |- | 1. || Ұлытау|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 2. || Атбасар || [[арғын]]([[бегендік]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[қуандық]], [[тобықты]], [[шегендік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 3. || Теңіз|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 4. || Терісаққан|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[қожа]] |- | 5. || Кзылкульская || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 6. || Кентубекская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[тарақты]]) |- | 7. || Жарқайын|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]], [[көкжарлы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қожа]] |- | 8. || Кеңгір|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 9. || Кумконырская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]] |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]су || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[қожа]] |- | 11. || Жезді|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 12. || Айнакөл || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Петропавл уезі]] |- | 1. || Станов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[сибан]], тезегай, [[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], еменалы), [[уақ]]([[шоға]]), [[арғын]]([[атығай]]) |- | 2. || Преснов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[сибан]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], тезегай), [[уақ]]([[сарман]], [[шоға]], [[бидалы]], [[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Құсмұрын || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[сибан]]), [[уақ]]([[бидалы]], [[жансары]], баржақсы, еренші) |- | 4. || Пресногорьков || [[Керей (тайпа)|керей]]([[сибан]]), [[уақ]]([[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы),[[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || Полуденская || [[арғын]](дәуіт:баба, құдайберді-бәйімбет; [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 6. || Тайынша || [[арғын]](дәуіт:бабасан, [[атығай]]) |- | 7. || Петропавлов || [[арғын]](дәуіт:құдайберді-бәйімбет, койлы-[[атығай]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Средняя || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]](торайғыр, [[бұлтың]]) |} == [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақтөбе уезі]] |- | 1. || Бес[[тама]]қ || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |- | 2. || Бөрте || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төре]], [[уақ]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[төртқара]], [[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), баулы([[Алаша (ру)|алаша]]), [[қожа]] |- | 3. || Елек || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 4. || Қарақобда || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Қобда || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 6. || Бөрлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]]), [[қожа]] |- | 7. || Қаратоғай || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 8. || Тұзтөбе || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]]), [[уақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 9. || Ойсылқара || [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]],), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || Ақтөбе || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[уақ]], [[төре]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]]), [[төлеңгіт]], |- | 11. || Теректі || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), [[төре]], [[қожа]] [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[шекті]]), |- | 12. || Аралтөбе || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | colspan="3" | [[Торғай уезі]] |- | 1. || 1 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || 2 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 3. || Тосын || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]) |- | 4. || Майқара, Майқарау || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 5. || Шұбалаң || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 6. || Қарақоға || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 7. || [[Сары (Албан)|сары]]қопа || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[ұзын]]), [[арғын]](ермен, дәуіт) |- | 8. || Қараторғай || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 9. || [[Сары (Албан)|сары]]торғай || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], торайғыр, [[ұзын]]) |- | 10. || Аққұм || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 11. || Қайдауыл || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[ұзын]], торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]) [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қызылжыңғыл || [[қыпшақ]](торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Ырғыз уезі]] |- | 1. || Талдық || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:малатау) |- | 2. || Бақсай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 3. || Қызылжар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 4. || Аманкөл || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 5. || Кенжеғара || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 6. || Тәуіп || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 7. || Теректі || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 8. || Толағай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Темірастау || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 10. || Қарасай || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 12. || Қабырға || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шекті]]) |- | 13. || Ордақонған || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 14. || [[Құлан қыпшақ|құлан]]ды || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[уақ]] |- | colspan="3" | [[Қос[[тана]]й уезі]] |- | 1. || Меңдіқара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[тана]]т, [[Балта руы|балта]], тезегай), [[төре]] |- | 2. || Кеңарал || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр, [[ұзын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Обаған || [[арғын]](ермен:шағыр), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Арақарағай || [[қыпшақ]](торайғыр, [[ұзын]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]] |- | 5. || [[Қарабалық руы|қарабалық]] || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[бұлтың]], торайғыр, [[ұзын]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[қожа]] |- | 6. || Аманқарағай || [[арғын]]([[бәсентиін]], ермен :шағыр), [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Дәмбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[байұлы]]([[жаппас]]) [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]) |- | 8. || Бестөбе || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[тама]]), [[шанышқылы]], [[үйсін]]? |- | 9. || Жітіқара || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]]) |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]ой || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[арғын]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[табын]]) |- | 11. || Құмақ || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |- | 12. || Шұбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[арғын]](ермен : қырықмылтық), [[қожа]] |- | 13. || Желқуар || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 14. || [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]] || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |} == [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | [[Орал уезі]] |- | 1. || Соболев || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 2. || Красноуметская || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 3. || Благодарнов || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Мустаевская || [[жетіру]]([[табын]]),… |- | 5. || Мухрановская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | 6. || Кирсановская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 7. || Рубежинская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 8. || Теректі || [[жетіру]]([[кердері]]),… |- | 9. || Қароба|| [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Бөрлі|| [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 11. || Шыңғырлау|| [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қарашығанақ || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[ысық]]) |- | 13. || Жымпиты|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 14. || Шілік || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Қарағаш || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 16. || Круглоозерновская || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]),… |- | 17. || Каменская || [[байұлы]]([[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]) |- | 18. || Шежін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[ысық]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 19. || Жиренқопа || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 20. || Шіжерті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[масқар]], [[тана]]) |- | 21. || Иіртек || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]),… |- | 22. || Студеновская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | colspan="3" |[[Гурьев уезі]] |- | 1. || Тайсойған || [[байұлы]]([[адай]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 2. || Қызылқоға || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[адай]]) |- | 3. || Кермеқас || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]]) |- | 4. || Қарабау|| [[байұлы]]([[беріш]], [[есентемір]]) |- | 5. || Есбол || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 6. || Сімбірті || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 7. || Гурьев || [[байұлы]]([[шеркеш]]) |- | 8. || Қаратөбе || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]]) |- | 9. || Былан || [[байұлы]]([[ысық]], [[шеркеш]]) |- | 10. || Қарабайлы || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 11. || Жаршық|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[қожа]] |- | 12. || Ембі || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 13 || Ақбас|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[шеркеш]]) |- | 14. || Ембі-Атырау || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 15. || Қарашағыр || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 16. || Ақжал || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 17. || Бестөбе || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 18. || Кулагинская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 19. || Орловская || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 20. || Жаманқала || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 21. || Сарайшық || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[беріш]]) |- | colspan="3" | [[Ілбішін уезі]] |- | 1. || Шаған || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 2. || Скворкин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]]… |- | 3. || Бударин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]] |- | 4. || Жұбанышкөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]], [[табын]]) |- | 5. || Өріктікөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 6. || Ілбішін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[жетіру]]([[кердері]]),…. |- | 7. || Шалқар|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 8. || Мерген || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]]),… |- | 9. || Қарасу || [[байұлы]]([[байбақты]]) |- | 10. || Мәтеш || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[есентемір]]) |- | 11. || Қурайлы || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 12. || Өлеңті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[төре]] |- | 13. || Бұлдырты || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[масқар]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Қалдығайты || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |- | 15. || Сабынкөл || [[байұлы]]([[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 16. || Соналы || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]) |- | 17. || Сламихин || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]], [[тана]], [[ысық]]) |- | 18. || Карманов || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 19. || Сахарнов || [[байұлы]]([[тана]], [[байбақты]]) |- | 20. || Глиненская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 21. || Калмыков || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]])… |- | 22. || Индер || [[байұлы]]([[масқар]], [[беріш]], [[тана]], [[шеркеш]], [[қызылқұрт]]) |- | 23. || Қаракөл || [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 24. || Қызылжар || [[байұлы]]([[тана]]) |- | 25. || Жақсыбай || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[ысық]]), [[төре]] |- | colspan="3" | [[Темір уезі]] |- | 1. || Қарағанды|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Қиыл-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[қыпшақ]] |- | 3. || Қайыңды || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 4. || Жетікөл|| [[байұлы]]([[ысық]], [[тана]], [[қызылқұрт]]) |- | 5. || Қазыбек || [[байұлы]]([[ысық]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[тана]]) |- | 6. || Ойыл|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 7. || Құмды-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Қалмаққырған || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 9. || Жиделі-Сағыз || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 10. || Темір-Орқаш || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Ембі-Темір || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 12. || Ембі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 13. || Оймауыт-Желтау || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 14. || Доңызтау-Аққолқын|| [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Ұлысам || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 16. || Қошқарата|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 17. || Сам-[[Матай (ру бірлестігі)|матай]]|| [[жетіру]]([[табын]]) |} == [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]== {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Маңғыстау уезі]] |- | 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| [[байұлы]]:[[адай]](мұңал), [[беріш]](күлкеш) |- | 8. || Түрікмен[[адай]] || [[байұлы]]:[[адай]](қосай, құнанорыс, тобыш) |- | 9. || Түрікмен|| [[байұлы]]:[[адай]] |- | 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | Темір уезі |- | 1. || [[Бірінші [[адай]] болысы|1 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](балықшы) |- | 2. || [[Екінші [[адай]] болысы|2 [[адай]] болысы]]|| [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 3. || [[ Үшінші [[адай]] болысы|3 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде. |- | colspan="3" | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[қожа]]. [[табын]]цы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря. |- | colspan="3" | Красноводский уезд Волости и приставства |- | 1. || [[Төртінші [[адай]] болысы|4 [[адай]] ]] (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]](қосай) |- | 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || [[байұлы]]:[[адай]] . |- | colspan="3" | Мерв уезі |- | 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || [[байұлы]]:[[адай]] |- | colspan="3" | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году. |} == [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Әулиеата уезі]] |- | 1. || [[ошақты]] || [[ошақты]] ([[тасжүрек]], аталық, қоңыр), [[шапырашты]] ([[шыбыл]]) |- | 2. || [[арғын]] || [[арғын]]ы:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[шұбыртпалы]], бошан, майқы), [[бәсентиін]] |- | 3. || Аққолтық || [[дулат]] ([[шымыр]]) |- | 4. || [[Ойық руы|ойық]] || [[ысты]] ([[Ойық руы|ойық]]) |- | 5. || Шу || [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 6. || Ағашақ || [[жалайыр]] ([[Қалпе руы|қалпе]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[дулат]] ([[шымыр]], [[ботпай]]) [[шапырашты]]([[шыбыл]], [[айқым]], [[екей]]), [[арғын]] |- | 7. || Ашы || [[дулат]]([[шымыр]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[қыпшақ]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 8. || Аспара || [[дулат]]([[ботпай]]), [[шақшам]] |- | 9. || Асы || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]] [[шақшам]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[ошақты]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 10. || Билікөл || [[дулат]] ([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]), [[сіргелі]] |- | 11. || Ботамойнақ-Алмалы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[шапырашты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Мақпал || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 13. || Талас || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[қыпшақ]] |- | 14. || Тастөбе || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[қоңырат]]([[көтенші]]) |- | 15. || Қар[[Абақ Керей|абақ]]ыр || [[дулат]]([[жаныс]]), [[төре]] |- | 16. || Қарақыстақ || [[дулат]]([[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[төре]], [[ошақты]] |- | 17. || Көшеней || [[дулат]]([[шымыр]]) |- | 18. || Күйік || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](енке), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 19. || Қорағаты || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 20. || Үшқорған || [[дулат]], [[жетіру]]([[тама]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 21. || Құмарық || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[сіргелі]] |- | 22. || Чонгурская || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[төре]], |- | colspan="3" | [[Шымкент уезі]] |- | 1. || Жаңасу|| [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])? |- | 2. || Жылыбұлақ || [[сіргелі]] ([[қайшылы]], [[тутаңбалы]], [[көңірдек]], шалдар,..), [[дулат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 3. || Қаракөл || [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]] |- | 4. || Құршу|| [[жетіру]]([[тама]]:алип), [[арғын]]([[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Шу || [[жетіру]]([[тама]]:алип, жогы, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:лез), [[байұлы]]([[шеркеш]]:қосым), |- | 6. || Қаратау || [[қоңырат]]([[божбан]], жаманбай, [[алғи]]), [[дулат]]([[ботпай]]) [[арғын]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 7. || Машат || [[дулат]] ([[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 8. || Қарамұрт || [[дулат]]([[сиқым]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[сіргелі]], [[ысты]], [[арғын]], [[ошақты]], [[шапырашты]]([[екей]], [[есқожа]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]], |- | 9. || Майлыкент || [[дулат]]([[шымыр]], [[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[көңірдек]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 10. || Қошқарата|| [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[тутаңбалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 11. || Арыс || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[Албан руы|албан]], [[сіргелі]] |- | 12. || Арыстанды || [[ысты]]([[тілік]], [[Ойық руы|ойық]] ), [[сіргелі]] |- | 13. || Түлкібас || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], ботбай, [[шымыр]]), [[шанышқылы]](дархан, [[саңырау]] , курпик), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](онбай), [[шапырашты]], [[сіргелі]] |- | 14. || Боралдай || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[Албан руы|албан]] |- | 15. || Бадам || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[сіргелі]], [[төре]] |- | 16. || Қазығұрт|| [[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 17. || Ақтөбе || [[қоңырат]](құрбан, [[Жетімдер руы|жетімдер]]), [[найман]], |- | 18. || Көкшеқұм || [[қоңырат]]([[саңғыл]] , [[маңғытай]] ), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || Шілік || [[қоңырат]], [[қыпшақ]] , [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]бұлақ || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]) |- | 21. || Шағатай || [[қоңырат]]([[божбан]], [[маңғытай]] ), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 22. || Ақтас || [[сіргелі]], [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 23. || Байырқұм || [[қоңырат]](жандар) |- | 24. || Шаян|| [[сіргелі]](карабатыр, шалдар, байжігіт), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 25. || Хантағы || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[арғын]]([[қуандық]]) |- | 26. || [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]қора || [[қоңырат]](жетымдер, [[саңғыл]] , [[маңғытай]] , [[божбан]]) |- | 27. || Бөржар || [[қоңырат]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) [[найман]]([[балталы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 28. || [[Сары (Албан)|сары]]көл || [[қоңырат]](жандар, [[құлшығаш]], [[Оразкелді (Қоңырат)|оразгелді]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 29. || Сырдария || [[қоңырат]](байлар), [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 30. || Бөген || [[сіргелі]](байлы), [[ошақты]], [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[жалайыр]], [[ысты]] |- | colspan="3" | [[Қазалы уезі]] |- | 1. || Аққыр|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]) |- | 2. || Ақшатау || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]]) |- | 3. || Ақтоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 4. || Ақтөбе || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]) |- | 5. || Жамансыр || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[арғын]], [[төре]] |- | 6. || Заңғар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 7. || Қалымбас || [[әлімұлы]] ([[қарасақал]], [[төртқара]]), [[қожа]] |- | 8. || Қарабастоғай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]] ), [[қожа]] |- | 9. || Қаракөл|| [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[төртқара]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 10. || Қармақшы || [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қыпшақ]], [[арғын]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[қожа]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қуандария || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]) |- | 13. || Көшербай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 14. || Мақпал || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]])? |- | 15. || Райым || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || [[Сары (Албан)|сары]]тоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 17. || Шыбынды || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]], [[төртқара]]) |- | 18. || Қорғаншы || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[төртқара]], [[шекті]]), [[жалайыр]] |- | colspan="3" | [[Перовск уезі]] |- | 1. || Айнакөл || [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Аламесек || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 3. || Байзақ || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Головачев || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 5. || Гродеков || [[қыпшақ]] |- | 6. || Жөлек || [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[қожа]] |- | 8. || Қараөзек || [[арғын]], [[найман]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жалайыр]], [[дулат]] |- | 9. || Кеңтүп || [[байұлы]]([[жаппас]]), [[қожа]] |- | 10. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 11. || Көткеншек || [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ( [[шөмекей]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), |- | 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || [[жетіру]]( [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 13. || Маслов || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Приречная || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[қыпшақ]], [[сунақ]] |- | 15. || Сауран || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 16. || Скобелев || [[найман]], [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 17. || Телікөл || [[найман]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Царская || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 19. || Шаған || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[ысық]], [[шеркеш]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]), бактияр? |- | 20. || Жаңақорған || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[сунақ]], [[қожа]], [[арғын]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | colspan="3" | [[Ташкент уезі]] |- | 1. || Жетісу || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 2. || Ақжар || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[арғын]], [[дулат]], [[қожа]], [[қоңырат]] [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 3. || [[Алтын руы|алтын]] || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], қарақалпақ, [[ысты]], [[найман]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), маңғыт, [[төре]], [[Қияттар|қият]] |- | 4. || Болат || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қожа]], [[төре]] |- | 5. || Ниязбек || [[шанышқылы]], [[қыпшақ]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[ысты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], дурмен |- | 6. || Шыназ || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]), [[шанышқылы]], [[дулат]], [[қожа]], [[найман]]([[балғалы]]), [[шақшам]], [[сіргелі]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қоңырат]], маңғыт, [[қатаған]], [[құрама]] |- | 7. || '''Ескендір''' || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]] |- | 8. || Қосқорған || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[дулат]], [[қоңырат]], [[шақшам]] |- | 9. || Жетікент || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]] |- | 10. || Зеңгіата|| [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[жалайыр]],… |- | 11. || Қытай-төбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Жалелтөбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]] |- | 13. || Ғайып-төбе || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[найман]]([[балғалы]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 14. || Тойтөбе || [[шанышқылы]], [[арғын]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ысты]], [[дулат]], [[жалайыр]], [[шапырашты]], [[қожа]] |- | 15. || '''Османата''' || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]), [[шақшам]] |- | 16. || Майдантал || [[шанышқылы]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[тама]]), [[сіргелі]], [[байұлы]]([[адай]]), [[ошақты]] |- | 17. || Кенжеғали|| [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]… |- | 18. || Піскент || [[қоңырат]], [[сіргелі]] |- | 19. || Аққорған || [[қожа]], [[жалайыр]], [[найман]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), |- | 20. || Кәріз || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[құрама]] |- | 21. || Бөке || [[жалайыр]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]), [[қоңырат]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), |- | 22. || Жаушықұм|| [[қоңырат]], [[дулат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 23. || Шарапхана || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[қоңырат]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[суан]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | colspan="3" | [[Әмудария бөлімі]] |- | 1. || Бесжап || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | 2. || Дәуқара || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]], [[қарасақал]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 3. || Ишимская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 4. || Кегейлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[кенегес]], маңғыт |- | 5. || Көккөл || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 6. || Көкөзек || [[қыпшақ]] ([[Торы (ру)|торы]], ктай), [[қоңырат]] |- | 7. || [[қоңырат]] || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[жалайыр]] |- | 8. || Мыңбұлақ|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) [[жетіру]]([[тама]]), [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 9. || Наупыр || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]), [[қыпшақ]], [[найман]] |- | 10. || Нүкіс|| [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[қожа]], [[төре]] [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]), [[қыпшақ]], маңғыт |- | 11. || Талдық || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 12. || Тамды || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 13. || Шымбай || [[әлімұлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 14. || Жаңабазар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[кенегес]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 15. || Би-базар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]] |- | 16. || Шейх-Аббас-Уәли || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 17. || [[Сары (Албан)|сары]]би || [[жетіру]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 18. || Төрткөл|| [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 19. || Шорахан || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |} == [[Хиуа хандығы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |рулық құрамы |- | colspan="3" | [[Хиуа хандығы]] |- | 1. || Порсу || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 1. || [[қожа]]лы || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || [[қыпшақ]] || [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 3. || Қытай|| [[жетіру]]([[табын]]), |- | 4. || [[қоңырат]]|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]], ([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 5. || Шоманай|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 6. || Көне Үргеніш || [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], |- | 7. || Қият|| [[қоңырат]], [[әлімұлы]], [[байұлы]] |- | 8. || Гүрлен || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Маңғыт || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]] Афганистан : [[қатаған]], сарай………. |} == [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |ру құрамы |- | colspan="3" | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]] |- | 1. || Нұрата || [[арғын]], [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[адай]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]]), (кызылкумский кочевой район) [[жетіру]]([[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[кердері]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]],[[төртқара]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]]), [[қатаған]], [[жалайыр]], [[ошақты]] |- | 3. || Кермене || [[найман]], [[қатаған]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 4. || Бұқар|| маңғыт, [[қоңырат]], [[кенегес]], [[қатаған]], [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], сеид, [[жалайыр]], [[алшын]]?… |- | 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || [[дулат]](оймаут), маңғыт, [[кенегес]], [[найман]], [[қожа]], [[Қияттар|қият]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 6. || Куляб || [[қоңырат]], [[қатаған]], [[дулат]](оймаут) [[алшын]]?…. |- | 7. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], маңғыт, [[найман]], [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Кабадианское || [[қоңырат]], [[найман]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]])….. |- | 9. || Қатыршы || [[жалайыр]], [[найман]], [[арғын]], маңғыт |} == [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | [[Жызақ уезі]] |- | 1. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], [[арғын]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), [[қыпшақ]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]] |- | 2. || Қызылқұм || [[арғын]], [[жалайыр]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[шапырашты]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 3. || Атақорған || [[қоңырат]], [[арғын]]([[тарақты]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[қыпшақ]], [[көлеген]] |- | 4. || Фистаулинская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | 5. || Шардара|| [[қоңырат]],… |- | 6. || Синтаб || [[қоңырат]],… |- | 7. || Фарыш || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 8. || Богдан || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 9. || Көктөбе || [[қоңырат]], [[арғын]]… |- | 10. || Өзбек || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 11. || Жаңақорған || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Хожант уезі]] |- | 1. || Ержар || [[қоңырат]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Сабат || [[найман]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]) |- | 3. || Орал || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]) Катта-курганский уезд |- | 1. || Төрткөл || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[шапырашты]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]] |- | 2. || Жарбасы || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |} == Тобольская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | волости || роды | |- | colspan="2" | Ишимский округ | |- | 1. || Беловская | rowspan="12" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Жиляковская |- | 3. || Ильинская |- | 4. || Каменская |- | 5. || Красноярская |- | 6. || Петуховская |- | 7. || Соколовская |- | 8. || Уктузская |- | 9. || Аулы в владельческих усадьбах |- | 10. || Теплодубравская |- | 11. || Частоозёрская |- | 12. || Утчанская |- | colspan="2" | Курганский округ | |- | 1. || Башкирская волость | rowspan="6" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] и [[жетіру]]. |- | 2. || Моршихинская |- | 3. || Куреинская |- | 4. || Плотниковская |- | 5. || Шмаковская |- | 6. || Нижнеалабужская |- | colspan="2" | Тюкалинский округ | |- | 1. || Драгунская | rowspan="14" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] және басқалар |- | 2. || Крупянская |- | 3. || Кулачинская |- | 4. || Любинская |- | 5. || Лузинская |- | 6. || Большепесчанская |- | 7. || Серебрянская |- | 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска |- | 9. || Еланская |- | 10. || Камышинская |- | 11. || Карасукская |- | 12. || Куликовская |- | 13. || Покровская |- | 14. || Поселения вдоль ж/д |- | || Тарский округ |[[Керей (тайпа)|керей]] |- | || Тюменский округ |[[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |} == Томская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Томский округ |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | Барнаульский округ |- | 1. || Александровская | rowspan="10" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Бурлинская |- | 3. || Белоярская |- | 4. || Карасукская |- | 5. || Касмалинская |- | 6. || Кулундинская |- | 7. || Нижнее-кулундинская |- | 8. || Лянинская |- | 9. || Покровская |- | 10. || Щадринская |- | colspan="3" | Бийский округ |- | 1. || 7 алтайских дючин || [[найман]] |- | 2. || Сарасинская управа || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || [[найман]]([[қожа]]мбет, [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 4. || Уймонская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 6. || Ануйская | rowspan="5" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 7. || Смоленская |- | 8. || Нижне-чарышская |- | 9. || Антоньевская |- | 10. || Чарышская |- | 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | colspan="3" | Каинский округ |- | 1. || Барабинская управа || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 2. || Казаткульская волость || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Юдинская волость || [[арғын]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Казанская волость || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Верхне-каинская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Верхне-омская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 7. || Вознесенская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" | Змеиногорский округ |- | 1. || Александровская || [[найман]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Верх-алейская || [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Ново-алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || Бобровская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Бухтарминская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]), |- | 7. || Верх-бухтарминская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[төртуыл]]) |- | 8. || Владимирская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || Змеиногорская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]..) |- | 10. || Зыряновская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 11. || Колывановская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 12. || Курьинская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 13. || Локтевская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])… |- | 14. || Нарымская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[төртуыл]]) |- | 15. || Покровская || [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[арғын]] |- | 16. || Риддерская || [[найман]] |- | 17. || Устькаменогорская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[арғын]] |- | 18. || Чарышская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 19. || Шелковниковская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[уақ]] |- | 20. || Новошульбинская || [[арғын]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 21. || Бель-агачская степь || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |} == Оренбургская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | Троицкий уезд |- | 1. || Кособродская || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[арғын]](қырықмылтық), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Ключевская || [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Нижнее-увельская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | Верхнеуральский уезд |- | 1. || Верхнеуральская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || Березинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Магнитная || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 4. || Великопетровская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 5. || Кизильская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]),… |- | 6. || Варшавская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Карагайская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[телеу]]),… |- | 8. || Николаевская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" |Орский уезд |- | 1. || Орская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || [[тана]]лыкская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Кваркенская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ильинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Гирьяльская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]], [[табын]]) |- | 6. || Воздвиженская || [[жетіру]], әлім |- | colspan="3" | Челябинский уезд |- | 1. || Усть-уйская || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]]) |- | 2. || Звериноголовская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Кочердыкская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Каминская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Куртамышская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Становская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" |Оренбургский уезд |- | 1. || Богуславская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 2. || Павловская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]) |- | 3. || Оренбургская || [[жетіру]], әлім |- | 4. || Татищевская || [[жетіру]]([[тама]]), [[әлімұлы]], [[уақ]] |- | 6. || Нижеозерская || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 7. || [[Бура (найман)|бура]]нная || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Илецкая || [[жетіру]]([[табын]]) |} == Самарская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Новоузенский уезд | rowspan="34" |[[байұлы]]([[жаппас]], [[байбақты]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[қызылқұрт]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]], [[табын]]),[[беріш]] [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]] және басқалар |- | 1. || Алекандровгайская |- | 2. || Новоузенская |- | 3. || Осиновогайская |- | 4. || Натальинская |- | 5. || Дергачевская |- | 6. || Малоузенская |- | 7. || Петропавловская |- | 8. || Николаевская |- | 9. || Савинская |- | 10. || Торгунская |- | 11. || Куриловская |- | 12. || Иловатая |- | 13. || Дьяковская |- | 14. || Моршанская |- | 15. || Нижнее-ерусланская |- | colspan="2" | Николаевский уезд |- | 1. || Нижнепокровская |- | 2. || Канаевская |- | 3. || Любицкая |- | 4. || Хлебновская |- | 5. || Большеглушицкая |- | 6. || Кузябаевская |- | 7. || Корнеевская |- | 8. || Каменосарминская |- | 9. || Балаковская |- | 10. || Селезнихинская |- | colspan="2" | Бузулукский уезд |- | 1. || Барановская |- | 2. || Матвеевская |- | 3. || Боголюбская |- | 4. || Богдановская |- | 5. || Покровская |- | 6. || Андреевская |} == Астраханская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Красноярский уезд | rowspan="26" |[[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]](почти все рода), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төлеңгіт]] және басқалар. |- | 1. || Никольская(Джамбай) |- | 2. || Разночинская |- | 3. || Петропавловская |- | 4. || Хожетаевская |- | 5. || Теплинская |- | colspan="2" | Астраханский уезд |- | 1. || Дмитриевская |- | 2. || Икрянинская |- | 3. || Началовская |- | 4. || Чаганская |- | 5. || Царевская |- | colspan="2" | Енотаевский уезд |- | 1. || Болхунская |- | 2. || Золотухинская |- | 3. || Княжевская |- | 4. || Харабалинская |- | colspan="2" | Царевский уезд |- | 1. || Владимирская |- | 2. || Колобовская |- | 3. || Капустиноярская |- | 4. || Кисловская |- | 5. || Молчановская |- | 6. || Слободская |- | 7. || Николаевская |- | 8. || Солодовская |- | colspan="3" | Бөкей ордасы |- | || Части и округа |племена и роды: |- | 1. || Т[[арғын]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[байұлы]]([[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[жаппас]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[қызылқұрт]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Талов || [[байұлы]]([[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]], [[шеркеш]], [[беріш]], [[тана]], [[адай]], [[есентемір]], [[ысық]], [[масқар]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], қарақалпақ, [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]], [[тама]]), |- | 3. || Қалмақ || [[байұлы]]([[жаппас]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[есентемір]], [[ысық]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[адай]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[жетіру]]([[кердері]],[[табын]],[[тама]]) |- | 4. || Нарын || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 5. || Қамыс-Самар || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[беріш]], [[ысық]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 6. || 1 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[жаппас]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 7. || 2 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[беріш]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]], [[жаппас]], [[есентемір]], [[масқар]], [[адай]]), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |} == Қытай империясы == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстары |рулары |- | colspan="3" | [[Алтай аймағы]] |- | 1. || [[Сары (Албан)|сары]]сүмбе || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[жәдік]], [[шеруші]]) |- | 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[жәнтекей]]) |- | 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[Шұбарайғыр (ру)|шұбарайғыр]], [[жәнтекей]]), [[найман]]([[қожа]]мбет) |- | 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], меркіт, [[ителі]], [[жәнтекей]], қарақас) |- | 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[ителі]], меркіт), [[уақ]] |- | 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](қарақас, [[молқы]], [[Сарбас руы|сарбас]]) |- | 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[молқы]], қарақас, [[шеруші]]) |- | colspan="3" | [[Тарбағатай аймағы]] |- | 1. || [[Шәуешек]] || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Шағантоғай || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || Дөрбілжін|| [[найман]] |- | 4. || Қостолағай || [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Сауан || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Толы || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]] |- | 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || [[Албан руы|албан]], [[найман]] |- | 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 8. || Арасан || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || [[Бура (найман)|бура]]тал || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 10. || Жыңғылды, Цзин || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Үрімжі]] аймағы |- | 1. || Санжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 2. || Құтыби || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Сулай (Манас) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 4. || Жем[[Сары (Албан)|сары]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 6. || Шонжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Фукуан (Үшбөкен) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 8. || Мишуан (Шамды) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 9. || [[Үрімжі]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Ганьсу]] провинциясы |- | 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар ([[дулат]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[арғын]], [[қоңырат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген. |- | colspan="3" | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды. |} == Моңғолия == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | Моңғолия |- | || кошуны(нутуки) | рулар |- | 1. || [[шеруші]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[шеруші]]) |- | 2. || Ботакара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[жәнтекей]]) |- | 3. || [[молқы]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[молқы]]) |- | 4. || Қарақас || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:қарақас) |- | colspan="3" | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]] руынан. Кішкене болсын [[найман]]дар да, басқалар да бар. |- | colspan="3" | [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]]лер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазақ болыстары]] [[Санат:Қазақстанның болыстары]] t1ov3kwmk7uu2qxzoxua627fb22ju2f 3637284 3637283 2026-07-31T12:17:12Z Kaiyr 3134 3637284 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың "ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века" (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.<ref>{{кітап|ав[[Торы (ру)|торы]]= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |б[[асыл]]ым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}</ref> == [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Қарқаралы уезі]] |- | 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 82,7%(майқы, бошан, қамбар), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[Керей (тайпа)|керей]] ([[Абақ Керей|абақ]]: [[жастабан]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[табын]], [[телеу]], [[тама]]), [[алшын]], |- | 2. || Темірші|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар); [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[қоңырат]], [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[үйсін]]? |- | 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 94,2%([[шұбыртпалы]], бошан); [[уақ]] |- | 4. || Абыралы|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас, қамбар), [[қуандық]](алтай), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]; [[төре]] , [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қыпшақ]] |- | 5. || [[Сары (Албан)|сары]]тау || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 6. || Қу|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан), [[тарақты]]; [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 95,0+%(бошан), [[тарақты]]; [[үйсін]]? |- | 8. || Кент || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[уақ]]([[сіргелі]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[найман]]([[көкжарлы]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || Едірей || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 10. || Қотанбұлақ || [[арғын]]([[тобықты]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]] |- | 11. || Берікқара || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[қуандық]](алтай, темеш); [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[садыр]]), [[жалайыр]], [[жетіру]] ([[тама]], [[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]](накыс) |- | 12. || Бөрілі || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](жалықпас, бошан) |- | 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 97,7% (майқы, бошан); [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 14. || Шұбартау|| [[арғын]]: [[қуандық]](алтай), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]; [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]](саяк), [[төлеңгіт]] |- | 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 98,1% (бошан); [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Дегелең|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, майқы), [[тобықты]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[тарақты]]; [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қожа]] |- | 17. || [[Ақсары (ру)|ақсары]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар), [[қуандық]](алтай, темеш), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]; [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Балқаш|| [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 19. || Ақбота|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]]; [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 20. || Дағандел|| [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[тарақты]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]], [[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[садыр]]) |- | colspan="3" | [[Семей уезі]] |- | 1. || Кеңтүбек || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[уақ]] |- | 2. || Айғыржал || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[уақ]], [[төре]], [[арғын]]([[бәсентиін]]) |- | 3. || Семізтау || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]] |- | 4. || Қоқан|| [[уақ]], [[арғын]]([[тобықты]], [[қуандық]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], …) |- | 5. || Аршалы || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[көкжарлы]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Шаған || [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 7. || Бұғылы || [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 8. || Шыңғыс || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 9. || Мұқыр || [[арғын]]([[тобықты]]), [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Енрікей || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[қожа]], [[шанышқылы]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Қандығатай || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], |- | 12. || Қызылмола? || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]]), |- | 13. || Делбегетей || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 14. || Сейтен || [[уақ]]([[жансары]], [[бидалы]], [[шоға]],…) [[найман]], [[қожа]] [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]],…), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 15. || Малыбай || [[уақ]]([[жансары]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]…) |- | 16. || Бесқарағай || [[уақ]], [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[ергенекті]], [[саржомарт]]), [[шанышқылы]], [[қожа]] |- | 17. || Александров || [[арғын]], [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 18. || Аққұм || [[уақ]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],…), [[жетіру]]([[табын]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]]) |- | 19. || Белағаш || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],.), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | [[Өскемен уезі]] |- | 1. || Шар || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[саржомарт]]), [[қыпшақ]] |- | 2. || Сұлу[[Сары (Албан)|сары]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 3. || Қалба || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[саржомарт]]) |- | 4. || Айыртау || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 5. || Ұлан || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[төлеңгіт]] |- | 6. || Себін || [[найман]]([[саржомарт]], [[қаракерей]], [[көкжарлы]]) |- | 7. || Т[[арғын]] || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 8. || Құлұжүн || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[көкжарлы]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Күршім || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Бура (найман)|бура]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Үркер || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]],) [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 11. || Алтай || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]) |- | 12. || Шанғыстай|| [[найман]] ([[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]) |- | 13. || Нарым || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | colspan="3" | [[Павлодар уезі]] |- | 1. || Ақкелін || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 2. || Ақкөл || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[шегендік]]), [[төре]], [[уақ]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]]) |- | 3. || Ақбеттау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]], [[шегендік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[уақ]] |- | 4. || Ақсу || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]] |- | 5. || Алқакөл|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Алтыбай || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]) [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]]) |- | 7. || Атакөз || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 8. || Баянауыл || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | 9. || Далба || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]) |- | 10. || Қарамола || [[арғын]]([[бегендік]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 11. || Қызылағаш || [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қызылтау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[шегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 13. || Маралды || [[арғын]]([[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 14. || Теренкөл|| [[уақ]](абырай, әжібек, [[шоға]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[бәсентиін]], [[бегендік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 15. || Ұрық|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[тарақты]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 16. || Шақшан || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | colspan="3" | [[Зайсан уезі]] |- | 1. || Қалжыр || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]] |- | 2. || Майтерек || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[қожа]], [[шанышқылы]], |- | 3. || Қара Ертіс || [[найман]]([[төртуыл]]) |- | 4. || Кендірлік || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[найман]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 5. || Маңырақ || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], туркпен, [[алшын]]? |- | 6. || Шілікті || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 7. || Шорғын || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 8. || Терісайрық || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]] |- | 9. || Хабар асу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Құмкөл|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 11. || Базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Нарын || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 13. || Қарабөген || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Лабы || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 15. || Богасов || [[найман]]([[қаракерей]]), [[шанышқылы]] |- | 16. || Өкпекті || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[төре]], [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, калмак, [[Қырғыз руы|қырғыз]], сарт, [[қожа]] |- | 17. || Баспан-базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |} == [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Лепсі уезі]] |- | 1. || Ақшәулі || [[найман]] ([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[қожа]] [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[үйсін]]([[ошақты]])? |- | 2. || Аягөз|| [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 3. || Арғанаты || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 4. || Тауқұм Балқаш || [[найман]]([[қаракерей]]), [[арғын]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || [[Мырза руы|мырза]]тай-Қарасу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 6. || Үржар|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 7. || Барлық || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 8. || Еміл || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Алакөл || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Шарбақты || [[найман]]([[қаракерей]]),[[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Мақаншы-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қоңырат]], [[уақ]], [[жалайыр]] |- | 12. || Балқаш-Лепсі || [[найман]]([[садыр]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]] |- | 13. || Қысқаш-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Мәмбетай-Қысқаш || [[найман]]([[садыр]], [[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Батыс Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]]), [[уақ]], [[төре]], [[қыпшақ]] |- | 17. || Каракольская || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | colspan="3" | [[Пішпек уезі]] |- | 1. || [[жаныс]] || [[дулат]]([[жаныс]]), [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[сіргелі]](байжігіт) |- | 2. || Чумышевская || [[дулат]] ([[ботпай]]) |- | 3. || Шығыс Ырғайты|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 4. || Қалғұты || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 5. || Жыланкөз || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[шапырашты]] |- | 6. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 7. || Қыбырай || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 8. || Жаңа-Шу || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 9. || Шу || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 10. || [[сиқым]] || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || [[дулат]] || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]) |- | 12. || Көкірек || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]], [[сиқым]]) |- | 13. || Қарабұлақ || [[шапырашты]]([[есқожа]]) |- | 14. || Сұқылық || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 15. || Сусамыр || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 16. || Қара[[Балта руы|балта]]|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || [[ысық]]-Ата || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 18. || [[Сары (Албан)|сары]]бағыш || [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Қапал уезі]] |- | 1. || Басқан-Сарқанд || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Төменгі-Ақсу|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қыпшақ]], [[арғын]] |- | 3. || Таулы-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 4. || Бүйен-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 5. || [[балғалы]] || [[жалайыр]]([[балғалы]], [[байшегір]], [[қайшылы]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[ысты]] |- | 6. || Чолаковская || [[жалайыр]]([[ақбұйым]], [[қарашапан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] , торкпен, [[найман]], [[уақ]] |- | 7. || [[андас]] || [[жалайыр]]([[андас]], [[орақты]]) |- | 8. || [[Таз руы|таз]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[сыпатай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Алтын руы|алтын]]емел|| [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, [[арғын]], [[жалайыр]], [[найман]], [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[суан]], [[Албан руы|албан]], |- | 11. || Төменгі-Қаратал|| [[жалайыр]]([[андас]], [[Күшік руы|күшік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[ысты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[алшын]]? |- | 12. || Таулы-[[жалайыр]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[андас]], [[сыпатай]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 13. || Жоғары-Қаратал|| [[жалайыр]]([[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[Мырза руы|мырза]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[шапырашты]], [[ысты]] |- | 14. || [[Сары (Албан)|сары]]тау|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Арасан || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], қарақалпақ, [[қыпшақ]] |- | 16. || Күлдей-Жұмай || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 17. || Ак-ичкинская || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 18. || [[Мырза руы|мырза]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[андас]]), [[арғын]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || [[сыпатай]] || [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[сыпатай]]) |- | 20. || Ши || [[жалайыр]]([[андас]], [[қарашапан]], [[Қалпе руы|қалпе]], [[орақты]]) |- | 21. || Южно-прибалхашская || [[жалайыр]]([[арықтыным]], [[байшегір]]), [[дулат]], [[төре]], [[сіргелі]] |- | 22. || [[Күшік руы|күшік]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[орақты]], [[сыпатай]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]] |- | 23. || Бүйен-Қоянды|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шапырашты]], [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Жаркент уезі]] |- | 1. || Иванов || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: досалы, [[шоған]]) |- | 2. || Құрман || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 3. || Шелек || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қызылбөрік]]) |- | 4. || Торайғыр || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 5. || Меркі || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 6. || [[алжан]] || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[алжан]]) |- | 7. || Кеген || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[алжан]], айт) |- | 8. || Айт || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт) |- | 9. || Бөдеті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[қалжан]]) |- | 10. || Қожмамбет|| [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:қожбанбет) |- | 11. || [[қоңырбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]]) |- | 12. || [[Сары (Албан)|сары]]-тоғай || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт) |- | 13. || [[Бура (найман)|бура]]қожыр || [[суан]]([[тоқарыстан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[уақ]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]] |- | 14. || Тугурекская || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт; [[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]], [[қызылбөрік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Тұрдымбет || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 16. || [[тоқарыстан]] || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 17. || [[байтүгей]]|| [[суан]]([[байтүгей]]) |- | colspan="3" | [[Верный уезі]] |- | 1. || Шығыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[шапырашты]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 2. || Батыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]]), [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[шапырашты]]([[асыл]]) |- | 3. || Үлкен Алматы || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]) |- | 4. || Кіші Алматы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[есқожа]], [[асыл]]) |- | 5. || Шамалған||[[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[ботпай]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]]), [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 6. || [[қызылбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 7. || Сөгіті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 8. || Бақай || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), |- | 9. || Түрген|| [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]], [[есқожа]]), [[дулат]]([[ботпай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || [[шапырашты]] || [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]], [[екей]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]) |- | 11. || Жайылмыш || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]), [[шапырашты]]([[айқым]]), |- | 12. || Қарғалы|| [[шапырашты]]([[айқым]]) |- | 13. || [[ұзын]]ағаш || [[шапырашты]]([[екей]], [[айқым]], [[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 14. || Шығыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 15. || Батыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[ысты]] |- | 16. || Тай[[Торы (ру)|торы]] || [[шапырашты]](емыл), [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || Ырғайты || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[андас]]), [[шапырашты]]([[шыбыл]]) |- | 18. || Қордай || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 19. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[қоңырат]]([[құлшығаш]]) |- | 20. || Күрті || [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]]) |- | 21. || Мойынқұм|| [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]]([[қалша]]) |- | 22. || [[Сары (Албан)|сары]]тауқұм || [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]](жакып), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](караманас), [[шанышқылы]](саңырау) [[жалайыр]]([[Қалпе руы|қалпе]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[дулат]]([[ботпай]], [[шымыр]], [[жаныс]]), [[шақшам]], [[ысты]] |- | 23. || Төменгі Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 24. || Жаңа Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[жалайыр]]([[байшегір]]) |} == [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақмола уезі]] |- | 1. || Ақтау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]], [[қоңырат]], [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 2. || Спасск || [[арғын]]([[қуандық]]:алтай), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Нұра|| [[арғын]]([[қуандық]]:темеш, бөрші; [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ақмола|| [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], [[Торы (ру)|торы]]), [[арғын]]([[қуандық]]: алтай, қарпық, темеш; [[бегендік]]; [[атығай]]; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[тарақты]]; [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]]) |- | 5. || Моншақты || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[арғын]]([[бегендік]]), [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], |- | 6. || Қызыл-Топырақ || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], тезегай), [[уақ]] |- | 7. || Есіл || [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[арғын]]([[атығай]]; [[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[шегендік]], [[бегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]];), [[найман]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Қарағаш|| [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[найман]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 10. || Нілді|| [[арғын]]([[қуандық]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 11. || Қоржынкөл|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Ортау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай) |- | 13. || Жыланды|| [[арғын]]([[қуандық]]:қарпық; [[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]) |- | 14. || Ереймен|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Атасу|| [[арғын]]([[қуандық]]: алтай) |- | 16. || Сораң|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]) |- | 17. || Мұңлы || [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 18. || Қорғалжын|| [[арғын]]([[қуандық]],[[тарақты]]) |- | 19. || Шу|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]өзен|| [[арғын]]([[тарақты]], [[қуандық]]) |- | colspan="3" | [[Омбы уезі]] |- | 1. || Черлакская || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[төре]],[[төлеңгіт]] |- | 2. || Покров || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) [[арғын]]([[атығай]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[шегендік]]) |- | 3. || Омбы || [[арғын]]([[атығай]], бағыс, баба, матей, булек, шага; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[қожа]] |- | 4. || Қорған|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[арғын]]([[атығай]]), [[қожа]], калмак |- | 5. || Николаев || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | colspan="3" | [[Көкшетау уезі]] |- | 1. || Шалқар|| [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Мезгіл || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], қарақалпақ |- | 3. || Көкшетау|| [[арғын]]([[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 4. || Восточная || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], қарақалпақ, [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[жалайыр]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[шапырашты]], [[төре]], [[дулат]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]], [[арғын]]([[атығай]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Карачинская || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 7. || Зеренді || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қуандық]]), [[уақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 8. || Жыланды || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]) |- | 9. || Айыртау ||[[арғын]]([[атығай]], [[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[шымыр]]) |- | colspan="3" |[[Атбасар уезі]] |- | 1. || Ұлытау|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 2. || Атбасар || [[арғын]]([[бегендік]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[қуандық]], [[тобықты]], [[шегендік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 3. || Теңіз|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 4. || Терісаққан|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[қожа]] |- | 5. || Кзылкульская || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 6. || Кентубекская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[тарақты]]) |- | 7. || Жарқайын|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]], [[көкжарлы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қожа]] |- | 8. || Кеңгір|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 9. || Кумконырская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]] |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]су || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[қожа]] |- | 11. || Жезді|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 12. || Айнакөл || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Петропавл уезі]] |- | 1. || Станов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[сибан]], тезегай, [[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], еменалы), [[уақ]]([[шоға]]), [[арғын]]([[атығай]]) |- | 2. || Преснов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[сибан]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], тезегай), [[уақ]]([[сарман]], [[шоға]], [[бидалы]], [[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Құсмұрын || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[сибан]]), [[уақ]]([[бидалы]], [[жансары]], баржақсы, еренші) |- | 4. || Пресногорьков || [[Керей (тайпа)|керей]]([[сибан]]), [[уақ]]([[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы),[[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || Полуденская || [[арғын]](дәуіт:баба, құдайберді-бәйімбет; [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 6. || Тайынша || [[арғын]](дәуіт:бабасан, [[атығай]]) |- | 7. || Петропавлов || [[арғын]](дәуіт:құдайберді-бәйімбет, койлы-[[атығай]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Средняя || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]](торайғыр, [[бұлтың]]) |} == [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақтөбе уезі]] |- | 1. || Бес[[тама]]қ || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |- | 2. || Бөрте || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төре]], [[уақ]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[төртқара]], [[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), баулы([[Алаша (ру)|алаша]]), [[қожа]] |- | 3. || Елек || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 4. || Қарақобда || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Қобда || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 6. || Бөрлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]]), [[қожа]] |- | 7. || Қаратоғай || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 8. || Тұзтөбе || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]]), [[уақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 9. || Ойсылқара || [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]],), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || Ақтөбе || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[уақ]], [[төре]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]]), [[төлеңгіт]], |- | 11. || Теректі || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), [[төре]], [[қожа]] [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[шекті]]), |- | 12. || Аралтөбе || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | colspan="3" | [[Торғай уезі]] |- | 1. || 1 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || 2 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 3. || Тосын || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]) |- | 4. || Майқара, Майқарау || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 5. || Шұбалаң || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 6. || Қарақоға || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 7. || [[Сары (Албан)|сары]]қопа || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[ұзын]]), [[арғын]](ермен, дәуіт) |- | 8. || Қараторғай || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 9. || [[Сары (Албан)|сары]]торғай || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], торайғыр, [[ұзын]]) |- | 10. || Аққұм || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 11. || Қайдауыл || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[ұзын]], торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]) [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қызылжыңғыл || [[қыпшақ]](торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Ырғыз уезі]] |- | 1. || Талдық || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:малатау) |- | 2. || Бақсай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 3. || Қызылжар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 4. || Аманкөл || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 5. || Кенжеғара || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 6. || Тәуіп || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 7. || Теректі || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 8. || Толағай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Темірастау || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 10. || Қарасай || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 12. || Қабырға || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шекті]]) |- | 13. || Ордақонған || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 14. || [[Құлан қыпшақ|құлан]]ды || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[уақ]] |- | colspan="3" | [[Қос[[тана]]й уезі]] |- | 1. || Меңдіқара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[тана]]т, [[Балта руы|балта]], тезегай), [[төре]] |- | 2. || Кеңарал || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр, [[ұзын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Обаған || [[арғын]](ермен:шағыр), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Арақарағай || [[қыпшақ]](торайғыр, [[ұзын]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]] |- | 5. || [[Қарабалық руы|қарабалық]] || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[бұлтың]], торайғыр, [[ұзын]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[қожа]] |- | 6. || Аманқарағай || [[арғын]]([[бәсентиін]], ермен :шағыр), [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Дәмбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[байұлы]]([[жаппас]]) [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]) |- | 8. || Бестөбе || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[тама]]), [[шанышқылы]], [[үйсін]]? |- | 9. || Жітіқара || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]]) |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]ой || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[арғын]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[табын]]) |- | 11. || Құмақ || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |- | 12. || Шұбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[арғын]](ермен : қырықмылтық), [[қожа]] |- | 13. || Желқуар || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 14. || [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]] || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |} == [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | [[Орал уезі]] |- | 1. || Соболев || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 2. || Красноуметская || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 3. || Благодарнов || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Мустаевская || [[жетіру]]([[табын]]),… |- | 5. || Мухрановская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | 6. || Кирсановская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 7. || Рубежинская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 8. || Теректі || [[жетіру]]([[кердері]]),… |- | 9. || Қароба|| [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Бөрлі|| [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 11. || Шыңғырлау|| [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қарашығанақ || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[ысық]]) |- | 13. || Жымпиты|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 14. || Шілік || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Қарағаш || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 16. || Круглоозерновская || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]),… |- | 17. || Каменская || [[байұлы]]([[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]) |- | 18. || Шежін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[ысық]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 19. || Жиренқопа || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 20. || Шіжерті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[масқар]], [[тана]]) |- | 21. || Иіртек || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]),… |- | 22. || Студеновская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | colspan="3" |[[Гурьев уезі]] |- | 1. || Тайсойған || [[байұлы]]([[адай]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 2. || Қызылқоға || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[адай]]) |- | 3. || Кермеқас || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]]) |- | 4. || Қарабау|| [[байұлы]]([[беріш]], [[есентемір]]) |- | 5. || Есбол || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 6. || Сімбірті || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 7. || Гурьев || [[байұлы]]([[шеркеш]]) |- | 8. || Қаратөбе || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]]) |- | 9. || Былан || [[байұлы]]([[ысық]], [[шеркеш]]) |- | 10. || Қарабайлы || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 11. || Жаршық|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[қожа]] |- | 12. || Ембі || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 13 || Ақбас|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[шеркеш]]) |- | 14. || Ембі-Атырау || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 15. || Қарашағыр || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 16. || Ақжал || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 17. || Бестөбе || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 18. || Кулагинская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 19. || Орловская || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 20. || Жаманқала || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 21. || Сарайшық || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[беріш]]) |- | colspan="3" | [[Ілбішін уезі]] |- | 1. || Шаған || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 2. || Скворкин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]]… |- | 3. || Бударин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]] |- | 4. || Жұбанышкөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]], [[табын]]) |- | 5. || Өріктікөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 6. || Ілбішін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[жетіру]]([[кердері]]),…. |- | 7. || Шалқар|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 8. || Мерген || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]]),… |- | 9. || Қарасу || [[байұлы]]([[байбақты]]) |- | 10. || Мәтеш || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[есентемір]]) |- | 11. || Қурайлы || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 12. || Өлеңті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[төре]] |- | 13. || Бұлдырты || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[масқар]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Қалдығайты || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |- | 15. || Сабынкөл || [[байұлы]]([[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 16. || Соналы || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]) |- | 17. || Сламихин || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]], [[тана]], [[ысық]]) |- | 18. || Карманов || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 19. || Сахарнов || [[байұлы]]([[тана]], [[байбақты]]) |- | 20. || Глиненская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 21. || Калмыков || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]])… |- | 22. || Индер || [[байұлы]]([[масқар]], [[беріш]], [[тана]], [[шеркеш]], [[қызылқұрт]]) |- | 23. || Қаракөл || [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 24. || Қызылжар || [[байұлы]]([[тана]]) |- | 25. || Жақсыбай || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[ысық]]), [[төре]] |- | colspan="3" | [[Темір уезі]] |- | 1. || Қарағанды|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Қиыл-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[қыпшақ]] |- | 3. || Қайыңды || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 4. || Жетікөл|| [[байұлы]]([[ысық]], [[тана]], [[қызылқұрт]]) |- | 5. || Қазыбек || [[байұлы]]([[ысық]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[тана]]) |- | 6. || Ойыл|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 7. || Құмды-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Қалмаққырған || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 9. || Жиделі-Сағыз || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 10. || Темір-Орқаш || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Ембі-Темір || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 12. || Ембі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 13. || Оймауыт-Желтау || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 14. || Доңызтау-Аққолқын|| [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Ұлысам || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 16. || Қошқарата|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 17. || Сам-[[Матай (ру бірлестігі)|матай]]|| [[жетіру]]([[табын]]) |} == [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]== {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Маңғыстау уезі]] |- | 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| [[байұлы]]:[[адай]](мұңал), [[беріш]](күлкеш) |- | 8. || Түрікмен[[адай]] || [[байұлы]]:[[адай]](қосай, құнанорыс, тобыш) |- | 9. || Түрікмен|| [[байұлы]]:[[адай]] |- | 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | Темір уезі |- | 1. || [[Бірінші [[адай]] болысы|1 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](балықшы) |- | 2. || [[Екінші [[адай]] болысы|2 [[адай]] болысы]]|| [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 3. || [[ Үшінші [[адай]] болысы|3 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде. |- | colspan="3" | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[қожа]]. [[табын]]цы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря. |- | colspan="3" | Красноводский уезд Волости и приставства |- | 1. || [[Төртінші [[адай]] болысы|4 [[адай]] ]] (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]](қосай) |- | 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || [[байұлы]]:[[адай]] . |- | colspan="3" | Мерв уезі |- | 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || [[байұлы]]:[[адай]] |- | colspan="3" | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году. |} == [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Әулиеата уезі]] |- | 1. || [[ошақты]] || [[ошақты]] ([[тасжүрек]], аталық, қоңыр), [[шапырашты]] ([[шыбыл]]) |- | 2. || [[арғын]] || [[арғын]]ы:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[шұбыртпалы]], бошан, майқы), [[бәсентиін]] |- | 3. || Аққолтық || [[дулат]] ([[шымыр]]) |- | 4. || [[Ойық руы|ойық]] || [[ысты]] ([[Ойық руы|ойық]]) |- | 5. || Шу || [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 6. || Ағашақ || [[жалайыр]] ([[Қалпе руы|қалпе]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[дулат]] ([[шымыр]], [[ботпай]]) [[шапырашты]]([[шыбыл]], [[айқым]], [[екей]]), [[арғын]] |- | 7. || Ашы || [[дулат]]([[шымыр]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[қыпшақ]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 8. || Аспара || [[дулат]]([[ботпай]]), [[шақшам]] |- | 9. || Асы || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]] [[шақшам]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[ошақты]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 10. || Билікөл || [[дулат]] ([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]), [[сіргелі]] |- | 11. || Ботамойнақ-Алмалы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[шапырашты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Мақпал || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 13. || Талас || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[қыпшақ]] |- | 14. || Тастөбе || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[қоңырат]]([[көтенші]]) |- | 15. || Қар[[Абақ Керей|абақ]]ыр || [[дулат]]([[жаныс]]), [[төре]] |- | 16. || Қарақыстақ || [[дулат]]([[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[төре]], [[ошақты]] |- | 17. || Көшеней || [[дулат]]([[шымыр]]) |- | 18. || Күйік || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](енке), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 19. || Қорағаты || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 20. || Үшқорған || [[дулат]], [[жетіру]]([[тама]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 21. || Құмарық || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[сіргелі]] |- | 22. || Чонгурская || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[төре]], |- | colspan="3" | [[Шымкент уезі]] |- | 1. || Жаңасу|| [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])? |- | 2. || Жылыбұлақ || [[сіргелі]] ([[қайшылы]], [[тутаңбалы]], [[көңірдек]], шалдар,..), [[дулат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 3. || Қаракөл || [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]] |- | 4. || Құршу|| [[жетіру]]([[тама]]:алип), [[арғын]]([[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Шу || [[жетіру]]([[тама]]:алип, жогы, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:лез), [[байұлы]]([[шеркеш]]:қосым), |- | 6. || Қаратау || [[қоңырат]]([[божбан]], жаманбай, [[алғи]]), [[дулат]]([[ботпай]]) [[арғын]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 7. || Машат || [[дулат]] ([[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 8. || Қарамұрт || [[дулат]]([[сиқым]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[сіргелі]], [[ысты]], [[арғын]], [[ошақты]], [[шапырашты]]([[екей]], [[есқожа]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]], |- | 9. || Майлыкент || [[дулат]]([[шымыр]], [[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[көңірдек]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 10. || Қошқарата|| [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[тутаңбалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 11. || Арыс || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[Албан руы|албан]], [[сіргелі]] |- | 12. || Арыстанды || [[ысты]]([[тілік]], [[Ойық руы|ойық]] ), [[сіргелі]] |- | 13. || Түлкібас || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], ботбай, [[шымыр]]), [[шанышқылы]](дархан, [[саңырау]] , курпик), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](онбай), [[шапырашты]], [[сіргелі]] |- | 14. || Боралдай || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[Албан руы|албан]] |- | 15. || Бадам || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[сіргелі]], [[төре]] |- | 16. || Қазығұрт|| [[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 17. || Ақтөбе || [[қоңырат]](құрбан, [[Жетімдер руы|жетімдер]]), [[найман]], |- | 18. || Көкшеқұм || [[қоңырат]]([[саңғыл]] , [[маңғытай]] ), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || Шілік || [[қоңырат]], [[қыпшақ]] , [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]бұлақ || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]) |- | 21. || Шағатай || [[қоңырат]]([[божбан]], [[маңғытай]] ), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 22. || Ақтас || [[сіргелі]], [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 23. || Байырқұм || [[қоңырат]](жандар) |- | 24. || Шаян|| [[сіргелі]](карабатыр, шалдар, байжігіт), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 25. || Хантағы || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[арғын]]([[қуандық]]) |- | 26. || [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]қора || [[қоңырат]](жетымдер, [[саңғыл]] , [[маңғытай]] , [[божбан]]) |- | 27. || Бөржар || [[қоңырат]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) [[найман]]([[балталы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 28. || [[Сары (Албан)|сары]]көл || [[қоңырат]](жандар, [[құлшығаш]], [[Оразкелді (Қоңырат)|оразгелді]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 29. || Сырдария || [[қоңырат]](байлар), [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 30. || Бөген || [[сіргелі]](байлы), [[ошақты]], [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[жалайыр]], [[ысты]] |- | colspan="3" | [[Қазалы уезі]] |- | 1. || Аққыр|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]) |- | 2. || Ақшатау || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]]) |- | 3. || Ақтоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 4. || Ақтөбе || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]) |- | 5. || Жамансыр || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[арғын]], [[төре]] |- | 6. || Заңғар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 7. || Қалымбас || [[әлімұлы]] ([[қарасақал]], [[төртқара]]), [[қожа]] |- | 8. || Қарабастоғай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]] ), [[қожа]] |- | 9. || Қаракөл|| [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[төртқара]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 10. || Қармақшы || [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қыпшақ]], [[арғын]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[қожа]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қуандария || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]) |- | 13. || Көшербай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 14. || Мақпал || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]])? |- | 15. || Райым || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || [[Сары (Албан)|сары]]тоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 17. || Шыбынды || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]], [[төртқара]]) |- | 18. || Қорғаншы || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[төртқара]], [[шекті]]), [[жалайыр]] |- | colspan="3" | [[Перовск уезі]] |- | 1. || Айнакөл || [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Аламесек || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 3. || Байзақ || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Головачев || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 5. || Гродеков || [[қыпшақ]] |- | 6. || Жөлек || [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[қожа]] |- | 8. || Қараөзек || [[арғын]], [[найман]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жалайыр]], [[дулат]] |- | 9. || Кеңтүп || [[байұлы]]([[жаппас]]), [[қожа]] |- | 10. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 11. || Көткеншек || [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ( [[шөмекей]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), |- | 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || [[жетіру]]( [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 13. || Маслов || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Приречная || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[қыпшақ]], [[сунақ]] |- | 15. || Сауран || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 16. || Скобелев || [[найман]], [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 17. || Телікөл || [[найман]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Царская || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 19. || Шаған || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[ысық]], [[шеркеш]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]), бактияр? |- | 20. || Жаңақорған || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[сунақ]], [[қожа]], [[арғын]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | colspan="3" | [[Ташкент уезі]] |- | 1. || Жетісу || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 2. || Ақжар || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[арғын]], [[дулат]], [[қожа]], [[қоңырат]] [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 3. || [[Алтын руы|алтын]] || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], қарақалпақ, [[ысты]], [[найман]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), маңғыт, [[төре]], [[Қияттар|қият]] |- | 4. || Болат || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қожа]], [[төре]] |- | 5. || Ниязбек || [[шанышқылы]], [[қыпшақ]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[ысты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], дурмен |- | 6. || Шыназ || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]), [[шанышқылы]], [[дулат]], [[қожа]], [[найман]]([[балғалы]]), [[шақшам]], [[сіргелі]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қоңырат]], маңғыт, [[қатаған]], [[құрама]] |- | 7. || '''Ескендір''' || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]] |- | 8. || Қосқорған || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[дулат]], [[қоңырат]], [[шақшам]] |- | 9. || Жетікент || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]] |- | 10. || Зеңгіата|| [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[жалайыр]],… |- | 11. || Қытай-төбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Жалелтөбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]] |- | 13. || Ғайып-төбе || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[найман]]([[балғалы]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 14. || Тойтөбе || [[шанышқылы]], [[арғын]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ысты]], [[дулат]], [[жалайыр]], [[шапырашты]], [[қожа]] |- | 15. || '''Османата''' || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]), [[шақшам]] |- | 16. || Майдантал || [[шанышқылы]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[тама]]), [[сіргелі]], [[байұлы]]([[адай]]), [[ошақты]] |- | 17. || Кенжеғали|| [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]… |- | 18. || Піскент || [[қоңырат]], [[сіргелі]] |- | 19. || Аққорған || [[қожа]], [[жалайыр]], [[найман]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), |- | 20. || Кәріз || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[құрама]] |- | 21. || Бөке || [[жалайыр]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]), [[қоңырат]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), |- | 22. || Жаушықұм|| [[қоңырат]], [[дулат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 23. || Шарапхана || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[қоңырат]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[суан]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | colspan="3" | [[Әмудария бөлімі]] |- | 1. || Бесжап || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | 2. || Дәуқара || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]], [[қарасақал]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 3. || Ишимская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 4. || Кегейлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[кенегес]], маңғыт |- | 5. || Көккөл || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 6. || Көкөзек || [[қыпшақ]] ([[Торы (ру)|торы]], ктай), [[қоңырат]] |- | 7. || [[қоңырат]] || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[жалайыр]] |- | 8. || Мыңбұлақ|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) [[жетіру]]([[тама]]), [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 9. || Наупыр || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]), [[қыпшақ]], [[найман]] |- | 10. || Нүкіс|| [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[қожа]], [[төре]] [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]), [[қыпшақ]], маңғыт |- | 11. || Талдық || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 12. || Тамды || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 13. || Шымбай || [[әлімұлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 14. || Жаңабазар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[кенегес]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 15. || Би-базар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]] |- | 16. || Шейх-Аббас-Уәли || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 17. || [[Сары (Албан)|сары]]би || [[жетіру]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 18. || Төрткөл|| [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 19. || Шорахан || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |} == [[Хиуа хандығы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |рулық құрамы |- | colspan="3" | [[Хиуа хандығы]] |- | 1. || Порсу || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 1. || [[қожа]]лы || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || [[қыпшақ]] || [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 3. || Қытай|| [[жетіру]]([[табын]]), |- | 4. || [[қоңырат]]|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]], ([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 5. || Шоманай|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 6. || Көне Үргеніш || [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], |- | 7. || Қият|| [[қоңырат]], [[әлімұлы]], [[байұлы]] |- | 8. || Гүрлен || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Маңғыт || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]] Афганистан : [[қатаған]], сарай………. |} == [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |ру құрамы |- | colspan="3" | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]] |- | 1. || Нұрата || [[арғын]], [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[адай]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]]), (кызылкумский кочевой район) [[жетіру]]([[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[кердері]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]],[[төртқара]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]]), [[қатаған]], [[жалайыр]], [[ошақты]] |- | 3. || Кермене || [[найман]], [[қатаған]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 4. || Бұқар|| маңғыт, [[қоңырат]], [[кенегес]], [[қатаған]], [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], сеид, [[жалайыр]], [[алшын]]?… |- | 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || [[дулат]](оймаут), маңғыт, [[кенегес]], [[найман]], [[қожа]], [[Қияттар|қият]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 6. || Куляб || [[қоңырат]], [[қатаған]], [[дулат]](оймаут) [[алшын]]?…. |- | 7. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], маңғыт, [[найман]], [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Кабадианское || [[қоңырат]], [[найман]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]])….. |- | 9. || Қатыршы || [[жалайыр]], [[найман]], [[арғын]], маңғыт |} == [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | [[Жызақ уезі]] |- | 1. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], [[арғын]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), [[қыпшақ]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]] |- | 2. || Қызылқұм || [[арғын]], [[жалайыр]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[шапырашты]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 3. || Атақорған || [[қоңырат]], [[арғын]]([[тарақты]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[қыпшақ]], [[көлеген]] |- | 4. || Фистаулинская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | 5. || Шардара|| [[қоңырат]],… |- | 6. || Синтаб || [[қоңырат]],… |- | 7. || Фарыш || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 8. || Богдан || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 9. || Көктөбе || [[қоңырат]], [[арғын]]… |- | 10. || Өзбек || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 11. || Жаңақорған || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Хожант уезі]] |- | 1. || Ержар || [[қоңырат]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Сабат || [[найман]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]) |- | 3. || Орал || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]) Катта-курганский уезд |- | 1. || Төрткөл || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[шапырашты]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]] |- | 2. || Жарбасы || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |} == Тобольская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | волости || роды | |- | colspan="2" | Ишимский округ | |- | 1. || Беловская | rowspan="12" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Жиляковская |- | 3. || Ильинская |- | 4. || Каменская |- | 5. || Красноярская |- | 6. || Петуховская |- | 7. || Соколовская |- | 8. || Уктузская |- | 9. || Аулы в владельческих усадьбах |- | 10. || Теплодубравская |- | 11. || Частоозёрская |- | 12. || Утчанская |- | colspan="2" | Курганский округ | |- | 1. || Башкирская волость | rowspan="6" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] и [[жетіру]]. |- | 2. || Моршихинская |- | 3. || Куреинская |- | 4. || Плотниковская |- | 5. || Шмаковская |- | 6. || Нижнеалабужская |- | colspan="2" | Тюкалинский округ | |- | 1. || Драгунская | rowspan="14" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] және басқалар |- | 2. || Крупянская |- | 3. || Кулачинская |- | 4. || Любинская |- | 5. || Лузинская |- | 6. || Большепесчанская |- | 7. || Серебрянская |- | 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска |- | 9. || Еланская |- | 10. || Камышинская |- | 11. || Карасукская |- | 12. || Куликовская |- | 13. || Покровская |- | 14. || Поселения вдоль ж/д |- | || Тарский округ |[[Керей (тайпа)|керей]] |- | || Тюменский округ |[[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |} == Томская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Томский округ |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | Барнаульский округ |- | 1. || Александровская | rowspan="10" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Бурлинская |- | 3. || Белоярская |- | 4. || Карасукская |- | 5. || Касмалинская |- | 6. || Кулундинская |- | 7. || Нижнее-кулундинская |- | 8. || Лянинская |- | 9. || Покровская |- | 10. || Щадринская |- | colspan="3" | Бийский округ |- | 1. || 7 алтайских дючин || [[найман]] |- | 2. || Сарасинская управа || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || [[найман]]([[қожа]]мбет, [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 4. || Уймонская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 6. || Ануйская | rowspan="5" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 7. || Смоленская |- | 8. || Нижне-чарышская |- | 9. || Антоньевская |- | 10. || Чарышская |- | 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | colspan="3" | Каинский округ |- | 1. || Барабинская управа || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 2. || Казаткульская волость || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Юдинская волость || [[арғын]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Казанская волость || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Верхне-каинская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Верхне-омская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 7. || Вознесенская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" | Змеиногорский округ |- | 1. || Александровская || [[найман]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Верх-алейская || [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Ново-алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || Бобровская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Бухтарминская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]), |- | 7. || Верх-бухтарминская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[төртуыл]]) |- | 8. || Владимирская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || Змеиногорская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]..) |- | 10. || Зыряновская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 11. || Колывановская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 12. || Курьинская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 13. || Локтевская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])… |- | 14. || Нарымская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[төртуыл]]) |- | 15. || Покровская || [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[арғын]] |- | 16. || Риддерская || [[найман]] |- | 17. || Устькаменогорская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[арғын]] |- | 18. || Чарышская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 19. || Шелковниковская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[уақ]] |- | 20. || Новошульбинская || [[арғын]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 21. || Бель-агачская степь || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |} == Оренбургская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | Троицкий уезд |- | 1. || Кособродская || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[арғын]](қырықмылтық), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Ключевская || [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Нижнее-увельская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | Верхнеуральский уезд |- | 1. || Верхнеуральская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || Березинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Магнитная || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 4. || Великопетровская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 5. || Кизильская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]),… |- | 6. || Варшавская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Карагайская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[телеу]]),… |- | 8. || Николаевская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" |Орский уезд |- | 1. || Орская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || [[тана]]лыкская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Кваркенская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ильинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Гирьяльская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]], [[табын]]) |- | 6. || Воздвиженская || [[жетіру]], әлім |- | colspan="3" | Челябинский уезд |- | 1. || Усть-уйская || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]]) |- | 2. || Звериноголовская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Кочердыкская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Каминская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Куртамышская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Становская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" |Оренбургский уезд |- | 1. || Богуславская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 2. || Павловская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]) |- | 3. || Оренбургская || [[жетіру]], әлім |- | 4. || Татищевская || [[жетіру]]([[тама]]), [[әлімұлы]], [[уақ]] |- | 6. || Нижеозерская || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 7. || [[Бура (найман)|бура]]нная || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Илецкая || [[жетіру]]([[табын]]) |} == Самарская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Новоузенский уезд | rowspan="34" |[[байұлы]]([[жаппас]], [[байбақты]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[қызылқұрт]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]], [[табын]]),[[беріш]] [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]] және басқалар |- | 1. || Алекандровгайская |- | 2. || Новоузенская |- | 3. || Осиновогайская |- | 4. || Натальинская |- | 5. || Дергачевская |- | 6. || Малоузенская |- | 7. || Петропавловская |- | 8. || Николаевская |- | 9. || Савинская |- | 10. || Торгунская |- | 11. || Куриловская |- | 12. || Иловатая |- | 13. || Дьяковская |- | 14. || Моршанская |- | 15. || Нижнее-ерусланская |- | colspan="2" | Николаевский уезд |- | 1. || Нижнепокровская |- | 2. || Канаевская |- | 3. || Любицкая |- | 4. || Хлебновская |- | 5. || Большеглушицкая |- | 6. || Кузябаевская |- | 7. || Корнеевская |- | 8. || Каменосарминская |- | 9. || Балаковская |- | 10. || Селезнихинская |- | colspan="2" | Бузулукский уезд |- | 1. || Барановская |- | 2. || Матвеевская |- | 3. || Боголюбская |- | 4. || Богдановская |- | 5. || Покровская |- | 6. || Андреевская |} == Астраханская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Красноярский уезд | rowspan="26" |[[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]](почти все рода), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төлеңгіт]] және басқалар. |- | 1. || Никольская(Джамбай) |- | 2. || Разночинская |- | 3. || Петропавловская |- | 4. || Хожетаевская |- | 5. || Теплинская |- | colspan="2" | Астраханский уезд |- | 1. || Дмитриевская |- | 2. || Икрянинская |- | 3. || Началовская |- | 4. || Чаганская |- | 5. || Царевская |- | colspan="2" | Енотаевский уезд |- | 1. || Болхунская |- | 2. || Золотухинская |- | 3. || Княжевская |- | 4. || Харабалинская |- | colspan="2" | Царевский уезд |- | 1. || Владимирская |- | 2. || Колобовская |- | 3. || Капустиноярская |- | 4. || Кисловская |- | 5. || Молчановская |- | 6. || Слободская |- | 7. || Николаевская |- | 8. || Солодовская |- | colspan="3" | Бөкей ордасы |- | || Части и округа |племена и роды: |- | 1. || Т[[арғын]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[байұлы]]([[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[жаппас]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[қызылқұрт]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Талов || [[байұлы]]([[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]], [[шеркеш]], [[беріш]], [[тана]], [[адай]], [[есентемір]], [[ысық]], [[масқар]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], қарақалпақ, [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]], [[тама]]), |- | 3. || Қалмақ || [[байұлы]]([[жаппас]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[есентемір]], [[ысық]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[адай]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[жетіру]]([[кердері]],[[табын]],[[тама]]) |- | 4. || Нарын || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 5. || Қамыс-Самар || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[беріш]], [[ысық]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 6. || 1 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[жаппас]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 7. || 2 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[беріш]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]], [[жаппас]], [[есентемір]], [[масқар]], [[адай]]), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |} == Қытай империясы == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстары |рулары |- | colspan="3" | [[Алтай аймағы]] |- | 1. || [[Сары (Албан)|сары]]сүмбе || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[жәдік]], [[шеруші]]) |- | 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[жәнтекей]]) |- | 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[Шұбарайғыр (ру)|шұбарайғыр]], [[жәнтекей]]), [[найман]]([[қожа]]мбет) |- | 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], меркіт, [[ителі]], [[жәнтекей]], қарақас) |- | 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[ителі]], меркіт), [[уақ]] |- | 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](қарақас, [[молқы]], [[Сарбас руы|сарбас]]) |- | 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[молқы]], қарақас, [[шеруші]]) |- | colspan="3" | [[Тарбағатай аймағы]] |- | 1. || [[Шәуешек]] || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Шағантоғай || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || Дөрбілжін|| [[найман]] |- | 4. || Қостолағай || [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Сауан || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Толы || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]] |- | 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || [[Албан руы|албан]], [[найман]] |- | 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 8. || Арасан || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || [[Бура (найман)|бура]]тал || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 10. || Жыңғылды, Цзин || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Үрімжі]] аймағы |- | 1. || Санжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 2. || Құтыби || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Сулай (Манас) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 4. || Жем[[Сары (Албан)|сары]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 6. || Шонжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Фукуан (Үшбөкен) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 8. || Мишуан (Шамды) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 9. || [[Үрімжі]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Ганьсу]] провинциясы |- | 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар ([[дулат]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[арғын]], [[қоңырат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген. |- | colspan="3" | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды. |} == Моңғолия == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | Моңғолия |- | || кошуны(нутуки) | рулар |- | 1. || [[шеруші]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[шеруші]]) |- | 2. || Ботакара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[жәнтекей]]) |- | 3. || [[молқы]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[молқы]]) |- | 4. || Қарақас || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:қарақас) |- | colspan="3" | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]] руынан. Кішкене болсын [[найман]]дар да, басқалар да бар. |- | colspan="3" | [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]]лер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазақ болыстары]] [[Санат:Қазақстанның болыстары]] 6r0vmqwkb1jdyanr6hak412h8mnbi30 3637291 3637284 2026-07-31T13:02:37Z Kaiyr 3134 3637291 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың "ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века" (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.<ref>{{кітап|ав[[Торы (ру)|торы]]= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |б[[асыл]]ым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}</ref> == [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Қарқаралы уезі]] |- | 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 82,7%(майқы, бошан, қамбар), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[Керей (тайпа)|керей]] ([[Абақ Керей|абақ]]: [[жастабан]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[табын]], [[телеу]], [[тама]]), [[алшын]], |- | 2. || Темірші|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар); [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[қоңырат]], [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[үйсін]]? |- | 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 94,2%([[шұбыртпалы]], бошан); [[уақ]] |- | 4. || Абыралы|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас, қамбар), [[қуандық]](алтай), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]; [[төре]] , [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қыпшақ]] |- | 5. || [[Сары (Албан)|сары]]тау || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 6. || Қу|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан), [[тарақты]]; [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 95,0+%(бошан), [[тарақты]]; [[үйсін]]? |- | 8. || Кент || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[уақ]]([[сіргелі]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[найман]]([[көкжарлы]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || Едірей || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 10. || Қотанбұлақ || [[арғын]]([[тобықты]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]] |- | 11. || Берікқара || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[қуандық]](алтай, темеш); [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[садыр]]), [[жалайыр]], [[жетіру]] ([[тама]], [[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]](накыс) |- | 12. || Бөрілі || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](жалықпас, бошан) |- | 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 97,7% (майқы, бошан); [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 14. || Шұбартау|| [[арғын]]: [[қуандық]](алтай), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]; [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]](саяк), [[төлеңгіт]] |- | 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 98,1% (бошан); [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Дегелең|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, майқы), [[тобықты]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[тарақты]]; [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қожа]] |- | 17. || [[Ақсары (ру)|ақсары]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар), [[қуандық]](алтай, темеш), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]; [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Балқаш|| [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 19. || Ақбота|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]]; [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 20. || Дағандел|| [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[тарақты]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]], [[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[садыр]]) |- | colspan="3" | [[Семей уезі]] |- | 1. || Кеңтүбек || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[уақ]] |- | 2. || Айғыржал || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[уақ]], [[төре]], [[арғын]]([[бәсентиін]]) |- | 3. || Семізтау || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]] |- | 4. || Қоқан|| [[уақ]], [[арғын]]([[тобықты]], [[қуандық]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], …) |- | 5. || Аршалы || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[көкжарлы]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Шаған || [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 7. || Бұғылы || [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 8. || Шыңғыс || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 9. || Мұқыр || [[арғын]]([[тобықты]]), [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Енрікей || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[қожа]], [[шанышқылы]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Қандығатай || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], |- | 12. || Қызылмола? || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]]), |- | 13. || Делбегетей || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 14. || Сейтен || [[уақ]]([[жансары]], [[бидалы]], [[шоға]],…) [[найман]], [[қожа]] [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]],…), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 15. || Малыбай || [[уақ]]([[жансары]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]…) |- | 16. || Бесқарағай || [[уақ]], [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[ергенекті]], [[саржомарт]]), [[шанышқылы]], [[қожа]] |- | 17. || Александров || [[арғын]], [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 18. || Аққұм || [[уақ]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],…), [[жетіру]]([[табын]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]]) |- | 19. || Белағаш || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],.), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | [[Өскемен уезі]] |- | 1. || Шар || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[саржомарт]]), [[қыпшақ]] |- | 2. || Сұлу[[Сары (Албан)|сары]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 3. || Қалба || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[саржомарт]]) |- | 4. || Айыртау || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 5. || Ұлан || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[төлеңгіт]] |- | 6. || Себін || [[найман]]([[саржомарт]], [[қаракерей]], [[көкжарлы]]) |- | 7. || Т[[арғын]] || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 8. || Құлұжүн || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[көкжарлы]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Күршім || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Бура (найман)|бура]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Үркер || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]],) [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 11. || Алтай || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]) |- | 12. || Шанғыстай|| [[найман]] ([[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]) |- | 13. || Нарым || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | colspan="3" | [[Павлодар уезі]] |- | 1. || Ақкелін || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 2. || Ақкөл || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[шегендік]]), [[төре]], [[уақ]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]]) |- | 3. || Ақбеттау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]], [[шегендік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[уақ]] |- | 4. || Ақсу || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]] |- | 5. || Алқакөл|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Алтыбай || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]) [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]]) |- | 7. || Атакөз || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 8. || Баянауыл || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | 9. || Далба || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]) |- | 10. || Қарамола || [[арғын]]([[бегендік]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 11. || Қызылағаш || [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қызылтау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[шегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 13. || Маралды || [[арғын]]([[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 14. || Теренкөл|| [[уақ]](абырай, әжібек, [[шоға]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[бәсентиін]], [[бегендік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 15. || Ұрық|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[тарақты]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 16. || Шақшан || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | colspan="3" | [[Зайсан уезі]] |- | 1. || Қалжыр || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]] |- | 2. || Майтерек || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[қожа]], [[шанышқылы]], |- | 3. || Қара Ертіс || [[найман]]([[төртуыл]]) |- | 4. || Кендірлік || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[найман]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 5. || Маңырақ || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], туркпен, [[алшын]]? |- | 6. || Шілікті || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 7. || Шорғын || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 8. || Терісайрық || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]] |- | 9. || Хабар асу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Құмкөл|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 11. || Базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Нарын || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 13. || Қарабөген || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Лабы || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 15. || Богасов || [[найман]]([[қаракерей]]), [[шанышқылы]] |- | 16. || Өкпекті || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[төре]], [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, калмак, [[Қырғыз руы|қырғыз]], сарт, [[қожа]] |- | 17. || Баспан-базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |} == [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Лепсі уезі]] |- | 1. || Ақшәулі || [[найман]] ([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[қожа]] [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[үйсін]]([[ошақты]])? |- | 2. || Аягөз|| [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 3. || Арғанаты || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 4. || Тауқұм Балқаш || [[найман]]([[қаракерей]]), [[арғын]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || [[Мырза руы|мырза]]тай-Қарасу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 6. || Үржар|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 7. || Барлық || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 8. || Еміл || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Алакөл || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Шарбақты || [[найман]]([[қаракерей]]),[[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Мақаншы-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қоңырат]], [[уақ]], [[жалайыр]] |- | 12. || Балқаш-Лепсі || [[найман]]([[садыр]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]] |- | 13. || Қысқаш-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Мәмбетай-Қысқаш || [[найман]]([[садыр]], [[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Батыс Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]]), [[уақ]], [[төре]], [[қыпшақ]] |- | 17. || Каракольская || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | colspan="3" | [[Пішпек уезі]] |- | 1. || [[жаныс]] || [[дулат]]([[жаныс]]), [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[сіргелі]]([[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]) |- | 2. || Чумышевская || [[дулат]] ([[ботпай]]) |- | 3. || Шығыс Ырғайты|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 4. || Қалғұты || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 5. || Жыланкөз || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[шапырашты]] |- | 6. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 7. || Қыбырай || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 8. || Жаңа-Шу || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 9. || Шу || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 10. || [[сиқым]] || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || [[дулат]] || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]) |- | 12. || Көкірек || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]], [[сиқым]]) |- | 13. || Қарабұлақ || [[шапырашты]]([[есқожа]]) |- | 14. || Сұқылық || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 15. || Сусамыр || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 16. || Қара[[Балта руы|балта]]|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || [[ысық]]-Ата || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 18. || [[Сары (Албан)|сары]]бағыш || [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Қапал уезі]] |- | 1. || Басқан-Сарқанд || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Төменгі-Ақсу|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қыпшақ]], [[арғын]] |- | 3. || Таулы-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 4. || Бүйен-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 5. || [[балғалы]] || [[жалайыр]]([[балғалы]], [[байшегір]], [[қайшылы]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[ысты]] |- | 6. || Чолаковская || [[жалайыр]]([[ақбұйым]], [[қарашапан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] , торкпен, [[найман]], [[уақ]] |- | 7. || [[андас]] || [[жалайыр]]([[андас]], [[орақты]]) |- | 8. || [[Таз руы|таз]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[сыпатай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Алтын руы|алтын]]емел|| [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, [[арғын]], [[жалайыр]], [[найман]], [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[суан]], [[Албан руы|албан]], |- | 11. || Төменгі-Қаратал|| [[жалайыр]]([[андас]], [[Күшік руы|күшік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[ысты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[алшын]]? |- | 12. || Таулы-[[жалайыр]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[андас]], [[сыпатай]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 13. || Жоғары-Қаратал|| [[жалайыр]]([[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[Мырза руы|мырза]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[шапырашты]], [[ысты]] |- | 14. || [[Сары (Албан)|сары]]тау|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Арасан || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], қарақалпақ, [[қыпшақ]] |- | 16. || Күлдей-Жұмай || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 17. || Ак-ичкинская || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 18. || [[Мырза руы|мырза]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[андас]]), [[арғын]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || [[сыпатай]] || [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[сыпатай]]) |- | 20. || Ши || [[жалайыр]]([[андас]], [[қарашапан]], [[Қалпе руы|қалпе]], [[орақты]]) |- | 21. || Южно-прибалхашская || [[жалайыр]]([[арықтыным]], [[байшегір]]), [[дулат]], [[төре]], [[сіргелі]] |- | 22. || [[Күшік руы|күшік]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[орақты]], [[сыпатай]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]] |- | 23. || Бүйен-Қоянды|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шапырашты]], [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Жаркент уезі]] |- | 1. || Иванов || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: досалы, [[шоған]]) |- | 2. || Құрман || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 3. || Шелек || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қызылбөрік]]) |- | 4. || Торайғыр || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 5. || Меркі || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 6. || [[алжан]] || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[алжан]]) |- | 7. || Кеген || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[алжан]], айт) |- | 8. || Айт || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт) |- | 9. || Бөдеті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[қалжан]]) |- | 10. || Қожмамбет|| [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:қожбанбет) |- | 11. || [[қоңырбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]]) |- | 12. || [[Сары (Албан)|сары]]-тоғай || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт) |- | 13. || [[Бура (найман)|бура]]қожыр || [[суан]]([[тоқарыстан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[уақ]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]] |- | 14. || Тугурекская || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: айт; [[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]], [[қызылбөрік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Тұрдымбет || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 16. || [[тоқарыстан]] || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 17. || [[байтүгей]]|| [[суан]]([[байтүгей]]) |- | colspan="3" | [[Верный уезі]] |- | 1. || Шығыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[шапырашты]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 2. || Батыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]]), [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[шапырашты]]([[асыл]]) |- | 3. || Үлкен Алматы || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]) |- | 4. || Кіші Алматы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[есқожа]], [[асыл]]) |- | 5. || Шамалған||[[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[ботпай]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]]), [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 6. || [[қызылбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 7. || Сөгіті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 8. || Бақай || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), |- | 9. || Түрген|| [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]], [[есқожа]]), [[дулат]]([[ботпай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || [[шапырашты]] || [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]], [[екей]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]) |- | 11. || Жайылмыш || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]), [[шапырашты]]([[айқым]]), |- | 12. || Қарғалы|| [[шапырашты]]([[айқым]]) |- | 13. || [[ұзын]]ағаш || [[шапырашты]]([[екей]], [[айқым]], [[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 14. || Шығыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 15. || Батыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[ысты]] |- | 16. || Тай[[Торы (ру)|торы]] || [[шапырашты]](емыл), [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || Ырғайты || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[андас]]), [[шапырашты]]([[шыбыл]]) |- | 18. || Қордай || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 19. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[қоңырат]]([[құлшығаш]]) |- | 20. || Күрті || [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]]) |- | 21. || Мойынқұм|| [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]]([[қалша]]) |- | 22. || [[Сары (Албан)|сары]]тауқұм || [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]](жакып), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](караманас), [[шанышқылы]](саңырау) [[жалайыр]]([[Қалпе руы|қалпе]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[дулат]]([[ботпай]], [[шымыр]], [[жаныс]]), [[шақшам]], [[ысты]] |- | 23. || Төменгі Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 24. || Жаңа Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[жалайыр]]([[байшегір]]) |} == [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақмола уезі]] |- | 1. || Ақтау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]], [[қоңырат]], [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 2. || Спасск || [[арғын]]([[қуандық]]:алтай), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Нұра|| [[арғын]]([[қуандық]]:темеш, бөрші; [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ақмола|| [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], [[Торы (ру)|торы]]), [[арғын]]([[қуандық]]: алтай, қарпық, темеш; [[бегендік]]; [[атығай]]; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[тарақты]]; [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]]) |- | 5. || Моншақты || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[арғын]]([[бегендік]]), [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], |- | 6. || Қызыл-Топырақ || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], тезегай), [[уақ]] |- | 7. || Есіл || [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[арғын]]([[атығай]]; [[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[шегендік]], [[бегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]];), [[найман]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Қарағаш|| [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[найман]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 10. || Нілді|| [[арғын]]([[қуандық]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 11. || Қоржынкөл|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Ортау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай) |- | 13. || Жыланды|| [[арғын]]([[қуандық]]:қарпық; [[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]) |- | 14. || Ереймен|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Атасу|| [[арғын]]([[қуандық]]: алтай) |- | 16. || Сораң|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]) |- | 17. || Мұңлы || [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 18. || Қорғалжын|| [[арғын]]([[қуандық]],[[тарақты]]) |- | 19. || Шу|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]өзен|| [[арғын]]([[тарақты]], [[қуандық]]) |- | colspan="3" | [[Омбы уезі]] |- | 1. || Черлакская || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[төре]],[[төлеңгіт]] |- | 2. || Покров || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) [[арғын]]([[атығай]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[шегендік]]) |- | 3. || Омбы || [[арғын]]([[атығай]], бағыс, баба, матей, булек, шага; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[қожа]] |- | 4. || Қорған|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[арғын]]([[атығай]]), [[қожа]], калмак |- | 5. || Николаев || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | colspan="3" | [[Көкшетау уезі]] |- | 1. || Шалқар|| [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Мезгіл || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], қарақалпақ |- | 3. || Көкшетау|| [[арғын]]([[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 4. || Восточная || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], қарақалпақ, [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[жалайыр]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[шапырашты]], [[төре]], [[дулат]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]], [[арғын]]([[атығай]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Карачинская || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 7. || Зеренді || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қуандық]]), [[уақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 8. || Жыланды || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]) |- | 9. || Айыртау ||[[арғын]]([[атығай]], [[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[шымыр]]) |- | colspan="3" |[[Атбасар уезі]] |- | 1. || Ұлытау|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 2. || Атбасар || [[арғын]]([[бегендік]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[қуандық]], [[тобықты]], [[шегендік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 3. || Теңіз|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 4. || Терісаққан|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[қожа]] |- | 5. || Кзылкульская || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 6. || Кентубекская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[тарақты]]) |- | 7. || Жарқайын|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]], [[көкжарлы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қожа]] |- | 8. || Кеңгір|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 9. || Кумконырская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]] |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]су || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[қожа]] |- | 11. || Жезді|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 12. || Айнакөл || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Петропавл уезі]] |- | 1. || Станов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[сибан]], тезегай, [[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], еменалы), [[уақ]]([[шоға]]), [[арғын]]([[атығай]]) |- | 2. || Преснов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[сибан]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], тезегай), [[уақ]]([[сарман]], [[шоға]], [[бидалы]], [[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Құсмұрын || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[сибан]]), [[уақ]]([[бидалы]], [[жансары]], баржақсы, еренші) |- | 4. || Пресногорьков || [[Керей (тайпа)|керей]]([[сибан]]), [[уақ]]([[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы),[[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || Полуденская || [[арғын]](дәуіт:баба, құдайберді-бәйімбет; [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 6. || Тайынша || [[арғын]](дәуіт:бабасан, [[атығай]]) |- | 7. || Петропавлов || [[арғын]](дәуіт:құдайберді-бәйімбет, койлы-[[атығай]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Средняя || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]](торайғыр, [[бұлтың]]) |} == [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақтөбе уезі]] |- | 1. || Бес[[тама]]қ || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |- | 2. || Бөрте || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төре]], [[уақ]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[төртқара]], [[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), баулы([[Алаша (ру)|алаша]]), [[қожа]] |- | 3. || Елек || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 4. || Қарақобда || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Қобда || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 6. || Бөрлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]]), [[қожа]] |- | 7. || Қаратоғай || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 8. || Тұзтөбе || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]]), [[уақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 9. || Ойсылқара || [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]],), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || Ақтөбе || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[уақ]], [[төре]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]]), [[төлеңгіт]], |- | 11. || Теректі || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), [[төре]], [[қожа]] [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[шекті]]), |- | 12. || Аралтөбе || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | colspan="3" | [[Торғай уезі]] |- | 1. || 1 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || 2 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 3. || Тосын || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]) |- | 4. || Майқара, Майқарау || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 5. || Шұбалаң || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 6. || Қарақоға || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 7. || [[Сары (Албан)|сары]]қопа || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[ұзын]]), [[арғын]](ермен, дәуіт) |- | 8. || Қараторғай || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 9. || [[Сары (Албан)|сары]]торғай || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], торайғыр, [[ұзын]]) |- | 10. || Аққұм || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 11. || Қайдауыл || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[ұзын]], торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]) [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қызылжыңғыл || [[қыпшақ]](торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Ырғыз уезі]] |- | 1. || Талдық || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:малатау) |- | 2. || Бақсай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 3. || Қызылжар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 4. || Аманкөл || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 5. || Кенжеғара || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 6. || Тәуіп || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 7. || Теректі || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 8. || Толағай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Темірастау || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 10. || Қарасай || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 12. || Қабырға || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шекті]]) |- | 13. || Ордақонған || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 14. || [[Құлан қыпшақ|құлан]]ды || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[уақ]] |- | colspan="3" | [[Қос[[тана]]й уезі]] |- | 1. || Меңдіқара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[тана]]т, [[Балта руы|балта]], тезегай), [[төре]] |- | 2. || Кеңарал || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр, [[ұзын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Обаған || [[арғын]](ермен:шағыр), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Арақарағай || [[қыпшақ]](торайғыр, [[ұзын]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]] |- | 5. || [[Қарабалық руы|қарабалық]] || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[бұлтың]], торайғыр, [[ұзын]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[қожа]] |- | 6. || Аманқарағай || [[арғын]]([[бәсентиін]], ермен :шағыр), [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Дәмбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[байұлы]]([[жаппас]]) [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]) |- | 8. || Бестөбе || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[тама]]), [[шанышқылы]], [[үйсін]]? |- | 9. || Жітіқара || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]]) |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]ой || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[арғын]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[табын]]) |- | 11. || Құмақ || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |- | 12. || Шұбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[арғын]](ермен : қырықмылтық), [[қожа]] |- | 13. || Желқуар || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 14. || [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]] || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |} == [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | [[Орал уезі]] |- | 1. || Соболев || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 2. || Красноуметская || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 3. || Благодарнов || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Мустаевская || [[жетіру]]([[табын]]),… |- | 5. || Мухрановская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | 6. || Кирсановская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 7. || Рубежинская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 8. || Теректі || [[жетіру]]([[кердері]]),… |- | 9. || Қароба|| [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Бөрлі|| [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 11. || Шыңғырлау|| [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қарашығанақ || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[ысық]]) |- | 13. || Жымпиты|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 14. || Шілік || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Қарағаш || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 16. || Круглоозерновская || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]),… |- | 17. || Каменская || [[байұлы]]([[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]) |- | 18. || Шежін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[ысық]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 19. || Жиренқопа || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 20. || Шіжерті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[масқар]], [[тана]]) |- | 21. || Иіртек || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]),… |- | 22. || Студеновская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | colspan="3" |[[Гурьев уезі]] |- | 1. || Тайсойған || [[байұлы]]([[адай]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 2. || Қызылқоға || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[адай]]) |- | 3. || Кермеқас || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]]) |- | 4. || Қарабау|| [[байұлы]]([[беріш]], [[есентемір]]) |- | 5. || Есбол || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 6. || Сімбірті || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 7. || Гурьев || [[байұлы]]([[шеркеш]]) |- | 8. || Қаратөбе || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]]) |- | 9. || Былан || [[байұлы]]([[ысық]], [[шеркеш]]) |- | 10. || Қарабайлы || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 11. || Жаршық|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[қожа]] |- | 12. || Ембі || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 13 || Ақбас|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[шеркеш]]) |- | 14. || Ембі-Атырау || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 15. || Қарашағыр || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 16. || Ақжал || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 17. || Бестөбе || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 18. || Кулагинская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 19. || Орловская || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 20. || Жаманқала || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 21. || Сарайшық || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[беріш]]) |- | colspan="3" | [[Ілбішін уезі]] |- | 1. || Шаған || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 2. || Скворкин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]]… |- | 3. || Бударин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]] |- | 4. || Жұбанышкөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]], [[табын]]) |- | 5. || Өріктікөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 6. || Ілбішін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[жетіру]]([[кердері]]),…. |- | 7. || Шалқар|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 8. || Мерген || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]]),… |- | 9. || Қарасу || [[байұлы]]([[байбақты]]) |- | 10. || Мәтеш || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[есентемір]]) |- | 11. || Қурайлы || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 12. || Өлеңті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[төре]] |- | 13. || Бұлдырты || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[масқар]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Қалдығайты || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |- | 15. || Сабынкөл || [[байұлы]]([[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 16. || Соналы || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]) |- | 17. || Сламихин || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]], [[тана]], [[ысық]]) |- | 18. || Карманов || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 19. || Сахарнов || [[байұлы]]([[тана]], [[байбақты]]) |- | 20. || Глиненская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 21. || Калмыков || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]])… |- | 22. || Индер || [[байұлы]]([[масқар]], [[беріш]], [[тана]], [[шеркеш]], [[қызылқұрт]]) |- | 23. || Қаракөл || [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 24. || Қызылжар || [[байұлы]]([[тана]]) |- | 25. || Жақсыбай || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[ысық]]), [[төре]] |- | colspan="3" | [[Темір уезі]] |- | 1. || Қарағанды|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Қиыл-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[қыпшақ]] |- | 3. || Қайыңды || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 4. || Жетікөл|| [[байұлы]]([[ысық]], [[тана]], [[қызылқұрт]]) |- | 5. || Қазыбек || [[байұлы]]([[ысық]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[тана]]) |- | 6. || Ойыл|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 7. || Құмды-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Қалмаққырған || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 9. || Жиделі-Сағыз || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 10. || Темір-Орқаш || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Ембі-Темір || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 12. || Ембі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 13. || Оймауыт-Желтау || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 14. || Доңызтау-Аққолқын|| [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Ұлысам || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 16. || Қошқарата|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 17. || Сам-[[Матай (ру бірлестігі)|матай]]|| [[жетіру]]([[табын]]) |} == [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]== {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Маңғыстау уезі]] |- | 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| [[байұлы]]:[[адай]](мұңал), [[беріш]](күлкеш) |- | 8. || Түрікмен[[адай]] || [[байұлы]]:[[адай]](қосай, құнанорыс, тобыш) |- | 9. || Түрікмен|| [[байұлы]]:[[адай]] |- | 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | Темір уезі |- | 1. || [[Бірінші [[адай]] болысы|1 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](балықшы) |- | 2. || [[Екінші [[адай]] болысы|2 [[адай]] болысы]]|| [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 3. || [[ Үшінші [[адай]] болысы|3 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде. |- | colspan="3" | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[қожа]]. [[табын]]цы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря. |- | colspan="3" | Красноводский уезд Волости и приставства |- | 1. || [[Төртінші [[адай]] болысы|4 [[адай]] ]] (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]](қосай) |- | 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || [[байұлы]]:[[адай]] . |- | colspan="3" | Мерв уезі |- | 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || [[байұлы]]:[[адай]] |- | colspan="3" | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году. |} == [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Әулиеата уезі]] |- | 1. || [[ошақты]] || [[ошақты]] ([[тасжүрек]], аталық, қоңыр), [[шапырашты]] ([[шыбыл]]) |- | 2. || [[арғын]] || [[арғын]]ы:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[шұбыртпалы]], бошан, майқы), [[бәсентиін]] |- | 3. || Аққолтық || [[дулат]] ([[шымыр]]) |- | 4. || [[Ойық руы|ойық]] || [[ысты]] ([[Ойық руы|ойық]]) |- | 5. || Шу || [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 6. || Ағашақ || [[жалайыр]] ([[Қалпе руы|қалпе]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[дулат]] ([[шымыр]], [[ботпай]]) [[шапырашты]]([[шыбыл]], [[айқым]], [[екей]]), [[арғын]] |- | 7. || Ашы || [[дулат]]([[шымыр]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[қыпшақ]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 8. || Аспара || [[дулат]]([[ботпай]]), [[шақшам]] |- | 9. || Асы || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]] [[шақшам]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[ошақты]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 10. || Билікөл || [[дулат]] ([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]), [[сіргелі]] |- | 11. || Ботамойнақ-Алмалы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[шапырашты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Мақпал || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 13. || Талас || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[қыпшақ]] |- | 14. || Тастөбе || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[қоңырат]]([[көтенші]]) |- | 15. || Қар[[Абақ Керей|абақ]]ыр || [[дулат]]([[жаныс]]), [[төре]] |- | 16. || Қарақыстақ || [[дулат]]([[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[төре]], [[ошақты]] |- | 17. || Көшеней || [[дулат]]([[шымыр]]) |- | 18. || Күйік || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](енке), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 19. || Қорағаты || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 20. || Үшқорған || [[дулат]], [[жетіру]]([[тама]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 21. || Құмарық || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[сіргелі]] |- | 22. || Чонгурская || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[төре]], |- | colspan="3" | [[Шымкент уезі]] |- | 1. || Жаңасу|| [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])? |- | 2. || Жылыбұлақ || [[сіргелі]] ([[қайшылы]], [[тутаңбалы]], [[көңірдек]], шалдар,..), [[дулат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 3. || Қаракөл || [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]] |- | 4. || Құршу|| [[жетіру]]([[тама]]:әліп), [[арғын]]([[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Шу || [[жетіру]]([[тама]]:әліп, жоғы, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:лез), [[байұлы]]([[шеркеш]]:қосым), |- | 6. || Қаратау || [[қоңырат]]([[божбан]], жаманбай, [[алғи]]), [[дулат]]([[ботпай]]) [[арғын]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 7. || Машат || [[дулат]] ([[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 8. || Қарамұрт || [[дулат]]([[сиқым]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[сіргелі]], [[ысты]], [[арғын]], [[ошақты]], [[шапырашты]]([[екей]], [[есқожа]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]], |- | 9. || Майлыкент || [[дулат]]([[шымыр]], [[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[көңірдек]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 10. || Қошқарата|| [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[тутаңбалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 11. || Арыс || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[Албан руы|албан]], [[сіргелі]] |- | 12. || Арыстанды || [[ысты]]([[тілік]], [[Ойық руы|ойық]] ), [[сіргелі]] |- | 13. || Түлкібас || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], ботбай, [[шымыр]]), [[шанышқылы]](дархан, [[саңырау]], күрпік), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](оңбай), [[шапырашты]], [[сіргелі]] |- | 14. || Боралдай || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[Албан руы|албан]] |- | 15. || Бадам || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[сіргелі]], [[төре]] |- | 16. || Қазығұрт|| [[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 17. || Ақтөбе || [[қоңырат]](құрбан, [[Жетімдер руы|жетімдер]]), [[найман]], |- | 18. || Көкшеқұм || [[қоңырат]]([[саңғыл]] , [[маңғытай]] ), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || Шілік || [[қоңырат]], [[қыпшақ]] , [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]бұлақ || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]) |- | 21. || Шағатай || [[қоңырат]]([[божбан]], [[маңғытай]] ), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 22. || Ақтас || [[сіргелі]], [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 23. || Байырқұм || [[қоңырат]]([[Байлар-Жандар|жандар]]) |- | 24. || Шаян|| [[сіргелі]](қарабатыр, шалдар, [[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 25. || Хантағы || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[арғын]]([[қуандық]]) |- | 26. || [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]қора || [[қоңырат]]([[Жетімдер руы|жетімдер]], [[саңғыл]] , [[маңғытай]] , [[божбан]]) |- | 27. || Бөржар || [[қоңырат]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) [[найман]]([[балталы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 28. || [[Сары (Албан)|сары]]көл || [[қоңырат]]([[Байлар-Жандар|жандар]], [[құлшығаш]], [[Оразкелді (Қоңырат)|оразгелді]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 29. || Сырдария || [[қоңырат]]([[Байлар-Жандар|байлар]]), [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 30. || Бөген || [[сіргелі]]([[Байыл|байлы]]), [[ошақты]], [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[жалайыр]], [[ысты]] |- | colspan="3" | [[Қазалы уезі]] |- | 1. || Аққыр|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]) |- | 2. || Ақшатау || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]]) |- | 3. || Ақтоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 4. || Ақтөбе || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]) |- | 5. || Жамансыр || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[арғын]], [[төре]] |- | 6. || Заңғар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 7. || Қалымбас || [[әлімұлы]] ([[қарасақал]], [[төртқара]]), [[қожа]] |- | 8. || Қарабастоғай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]] ), [[қожа]] |- | 9. || Қаракөл|| [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[төртқара]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 10. || Қармақшы || [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қыпшақ]], [[арғын]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[қожа]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қуандария || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]) |- | 13. || Көшербай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 14. || Мақпал || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]])? |- | 15. || Райым || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || [[Сары (Албан)|сары]]тоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 17. || Шыбынды || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]], [[төртқара]]) |- | 18. || Қорғаншы || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[төртқара]], [[шекті]]), [[жалайыр]] |- | colspan="3" | [[Перовск уезі]] |- | 1. || Айнакөл || [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Аламесек || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 3. || Байзақ || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Головачев || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 5. || Гродеков || [[қыпшақ]] |- | 6. || Жөлек || [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[қожа]] |- | 8. || Қараөзек || [[арғын]], [[найман]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жалайыр]], [[дулат]] |- | 9. || Кеңтүп || [[байұлы]]([[жаппас]]), [[қожа]] |- | 10. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 11. || Көткеншек || [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ( [[шөмекей]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), |- | 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || [[жетіру]]( [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 13. || Маслов || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Приречная || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[қыпшақ]], [[сунақ]] |- | 15. || Сауран || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 16. || Скобелев || [[найман]], [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 17. || Телікөл || [[найман]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Царская || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 19. || Шаған || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[ысық]], [[шеркеш]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]), бақтияр? |- | 20. || Жаңақорған || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[сунақ]], [[қожа]], [[арғын]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | colspan="3" | [[Ташкент уезі]] |- | 1. || Жетісу || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 2. || Ақжар || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[арғын]], [[дулат]], [[қожа]], [[қоңырат]] [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 3. || [[Алтын руы|алтын]] || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], қарақалпақ, [[ысты]], [[найман]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), маңғыт, [[төре]], [[Қияттар|қият]] |- | 4. || Болат || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қожа]], [[төре]] |- | 5. || Ниязбек || [[шанышқылы]], [[қыпшақ]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[ысты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[дүрмен]] |- | 6. || Шыназ || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]), [[шанышқылы]], [[дулат]], [[қожа]], [[найман]]([[балғалы]]), [[шақшам]], [[сіргелі]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қоңырат]], маңғыт, [[қатаған]], [[құрама]] |- | 7. || '''Ескендір''' || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]] |- | 8. || Қосқорған || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[дулат]], [[қоңырат]], [[шақшам]] |- | 9. || Жетікент || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]] |- | 10. || Зеңгіата|| [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[жалайыр]],… |- | 11. || Қытай-төбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Жалелтөбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]] |- | 13. || Ғайып-төбе || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[найман]]([[балғалы]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 14. || Тойтөбе || [[шанышқылы]], [[арғын]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ысты]], [[дулат]], [[жалайыр]], [[шапырашты]], [[қожа]] |- | 15. || '''Османата''' || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]), [[шақшам]] |- | 16. || Майдантал || [[шанышқылы]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[тама]]), [[сіргелі]], [[байұлы]]([[адай]]), [[ошақты]] |- | 17. || Кенжеғали|| [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]… |- | 18. || Піскент || [[қоңырат]], [[сіргелі]] |- | 19. || Аққорған || [[қожа]], [[жалайыр]], [[найман]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), |- | 20. || Кәріз || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[құрама]] |- | 21. || Бөке || [[жалайыр]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]), [[қоңырат]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), |- | 22. || Жаушықұм|| [[қоңырат]], [[дулат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 23. || Шарапхана || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[қоңырат]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[суан]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | colspan="3" | [[Әмудария бөлімі]] |- | 1. || Бесжап || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | 2. || Дәуқара || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]], [[қарасақал]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 3. || Ишимская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 4. || Кегейлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[кенегес]], маңғыт |- | 5. || Көккөл || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 6. || Көкөзек || [[қыпшақ]] ([[Торы (ру)|торы]], ктай), [[қоңырат]] |- | 7. || [[қоңырат]] || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[жалайыр]] |- | 8. || Мыңбұлақ|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) [[жетіру]]([[тама]]), [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 9. || Наупыр || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]), [[қыпшақ]], [[найман]] |- | 10. || Нүкіс|| [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[қожа]], [[төре]] [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]), [[қыпшақ]], маңғыт |- | 11. || Талдық || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 12. || Тамды || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 13. || Шымбай || [[әлімұлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 14. || Жаңабазар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[кенегес]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 15. || Би-базар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]] |- | 16. || Шейх-Аббас-Уәли || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 17. || [[Сары (Албан)|сары]]би || [[жетіру]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 18. || Төрткөл|| [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 19. || Шорахан || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |} == [[Хиуа хандығы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |рулық құрамы |- | colspan="3" | [[Хиуа хандығы]] |- | 1. || Порсу || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 1. || [[қожа]]лы || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || [[қыпшақ]] || [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 3. || Қытай|| [[жетіру]]([[табын]]), |- | 4. || [[қоңырат]]|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]], ([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 5. || Шоманай|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 6. || Көне Үргеніш || [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], |- | 7. || Қият|| [[қоңырат]], [[әлімұлы]], [[байұлы]] |- | 8. || Гүрлен || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Маңғыт || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]] Ауғанстан : [[қатаған]], сарай………. |} == [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |ру құрамы |- | colspan="3" | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]] |- | 1. || Нұрата || [[арғын]], [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[адай]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]]), (кызылкумский кочевой район) [[жетіру]]([[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[кердері]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]],[[төртқара]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]]), [[қатаған]], [[жалайыр]], [[ошақты]] |- | 3. || Кермене || [[найман]], [[қатаған]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 4. || Бұқар|| маңғыт, [[қоңырат]], [[кенегес]], [[қатаған]], [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], сеид, [[жалайыр]], [[алшын]]?… |- | 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || [[дулат]](оймаут), маңғыт, [[кенегес]], [[найман]], [[қожа]], [[Қияттар|қият]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 6. || Куляб || [[қоңырат]], [[қатаған]], [[дулат]](оймаут) [[алшын]]?…. |- | 7. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], маңғыт, [[найман]], [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Кабадианское || [[қоңырат]], [[найман]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]])….. |- | 9. || Қатыршы || [[жалайыр]], [[найман]], [[арғын]], маңғыт |} == [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | [[Жызақ уезі]] |- | 1. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], [[арғын]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), [[қыпшақ]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]] |- | 2. || Қызылқұм || [[арғын]], [[жалайыр]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[шапырашты]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 3. || Атақорған || [[қоңырат]], [[арғын]]([[тарақты]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[қыпшақ]], [[көлеген]] |- | 4. || Фистаулинская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | 5. || Шардара|| [[қоңырат]],… |- | 6. || Синтаб || [[қоңырат]],… |- | 7. || Фарыш || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 8. || Богдан || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 9. || Көктөбе || [[қоңырат]], [[арғын]]… |- | 10. || Өзбек || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 11. || Жаңақорған || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Хожант уезі]] |- | 1. || Ержар || [[қоңырат]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Сабат || [[найман]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]) |- | 3. || Орал || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]) Қатта-қорган уезі |- | 1. || Төрткөл || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[шапырашты]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]] |- | 2. || Жарбасы || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |} == Тобольская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | волости || роды | |- | colspan="2" | Ишимский округ | |- | 1. || Беловская | rowspan="12" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Жиляковская |- | 3. || Ильинская |- | 4. || Каменская |- | 5. || Красноярская |- | 6. || Петуховская |- | 7. || Соколовская |- | 8. || Уктузская |- | 9. || Аулы в владельческих усадьбах |- | 10. || Теплодубравская |- | 11. || Частоозёрская |- | 12. || Утчанская |- | colspan="2" | Курганский округ | |- | 1. || Башкирская волость | rowspan="6" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] и [[жетіру]]. |- | 2. || Моршихинская |- | 3. || Куреинская |- | 4. || Плотниковская |- | 5. || Шмаковская |- | 6. || Нижнеалабужская |- | colspan="2" | Тюкалинский округ | |- | 1. || Драгунская | rowspan="14" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] және басқалар |- | 2. || Крупянская |- | 3. || Кулачинская |- | 4. || Любинская |- | 5. || Лузинская |- | 6. || Большепесчанская |- | 7. || Серебрянская |- | 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска |- | 9. || Еланская |- | 10. || Камышинская |- | 11. || Карасукская |- | 12. || Куликовская |- | 13. || Покровская |- | 14. || Поселения вдоль ж/д |- | || Тарский округ |[[Керей (тайпа)|керей]] |- | || Тюменский округ |[[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |} == Томская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Томский округ |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | Барнаульский округ |- | 1. || Александровская | rowspan="10" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Бурлинская |- | 3. || Белоярская |- | 4. || Карасукская |- | 5. || Касмалинская |- | 6. || Кулундинская |- | 7. || Нижнее-кулундинская |- | 8. || Лянинская |- | 9. || Покровская |- | 10. || Щадринская |- | colspan="3" | Бийский округ |- | 1. || 7 алтайских дючин || [[найман]] |- | 2. || Сарасинская управа || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || [[найман]]([[қожа]]мбет, [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 4. || Уймонская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 6. || Ануйская | rowspan="5" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 7. || Смоленская |- | 8. || Нижне-чарышская |- | 9. || Антоньевская |- | 10. || Чарышская |- | 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | colspan="3" | Каинский округ |- | 1. || Барабинская управа || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 2. || Казаткульская волость || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Юдинская волость || [[арғын]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Казанская волость || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Верхне-каинская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Верхне-омская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 7. || Вознесенская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" | Змеиногорский округ |- | 1. || Александровская || [[найман]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Верх-алейская || [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Ново-алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || Бобровская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Бухтарминская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]), |- | 7. || Верх-бухтарминская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[төртуыл]]) |- | 8. || Владимирская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || Змеиногорская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]..) |- | 10. || Зыряновская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 11. || Колывановская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 12. || Курьинская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 13. || Локтевская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])… |- | 14. || Нарымская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[төртуыл]]) |- | 15. || Покровская || [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[арғын]] |- | 16. || Риддерская || [[найман]] |- | 17. || Устькаменогорская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[арғын]] |- | 18. || Чарышская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 19. || Шелковниковская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[уақ]] |- | 20. || Новошульбинская || [[арғын]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 21. || Бель-агачская степь || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |} == Оренбургская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | Троицкий уезд |- | 1. || Кособродская || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[арғын]](қырықмылтық), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Ключевская || [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Нижнее-увельская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | Верхнеуральский уезд |- | 1. || Верхнеуральская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || Березинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Магнитная || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 4. || Великопетровская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 5. || Кизильская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]),… |- | 6. || Варшавская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Карагайская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[телеу]]),… |- | 8. || Николаевская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" |Орский уезд |- | 1. || Орская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || [[тана]]лыкская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Кваркенская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ильинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Гирьяльская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]], [[табын]]) |- | 6. || Воздвиженская || [[жетіру]], [[әлімұлы]] |- | colspan="3" | Челябинский уезд |- | 1. || Усть-уйская || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]]) |- | 2. || Звериноголовская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Кочердыкская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Каминская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Куртамышская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Становская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" |Оренбургский уезд |- | 1. || Богуславская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 2. || Павловская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]) |- | 3. || Оренбургская || [[жетіру]], [[әлімұлы]] |- | 4. || Татищевская || [[жетіру]]([[тама]]), [[әлімұлы]], [[уақ]] |- | 6. || Нижеозерская || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 7. || [[Бура (найман)|бура]]нная || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Илецкая || [[жетіру]]([[табын]]) |} == Самарская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Новоузенский уезд | rowspan="34" |[[байұлы]]([[жаппас]], [[байбақты]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[қызылқұрт]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]], [[табын]]),[[беріш]] [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]] және басқалар |- | 1. || Алекандровгайская |- | 2. || Новоузенская |- | 3. || Осиновогайская |- | 4. || Натальинская |- | 5. || Дергачевская |- | 6. || Малоузенская |- | 7. || Петропавловская |- | 8. || Николаевская |- | 9. || Савинская |- | 10. || Торгунская |- | 11. || Куриловская |- | 12. || Иловатая |- | 13. || Дьяковская |- | 14. || Моршанская |- | 15. || Нижнее-ерусланская |- | colspan="2" | Николаевский уезд |- | 1. || Нижнепокровская |- | 2. || Канаевская |- | 3. || Любицкая |- | 4. || Хлебновская |- | 5. || Большеглушицкая |- | 6. || Кузябаевская |- | 7. || Корнеевская |- | 8. || Каменосарминская |- | 9. || Балаковская |- | 10. || Селезнихинская |- | colspan="2" | Бузулукский уезд |- | 1. || Барановская |- | 2. || Матвеевская |- | 3. || Боголюбская |- | 4. || Богдановская |- | 5. || Покровская |- | 6. || Андреевская |} == Астраханская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Красноярский уезд | rowspan="26" |[[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]](почти все рода), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төлеңгіт]] және басқалар. |- | 1. || Никольская(Джамбай) |- | 2. || Разночинская |- | 3. || Петропавловская |- | 4. || Хожетаевская |- | 5. || Теплинская |- | colspan="2" | Астраханский уезд |- | 1. || Дмитриевская |- | 2. || Икрянинская |- | 3. || Началовская |- | 4. || Чаганская |- | 5. || Царевская |- | colspan="2" | Енотаевский уезд |- | 1. || Болхунская |- | 2. || Золотухинская |- | 3. || Княжевская |- | 4. || Харабалинская |- | colspan="2" | Царевский уезд |- | 1. || Владимирская |- | 2. || Колобовская |- | 3. || Капустиноярская |- | 4. || Кисловская |- | 5. || Молчановская |- | 6. || Слободская |- | 7. || Николаевская |- | 8. || Солодовская |- | colspan="3" | Бөкей ордасы |- | || Части и округа |племена и роды: |- | 1. || Т[[арғын]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[байұлы]]([[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[жаппас]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[қызылқұрт]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Талов || [[байұлы]]([[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]], [[шеркеш]], [[беріш]], [[тана]], [[адай]], [[есентемір]], [[ысық]], [[масқар]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], қарақалпақ, [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]], [[тама]]), |- | 3. || Қалмақ || [[байұлы]]([[жаппас]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[есентемір]], [[ысық]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[адай]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[жетіру]]([[кердері]],[[табын]],[[тама]]) |- | 4. || Нарын || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 5. || Қамыс-Самар || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[беріш]], [[ысық]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 6. || 1 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[жаппас]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 7. || 2 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[беріш]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]], [[жаппас]], [[есентемір]], [[масқар]], [[адай]]), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |} == Қытай империясы == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстары |рулары |- | colspan="3" | [[Алтай аймағы]] |- | 1. || [[Сары (Албан)|сары]]сүмбе || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[жәдік]], [[шеруші]]) |- | 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[жәнтекей]]) |- | 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[Шұбарайғыр (ру)|шұбарайғыр]], [[жәнтекей]]), [[найман]]([[қожа]]мбет) |- | 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[меркіт]], [[ителі]], [[жәнтекей]], қарақас) |- | 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[ителі]], меркіт), [[уақ]] |- | 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](қарақас, [[молқы]], [[Сарбас руы|сарбас]]) |- | 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[молқы]], қарақас, [[шеруші]]) |- | colspan="3" | [[Тарбағатай аймағы]] |- | 1. || [[Шәуешек]] || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Шағантоғай || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || Дөрбілжін|| [[найман]] |- | 4. || Қостолағай || [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Сауан || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Толы || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]] |- | 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || [[Албан руы|албан]], [[найман]] |- | 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 8. || Арасан || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || [[Бура (найман)|бура]]тал || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 10. || Жыңғылды, Цзин || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Үрімжі]] аймағы |- | 1. || Санжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 2. || Құтыби || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Сулай (Манас) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 4. || Жем[[Сары (Албан)|сары]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 6. || Шонжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Фукуан (Үшбөкен) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 8. || Мишуан (Шамды) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 9. || [[Үрімжі]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Ганьсу]] провинциясы |- | 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар ([[дулат]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[арғын]], [[қоңырат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген. |- | colspan="3" | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды. |} == Моңғолия == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | Моңғолия |- | || кошуны(нутуки) | рулар |- | 1. || [[шеруші]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[шеруші]]) |- | 2. || Ботакара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[жәнтекей]]) |- | 3. || [[молқы]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[молқы]]) |- | 4. || Қарақас || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:қарақас) |- | colspan="3" | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]] руынан. Кішкене болсын [[найман]]дар да, басқалар да бар. |- | colspan="3" | [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]]лер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазақ болыстары]] [[Санат:Қазақстанның болыстары]] qraaynm91hakauwf26go4dc5u5ju12h 3637292 3637291 2026-07-31T13:07:13Z Kaiyr 3134 3637292 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың "ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века" (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.<ref>{{кітап|ав[[Торы (ру)|торы]]= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |б[[асыл]]ым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}</ref> == [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Қарқаралы уезі]] |- | 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 82,7%(майқы, бошан, қамбар), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[Керей (тайпа)|керей]] ([[Абақ Керей|абақ]]: [[жастабан]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[табын]], [[телеу]], [[тама]]), [[алшын]], |- | 2. || Темірші|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар); [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[қоңырат]], [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[үйсін]]? |- | 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 94,2%([[шұбыртпалы]], бошан); [[уақ]] |- | 4. || Абыралы|| [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас, қамбар), [[қуандық]](алтай), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]; [[төре]] , [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қыпшақ]] |- | 5. || [[Сары (Албан)|сары]]тау || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 6. || Қу|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан), [[тарақты]]; [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 95,0+%(бошан), [[тарақты]]; [[үйсін]]? |- | 8. || Кент || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[уақ]]([[сіргелі]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[найман]]([[көкжарлы]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || Едірей || [[арғын]]:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан) |- | 10. || Қотанбұлақ || [[арғын]]([[тобықты]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]] |- | 11. || Берікқара || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с), [[қуандық]](алтай, темеш); [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[садыр]]), [[жалайыр]], [[жетіру]] ([[тама]], [[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]](накыс) |- | 12. || Бөрілі || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](жалықпас, бошан) |- | 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 97,7% (майқы, бошан); [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 14. || Шұбартау|| [[арғын]]: [[қуандық]](алтай), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]; [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]](саяқ), [[төлеңгіт]] |- | 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] 98,1% (бошан); [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Дегелең|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, майқы), [[тобықты]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[тарақты]]; [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](ырғақты), [[қожа]] |- | 17. || [[Ақсары (ру)|ақсары]]|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[тана]]с, бошан, қамбар), [[қуандық]](алтай, темеш), [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]; [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Балқаш|| [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 19. || Ақбота|| [[арғын]]: [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]](бошан, жалықпас), [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]]; [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 20. || Дағандел|| [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[тарақты]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]], [[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[садыр]]) |- | colspan="3" | [[Семей уезі]] |- | 1. || Кеңтүбек || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[уақ]] |- | 2. || Айғыржал || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[уақ]], [[төре]], [[арғын]]([[бәсентиін]]) |- | 3. || Семізтау || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]] |- | 4. || Қоқан|| [[уақ]], [[арғын]]([[тобықты]], [[қуандық]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], …) |- | 5. || Аршалы || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[көкжарлы]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Шаған || [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 7. || Бұғылы || [[арғын]]([[тобықты]]), [[төре]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 8. || Шыңғыс || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 9. || Мұқыр || [[арғын]]([[тобықты]]), [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Енрікей || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[қожа]], [[шанышқылы]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Қандығатай || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], |- | 12. || Қызылмола? || [[арғын]]([[тобықты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]]), |- | 13. || Делбегетей || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 14. || Сейтен || [[уақ]]([[жансары]], [[бидалы]], [[шоға]],…) [[найман]], [[қожа]] [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]],…), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 15. || Малыбай || [[уақ]]([[жансары]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]…) |- | 16. || Бесқарағай || [[уақ]], [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[ергенекті]], [[саржомарт]]), [[шанышқылы]], [[қожа]] |- | 17. || Александров || [[арғын]], [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 18. || Аққұм || [[уақ]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],…), [[жетіру]]([[табын]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[бәсентиін]]) |- | 19. || Белағаш || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]],.), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | [[Өскемен уезі]] |- | 1. || Шар || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[саржомарт]]), [[қыпшақ]] |- | 2. || Сұлу[[Сары (Албан)|сары]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 3. || Қалба || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[саржомарт]]) |- | 4. || Айыртау || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 5. || Ұлан || [[найман]]([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[төлеңгіт]] |- | 6. || Себін || [[найман]]([[саржомарт]], [[қаракерей]], [[көкжарлы]]) |- | 7. || Т[[арғын]] || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 8. || Құлұжүн || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[көкжарлы]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Күршім || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Бура (найман)|бура]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Үркер || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]],) [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 11. || Алтай || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]) |- | 12. || Шанғыстай|| [[найман]] ([[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]) |- | 13. || Нарым || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | colspan="3" | [[Павлодар уезі]] |- | 1. || Ақкелін || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 2. || Ақкөл || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[шегендік]]), [[төре]], [[уақ]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]]) |- | 3. || Ақбеттау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]], [[шегендік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[уақ]] |- | 4. || Ақсу || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]] |- | 5. || Алқакөл|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Алтыбай || [[арғын]]([[бәсентиін]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]) [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]]) |- | 7. || Атакөз || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 8. || Баянауыл || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | 9. || Далба || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]) |- | 10. || Қарамола || [[арғын]]([[бегендік]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 11. || Қызылағаш || [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қызылтау || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[шегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 13. || Маралды || [[арғын]]([[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 14. || Теренкөл|| [[уақ]](абырай, әжібек, [[шоға]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]), [[арғын]]([[бәсентиін]], [[бегендік]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) |- | 15. || Ұрық|| [[арғын]]([[бәсентиін]], [[тарақты]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 16. || Шақшан || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бәсентиін]]) |- | colspan="3" | [[Зайсан уезі]] |- | 1. || Қалжыр || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[төре]] |- | 2. || Майтерек || [[найман]]([[қаракерей]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[қожа]], [[шанышқылы]], |- | 3. || Қара Ертіс || [[найман]]([[төртуыл]]) |- | 4. || Кендірлік || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]), [[уақ]], [[найман]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 5. || Маңырақ || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], туркпен, [[алшын]]? |- | 6. || Шілікті || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 7. || Шорғын || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 8. || Терісайрық || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]] |- | 9. || Хабар асу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Құмкөл|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 11. || Базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Нарын || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]], [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 13. || Қарабөген || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Лабы || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 15. || Богасов || [[найман]]([[қаракерей]]), [[шанышқылы]] |- | 16. || Өкпекті || [[найман]]([[қаракерей]], [[Бура (найман)|бура]], [[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]]), [[төре]], [[арғын]]([[тобықты]], [[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, калмак, [[Қырғыз руы|қырғыз]], сарт, [[қожа]] |- | 17. || Баспан-базар || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |} == [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Лепсі уезі]] |- | 1. || Ақшәулі || [[найман]] ([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[қожа]] [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[үйсін]]([[ошақты]])? |- | 2. || Аягөз|| [[найман]]([[қаракерей]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қожа]] |- | 3. || Арғанаты || [[найман]]([[қаракерей]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[арғын]]([[тарақты]]) |- | 4. || Тауқұм Балқаш || [[найман]]([[қаракерей]]), [[арғын]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || [[Мырза руы|мырза]]тай-Қарасу || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 6. || Үржар|| [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 7. || Барлық || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 8. || Еміл || [[найман]]([[қаракерей]], [[төртуыл]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 9. || Алакөл || [[найман]]([[қаракерей]]) |- | 10. || Шарбақты || [[найман]]([[қаракерей]]),[[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Мақаншы-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қоңырат]], [[уақ]], [[жалайыр]] |- | 12. || Балқаш-Лепсі || [[найман]]([[садыр]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]] |- | 13. || Қысқаш-[[садыр]] || [[найман]]([[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 14. || Мәмбетай-Қысқаш || [[найман]]([[садыр]], [[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Батыс Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || Шынжылы || [[найман]]([[қаракерей]]), [[уақ]], [[төре]], [[қыпшақ]] |- | 17. || Каракольская || [[найман]]([[қаракерей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | colspan="3" | [[Пішпек уезі]] |- | 1. || [[жаныс]] || [[дулат]]([[жаныс]]), [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[сіргелі]]([[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]) |- | 2. || Чумышевская || [[дулат]] ([[ботпай]]) |- | 3. || Шығыс Ырғайты|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 4. || Қалғұты || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 5. || Жыланкөз || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[шапырашты]] |- | 6. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 7. || Қыбырай || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 8. || Жаңа-Шу || [[дулат]]([[ботпай]]) |- | 9. || Шу || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 10. || [[сиқым]] || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || [[дулат]] || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]) |- | 12. || Көкірек || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]], [[сиқым]]) |- | 13. || Қарабұлақ || [[шапырашты]]([[есқожа]]) |- | 14. || Сұқылық || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 15. || Сусамыр || [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 16. || Қара[[Балта руы|балта]]|| [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || [[ысық]]-Ата || [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 18. || [[Сары (Албан)|сары]]бағыш || [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Қапал уезі]] |- | 1. || Басқан-Сарқанд || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Төменгі-Ақсу|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қыпшақ]], [[арғын]] |- | 3. || Таулы-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 4. || Бүйен-Ақсу || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 5. || [[балғалы]] || [[жалайыр]]([[балғалы]], [[байшегір]], [[қайшылы]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[ысты]] |- | 6. || Чолаковская || [[жалайыр]]([[ақбұйым]], [[қарашапан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], түрікпен, [[найман]], [[уақ]] |- | 7. || [[андас]] || [[жалайыр]]([[андас]], [[орақты]]) |- | 8. || [[Таз руы|таз]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[сыпатай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Алтын руы|алтын]]емел|| [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](қаспан, қызыл, оңбай), түрікпен, қарақалпақ, маңғыт, [[арғын]], [[жалайыр]], [[найман]], [[төре]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[суан]], [[Албан руы|албан]], |- | 11. || Төменгі-Қаратал|| [[жалайыр]]([[андас]], [[Күшік руы|күшік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[ысты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]]), [[алшын]]? |- | 12. || Таулы-[[жалайыр]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[андас]], [[сыпатай]]), [[Албан руы|албан]], [[дулат]], [[шапырашты]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 13. || Жоғары-Қаратал|| [[жалайыр]]([[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[Мырза руы|мырза]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[ботпай]]), [[шапырашты]], [[ысты]] |- | 14. || [[Сары (Албан)|сары]]тау|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Арасан || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], қарақалпақ, [[қыпшақ]] |- | 16. || Күлдей-Жұмай || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 17. || Ак-ичкинская || [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]]) |- | 18. || [[Мырза руы|мырза]]|| [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[Сиыршы (ру)|сиыршы]], [[андас]]), [[арғын]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || [[сыпатай]] || [[жалайыр]]([[Мырза руы|мырза]], [[сыпатай]]) |- | 20. || Ши || [[жалайыр]]([[андас]], [[қарашапан]], [[Қалпе руы|қалпе]], [[орақты]]) |- | 21. || Южно-прибалхашская || [[жалайыр]]([[арықтыным]], [[байшегір]]), [[дулат]], [[төре]], [[сіргелі]] |- | 22. || [[Күшік руы|күшік]] || [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]], [[орақты]], [[сыпатай]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]] |- | 23. || Бүйен-Қоянды|| [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шапырашты]], [[арғын]] |- | colspan="3" | [[Жаркент уезі]] |- | 1. || Иванов || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: досалы, [[шоған]]) |- | 2. || Құрман || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 3. || Шелек || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қызылбөрік]]) |- | 4. || Торайғыр || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 5. || Меркі || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[Бозым (Ұлы жүз)|бозым]]) |- | 6. || [[алжан]] || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[алжан]]) |- | 7. || Кеген || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[алжан]],[[Айт руы|айт]]) |- | 8. ||[[Айт руы|айт]] || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:[[Айт руы|айт]]) |- | 9. || Бөдеті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]: [[сегізсары]], [[қалжан]]) |- | 10. || Қожмамбет|| [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:қожбанбет) |- | 11. || [[қоңырбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]]) |- | 12. || [[Сары (Албан)|сары]]-тоғай || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:[[Айт руы|айт]]) |- | 13. || [[Бура (найман)|бура]]қожыр || [[суан]]([[тоқарыстан]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[уақ]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]] |- | 14. || Тугурекская || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]:[[Айт руы|айт]]; [[шыбыл]]: [[қоңырбөрік]], [[қызылбөрік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Тұрдымбет || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 16. || [[тоқарыстан]] || [[суан]]([[тоқарыстан]]) |- | 17. || [[байтүгей]]|| [[суан]]([[байтүгей]]) |- | colspan="3" | [[Верный уезі]] |- | 1. || Шығыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[шапырашты]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 2. || Батыс-Талғар|| [[дулат]]([[жаныс]]), [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[шапырашты]]([[асыл]]) |- | 3. || Үлкен Алматы || [[дулат]]([[жаныс]], [[ботпай]], [[шымыр]]) |- | 4. || Кіші Алматы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[есқожа]], [[асыл]]) |- | 5. || Шамалған||[[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[ботпай]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]]), [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 6. || [[қызылбөрік]] || [[Албан руы|албан]]([[шыбыл]]) |- | 7. || Сөгіті || [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 8. || Бақай || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]]([[Сары (Албан)|сары]]), |- | 9. || Түрген|| [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]], [[есқожа]]), [[дулат]]([[ботпай]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || [[шапырашты]] || [[шапырашты]]([[асыл]], [[есқожа]], [[екей]]), [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]) |- | 11. || Жайылмыш || [[дулат]]([[жаныс]], [[шымыр]]), [[шапырашты]]([[айқым]]), |- | 12. || Қарғалы|| [[шапырашты]]([[айқым]]) |- | 13. || [[ұзын]]ағаш || [[шапырашты]]([[екей]], [[айқым]], [[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 14. || Шығыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 15. || Батыс Қастек || [[шапырашты]]([[есқожа]]), [[ысты]] |- | 16. || Тай[[Торы (ру)|торы]] || [[шапырашты]](емыл), [[дулат]]([[жаныс]]) |- | 17. || Ырғайты || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[андас]]), [[шапырашты]]([[шыбыл]]) |- | 18. || Қордай || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 19. || [[ботпай]] || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[қоңырат]]([[құлшығаш]]) |- | 20. || Күрті || [[шапырашты]]([[асыл]], [[шыбыл]]) |- | 21. || Мойынқұм|| [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]]([[қалша]]) |- | 22. || [[Сары (Албан)|сары]]тауқұм || [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]](жакып), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](караманас), [[шанышқылы]](саңырау) [[жалайыр]]([[Қалпе руы|қалпе]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[тама]]), [[арғын]]([[тобықты]]), [[дулат]]([[ботпай]], [[шымыр]], [[жаныс]]), [[шақшам]], [[ысты]] |- | 23. || Төменгі Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[дулат]]([[сиқым]]) |- | 24. || Жаңа Іле || [[ысты]]([[Ойық руы|ойық]]), [[жалайыр]]([[байшегір]]) |} == [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақмола уезі]] |- | 1. || Ақтау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]], [[қоңырат]], [[төре]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 2. || Спасск || [[арғын]]([[қуандық]]:алтай), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Нұра|| [[арғын]]([[қуандық]]:темеш, бөрші; [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ақмола|| [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], [[Торы (ру)|торы]]), [[арғын]]([[қуандық]]: алтай, қарпық, темеш; [[бегендік]]; [[атығай]]; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[тарақты]]; [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]]) |- | 5. || Моншақты || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[арғын]]([[бегендік]]), [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], |- | 6. || Қызыл-Топырақ || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], тезегай), [[уақ]] |- | 7. || Есіл || [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[арғын]]([[атығай]]; [[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]; [[шегендік]], [[бегендік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]];), [[найман]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Қарағаш|| [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[бәсентиін]]), [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || [[арғын]]([[қуандық]], [[тарақты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[қожа]], [[найман]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 10. || Нілді|| [[арғын]]([[қуандық]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 11. || Қоржынкөл|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[уақ]] |- | 12. || Ортау|| [[арғын]]([[қуандық]]:алтай) |- | 13. || Жыланды|| [[арғын]]([[қуандық]]:қарпық; [[бәсентиін]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]) |- | 14. || Ереймен|| [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 15. || Атасу|| [[арғын]]([[қуандық]]: алтай) |- | 16. || Сораң|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]) |- | 17. || Мұңлы || [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 18. || Қорғалжын|| [[арғын]]([[қуандық]],[[тарақты]]) |- | 19. || Шу|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]өзен|| [[арғын]]([[тарақты]], [[қуандық]]) |- | colspan="3" | [[Омбы уезі]] |- | 1. || Черлакская || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[бұлтың]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[төре]],[[төлеңгіт]] |- | 2. || Покров || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[құрсары]], [[Балта руы|балта]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[қыпшақ]]([[бұлтың]], [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) [[арғын]]([[атығай]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[қуандық]], [[шегендік]]) |- | 3. || Омбы || [[арғын]]([[атығай]], бағыс, баба, матей, булек, шага; [[Қанжығалы руы|қанжығалы]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]], [[қожа]] |- | 4. || Қорған|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[арғын]]([[атығай]]), [[қожа]], калмак |- | 5. || Николаев || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | colspan="3" | [[Көкшетау уезі]] |- | 1. || Шалқар|| [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Мезгіл || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], қарақалпақ |- | 3. || Көкшетау|| [[арғын]]([[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 4. || Восточная || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], қарақалпақ, [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]]), [[жалайыр]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[шапырашты]], [[төре]], [[дулат]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]], [[арғын]]([[атығай]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 6. || Карачинская || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[атығай]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 7. || Зеренді || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қуандық]]), [[уақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 8. || Жыланды || [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]) |- | 9. || Айыртау ||[[арғын]]([[атығай]], [[бәсентиін]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[дулат]]([[шымыр]]) |- | colspan="3" |[[Атбасар уезі]] |- | 1. || Ұлытау|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 2. || Атбасар || [[арғын]]([[бегендік]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[қуандық]], [[тобықты]], [[шегендік]]), [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 3. || Теңіз|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 4. || Терісаққан|| [[арғын]]([[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[қожа]] |- | 5. || Кзылкульская || [[арғын]]([[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[қуандық]], [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 6. || Кентубекская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]], [[тарақты]]) |- | 7. || Жарқайын|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]], [[көкжарлы]]), [[арғын]]([[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[қожа]] |- | 8. || Кеңгір|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 9. || Кумконырская || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[қожа]] |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]су || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]], [[балталы]]), [[қожа]] |- | 11. || Жезді|| [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 12. || Айнакөл || [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Петропавл уезі]] |- | 1. || Станов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[құрсары]], [[сибан]], тезегай, [[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], еменалы), [[уақ]]([[шоға]]), [[арғын]]([[атығай]]) |- | 2. || Преснов || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]], [[көшебе]], [[сибан]], [[Ақсары (ру)|ақсары]], тезегай), [[уақ]]([[сарман]], [[шоға]], [[бидалы]], [[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 3. || Құсмұрын || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ақсары (ру)|ақсары]], [[сибан]]), [[уақ]]([[бидалы]], [[жансары]], баржақсы, еренші) |- | 4. || Пресногорьков || [[Керей (тайпа)|керей]]([[сибан]]), [[уақ]]([[жансары]], [[шайкөз]], баржақсы),[[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 5. || Полуденская || [[арғын]](дәуіт:баба, құдайберді-бәйімбет; [[Қарауыл руы|қарауыл]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 6. || Тайынша || [[арғын]](дәуіт:бабасан, [[атығай]]) |- | 7. || Петропавлов || [[арғын]](дәуіт:құдайберді-бәйімбет, койлы-[[атығай]], [[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 8. || Средняя || [[арғын]]([[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[қыпшақ]](торайғыр, [[бұлтың]]) |} == [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Ақтөбе уезі]] |- | 1. || Бес[[тама]]қ || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |- | 2. || Бөрте || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төре]], [[уақ]], [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[төртқара]], [[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), баулы([[Алаша (ру)|алаша]]), [[қожа]] |- | 3. || Елек || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 4. || Қарақобда || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[уақ]], [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Қобда || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 6. || Бөрлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]]), [[қожа]] |- | 7. || Қаратоғай || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 8. || Тұзтөбе || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]]), [[уақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 9. || Ойсылқара || [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]],), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 10. || Ақтөбе || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[уақ]], [[төре]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[шекті]]), [[төлеңгіт]], |- | 11. || Теректі || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), [[төре]], [[қожа]] [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[шекті]]), |- | 12. || Аралтөбе || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]], [[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | colspan="3" | [[Торғай уезі]] |- | 1. || 1 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || 2 Наурызым || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 3. || Тосын || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[Керей (тайпа)|керей]]([[Ашамайлы Керей|ашамайлы]]) |- | 4. || Майқара, Майқарау || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 5. || Шұбалаң || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 6. || Қарақоға || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[телеу]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | 7. || [[Сары (Албан)|сары]]қопа || [[қыпшақ]]([[Құлан қыпшақ|құлан]], [[ұзын]]), [[арғын]](ермен, дәуіт) |- | 8. || Қараторғай || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 9. || [[Сары (Албан)|сары]]торғай || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Құлан қыпшақ|құлан]], торайғыр, [[ұзын]]) |- | 10. || Аққұм || [[арғын]](елемес: дәуіт, ермен) |- | 11. || Қайдауыл || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[ұзын]], торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]) [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қызылжыңғыл || [[қыпшақ]](торайғыр, [[Құлан қыпшақ|құлан]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[найман]]([[Бағаналы (ру)|бағаналы]]) |- | colspan="3" | [[Ырғыз уезі]] |- | 1. || Талдық || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:малатау) |- | 2. || Бақсай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 3. || Қызылжар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 4. || Аманкөл || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 5. || Кенжеғара || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 6. || Тәуіп || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 7. || Теректі || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 8. || Толағай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Темірастау || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 10. || Қарасай || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 12. || Қабырға || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шекті]]) |- | 13. || Ордақонған || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 14. || [[Құлан қыпшақ|құлан]]ды || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[уақ]] |- | colspan="3" | [[Қос[[тана]]й уезі]] |- | 1. || Меңдіқара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[тана]]т, [[Балта руы|балта]], тезегай), [[төре]] |- | 2. || Кеңарал || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр, [[ұзын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Обаған || [[арғын]](ермен:шағыр), [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Арақарағай || [[қыпшақ]](торайғыр, [[ұзын]], [[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]] |- | 5. || [[Қарабалық руы|қарабалық]] || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], [[бұлтың]], торайғыр, [[ұзын]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[қожа]] |- | 6. || Аманқарағай || [[арғын]]([[бәсентиін]], ермен :шағыр), [[төре]], [[қожа]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[төре]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Дәмбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[байұлы]]([[жаппас]]) [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]) |- | 8. || Бестөбе || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[тама]]), [[шанышқылы]], [[үйсін]]? |- | 9. || Жітіқара || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[табын]], [[тама]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]]) |- | 10. || [[Сары (Албан)|сары]]ой || [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]], [[Қарабалық руы|қарабалық]], торайғыр), [[арғын]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жетіру]]([[телеу]], [[табын]]) |- | 11. || Құмақ || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |- | 12. || Шұбар || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[телеу]]), [[арғын]](ермен : қырықмылтық), [[қожа]] |- | 13. || Желқуар || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 14. || [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]] || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]] |} == [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | [[Орал уезі]] |- | 1. || Соболев || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 2. || Красноуметская || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]),… |- | 3. || Благодарнов || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Мустаевская || [[жетіру]]([[табын]]),… |- | 5. || Мухрановская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | 6. || Кирсановская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 7. || Рубежинская || [[жетіру]]([[тама]]),… |- | 8. || Теректі || [[жетіру]]([[кердері]]),… |- | 9. || Қароба|| [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[төлеңгіт]] |- | 10. || Бөрлі|| [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 11. || Шыңғырлау|| [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Қарашығанақ || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[ысық]]) |- | 13. || Жымпиты|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 14. || Шілік || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Қарағаш || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 16. || Круглоозерновская || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]),… |- | 17. || Каменская || [[байұлы]]([[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]) |- | 18. || Шежін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[ысық]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 19. || Жиренқопа || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 20. || Шіжерті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[масқар]], [[тана]]) |- | 21. || Иіртек || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]),… |- | 22. || Студеновская || [[жетіру]]([[табын]]), … |- | colspan="3" |[[Гурьев уезі]] |- | 1. || Тайсойған || [[байұлы]]([[адай]], [[беріш]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 2. || Қызылқоға || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[адай]]) |- | 3. || Кермеқас || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]]) |- | 4. || Қарабау|| [[байұлы]]([[беріш]], [[есентемір]]) |- | 5. || Есбол || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 6. || Сімбірті || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]]), [[төре]], [[қожа]] |- | 7. || Гурьев || [[байұлы]]([[шеркеш]]) |- | 8. || Қаратөбе || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]]) |- | 9. || Былан || [[байұлы]]([[ысық]], [[шеркеш]]) |- | 10. || Қарабайлы || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 11. || Жаршық|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[қожа]] |- | 12. || Ембі || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 13 || Ақбас|| [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[шеркеш]]) |- | 14. || Ембі-Атырау || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 15. || Қарашағыр || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 16. || Ақжал || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 17. || Бестөбе || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]) |- | 18. || Кулагинская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 19. || Орловская || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 20. || Жаманқала || [[байұлы]]([[беріш]]) |- | 21. || Сарайшық || [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[беріш]]) |- | colspan="3" | [[Ілбішін уезі]] |- | 1. || Шаған || [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 2. || Скворкин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]]… |- | 3. || Бударин || [[жетіру]]([[кердері]]), [[байұлы]] |- | 4. || Жұбанышкөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]], [[табын]]) |- | 5. || Өріктікөл || [[жетіру]]([[кердері]], [[тама]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 6. || Ілбішін || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[жетіру]]([[кердері]]),…. |- | 7. || Шалқар|| [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 8. || Мерген || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]]),… |- | 9. || Қарасу || [[байұлы]]([[байбақты]]) |- | 10. || Мәтеш || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[есентемір]]) |- | 11. || Қурайлы || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]) |- | 12. || Өлеңті || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]]), [[төре]] |- | 13. || Бұлдырты || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[масқар]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Қалдығайты || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |- | 15. || Сабынкөл || [[байұлы]]([[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 16. || Соналы || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[байбақты]]) |- | 17. || Сламихин || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]], [[тана]], [[ысық]]) |- | 18. || Карманов || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 19. || Сахарнов || [[байұлы]]([[тана]], [[байбақты]]) |- | 20. || Глиненская || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 21. || Калмыков || [[байұлы]]([[тана]], [[беріш]], [[қызылқұрт]])… |- | 22. || Индер || [[байұлы]]([[масқар]], [[беріш]], [[тана]], [[шеркеш]], [[қызылқұрт]]) |- | 23. || Қаракөл || [[байұлы]]([[ысық]]) |- | 24. || Қызылжар || [[байұлы]]([[тана]]) |- | 25. || Жақсыбай || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]], [[тана]], [[ысық]]), [[төре]] |- | colspan="3" | [[Темір уезі]] |- | 1. || Қарағанды|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Қиыл-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[қыпшақ]] |- | 3. || Қайыңды || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 4. || Жетікөл|| [[байұлы]]([[ысық]], [[тана]], [[қызылқұрт]]) |- | 5. || Қазыбек || [[байұлы]]([[ысық]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[тана]]) |- | 6. || Ойыл|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 7. || Құмды-Ойыл || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Қалмаққырған || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 9. || Жиделі-Сағыз || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]) |- | 10. || Темір-Орқаш || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 11. || Ембі-Темір || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 12. || Ембі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 13. || Оймауыт-Желтау || [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 14. || Доңызтау-Аққолқын|| [[жетіру]]([[табын]]) |- | 15. || Ұлысам || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]]) |- | 16. || Қошқарата|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 17. || Сам-[[Матай (ру бірлестігі)|матай]]|| [[жетіру]]([[табын]]) |} == [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]== {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Маңғыстау уезі]] |- | 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| [[байұлы]]:[[адай]](бұзау) |- | 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| [[байұлы]]:[[адай]](мұңал), [[беріш]](күлкеш) |- | 8. || Түрікмен[[адай]] || [[байұлы]]:[[адай]](қосай, құнанорыс, тобыш) |- | 9. || Түрікмен|| [[байұлы]]:[[адай]] |- | 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | Темір уезі |- | 1. || [[Бірінші [[адай]] болысы|1 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](балықшы) |- | 2. || [[Екінші [[адай]] болысы|2 [[адай]] болысы]]|| [[байұлы]]:[[адай]](тобыш) |- | 3. || [[ Үшінші [[адай]] болысы|3 [[адай]] болысы]] || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | colspan="3" | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде. |- | colspan="3" | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали [[жетіру]]([[табын]], [[кердері]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[есентемір]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[қожа]]. [[табын]]цы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря. |- | colspan="3" | Красноводский уезд Волости и приставства |- | 1. || [[Төртінші [[адай]] болысы|4 [[адай]] ]] (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]](қосай) |- | 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || [[байұлы]]:[[адай]](мұңал) |- | 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || [[байұлы]]:[[адай]] . |- | colspan="3" | Мерв уезі |- | 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || [[байұлы]]:[[адай]] |- | 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || [[байұлы]]:[[адай]] |- | colspan="3" | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году. |} == [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстар: |рулық құрамы: |- | colspan="3" | [[Әулиеата уезі]] |- | 1. || [[ошақты]] || [[ошақты]] ([[тасжүрек]], аталық, қоңыр), [[шапырашты]] ([[шыбыл]]) |- | 2. || [[арғын]] || [[арғын]]ы:[[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]([[шұбыртпалы]], бошан, майқы), [[бәсентиін]] |- | 3. || Аққолтық || [[дулат]] ([[шымыр]]) |- | 4. || [[Ойық руы|ойық]] || [[ысты]] ([[Ойық руы|ойық]]) |- | 5. || Шу || [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 6. || Ағашақ || [[жалайыр]] ([[Қалпе руы|қалпе]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[дулат]] ([[шымыр]], [[ботпай]]) [[шапырашты]]([[шыбыл]], [[айқым]], [[екей]]), [[арғын]] |- | 7. || Ашы || [[дулат]]([[шымыр]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[қыпшақ]], [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 8. || Аспара || [[дулат]]([[ботпай]]), [[шақшам]] |- | 9. || Асы || [[дулат]]([[шымыр]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]] [[шақшам]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[ошақты]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]) |- | 10. || Билікөл || [[дулат]] ([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], [[жалайыр]]([[қайшылы]]), [[сіргелі]] |- | 11. || Ботамойнақ-Алмалы || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[шапырашты]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Мақпал || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 13. || Талас || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[қыпшақ]] |- | 14. || Тастөбе || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[қоңырат]]([[көтенші]]) |- | 15. || Қар[[Абақ Керей|абақ]]ыр || [[дулат]]([[жаныс]]), [[төре]] |- | 16. || Қарақыстақ || [[дулат]]([[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[төре]], [[ошақты]] |- | 17. || Көшеней || [[дулат]]([[шымыр]]) |- | 18. || Күйік || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]]), [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](енке), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 19. || Қорағаты || [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]) |- | 20. || Үшқорған || [[дулат]], [[жетіру]]([[тама]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 21. || Құмарық || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]), [[сіргелі]] |- | 22. || Чонгурская || [[дулат]]([[сиқым]], [[шымыр]]), [[төре]], |- | colspan="3" | [[Шымкент уезі]] |- | 1. || Жаңасу|| [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]])? |- | 2. || Жылыбұлақ || [[сіргелі]] ([[қайшылы]], [[тутаңбалы]], [[көңірдек]], шалдар,..), [[дулат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 3. || Қаракөл || [[ысты]] ([[тілік]]), [[қожа]] |- | 4. || Құршу|| [[жетіру]]([[тама]]:әліп), [[арғын]]([[тарақты]]), [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Шу || [[жетіру]]([[тама]]:әліп, жоғы, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]:лез), [[байұлы]]([[шеркеш]]:қосым), |- | 6. || Қаратау || [[қоңырат]]([[божбан]], жаманбай, [[алғи]]), [[дулат]]([[ботпай]]) [[арғын]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 7. || Машат || [[дулат]] ([[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 8. || Қарамұрт || [[дулат]]([[сиқым]], [[ботпай]], [[шымыр]]), [[сіргелі]], [[ысты]], [[арғын]], [[ошақты]], [[шапырашты]]([[екей]], [[есқожа]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Албан руы|албан]], |- | 9. || Майлыкент || [[дулат]]([[шымыр]], [[ботпай]], [[жаныс]], [[сиқым]]), [[қыпшақ]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[көңірдек]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 10. || Қошқарата|| [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[найман]], [[шақшам]], [[сіргелі]]([[тутаңбалы]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 11. || Арыс || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], [[шымыр]], [[ботпай]]), [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[Албан руы|албан]], [[сіргелі]] |- | 12. || Арыстанды || [[ысты]]([[тілік]], [[Ойық руы|ойық]] ), [[сіргелі]] |- | 13. || Түлкібас || [[дулат]]([[сиқым]], [[жаныс]], ботбай, [[шымыр]]), [[шанышқылы]](дархан, [[саңырау]], күрпік), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]](оңбай), [[шапырашты]], [[сіргелі]] |- | 14. || Боралдай || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]], [[жаныс]], [[ботпай]]), [[Албан руы|албан]] |- | 15. || Бадам || [[дулат]]([[жаныс]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[сіргелі]], [[төре]] |- | 16. || Қазығұрт|| [[дулат]]([[жаныс]], [[сиқым]], [[шымыр]]) |- | 17. || Ақтөбе || [[қоңырат]](құрбан, [[Жетімдер руы|жетімдер]]), [[найман]], |- | 18. || Көкшеқұм || [[қоңырат]]([[саңғыл]] , [[маңғытай]] ), [[Шалақазақтар|шалақазақ]] |- | 19. || Шілік || [[қоңырат]], [[қыпшақ]] , [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |- | 20. || [[Сары (Албан)|сары]]бұлақ || [[дулат]]([[шымыр]], [[сиқым]]) |- | 21. || Шағатай || [[қоңырат]]([[божбан]], [[маңғытай]] ), [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 22. || Ақтас || [[сіргелі]], [[арғын]]([[тобықты]]) |- | 23. || Байырқұм || [[қоңырат]]([[Байлар-Жандар|жандар]]) |- | 24. || Шаян|| [[сіргелі]](қарабатыр, шалдар, [[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 25. || Хантағы || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[арғын]]([[қуандық]]) |- | 26. || [[Ноғай-Қазақ|ноғай]]қора || [[қоңырат]]([[Жетімдер руы|жетімдер]], [[саңғыл]] , [[маңғытай]] , [[божбан]]) |- | 27. || Бөржар || [[қоңырат]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тобықты]], [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]]) [[найман]]([[балталы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[қожа]] |- | 28. || [[Сары (Албан)|сары]]көл || [[қоңырат]]([[Байлар-Жандар|жандар]], [[құлшығаш]], [[Оразкелді (Қоңырат)|оразгелді]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 29. || Сырдария || [[қоңырат]]([[Байлар-Жандар|байлар]]), [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 30. || Бөген || [[сіргелі]]([[Байыл|байлы]]), [[ошақты]], [[дулат]]([[ботпай]], [[сиқым]]), [[жалайыр]], [[ысты]] |- | colspan="3" | [[Қазалы уезі]] |- | 1. || Аққыр|| [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]) |- | 2. || Ақшатау || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]]) |- | 3. || Ақтоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шөмекей]], [[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]]) |- | 4. || Ақтөбе || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]) |- | 5. || Жамансыр || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[арғын]], [[төре]] |- | 6. || Заңғар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 7. || Қалымбас || [[әлімұлы]] ([[қарасақал]], [[төртқара]]), [[қожа]] |- | 8. || Қарабастоғай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]] ), [[қожа]] |- | 9. || Қаракөл|| [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[шөмекей]], [[төртқара]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 10. || Қармақшы || [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[шеркеш]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қыпшақ]], [[арғын]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 11. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[телеу]]), [[қожа]], [[төлеңгіт]] |- | 12. || Қуандария || [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]) |- | 13. || Көшербай || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 14. || Мақпал || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[тама]])? |- | 15. || Райым || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 16. || [[Сары (Албан)|сары]]тоғай || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]] |- | 17. || Шыбынды || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[шөмекей]], [[төртқара]]) |- | 18. || Қорғаншы || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[төртқара]], [[шекті]]), [[жалайыр]] |- | colspan="3" | [[Перовск уезі]] |- | 1. || Айнакөл || [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Аламесек || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[ошақты]], [[қожа]] |- | 3. || Байзақ || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]) |- | 4. || Головачев || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 5. || Гродеков || [[қыпшақ]] |- | 6. || Жөлек || [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[Кете (ру)|кете]]), [[қожа]] |- | 8. || Қараөзек || [[арғын]], [[найман]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[жалайыр]], [[дулат]] |- | 9. || Кеңтүп || [[байұлы]]([[жаппас]]), [[қожа]] |- | 10. || Қостам || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[қожа]] |- | 11. || Көткеншек || [[қожа]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ( [[шөмекей]]), [[байұлы]]([[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), |- | 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || [[жетіру]]( [[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[телеу]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]) |- | 13. || Маслов || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 14. || Приречная || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[найман]]([[Матай (ру бірлестігі)|матай]], [[садыр]]), [[арғын]]([[тарақты]]), [[қыпшақ]], [[сунақ]] |- | 15. || Сауран || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 16. || Скобелев || [[найман]], [[қыпшақ]], [[арғын]]([[қуандық]]), [[жетіру]]([[тама]]) |- | 17. || Телікөл || [[найман]], [[қыпшақ]], [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 18. || Царская || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Алтын руы|алтын]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 19. || Шаған || [[байұлы]]([[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[ысық]], [[шеркеш]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[жетіру]]([[телеу]]), бақтияр? |- | 20. || Жаңақорған || [[қоңырат]]([[көтенші]]), [[сунақ]], [[қожа]], [[арғын]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | colspan="3" | [[Ташкент уезі]] |- | 1. || Жетісу || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[байұлы]]([[Таз руы|таз]]), [[жетіру]]([[телеу]]) |- | 2. || Ақжар || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[арғын]], [[дулат]], [[қожа]], [[қоңырат]] [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]) |- | 3. || [[Алтын руы|алтын]] || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[қыпшақ]], қарақалпақ, [[ысты]], [[найман]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), маңғыт, [[төре]], [[Қияттар|қият]] |- | 4. || Болат || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қожа]], [[төре]] |- | 5. || Ниязбек || [[шанышқылы]], [[қыпшақ]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[ысты]], [[арғын]]([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[Шалақазақтар|шалақазақ]], [[дүрмен]] |- | 6. || Шыназ || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]), [[шанышқылы]], [[дулат]], [[қожа]], [[найман]]([[балғалы]]), [[шақшам]], [[сіргелі]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[ысты]], [[қоңырат]], маңғыт, [[қатаған]], [[құрама]] |- | 7. || '''Ескендір''' || [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]] |- | 8. || Қосқорған || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[дулат]], [[қоңырат]], [[шақшам]] |- | 9. || Жетікент || [[сіргелі]], [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ошақты]] |- | 10. || Зеңгіата|| [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[жалайыр]],… |- | 11. || Қытай-төбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[сіргелі]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]) |- | 12. || Жалелтөбе || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қыпшақ]] |- | 13. || Ғайып-төбе || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[дулат]], [[ошақты]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[найман]]([[балғалы]]), [[жалайыр]], [[қожа]] |- | 14. || Тойтөбе || [[шанышқылы]], [[арғын]], [[сіргелі]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[ысты]], [[дулат]], [[жалайыр]], [[шапырашты]], [[қожа]] |- | 15. || '''Османата''' || [[шанышқылы]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]], [[жетіру]]([[тама]]), [[шақшам]] |- | 16. || Майдантал || [[шанышқылы]], [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[ошақты]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[тама]]), [[сіргелі]], [[байұлы]]([[адай]]), [[ошақты]] |- | 17. || Кенжеғали|| [[қожа]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]]… |- | 18. || Піскент || [[қоңырат]], [[сіргелі]] |- | 19. || Аққорған || [[қожа]], [[жалайыр]], [[найман]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), |- | 20. || Кәріз || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[құрама]] |- | 21. || Бөке || [[жалайыр]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]]), [[қоңырат]], [[шанышқылы]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]]), |- | 22. || Жаушықұм|| [[қоңырат]], [[дулат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[шанышқылы]], [[сіргелі]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[жалайыр]]([[Күшік руы|күшік]]) |- | 23. || Шарапхана || [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[дулат]], [[қоңырат]], [[Сары (Албан)|сары]][[үйсін]], [[суан]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | colspan="3" | [[Әмудария бөлімі]] |- | 1. || Бесжап || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[қыпшақ]]([[Көлденең руы|көлденең]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қожа]] |- | 2. || Дәуқара || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]], [[төртқара]], [[қарасақал]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[арғын]]([[қуандық]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 3. || Ишимская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 4. || Кегейлі || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[кенегес]], маңғыт |- | 5. || Көккөл || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[Қырғыз руы|қырғыз]], [[төре]] |- | 6. || Көкөзек || [[қыпшақ]] ([[Торы (ру)|торы]], ктай), [[қоңырат]] |- | 7. || [[қоңырат]] || [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[қарасақал]], [[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[жалайыр]] |- | 8. || Мыңбұлақ|| [[әлімұлы]] ([[шөмекей]], [[шекті]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) [[жетіру]]([[тама]]), [[қыпшақ]], [[қожа]] |- | 9. || Наупыр || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]), [[қыпшақ]], [[найман]] |- | 10. || Нүкіс|| [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[қожа]], [[төре]] [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[төртқара]]), [[қыпшақ]], маңғыт |- | 11. || Талдық || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]], [[шекті]]) |- | 12. || Тамды || [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 13. || Шымбай || [[әлімұлы]], [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қыпшақ]] |- | 14. || Жаңабазар || [[әлімұлы]] ([[төртқара]]), [[кенегес]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 15. || Би-базар || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[найман]] |- | 16. || Шейх-Аббас-Уәли || [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт) |- | 17. || [[Сары (Албан)|сары]]би || [[жетіру]], [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 18. || Төрткөл|| [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[табын]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[байұлы]] |- | 19. || Шорахан || [[байұлы]]([[Алаша (ру)|алаша]]), [[әлімұлы]] ([[шөмекей]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[төре]] |} == [[Хиуа хандығы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |рулық құрамы |- | colspan="3" | [[Хиуа хандығы]] |- | 1. || Порсу || [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 1. || [[қожа]]лы || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]) |- | 2. || [[қыпшақ]] || [[жетіру]]([[табын]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]) |- | 3. || Қытай|| [[жетіру]]([[табын]]), |- | 4. || [[қоңырат]]|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]], ([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 5. || Шоманай|| [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 6. || Көне Үргеніш || [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]], [[Алаша (ру)|алаша]]), [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], |- | 7. || Қият|| [[қоңырат]], [[әлімұлы]], [[байұлы]] |- | 8. || Гүрлен || [[жетіру]]([[табын]]), [[әлімұлы]] ([[төртқара]]) |- | 9. || Маңғыт || [[жетіру]]([[табын]]), [[байұлы]] Ауғанстан : [[қатаған]], сарай………. |} == [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || бектік |ру құрамы |- | colspan="3" | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]] |- | 1. || Нұрата || [[арғын]], [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[адай]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]], [[Алаша (ру)|алаша]]), (кызылкумский кочевой район) [[жетіру]]([[табын]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[кердері]], [[Керей (тайпа)|керей]]іт), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]], [[шекті]],[[төртқара]], [[шөмекей]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[қарасақал]]), [[қатаған]], [[жалайыр]], [[ошақты]] |- | 3. || Кермене || [[найман]], [[қатаған]], [[қыпшақ]], [[қожа]], [[жалайыр]], [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 4. || Бұқар|| маңғыт, [[қоңырат]], [[кенегес]], [[қатаған]], [[найман]], [[қыпшақ]], [[қожа]], сеид, [[жалайыр]], [[алшын]]?… |- | 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || [[дулат]](оймаут), маңғыт, [[кенегес]], [[найман]], [[қожа]], [[Қияттар|қият]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |- | 6. || Куляб || [[қоңырат]], [[қатаған]], [[дулат]](оймаут) [[алшын]]?…. |- | 7. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], маңғыт, [[найман]], [[әлімұлы]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Кабадианское || [[қоңырат]], [[найман]], [[байұлы]]([[адай]]), [[жетіру]]([[табын]])….. |- | 9. || Қатыршы || [[жалайыр]], [[найман]], [[арғын]], маңғыт |} == [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | [[Жызақ уезі]] |- | 1. || Қорғантөбе || [[қоңырат]], [[арғын]], [[байұлы]]([[Алтын руы|алтын]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[Таз руы|таз]], [[жаппас]]), [[қыпшақ]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жалайыр]] |- | 2. || Қызылқұм || [[арғын]], [[жалайыр]], [[ошақты]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]]([[жаппас]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]]), [[жетіру]]([[табын]]), [[шапырашты]], маңғыт, [[қыпшақ]] |- | 3. || Атақорған || [[қоңырат]], [[арғын]]([[тарақты]]), [[жетіру]]([[Керей (тайпа)|керей]]іт, [[тама]]), [[қыпшақ]], [[көлеген]] |- | 4. || Фистаулинская || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]]… |- | 5. || Шардара|| [[қоңырат]],… |- | 6. || Синтаб || [[қоңырат]],… |- | 7. || Фарыш || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 8. || Богдан || [[қоңырат]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 9. || Көктөбе || [[қоңырат]], [[арғын]]… |- | 10. || Өзбек || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]],… |- | 11. || Жаңақорған || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[қатаған]], [[қоңырат]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Хожант уезі]] |- | 1. || Ержар || [[қоңырат]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]) |- | 2. || Сабат || [[найман]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]], [[кердері]]) |- | 3. || Орал || [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]], [[жетіру]]([[Рамадан (ру)|рамадан]]) Қатта-қорган уезі |- | 1. || Төрткөл || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[шапырашты]], [[найман]], [[қоңырат]], [[байұлы]] |- | 2. || Жарбасы || [[жалайыр]], [[Қаңлы (тайпа)|қаңлы]] |} == Тобольская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | волости || роды | |- | colspan="2" | Ишимский округ | |- | 1. || Беловская | rowspan="12" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Жиляковская |- | 3. || Ильинская |- | 4. || Каменская |- | 5. || Красноярская |- | 6. || Петуховская |- | 7. || Соколовская |- | 8. || Уктузская |- | 9. || Аулы в владельческих усадьбах |- | 10. || Теплодубравская |- | 11. || Частоозёрская |- | 12. || Утчанская |- | colspan="2" | Курганский округ | |- | 1. || Башкирская волость | rowspan="6" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] и [[жетіру]]. |- | 2. || Моршихинская |- | 3. || Куреинская |- | 4. || Плотниковская |- | 5. || Шмаковская |- | 6. || Нижнеалабужская |- | colspan="2" | Тюкалинский округ | |- | 1. || Драгунская | rowspan="14" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] және басқалар |- | 2. || Крупянская |- | 3. || Кулачинская |- | 4. || Любинская |- | 5. || Лузинская |- | 6. || Большепесчанская |- | 7. || Серебрянская |- | 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска |- | 9. || Еланская |- | 10. || Камышинская |- | 11. || Карасукская |- | 12. || Куликовская |- | 13. || Покровская |- | 14. || Поселения вдоль ж/д |- | || Тарский округ |[[Керей (тайпа)|керей]] |- | || Тюменский округ |[[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]] |} == Томская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Томский округ |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | Барнаульский округ |- | 1. || Александровская | rowspan="10" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Бурлинская |- | 3. || Белоярская |- | 4. || Карасукская |- | 5. || Касмалинская |- | 6. || Кулундинская |- | 7. || Нижнее-кулундинская |- | 8. || Лянинская |- | 9. || Покровская |- | 10. || Щадринская |- | colspan="3" | Бийский округ |- | 1. || 7 алтайских дючин || [[найман]] |- | 2. || Сарасинская управа || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || [[найман]]([[қожа]]мбет, [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 4. || Уймонская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 6. || Ануйская | rowspan="5" |[[арғын]], [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 7. || Смоленская |- | 8. || Нижне-чарышская |- | 9. || Антоньевская |- | 10. || Чарышская |- | 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || [[найман]]([[қаракерей]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[көкжарлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | colspan="3" | Каинский округ |- | 1. || Барабинская управа || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 2. || Казаткульская волость || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Юдинская волость || [[арғын]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Казанская волость || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Верхне-каинская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Верхне-омская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 7. || Вознесенская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" | Змеиногорский округ |- | 1. || Александровская || [[найман]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Верх-алейская || [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 4. || Ново-алейская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || Бобровская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]) |- | 6. || Бухтарминская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]), |- | 7. || Верх-бухтарминская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[қаракерей]], [[төртуыл]]) |- | 8. || Владимирская || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || Змеиногорская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]..) |- | 10. || Зыряновская || [[найман]]([[саржомарт]], [[көкжарлы]]) |- | 11. || Колывановская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]]([[Бура (найман)|бура]]) |- | 12. || Курьинская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 13. || Локтевская || [[найман]]([[Бура (найман)|бура]])… |- | 14. || Нарымская || [[найман]]([[көкжарлы]], [[Қаратай (ру)|қаратай]], [[төртуыл]]) |- | 15. || Покровская || [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[арғын]] |- | 16. || Риддерская || [[найман]] |- | 17. || Устькаменогорская || [[найман]] ([[Терістаңбалы (ру)|терістаңбалы]], [[қаракерей]]), [[арғын]] |- | 18. || Чарышская || [[уақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 19. || Шелковниковская || [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]], [[уақ]] |- | 20. || Новошульбинская || [[арғын]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 21. || Бель-агачская степь || [[арғын]]([[тобықты]], [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]], [[тарақты]]), [[найман]], [[уақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |} == Оренбургская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="3" | Троицкий уезд |- | 1. || Кособродская || [[қыпшақ]]([[Қарабалық руы|қарабалық]], [[Көлденең руы|көлденең]]), [[арғын]](қырықмылтық), [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[Рамадан (ру)|рамадан]]), [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 2. || Ключевская || [[қыпшақ]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Нижнее-увельская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | colspan="3" | Верхнеуральский уезд |- | 1. || Верхнеуральская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || Березинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 3. || Магнитная || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 4. || Великопетровская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]] |- | 5. || Кизильская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]),… |- | 6. || Варшавская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[қыпшақ]], [[байұлы]]([[жаппас]]) |- | 7. || Карагайская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[телеу]]),… |- | 8. || Николаевская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" |Орский уезд |- | 1. || Орская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 2. || [[тана]]лыкская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) |- | 3. || Кваркенская || [[қыпшақ]], [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 4. || Ильинская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]), [[төре]], [[төлеңгіт]] |- | 5. || Гирьяльская || [[жетіру]]([[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]], [[тама]], [[табын]]) |- | 6. || Воздвиженская || [[жетіру]], [[әлімұлы]] |- | colspan="3" | Челябинский уезд |- | 1. || Усть-уйская || [[қыпшақ]], [[арғын]], [[Керей (тайпа)|керей]]([[Балта руы|балта]]) |- | 2. || Звериноголовская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 3. || Кочердыкская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | 4. || Каминская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[арғын]], [[уақ]], [[қыпшақ]] |- | 5. || Куртамышская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[арғын]], [[қыпшақ]] |- | 6. || Становская || [[Керей (тайпа)|керей]], [[қыпшақ]] |- | colspan="3" |Оренбургский уезд |- | 1. || Богуславская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 2. || Павловская || [[жетіру]]([[табын]], [[тама]]), [[әлімұлы]] ([[шекті]], [[Кете (ру)|кете]]) |- | 3. || Оренбургская || [[жетіру]], [[әлімұлы]] |- | 4. || Татищевская || [[жетіру]]([[тама]]), [[әлімұлы]], [[уақ]] |- | 6. || Нижеозерская || [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]) |- | 7. || [[Бура (найман)|бура]]нная || [[жетіру]]([[табын]]) |- | 8. || Илецкая || [[жетіру]]([[табын]]) |} == Самарская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Новоузенский уезд | rowspan="34" |[[байұлы]]([[жаппас]], [[байбақты]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[қызылқұрт]]), [[жетіру]]([[тама]], [[кердері]], [[табын]]),[[беріш]] [[әлімұлы]] ([[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]]), [[төлеңгіт]] және басқалар |- | 1. || Алекандровгайская |- | 2. || Новоузенская |- | 3. || Осиновогайская |- | 4. || Натальинская |- | 5. || Дергачевская |- | 6. || Малоузенская |- | 7. || Петропавловская |- | 8. || Николаевская |- | 9. || Савинская |- | 10. || Торгунская |- | 11. || Куриловская |- | 12. || Иловатая |- | 13. || Дьяковская |- | 14. || Моршанская |- | 15. || Нижнее-ерусланская |- | colspan="2" | Николаевский уезд |- | 1. || Нижнепокровская |- | 2. || Канаевская |- | 3. || Любицкая |- | 4. || Хлебновская |- | 5. || Большеглушицкая |- | 6. || Кузябаевская |- | 7. || Корнеевская |- | 8. || Каменосарминская |- | 9. || Балаковская |- | 10. || Селезнихинская |- | colspan="2" | Бузулукский уезд |- | 1. || Барановская |- | 2. || Матвеевская |- | 3. || Боголюбская |- | 4. || Богдановская |- | 5. || Покровская |- | 6. || Андреевская |} == Астраханская губерния == {| class="wikitable collapsible" |- | || волости |роды |- | colspan="2" | Красноярский уезд | rowspan="26" |[[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[байұлы]](почти все рода), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[төлеңгіт]] және басқалар. |- | 1. || Никольская(Джамбай) |- | 2. || Разночинская |- | 3. || Петропавловская |- | 4. || Хожетаевская |- | 5. || Теплинская |- | colspan="2" | Астраханский уезд |- | 1. || Дмитриевская |- | 2. || Икрянинская |- | 3. || Началовская |- | 4. || Чаганская |- | 5. || Царевская |- | colspan="2" | Енотаевский уезд |- | 1. || Болхунская |- | 2. || Золотухинская |- | 3. || Княжевская |- | 4. || Харабалинская |- | colspan="2" | Царевский уезд |- | 1. || Владимирская |- | 2. || Колобовская |- | 3. || Капустиноярская |- | 4. || Кисловская |- | 5. || Молчановская |- | 6. || Слободская |- | 7. || Николаевская |- | 8. || Солодовская |- | colspan="3" | Бөкей ордасы |- | || Части и округа |племена и роды: |- | 1. || Т[[арғын]] || [[төре]], [[төлеңгіт]], [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], қарақалпақ, [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]]), [[байұлы]]([[беріш]], [[шеркеш]], [[тана]], [[жаппас]], [[адай]], [[байбақты]], [[ысық]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[қызылқұрт]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 2. || Талов || [[байұлы]]([[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[жаппас]], [[шеркеш]], [[беріш]], [[тана]], [[адай]], [[есентемір]], [[ысық]], [[масқар]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], қарақалпақ, [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[кердері]], [[табын]], [[тама]]), |- | 3. || Қалмақ || [[байұлы]]([[жаппас]], [[беріш]], [[шеркеш]], [[есентемір]], [[ысық]], [[байбақты]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[адай]], [[масқар]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[жетіру]]([[кердері]],[[табын]],[[тама]]) |- | 4. || Нарын || [[байұлы]]([[байбақты]], [[беріш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[қызылқұрт]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] |- | 5. || Қамыс-Самар || [[байұлы]]([[байбақты]], [[тана]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[масқар]], [[беріш]], [[ысық]], [[қызылқұрт]], [[адай]], [[шеркеш]], [[жаппас]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] [[жетіру]]([[тама]], [[табын]], [[кердері]]), [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]) |- | 6. || 1 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[беріш]], [[адай]], [[Таз руы|таз]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[есентемір]], [[жаппас]]), [[төлеңгіт]], [[қожа]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[жетіру]]([[табын]], [[тама]], [[кердері]]) |- | 7. || 2 (Приморск) округ || [[байұлы]]([[қызылқұрт]], [[беріш]], [[байбақты]], [[шеркеш]], [[Алаша (ру)|алаша]], [[ысық]], [[жаппас]], [[есентемір]], [[масқар]], [[адай]]), [[жетіру]]([[тама]], [[табын]]), [[төре]], [[төлеңгіт]], [[әлімұлы]] ([[Кете (ру)|кете]]), [[Ноғай-Қазақ|ноғай]] |} == Қытай империясы == {| class="wikitable collapsible" |- | || болыстары |рулары |- | colspan="3" | [[Алтай аймағы]] |- | 1. || [[Сары (Албан)|сары]]сүмбе || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[жәдік]], [[шеруші]]) |- | 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[жәнтекей]]) |- | 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[Шұбарайғыр (ру)|шұбарайғыр]], [[жәнтекей]]), [[найман]]([[қожа]]мбет) |- | 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәдік]], [[меркіт]], [[ителі]], [[жәнтекей]], қарақас) |- | 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[ителі]], меркіт), [[уақ]] |- | 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| [[Керей (тайпа)|керей]](қарақас, [[молқы]], [[Сарбас руы|сарбас]]) |- | 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[жәнтекей]], [[молқы]], қарақас, [[шеруші]]) |- | colspan="3" | [[Тарбағатай аймағы]] |- | 1. || [[Шәуешек]] || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 2. || Шағантоғай || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]] |- | 3. || Дөрбілжін|| [[найман]] |- | 4. || Қостолағай || [[уақ]], [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 5. || Сауан || [[Керей (тайпа)|керей]], [[уақ]], [[найман]] |- | 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Толы || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]] |- | 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[найман]] |- | 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || [[Албан руы|албан]], [[найман]] |- | 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[суан]], [[найман]] |- | 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || [[найман]], [[Албан руы|албан]] |- | 8. || Арасан || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 9. || [[Бура (найман)|бура]]тал || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | 10. || Жыңғылды, Цзин || [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]] |- | colspan="3" | [[Үрімжі]] аймағы |- | 1. || Санжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 2. || Құтыби || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 3. || Сулай (Манас) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 4. || Жем[[Сары (Албан)|сары]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 6. || Шонжы || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 7. || Фукуан (Үшбөкен) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 8. || Мишуан (Шамды) || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | 9. || [[Үрімжі]]|| [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | [[Ганьсу]] провинциясы |- | 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || [[Керей (тайпа)|керей]], [[найман]] |- | colspan="3" | Жоғарыда[[Айт руы|айт]]ылған рулардан басқалар ([[дулат]], [[жалайыр]], [[қыпшақ]], [[арғын]], [[қоңырат]], [[төре]], [[төлеңгіт]], [[қожа]] мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген. |- | colspan="3" | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды. |} == Моңғолия == {| class="wikitable collapsible" | colspan="3" | Моңғолия |- | || кошуны(нутуки) | рулар |- | 1. || [[шеруші]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[шеруші]]) |- | 2. || Ботакара || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[жәнтекей]]) |- | 3. || [[молқы]] || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:[[молқы]]) |- | 4. || Қарақас || [[Керей (тайпа)|керей]]([[Абақ Керей|абақ]]:қарақас) |- | colspan="3" | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]] руынан. Кішкене болсын [[найман]]дар да, басқалар да бар. |- | colspan="3" | [[Абақ Керей|абақ]]-[[Керей (тайпа)|керей]]лер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазақ болыстары]] [[Санат:Қазақстанның болыстары]] so3fsx232hljp85uebstqhsj3wcv75a 10 764845 3637528 3637107 2026-07-31T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3637528 json application/json { "articles": 244435, "pages": 669265, "edits": 3633812, "users": 180274, "activeusers": 329, "admins": 15, "files": 8765 } bwwq6v25iv0ntbs9xzsni3hmnmf4cv0 0 768659 3637557 3533887 2026-08-01T00:41:13Z Coffee86 27186 3637557 wikitext text/x-wiki '''Астаналық цирк''' — [[Астана]] қаласының мәдениет басқармасына қарасты ойын-сауық мекемесі. Қаладағы жалғыз цирк және Қазақстандағы негізгі үш цирктің бірі. Нысан 2005 жылдан бері жұмыс істейді. Цирк [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)|Қабанбай батыр даңғылында]] орналасқан. == Тарихы == 2001 жылдың желтоқсанында Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] Астананың сол жағалауындағы жаңа қаланың бас жоспарын бекіткеннен кейін цирк ғимаратының құрылысы басталды. Астана қаласының әкімшілік жоспарлау және құрылыс дамыту департаментінің тапсырысы бойынша алғашында бас мердігер қызметін «Керуен-Строй» компаниясы атқарды, ал 2002 жылдан бастап бұл міндетті «Найза-Құрылыс» концерні өз қолына алды. Құрылысы жүріп жатқан «Астаналық цирк» мекемесінің директоры болып Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Балтабек Жұмағұлов тағайындалды. 2003 жылы Мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорын «Астаналық цирк» дирекциясы мен әкімшілігі құрылды. 2005 жылғы 1 қаңтардан бастап цирктің ресми қаржыландырылуы басталды. Цирктің салтанатты ашылуы 2005 жылғы 14 желтоқсанда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өтті. Алғашқы бағдарлама «Күн балалары» деп аталды. Онда Шариповтар әулетінің гимнасттары, әзілкештер Азылбек Болатов пен Ғалым Далханов, әуе акробаттары, жонглёрлар труппасы және басқа да артистер өнер көрсетті.<ref>{{кітап|тақырыбы= 2002. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Ж. Қ. Түймебаев |орны= Астана |жыл= 2005 |беттері= 452-453|барлық беті= 416| isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары]] kfh88sr7b3mnp01fc3utv7axl3zmq12 10 774837 3637645 3553538 2026-08-01T06:55:33Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Үлгі:Жеке ерлігі үшін орден]] бетін [[Үлгі:Жеке батылдығы үшін ордені]] бетіне жылжытты 3553538 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|40px|link=Жеке ерлігі үшін орден]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:Жеке ерлігі үшін орденінің иегерлері]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:КСРО|Жеке ерлігі үшін]]</noinclude> s080n48zjchp776u6cbmqilxlxg9nn8 3637651 3637645 2026-08-01T06:57:07Z Орел Карл 81620 3637651 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|40px|link=Жеке батылдығы үшін ордені]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:Жеке батылдығы үшін орденінің иегерлері]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:КСРО|Жеке батылдығы үшін]]</noinclude> 6gs8pt9mxe9xpgd97jrcnar09s3o0mi 10 774838 3637647 3553539 2026-08-01T06:55:56Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Үлгі:Жеке ерлігі үшін орден/doc]] бетін [[Үлгі:Жеке батылдығы үшін ордені/doc]] бетіне жылжытты 3553539 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> Бұл үлгіні көбіне {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінде қолданады. <code>Қою үлгісі: '''{{tl|Жеке ерлігі үшін орден}}'''</code> == Мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{Жеке ерлігі үшін орден}} }} </pre> == Нәтижесі == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{Жеке ерлігі үшін орден}} }} 8abndxrxcihatswgttadq9vbm1mjhui 3637649 3637647 2026-08-01T06:56:36Z Орел Карл 81620 3637649 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> Бұл үлгіні көбіне {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінде қолданады. <code>Қою үлгісі: '''{{tl|Жеке батылдығы үшін ордені}}'''</code> == Мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{Жеке батылдығы үшін ордені}} }} </pre> == Нәтижесі == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{Жеке батылдығы үшін ордені}} }} 8mw4u5c7ci9op3nv6juk6pioc0kg91b 0 774851 3637653 3555090 2026-08-01T06:57:26Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3637653 wikitext text/x-wiki {{Мәнерлеп сырғанаушы |есімі = Алексей Урманов |шынайы есімі = |суреті = Rus-nat-urmanov.jpg |сурет ені = <!-- суреттің өлшемі --> |сурет тақырыбы = Урманов, 2005 жыл |мемлекет = {{байрақ|Ресей}} |бұрынғы мемлекеті = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |туған күні = 17.11.1973 |туған жері = {{туғанжері|Санкт-Петербург{{!}}Ленинград|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = <!-- егер қайтыс болған мәнерлеп сырғанаушы жайлы болса --> |қайтыс болған жері = <!-- егер қайтыс болған мәнерлеп сырғанаушы жайлы болса --> |бойы = 1,80 метр |серіктесі = |бұрынғы серіктесі = |бапкері = [[Алексей Николаевич Мишин|Алексей Мишин]] |бұрынғы бапкерлері = |хореографы = |бұрынғы хореографтары = |клубы = |тұратын жері = [[Сочи]] |марапаттары = {{Unbulleted list |{{Жеке батылдығы үшін ордені}} |{{Ресейдің еңбек сіңірген спорт шебері}} }} |ISU_рейтингіндегі_орны = |нәтижелер_жиынтығы = |қысқа_нәтиже = |міндетті_нәтиже = |түпкі_нәтиже = |ерікті_нәтиже = |соңғы_түзету = <!-- Егер мәнерлеп сырғанаушы өнер көрсетуін аяқтаған болса, «Өнер көрсетуін аяқтады» деп көрсетіңіз --> |медалдары = {{турнир|[[Қысқы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|алтын|[[Қысқы Олимпиада ойындары 1994|Лиллехаммер 1994]]|жекелей сырғанау}} {{турнир|[[Мәнерлеп сырғанаудан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|қола|[[Мәнерлеп сырғанаудан әлем чемпионаты 1993|Прага 1993]]|жекелей сырғанау}} {{турнир|[[Мәнерлеп сырғанаудан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты]]}} {{медаль|қола|[[Мәнерлеп сырғанаудан төрт құрлық чемпионаты 1992|Лозанна 1992]]|жекелей сырғанау}} {{медаль|қола|[[Мәнерлеп сырғанаудан төрт құрлық чемпионаты 1994|Копенгаген 1994]]|жекелей сырғанау}} {{медаль|күміс|[[Мәнерлеп сырғанаудан төрт құрлық чемпионаты 1995|Дортмунд 1995]]|жекелей сырғанау}} {{медаль|алтын|[[Мәнерлеп сырғанаудан төрт құрлық чемпионаты 1997|Париж 1997]]|жекелей сырғанау}} {{медаль|қола|[[Мәнерлеп сырғанаудан төрт құрлық чемпионаты 1999|Прага 1999]]|жекелей сырғанау}} {{турнир|[[Жастар арасындағы мәнерлеп сырғанаудан әлем чемпионаты|Жастар арасындағы әлем чемпионаты]]}} {{медаль|қола|[[Жастар арасындағы мәнерлеп сырғанаудан әлем чемпионаты 1990|Колорадо Спрингс 1990]]|жекелей сырғанау}} |ортаққор = Alexei Urmanov }} '''Алексей Евгеньевич Урманов''' ({{IPA-ru|ɐlʲɪkˈsʲɪj (j)ɪvˈɡʲɪnʲjɪvʲɪt͡ɕ ʊrˈmɐnəf}}, {{Audio|Ru-Alexei Yevgenyevich Urmanov.ogg|оқылуы}}; [[17 қараша]] [[1973 жыл]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — ресейлік [[мәнерлеп сырғанау]]дан бапкер, бұрынғы спортшы, [[Қысқы Олимпиада ойындары 1994|1994 жылғы қысқы Олимпиада]] чемпионы. == Жеке өмірі == Урманов 1973 жылғы 17 қарашада [[Санкт-Петербург|Ленинград]]та туған.<ref name=ISU-AU/> 2001 жылы оның серігі Виктория егіз Иван мен Андрейді туды. 2004 жылы жұп үйленді.<ref name=Neva040913/> == Мансабы == [[Сурет:Gordei Gorshkov Alexei Urmanov.jpg|нобай|оңға|Урманов (сол жақта) пен [[Гордей Олегович Горшков|Гордей Горшков]], 2010 жыл]] Урманов мәнерлеп сырғанауды 1977 жылы бастады.<ref name=ISU-AU/> Ерте мансабында оның бапкері Н. Монаховп мен Наталья Голубева болды.<ref name=ISU-AU /> КСРО атынан жарысқан Урманов [[Жастар арасындағы мәнерлеп сырғанаудан әлем чемпионаты 1990|1990 жылғы Жастар арасындағы мәнерлеп сырғанаудан әлем чемпионаты]]нда күміс медал жеңді. [[КСРО ыдырауы]]нан кейін ол Ресей атынан жарысуды шешті. 1991 жылы 17 жастағы Урманов [[Мәнерлеп сырғанаудан Еуропа чемпионаты 1991|1991 жылғы Еуропа чемпионаты]]нда төрт реттік секіру орындады. Урманов [[1992 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]]нда 5-орын алды. [[1993 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1993 жылғы қысқы Олимпиада]]да ол қола медаліне ие болды. [[1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1994 жылғы қысқы Олимпиада]]да ол алтын медальге ие болып, мәнерлеп сырғанаудан чемпион атанған ең жас ерлердің бірі атанды. Урманов жарыстарға қатыса берді. 1997 жылы ол Еуропа чемпионы атанды, бірақ жарақаты себебінен [[Мәнерлеп сырғанаудан әлем чемпионаты 1997|1997 жылғы Әлем чемпионаты]]на қатыса алмай қалды.<ref name=SE040113/> 1999 жылы ол Әлем кәсіби чемпионатында жеңіп, мәнерлеп сырғанаудан кетеді де, зейнетке шығады. Урманов бапкері [[Алексей Николаевич Мишин|Алексей Мишин]]мен [[Санкт-Петербург]]тің Юбилейный спорт сарайында жаттыққан болатын.<ref name=ISU-AU/> 1990 жылдардағы алаң сапасы нашар болатын және сол кездері жаттығулар ұзаққа созыла алмаған.<ref name=SPT1994/><ref name=SPT1995/> == Бапкер мансабы == Урманов — Ресейдің еңбек сіңірген спорт шебері. Қазір ол — мәнерлеп сырғанаудан бапкер<ref name=NI080402/> және [[Халықаралық конькишілер одағы]]ның техникалық маманы. 2014 жылға дейін ол [[Санкт-Петербург]]те тұрды, кейін [[Сочи]]ге көшіп, Айсберг сырғанау сарайында бапкерлікпен айналысады.<ref>{{cite web|title=1994 Olympic Champion Alexie Urmanov Interview 2015 ISU JGP Riga|url=https://www.youtube.com/watch?v=Yo363PHX5Kk|publisher=[[YouTube]]|date=2015-08-29|accessdate=2015-09-07}} {{Wayback|url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/Yo363PHX5Kk |date=2021-12-12}}</ref> Оның қазіргі және бұрынғы шәкірттері қатарында: *{{ту|Ресей}} [[Сергей Евгеньевич Воронов|Сергей Воронов]]<ref name=SV/> *{{ту|Ресей}} [[Нодари Отариевич Маисурадзе|Нодари Маисурадзе]]<ref name=NM/> *{{ту|Ресей}} [[Жан Вячеславович Буш|Жан Буш]]<ref name=ZB/> *{{ту|Ресей}} [[Гордей Олегович Горшков|Гордей Горшков]]<ref name=GG/> *{{ту|Ресей}} [[Николь Романовна Госвияни|Николь Госвияни]]<ref name=NG/> *{{ту|Ресей}} [[Полина Владиславовна Агафонова|Полина Агафонова]]<ref name=PA/> *{{ту|Ресей}} [[Анастасия Витальевна Губанова|Анастасия Губанова]]<ref name="AS130121" /> *{{ту|Латвия}} [[Денис Васильев (сырғанаушы)|Денис Васильев]]<ref name=DV/> *{{ту|Ресей}} [[Юлия Вячеславовна Липницкая|Юлия Липницкая]]<ref>{{cite web|title=Фигурное катание: право Юлии Липницкой на уход|url=https://www.mk.ru/sport/2015/11/19/figurnoe-katanie-pravo-yulii-lipnickoy-na-ukhod.html|publisher=MK|date=2015-11-19|language=ru|accessdate=2015-11-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.isuresults.com/bios/isufs00011354.htm |title=Biography |work=www.isuresults.com |accessdate=2017-03-22 |lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140315032759/http://www.isuresults.com/bios/isufs00011354.htm |date=2014-03-15}}</ref> *{{ту|Ресей}} [[Станислава Геннадьевна Молчанова|Станислава Молчанова]]<ref name=SM/> *{{ту|Қазақстан}} [[Михаил Станиславович Шайдоров|Михаил Шайдоров]]<ref name=MS/> ([[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары|2026 жылғы қысқы Олимпиада чемпионы]]) бар. == Дереккөздер == {{Reflist|30em|refs= <ref name=ISU-AU>{{cite web |url=http://figureskating.sportresult.com/Bios/RUS/2016/0/51700/MEN/TO/245 |title=Alexei URMANOV |language=en |publisher=[[Халықаралық конькишілер одағы]]}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160512071829/http://figureskating.sportresult.com/Bios/RUS/2016/0/51700/MEN/TO/245 |date=2016-05-12}}</ref> <ref name=SPT1994>{{cite news |url=http://www.sptimes.ru/archive/sppress/76/olymp.html |title=Olympic Stars Skating on Thin Ice at Yubileiny Palace |first=Tatyana |last=Flade |work=St. Petersburg Press |date=1994}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/19990429151804/http://www.sptimes.ru/archive/sppress/76/olymp.html |date=1999-04-29}}</ref> <ref name=SPT1995>{{cite news |url=http://www.sptimes.ru/archive/sppress/96/local.html |title=Local stars attack lack of facilities |language=en |first=Rachel |last=Katz |work=St. Petersburg Press |date=1995-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/19990429154347/http://www.sptimes.ru/archive/sppress/96/local.html |date=1999-04-29}}</ref> <ref name=NI080402>{{cite web |url= http://www.newizv.ru/news/2008-04-02/87620/ |title=Алексей Урманов. Не хочу быть тренером-середняком |language= ru |work= New Izvestia |date=2008-04-02 |accessdate=2008-10-22 |first= Oksana |last= Tonkatcheeva}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080405201309/http://www.newizv.ru/news/2008-04-02/87620/ |date=2008-04-05}}</ref> <ref name=SE040113>{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/art.shtml?79978 |title=Алексей УРМАНОВ: Многие вещи я понял только сейчас |language=ru |accessdate=2008-10-22 |work=[[Sport Express]] |date=2004-01-13 |first=Elena |last=Vaytsekhovskaya}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20041109224919/http://www.sport-express.ru/art.shtml?79978 |date=2004-11-09}}</ref> <ref name=Neva040913>{{cite web |url= http://www.nevasport.ru/articles.php?id=5985 |title=Урманов женился на матери близняшек |accessdate=2008-10-20 |work= Nevskiy Sport |date=2004-09-13 |first= Boris |last= Khodorovskiy |language= ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160604192350/http://www.nevasport.ru/articles.php?id=5985 |date= 2016-06-04}}</ref> <ref name=AS130121>{{cite news |url= http://www.absoluteskating.com/index.php?cat=interviews&id=2013urmanov |title= Alexei Urmanov – A coach's perspective |first= Maria |last= Bagdasarova |work=Absolute Skating |date=2013-04-21}}</ref> <ref name=MS>{{cite web |title=Mikhail Shaidorov: 2022/23 |url=https://www.isuresults.com/bios/isufs00104418.htm |language=en |publisher=Халықаралық конькишілер одағы |accessdate=2023-07-30}}</ref> <ref name=DV>{{cite web |title=Deniss Vasiljevs: 2015/16 |url=http://www.isuresults.com/bios/isufs00011354.htm |language=en |publisher=Халықаралық конькишілер одағы |accessdate=2023-07-30}} {{Wayback|date=2016-05-27 |url=https://web.archive.org/web/20160527234618/http://www.isuresults.com/bios/isufs00011354.htm}}</ref> <ref name=SV>{{cite web |title=Sergei Voronov: 2010/11 |url=http://www.isuresults.com/bios/isufs00007031.htm |language=en |publisher=Халықаралық конькишілер одағы |accessdate=2023-07-30}} {{Wayback|date=2011-10-25 |url=https://web.archive.org/web/20111025074501/http://www.isuresults.com/bios/isufs00007031.htm }}</ref> <ref name=PA>{{cite web |title=Polina Agafonova: 2011/12 |url=http://www.isuresults.com/bios/isufs00012242.htm |language=en |publisher=Халықаралық конькишілер одағы |accessdate=2023-07-30}} {{Wayback|date=2012-09-23 |url=https://web.archive.org/web/20120923203632/http://www.isuresults.com/bios/isufs00012242.htm}}</ref> <ref name=SM>{{cite web |title=Stanislava Molchanova |url=http://www.allskaters.info/stanislava_molchanova/ |language=en |publisher=All Skaters Info |accessdate=2023-07-30}}</ref> <ref name=NG>{{cite web |title=Nikol Gosviani: 2012/13 |url=http://www.isuresults.com/bios/isufs00010707.htm |language=en |publisher=Халықаралық конькишілер одағы |accessdate=2023-06-30}} {{Wayback|date=2013-09-25 |url=https://web.archive.org/web/20130925184708/http://www.isuresults.com/bios/isufs00010707.htm}}</ref> <ref name=GG>{{cite web |title=Gordei Gorshkov: 2013/14 |url=http://www.isuresults.com/bios/isufs00009615.htm |publisher=Халықаралық конькишілер одағы |language=en |accessdate=2023-07-30}} {{Wayback|date=2014-06-22 |url=https://web.archive.org/web/20140622004443/http://www.isuresults.com/bios/isufs00009615.htm}}</ref> <ref name=ZB>{{cite web |title=Zhan Bush: 2011/12 |url=http://www.isuresults.com/bios/isufs00011231.htm |publisher=Халықаралық конькишілер одағы |language=en |accessdate=2023-07-30}} {{Wayback|date=2012-06-20 |url=https://web.archive.org/web/20120620072513/http://www.isuresults.com/bios/isufs00011231.htm}}</ref> <ref name=NM>{{cite web |last=Flade |first=Tatjana |title=Iliushechkina and Maisuradze from Hopeless Case to Top Contenders |url=https://www.goldenskate.com/iliushechkina-and-maisuradze-from-hopeless-case-to-top-contenders/ |publisher=Golden Skate |date=2008-09-27 |accessdate=2023-07-30}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Урманов, Алексей Евгеньевич}} [[Санат:Мәнерлеп сырғанаудан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Мәнерлеп сырғанаудан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:Мәнерлеп сырғанаудан Ресей чемпиондары]] [[Санат:Мәнерлеп сырғанаудан КСРО чемпиондары]] [[Санат:Мәнерлеп сырғанаудан гран-при финалының жеңімпаздары]] [[Санат:Санкт-Петербург тұлғалары]] [[Санат:Мәнерлеп сырғанаудан Ресей бапкерлері]] [[Санат:Ресей мәнерлеп сырғанаушылары]] [[Санат:Ресей Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанаушылар]] [[Санат:ХКО техникалық мамандары]] 51i6ejgx9yxxcwjv0djorg7vp53yez4 3 776638 3637307 3565937 2026-07-31T14:03:15Z Malarz pl 17534 Malarz pl [[Қатысушы талқылауы:Łukasz3212]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Lukabułka]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Łukasz3212|Łukasz3212]]" to "[[Special:CentralAuth/Lukabułka|Lukabułka]]" 3565937 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Łukasz3212}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 02:07, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) 39b3u1jyzo1uhowipkoe0obi6x8sa54 3 777769 3637498 3637249 2026-07-31T18:36:50Z Sagzhan 29953 /* Мақала аты */ жаңа бөлім 3637498 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:40, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Қатысушы аты == Қатысушы атыңызды өзгерту керек. Заңды тұлға тмыен уикипедияда тіркелуге болмайды. Шын есім немесе лақап атыңызға ауыстыру керек.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 14:06, 2026 ж. шілденің 31 (+05) * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%98%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 14:08, 2026 ж. шілденің 31 (+05) == Мақала аты == Тұлғаларға қатысты мақалаларды атауы Аты Әкесінің аты Тегі форматында жазылады. Рымбала деп жай ғана бастауға болмайды. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 23:36, 2026 ж. шілденің 31 (+05) l5re6pm8s4dv4ygk5v4gzuhxdyawb87 0 780320 3637592 3595026 2026-08-01T03:53:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637592 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Хуан, Барселона графы | Шынайы есімі = {{lang-es|Juan Carlos Borbón}} | Суреті = Juan de Borbón. NL-HaNA 2.24.01.09 0 901-4072.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Барселона графы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1978 | Басқаруын аяқтады = 1993 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = Испан тағына үміткер | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1941 | Басқаруын аяқтады_2 = 1977 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Juan Carlos Teresa Silverio Alfonso de Borbón y Battenberg}} | Туған күні = 20.07.1913 | Туған жері = {{туғанжері|Ла Гранха|Ла Гранхада}}, [[Сан-Ильдефонсо]], [[Сеговия]], [[Кастилия и Леон]], [[Испания]] | Қайтыс болған күні = 01.04.1993 | Қайтыс болған жері = [[Памплона]], [[Испания]] | Жерленді = | Діні = [[Католик шіркеуі]] | Әкесі = [[XIII Альфонсо]] | Анасы = [[Виктория Евгения Баттенберг]] | Жұбайы = [[Мария де лас Мерседес Бурбон-Сицилиялық]] | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Firma de Juan de Borbón.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} Оның Корольдік Мәртебесі Инфант дон '''Хуан Карлос Тереса Сильвестре Альфонсо де Бурбон и Баттенберг, Барселона графы''' ({{lang-es|Su Alteza Real Infante Don Juan Carlos Teresa Silverio Alfonso de Borbón y Battenberg, Conde de Barcelona}}; [[20 маусым]] [[1913 жыл|1913]], [[Сеговия]], [[Испания]] – [[1 сәуір]] [[1993 жыл|1993]], [[Памплона]], [[Наварра]], [[Испания]]) — испан ханзадасы, испан тағына үміткер, король [[I Хуан Карлос]]тың әкесі. == Өмірбаяны == [[Сурет:Infante Juan by Laszlo.jpg|thumb|150px|Филип Де Ласло салған портрет, 1927 жыл.]] Испания королі [[XIII Альфонсо]] мен [[Виктория Евгения Баттенберг]]тың үшінші ұлы, осы жұптың жалғыз дені сау ұлы. === Эмиграцияда === [[1931 жыл]]ы әкесімен бірге елден кетті. Британ флотында қызмет етті. [[1941 жыл]]ы Римде қайтыс болар алдында [[XIII Альфонсо]] тақтан бас тартып, оны мұрагер ретінде танылған Хуанның пайдасына қалдырды (тұқым қуалайтын гемофилия дертіне шалдыққан үлкен ұлы Альфонсо ол кезде тірі емес еді, оның үстіне ол қарапайым қызға үйленіп, өз құқықтарынан бас тартқан болатын; екінші ұлы, саңырау әрі мылқау дон Хайме, Сеговия герцогі, француз корольдік әулетінің басшысы деп саналуды жөн көрді). Осыдан кейін [[Лозанна]] ([[Швейцария]]) мен [[Эшторил]]де ([[Португалия]]) тұрған Хуан «III Хуан» ретінде испан тағына үміткер болды; ол либералды көзқарасымен танылып, Франко режиміне оппонент ретінде шықты. [[1969 жыл]]ы [[Франсиско Франко]] әкесі тірі болса да, Хуанның ұлы ханзада Хуан Карлосты өз мұрагері деп жариялады. Барселона графы мен Еуропаның көптеген корольдік әулеттері бұл шешімді мойындамады. [[1975 жыл]]ы Франко қайтыс болып, [[I Хуан Карлос]] таққа отырғаннан кейін де дон Хуан ұлын король ретінде мойындамауды жалғастырды. === Испанияға оралуы === ​[[1977 жыл]]ы Король Франко режимінің мұрагерлігінен бас тартқаннан кейін, Барселона графы Испанияға оралды. Ол өз титулын сақтай отырып, таққа деген талаптарынан бас тартты және ұлының құқықтарын ресми түрде мойындады. [[1978 жыл]]ы Испания королі оған флоттың құрметті адмиралы ({{lang-es|Almirante Honorario de la Armada}}) атағын берді. [[1988 жыл]]дың [[4 желтоқсан]]ынан бастап — флоттың генерал-капитаны. [[Памплона]]да өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды. [[Эскориал]]да, испан корольдерінің қабірлерінің жанында жерленген. == Отбасы == ​[[1935 жыл]]дың [[12 қазан]]ында ханшайым [[Мария де лас Мерседес де Бурбон и Орлеан]]мен некеге тұрды. Ерлі-зайыптылардың төрт баласы дүниеге келді: * ​Оның Корольдік Мәртебесі Инфанта [[донья Пилар, Бадахос герцогинясы]] (1936–2020) * ​Оның Мәртебесі Испания королі дон [[I Хуан Карлос]] (1938 ж.т.) * ​Оның Корольдік Мәртебесі Инфанта [[донья Маргарита, Сория және Эрнани герцогинясы]] (1939 ж.т.) * ​Оның Корольдік Мәртебесі Инфант [[дон Альфонсо]] (1941–1956), қарумен болған жазатайым оқиға салдарынан қаза тапты. == Марапаттары == * Алтын руна ордені * ​III Карлос орденінің Үлкен крест кавалері * ​«Теңіздегі еңбегі үшін» орденінің Үлкен крест кавалері (ақ айырым белгісімен) * ​Христос орденінің Үлкен крест кавалері ([[31 қаңтар]] [[1986 жыл]], [[Португалия]])<ref name="ПортугальскиеНаграды">[http://www.ordens.presidencia.pt/pdf/CondecoraçõesEstrangeiras_2007.pdf Иностранцы — кавалеры Португальских орденов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803214131/http://www.ordens.presidencia.pt/pdf/Condecora%C3%A7%C3%B5esEstrangeiras_2007.pdf |date=2010-08-03 }}{{ref|pt}}</ref> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Волкова Г. И.|бөлімі=Juan de Borbón y Battenberg, conde de Barcelona|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Учебный испанско-русский лингвострановедческий словарь-справочник|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=Высш. шк.|жыл=2006|томы=|беттері=343|барлық беті=656|сериясы=|isbn=5-06-004248-0|тиражы=}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.cervantesvirtual.com/historia/monarquia/juan.shtml cervantesvirtual.com сайтындағы өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028081959/http://www.cervantesvirtual.com/historia/monarquia/juan.shtml |date=2010-10-28 }}{{ref-es}} * [https://web.archive.org/web/20090420042948/http://public.genoom.com/trees/familia-real/juan-carlos Испан корольдік әулетінің шежіресі]{{ref-es}} [[Санат:Алтын руна орденінің иегерлері]] [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Сеговия провинциясы тұлғалары]] [[Санат:Испания инфанттары]] qxv0jmdm0h4ah3j0gwsy1h7p35oisw9 4 780876 3637311 3637015 2026-07-31T15:00:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3637311 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-30'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="1181" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 181] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 115] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="345" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 345] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] | data-sort-value="265" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 265] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 139] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 100] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Сәтті Жұлдыз]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 95] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 93] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 91] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 89] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Даугавпилс]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D1%81 78] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 77] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 76] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 75] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 64] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 60] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Бауырсақ]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 58] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 58] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 57] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[URL]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 56] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 56] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 53] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 53] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 52] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 52] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[КешYOU]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 51] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 51] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Құран]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 49] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 49] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 48] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Дагда]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0 47] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 44] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Көшім (ру)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D1%96%D0%BC_%28%D1%80%D1%83%29 44] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 44] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 43] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 43] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 43] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Алматы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 42] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 41] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Ветеринария]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 40] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png|Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 39] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Наймандар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 39] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 38] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Табын]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 38] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 37] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 36] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 35] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 35] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 35] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Google]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 34] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 34] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Арғын]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 33] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қожа]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 33] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Албан руы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 32] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 31] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Zhezkazgan Air]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 30] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 30] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қатысушы:Arystanbek]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AArystanbek 30] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Ысты]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 30] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Бейсенбілік (бағыштау)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 30] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 30] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Медицина]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 29] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 29] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 29] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Ресей]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 29] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Дулат]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 28] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Одиссея (фильм, 2026)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 28] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 27] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Қытай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[IC 544]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 27] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Туризм]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 27] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Астана қаласының Бас жоспары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Балқаш]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 26] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Сақтар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 26] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Төремұрат Тайлыбекұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 25] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 24] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Жаныс]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 24] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 24] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 24] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Әже]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 23] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 22] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 22] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 22] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 22] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Рымбала]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 22] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Жеңіс шыңы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 21] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 21] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Астана]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 21] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Еуропа]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 21] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Жасуша]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 21] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 21] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Адай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 21] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Алтынай Құлажанқызы Жорабаева]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 21] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 21] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 20] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Сағат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Одиссея]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 20] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Ландшафт архитектурасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Бүйі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 20] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 20] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Жаппас]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 20] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Қапез Байғабылұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Қарқаралы ауданы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Topic:Vnh389xt6e2s79r0]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Topic%3AVnh389xt6e2s79r0 19] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 19] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Шилі (Жангелді ауданы)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 19] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 19] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 19] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Бибергемюнд]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D1%8E%D0%BD%D0%B4 19] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 19] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Электрон]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 18] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Су]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 18] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Байбақты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Төре]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 17] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Салауат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 17] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 17] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Абдолла Қарсақбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Балық шаруашылығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Рәміз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7 17] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Қазақ тау-кен металлургия институты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Логистика]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Есекжем]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 17] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Керей хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 16] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Жанатай батыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Робототехника]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 16] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Төртқара]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 16] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Сая Оразғалиева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Шекті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 16] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Сібір хандығы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Компьютер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 16] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Қатысушы:Nurakz/Құмсалғыш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ANurakz%2F%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D1%88 16] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Темірлан Анарбекұлы Анарбеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Гренландия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Сүйінші]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 15] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[A.Z. (Ninety One)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 15] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 15] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Шымыр]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 15] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Аяқ киім]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 15] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 15] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Керамика]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Ырғызбай ата кесенесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Суан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Технология]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Шәкір Әбенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Нұрлыкент ауылдық округі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 14] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Үкімет]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 14] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 14] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Есім хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 14] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Қайрат Советайұлы Боранбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 14] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 14] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[АҚШ қалалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Елена Сергеевна Бейсембинова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 13] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 13] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Абылай хан алаңы (Бурабай)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%28%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%29 13] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Мәлін]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BD 13] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Ұлттық құрылтай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Hybrid Theory]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 13] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Азия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 13] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Жапония]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Аша Матай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Аборт]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 13] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Түркістан Арена]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 13] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Сиқым]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 13] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[МедиаУики:Bad image list]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 13] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 13] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Етеккір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 13] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 13] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Бақытжан Момышұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 13] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Әнші]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%88%D1%96 12] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 12] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Орал]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 12] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 12] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Жетіру]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 12] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қостанай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Алшын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қарақұйрық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Ошақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 12] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Шұбарсу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%83 12] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 12] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 12] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Борсық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихнамасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Тұрдықылыш Ізтай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88_%D0%86%D0%B7%D1%82%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Сәбит Әбдімүтәліұлы Әбдіқалықов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Төле би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Металлургия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Respublica]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 12] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 12] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Таз руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[G.H.A.D]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=G.H.A.D 12] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Оятқыш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88 12] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 12] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Сәтбаев (қала)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Отырар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Шаймерден Қосшығұлұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%88%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Ақтау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Біріккен Араб Әмірліктері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Ninety One]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 12] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Беріш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 12] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 12] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Көлкент]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Маса]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0 11] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Әл-Бақара сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Бөрте]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%B5 11] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Жыныс мүшелері аурулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Керейіт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 11] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Рамадан (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 11] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Жаңбыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Іш өту]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 11] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Құлалы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Шиқан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Лазер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Ибраһим]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 11] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Сын есім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Уфа Меңдібайұлы Ахмедсафин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%84%D0%B0_%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Жаңбырбай Ахметұлы Қағазбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Әли ибн Әбу Талиб]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1 11] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Бижамал Далабайқызы Кемалова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 11] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Жусан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Түркия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Ботбай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Елдос Тоқтарбай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Ақша-несие саясаты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Кек алушылар: Финал]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 11] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 11] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Менеджмент]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 11] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[MetroJet]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MetroJet 11] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Зат есім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Жақайым]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 11] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Биология]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Ұлжан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Бағаналы (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Өмірзақ Қарғабаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Дәуіт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 11] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Әзімбек Пазылбекұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Тама]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 10] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Уақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Жапония жанартауларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[HTML]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 10] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Billboard]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Billboard 10] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Асан Мәжит]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 10] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 10] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Адам ата]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 10] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Орыс тілі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 10] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Сайрам ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Жыл күндерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 10] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Іштің қатуы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[:Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері|Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5_25_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Ас беру]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 10] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Африка]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Жарқанаттар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Шымкент]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 10] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Қарасай ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Бұқтырма (бөген)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%28%D0%B1%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Қазақ ұлттық ырымдары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Балқаш (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Америка]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Троя соғысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Фатима (Аллаһ расулының қызы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%28%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%BB_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Мыңбұлақ ауылдық округі (Бәйдібек ауданы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D2%A3%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 10] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Украиндар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Франция]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Атырау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Бахтиар Абдраманов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B8%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Айтақын Мұхамедиұлы Бұлғақов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 10] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Челси (футбол клубы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%B8_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Балқаштағы Ли-2 ұшақ апаты (1948)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9B%D0%B8-2_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B_%281948%29 10] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Он екі мүше]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5 10] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Кемел Тоқаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 10] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Әл-хамду ли-Лләһ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B8-%D0%9B%D0%BB%D3%99%D2%BB 10] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Қарбыз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 10] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Жайық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Бала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Бура (найман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%28%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Минет]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 10] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 10] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Қарқаралы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 10] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Байтақ (партия)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 10] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[:Санат:Түркия қалалары|Санат:Түркия қалалары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Балқаймақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Бақаты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Оспан батыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Темекі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 9] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Ойық руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 9] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Ноғай Ордасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Бразилия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Спорт]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 9] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Етістік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Авиация]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[:Санат:Қазақстан журналдары|Санат:Қазақстан журналдары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Аргентина]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Девианттық мінез-құлық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Уикимедиа қоры]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Элио (мультфильм)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B8%D0%BE_%28%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[:Санат:Аяқталмаған мақалалар|Санат:Аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Шиелі ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Баба түкті Шашты Әзіз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 9] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Мыңбұлақ (Түркістан облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D2%A3%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Владимир Ильич Ленин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Ғ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92 9] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Форт-Шевченко]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 9] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Алғи]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 9] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Бұланты шайқасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Борис Төкенұлы Керімбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Кесірткелер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Қатысушы:EPIC]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 9] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Үндістан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Автомобиль]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 9] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Жерорта теңізі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 9] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Әлсіз қаһарман]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Алтын тамыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 9] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 9] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[11]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11 9] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Түйелер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 9] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Жоңышқа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0 9] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Ядро]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 9] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Линкольн Стеффенс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%84%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%81 9] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Уикипедия:Жиі қойылатын сұрақтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B8%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Гайморит]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 9] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Қажымұрат Шешенқұлұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Ұ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 9] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 9] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Тал]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB 9] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Өлі-тірі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Ислам]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 9] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 9] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Талқылау:IC 544]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3AIC_544 9] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Жарыс қазан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Кенен Әзірбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[:Санат:Ежелгі грек құдайлары|Санат:Ежелгі грек құдайлары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Сексеуіл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 9] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Павлодар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Мың бір түн]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD 9] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Есет Берікұлы Байкен]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 9] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 9] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[25]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=25 9] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Ет (тағам)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 9] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Османлы сұлтандарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Қазақстан премьер-министрі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Қарағанды облысы мектептерінің тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Тауар нарығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Шығай хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Жуалы ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Нияз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7 8] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Ұшықтау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Асық ойындары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Адай шежіресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Хәрри Поттер және алау кубогы (фильм)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Газ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7 8] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 8] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Мақат ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Мұхтар Рабатұлы Аймаханов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Уикипедия:Тексерілмелдігі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 8] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 8] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Гематология]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Медеу Уәлиханұлы Арынбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 8] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Рафаэль Радикович Уразбахтин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Дәулеткерей Шығайұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Пайдаланушы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%88%D1%8B 8] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Көсем сұлтан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Нұрлан Баянғалиұлы Әлімжанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Қыз ұзату кәделері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 8] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Құралай Төлегенқызы Мұхамәди]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B8 8] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Казталов ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Қызылқоға ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Кірпітәрізділер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BF%D1%96%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 8] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Орталық стадион (Алматы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Өтте тас байлану]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 8] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 8] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Әкім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Хәрри Поттер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Байұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Тобыл (футбол клубы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Кеңшілік Ағытайұлы Мырзабеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%90%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Омбы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B1%D1%8B 8] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Титаник]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 8] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Хұсни-Хорлан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D2%B1%D1%81%D0%BD%D0%B8-%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[31 шілде]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=31_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 8] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Сарқыт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82 8] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Шілдехана]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Ешкі малының атаулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Информатика]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Индиго]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 8] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Педагогика]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Автомобиль маркаларының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Қазақстан құстары тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Буын үндестігі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 8] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 8] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 8] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Батыр руы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Асылхан Сайлауұлы Төлепов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Тұмар ханша]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 8] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Кәлимә]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99 8] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Асанбай Асқарұлы Асқаров]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Қапал батыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 8] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Германия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Тораңғы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Оралды секс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 8] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Шу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83 8] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Мария Дмитриевна Достоевская]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F 8] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Ми]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 8] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Энциклопедия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Ерлігі үшін медалі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 8] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Жүгері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 8] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Энергия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Тауар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Жиен]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD 8] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Саумал]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 8] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Сүмбіле]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 8] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Өзен]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B5%D0%BD 8] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 8] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Бейсен Абайұлы Құранбек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Орталық стадион (Қостанай)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%28%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%29 8] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Қараша (Орта жүз)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 8] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Арал (қала)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Махат Төрәлі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 8] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 8] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[28]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=28 8] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Үтір намазы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 8] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Ауыл (партия)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 8] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Мәтін]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Айдар (шаш)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 8] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[2]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2 8] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Бейбіт Қорған]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Телеу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 8] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Жыландар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Аустралия және Океания]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%9E%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Бавария]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Бопай ханым Сүйіндікқызы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 8] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[:Сурет:Досыбай Шерімқұлов.jpeg|Сурет:Досыбай Шерімқұлов.jpeg]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2.jpeg 8] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Есімдік]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 8] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Шілде]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 8] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Құйрық-бауыр (салт)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 8] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Ауғанстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Аустрия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 8] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Ай фазалары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%D1%84%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Сүре]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Сарыарқа ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Жерлеу рәсімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Әбу Бәкр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%80 8] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Филиппин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Данияр Маратұлы Елеусінов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Канада]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 8] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Серхио Рамос]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BE_%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%81 8] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Құлжа]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0 8] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 4jc230raihnppfi5i9ykbh58qpjymnw 0 782661 3637499 3636433 2026-07-31T18:37:34Z Kasymov 10777 «[[Санат:Кіші жүз|Кіші жүз]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637499 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Балқы батыр]] |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) — [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[XX ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде әділ би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың күшімен емес, ақыл-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер дауы]], жесір дауы, [[құн дауы]] сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді қыздың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. Байдың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] m5k8julfe92z7xbqc5ospnjfuknlx39 3637500 3637499 2026-07-31T18:37:51Z Kasymov 10777 «[[Санат:Қазақ билері|Қазақ билері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637500 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жандызер би |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1854 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1932 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[батыр]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Балқы батыр]] |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жандызер Балқыұлы''' (1854–1932) — [[қазақ|қазақ]]тың көрнекті [[Би (тұлға)|биі]], [[шешен]]і, [[ел]] басқарған қайраткері және Балқы батырдың ұлы. Әкесі Балқы батыр дүниеден өткеннен кейін ел ағаларының батасын алып, халық ісіне ерте араласқан. ХІХ ғасырдың соңы мен [[XX ғасыр]]дың басында ел ішінде жер, жесір, құн даулары жиі орын алған кезеңде Жандызер би әділ билігімен танылды. Оның шешімдері әділдігімен ерекшеленіп, халықтың сеніміне ие болды. Ел алдындағы еңбегі үшін Толағай болысының төрағасы болып екі мәрте сайланып, өңірдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласты. == Отбасы == Жандызер – атақты Балқы батырдың ұлы әрі әкесінің елге қызмет ету жолын жалғастырушы тұлға. Ол Балқы әулетінің би-шешендік, әділдік және елдік дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды. Осы әулеттен көптеген белгілі азаматтар өсіп шыққан. Жандызердің есімі ел ішінде әділ би әрі халық қамқоршысы ретінде сақталған. == Ерлігі == Жандызер бидің басты ерлігі – қарудың күшімен емес, ақыл-парасатымен, әділ төрелігімен және шешендігімен елге қызмет етуі. Ол [[жер дауы]], жесір дауы, [[құн дауы]] сияқты күрделі мәселелерді әділ шешіп отырған. [[Қараша]] көліне қатысты дауда қарапайым шаруалардың құқығын қорғап, заңсыз әрекет жасаған байға [[айып]] төлеткен. Сондай-ақ жалшының өліміне байланысты дауда әділ [[үкім]] шығарып, марқұмның құнын өндіріп берген. Бұл шешімдері оның әділ би ретіндегі беделін одан әрі арттырған. Жандызер бидің ел жадында қалған тағы бір үлкен ерлігі – жеті жасында ұрланып кеткен Жамал есімді қыздың тағдырын анықтап, оның құнын даулап алып беруі. Байдың «жаманның құнын неге даулайсың?» деген сөзіне: «Мен жаманның емес, Жамалымның құнын алуға келдім» деп жауап берген. Соның нәтижесінде қыздың басына құлпытас қойылып, кесене тұрғызылған. Бұл [[оқиға]] оның батылдығын, адамгершілігін және әділдігін айқын көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Қазақ билері]] 322ay6fpjajj7h5lw53gh0uytr9a3ch 0 783236 3637504 3633123 2026-07-31T18:40:48Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3637504 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Шынайы есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Толық есімі = Қалиев Серік Әкірамұлы |Туған күні = 1972 |Туған жері = [[Ақсуат ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = ақын, айтыскер, редактор, сазгер, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1990 жылдан |Білімі = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы = филолог, өнертанушы |Не үшін белгілі = ақындық, айтыскерлік өнері, әдебиеттану саласындағы еңбектері |Партиясы = |Әкесі = Әкірам |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері; Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері; Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Өнертану ғылымының магистрі; Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс берген; Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры. |Commons = }} '''Серік Әкірамұлы Қалиев''' (1972 жылы туған) — Ақын, айтыскер, редактор, сазгер, өнертану ғылымының магистрі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Өмірбаяны == Серік Әкірамұлы 1972 жылы Абай облысының (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Еңбек жолы == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған. 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Шығармашылығы == Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}</ref> == Негізгі кітаптары == * ''Көзайым'' (2007). * ''Уақыт керуені'' (2012). * ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1. * ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4. * ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. * ''Асу'' (2024). * ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4. == Құрастырған кітаптары == * ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020). * ''Жамбылдың өрендері'' (2020). * ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021). * ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9. * ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. == Марапаттары == * 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.<ref>...</ref> * Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері. * 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған. * 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/ * https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944 * https://tilmedia.kz/kk/post/653 * https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 smr8fmsl7d1m5h5pdhsb2j73tdq6ax8 3637506 3637504 2026-07-31T18:41:11Z Sagzhan 29953 3637506 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Шынайы есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Толық есімі = Қалиев Серік Әкірамұлы |Туған күні = 1972 |Туған жері = [[Ақсуат ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = ақын, айтыскер, редактор, сазгер, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1990 жылдан |Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы = филолог, өнертанушы |Не үшін белгілі = ақындық, айтыскерлік өнері, әдебиеттану саласындағы еңбектері |Партиясы = |Әкесі = Әкірам |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері; Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері; Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Өнертану ғылымының магистрі; Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс берген; Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры. |Commons = }} '''Серік Әкірамұлы Қалиев''' (1972 жылы туған) — Ақын, айтыскер, редактор, сазгер, өнертану ғылымының магистрі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Өмірбаяны == Серік Әкірамұлы 1972 жылы Абай облысының (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Еңбек жолы == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған. 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Шығармашылығы == Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}</ref> == Негізгі кітаптары == * ''Көзайым'' (2007). * ''Уақыт керуені'' (2012). * ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1. * ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4. * ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. * ''Асу'' (2024). * ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4. == Құрастырған кітаптары == * ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020). * ''Жамбылдың өрендері'' (2020). * ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021). * ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9. * ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. == Марапаттары == * 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.<ref>...</ref> * Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері. * 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған. * 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/ * https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944 * https://tilmedia.kz/kk/post/653 * https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7qbs92nt2xnau84itp4h9kwslhudrqr 3637508 3637506 2026-07-31T18:43:04Z Sagzhan 29953 3637508 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Шынайы есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Толық есімі = Қалиев Серік Әкірамұлы |Туған күні = 1972 |Туған жері = [[Ақсуат ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = [[1990 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы = филолог, өнертанушы |Не үшін белгілі = ақындық, айтыскерлік өнері, әдебиеттану саласындағы еңбектері |Партиясы = |Әкесі = Әкірам |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері; Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері; Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Өнертану ғылымының магистрі; Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс берген; Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры. |Commons = }} '''Серік Әкірамұлы Қалиев''' ([[1972 жыл]]ы туған) — [[Ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], өнертану ғылымының магистрі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Өмірбаяны == Серік Әкірамұлы [[1972 жыл]]ы [[Абай облысы]]ның (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі. Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Еңбек жолы == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған. 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Шығармашылығы == Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}</ref> == Негізгі кітаптары == * ''Көзайым'' (2007). * ''Уақыт керуені'' (2012). * ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1. * ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4. * ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. * ''Асу'' (2024). * ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4. == Құрастырған кітаптары == * ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020). * ''Жамбылдың өрендері'' (2020). * ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021). * ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9. * ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. == Марапаттары == * 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.<ref>...</ref> * Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері. * 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған. * 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/ * https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944 * https://tilmedia.kz/kk/post/653 * https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 873drkneb6gj8o3pw1d3iix163a5dfu 3637510 3637508 2026-07-31T18:43:37Z Sagzhan 29953 3637510 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Шынайы есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Толық есімі = Қалиев Серік Әкірамұлы |Туған күні = 1972 |Туған жері = [[Ақсуат ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = [[1990 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы = филолог, өнертанушы |Не үшін белгілі = ақындық, айтыскерлік өнері, әдебиеттану саласындағы еңбектері |Партиясы = |Әкесі = Әкірам |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері; Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері; Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Өнертану ғылымының магистрі; Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс берген; Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры. |Commons = }} '''Серік Әкірамұлы Қалиев''' ([[1972 жыл]]ы туған) — [[Ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], өнертану ғылымының магистрі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Өмірбаяны == Серік Әкірамұлы [[1972 жыл]]ы [[Абай облысы]]ның (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі. Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Еңбек жолы == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған. 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Шығармашылығы == Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}</ref> == Негізгі кітаптары == * ''Көзайым'' (2007). * ''Уақыт керуені'' (2012). * ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1. * ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4. * ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. * ''Асу'' (2024). * ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4. == Құрастырған кітаптары == * ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020). * ''Жамбылдың өрендері'' (2020). * ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021). * ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9. * ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. == Марапаттары == * 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.<ref>...</ref> * Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері. * 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған. * 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/ * https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944 * https://tilmedia.kz/kk/post/653 * https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 ftsqupeu5dpqxc9a3egiah4mnlxorhn 3637511 3637510 2026-07-31T18:44:09Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақстан ақындары|Қазақстан ақындары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637511 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Шынайы есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Толық есімі = Қалиев Серік Әкірамұлы |Туған күні = 1972 |Туған жері = [[Ақсуат ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = [[1990 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы = филолог, өнертанушы |Не үшін белгілі = ақындық, айтыскерлік өнері, әдебиеттану саласындағы еңбектері |Партиясы = |Әкесі = Әкірам |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері; Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері; Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Өнертану ғылымының магистрі; Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс берген; Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры. |Commons = }} '''Серік Әкірамұлы Қалиев''' ([[1972 жыл]]ы туған) — [[Ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], өнертану ғылымының магистрі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Өмірбаяны == Серік Әкірамұлы [[1972 жыл]]ы [[Абай облысы]]ның (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі. Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Еңбек жолы == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған. 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Шығармашылығы == Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}</ref> == Негізгі кітаптары == * ''Көзайым'' (2007). * ''Уақыт керуені'' (2012). * ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1. * ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4. * ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. * ''Асу'' (2024). * ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4. == Құрастырған кітаптары == * ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020). * ''Жамбылдың өрендері'' (2020). * ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021). * ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9. * ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. == Марапаттары == * 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.<ref>...</ref> * Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері. * 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған. * 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/ * https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944 * https://tilmedia.kz/kk/post/653 * https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 [[Санат:Қазақстан ақындары]] gw0vp560fqrscvvsu6a4uix1rvuy4eg 3637513 3637511 2026-07-31T18:44:36Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақстан сазгерлері|Қазақстан сазгерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637513 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Шынайы есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Толық есімі = Қалиев Серік Әкірамұлы |Туған күні = 1972 |Туған жері = [[Ақсуат ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = [[1990 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы = филолог, өнертанушы |Не үшін белгілі = ақындық, айтыскерлік өнері, әдебиеттану саласындағы еңбектері |Партиясы = |Әкесі = Әкірам |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері; Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері; Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Өнертану ғылымының магистрі; Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс берген; Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры. |Commons = }} '''Серік Әкірамұлы Қалиев''' ([[1972 жыл]]ы туған) — [[Ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], өнертану ғылымының магистрі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Өмірбаяны == Серік Әкірамұлы [[1972 жыл]]ы [[Абай облысы]]ның (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі. Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Еңбек жолы == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған. 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Шығармашылығы == Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}</ref> == Негізгі кітаптары == * ''Көзайым'' (2007). * ''Уақыт керуені'' (2012). * ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1. * ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4. * ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. * ''Асу'' (2024). * ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4. == Құрастырған кітаптары == * ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020). * ''Жамбылдың өрендері'' (2020). * ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021). * ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9. * ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. == Марапаттары == * 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.<ref>...</ref> * Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері. * 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған. * 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/ * https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944 * https://tilmedia.kz/kk/post/653 * https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] hbvema72ibs07okkjf9j2n8dpsl6jml 3637516 3637513 2026-07-31T18:45:14Z Sagzhan 29953 3637516 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Шынайы есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Толық есімі = Қалиев Серік Әкірамұлы |Туған күні = 1972 |Туған жері = [[Ақсуат ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = [[1990 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы = филолог, өнертанушы |Не үшін белгілі = ақындық, айтыскерлік өнері, әдебиеттану саласындағы еңбектері |Партиясы = |Әкесі = Әкірам |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері; Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері; Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Өнертану ғылымының магистрі; Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс берген; Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры. |Commons = }} '''Серік Әкірамұлы Қалиев''' ([[1972 жыл]]ы туған) — [[Ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], өнертану ғылымының магистрі. [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Өмірбаяны == Серік Әкірамұлы [[1972 жыл]]ы [[Абай облысы]]ның (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі. Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Еңбек жолы == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған. 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Шығармашылығы == Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}</ref> == Негізгі кітаптары == * ''Көзайым'' (2007). * ''Уақыт керуені'' (2012). * ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1. * ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4. * ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. * ''Асу'' (2024). * ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4. == Құрастырған кітаптары == * ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020). * ''Жамбылдың өрендері'' (2020). * ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021). * ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9. * ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. == Марапаттары == * 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.<ref>...</ref> * Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері. * 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған. * 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/ * https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944 * https://tilmedia.kz/kk/post/653 * https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] didh3bvi33s8obet795pcfwdfrjs9gw 3637554 3637516 2026-07-31T19:26:57Z Kasymov 10777 3637554 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Серік Әкірамұлы Қалиев |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1972 |Туған жері = {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, [[Абай облысы]], Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = [[1990 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы = филолог, өнертанушы |Не үшін белгілі = ақындық, айтыскерлік өнері, әдебиеттану саласындағы еңбектері |Партиясы = |Әкесі = Әкірам |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері; Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері; Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері; Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = Өнертану ғылымының магистрі; Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс берген; Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры. |Commons = }} '''Серік Әкірамұлы Қалиев''' ([[1972 жыл]]ы туған) — [[Ақын]], айтыскер, [[редактор]], [[сазгер]], өнертану ғылымының магистрі. [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Өмірбаяны == Серік Әкірамұлы [[1972 жыл]]ы [[Абай облысы]]ның (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі. Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]]нің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Еңбек жолы == Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған. 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> == Шығармашылығы == Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.<ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}</ref> == Негізгі кітаптары == * ''Көзайым'' (2007). * ''Уақыт керуені'' (2012). * ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1. * ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4. * ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. * ''Асу'' (2024). * ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4. == Құрастырған кітаптары == * ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020). * ''Жамбылдың өрендері'' (2020). * ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021). * ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9. * ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4. == Марапаттары == * 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.<ref>...</ref> * Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.<ref>{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}</ref> * 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері. * 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған. * 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/ * https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944 * https://tilmedia.kz/kk/post/653 * https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] tbga6bk0lv0elu3fus83sj1ukt1kwvz 10 783355 3637603 3637187 2026-08-01T04:00:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3637603 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Рига]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4gnoq7hp4s2ajs827mh25xwowetrxmb 0 783894 3637563 3633475 2026-08-01T02:35:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3637563 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Хабаровск |шынайы атауы = {{lang-ru|Хабаровск}} |сурет = Уссурийский бульвар.jpg |сурет атауы = Уссури бульвары |елтаңба = Coat of arms of Khabarovsk.svg |ту = Flag of Khabarovsk.svg |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=29 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=135 |lon_min=4 |lon_sec=0 |елдің картасы = Ресей |аймағы = Хабаровск өлкесі |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Хабаровск қалалық округі |ішкі бөлінісі = 5 аудан |басшының түрi = Мэр |басшысы = Сергей Кравчук |құрылған уақыты = [[1858 жыл]] |алғашқы дерек = Хабаровка әскери бекеті |қала статусы = [[1880 жыл]] |жер аумағы = 389 |орталығының биiктігі = 72 |климаты = қоңыржай муссондық |тұрғыны = 615600 |санақ жылы = 2025 |этнохороним = хабаровскілік |уақыт белдеуі = +10 |телефон коды = 4212 |пошта индекстері = 680000—680150 |автомобиль коды = 27 |ортаққордағы санаты = Khabarovsk |сайты = https://khv27.ru/ |сайт тілі = ru }} '''Хабаровск''' ({{lang-ru|Хабаровск}}; 1893 жылға дейін — '''Хабаровка''') — [[Ресей]]дің [[Қиыр Шығыс]]ындағы қала, [[Хабаровск өлкесі]]нің әкімшілік орталығы және Хабаровск қалалық округінің орталығы. Қала [[Амур]] өзенінің оң жағалауында, [[Уссури]] өзенінің Амурға құяр жеріне жақын орналасқан. Ресей мен [[Қытай]] арасындағы мемлекеттік шекара қаладан шамамен 17 км қашықтықта өтеді. Хабаровск — Ресей Қиыр Шығысының ірі әкімшілік, көлік, өнеркәсіптік, ғылыми, білім беру және мәдени орталықтарының бірі. Қала аумағы 389 км². Хабаровск қаласы әкімшілігінің дерегі бойынша, 2025 жылғы 1 қаңтарда қалада 615,6 мың адам тұрған.<ref name="city">{{cite web |url=https://khv27.ru/about/ |title=О городе |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> Қала [[Сібір темір жолы|Транссібір теміржолы]] бойында орналасқан және Қиыр Шығыстың теміржол, автомобиль, әуе және өзен көлігі тоғысқан маңызды торабы болып саналады. 2012 жылы Хабаровскке «[[Әскери даңқ қаласы]]» құрметті атағы берілді. <ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/36275|title=О присвоении городу Хабаровску почётного звания Российской Федерации «Город воинской славы»|website=Ресей Президентінің ресми сайты|date=2012-11-03|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> == Атауы == Қала 1858 жылы '''Хабаровка''' деген атпен құрылды. Елді мекенге XVII ғасырдағы орыс жер зерттеушісі [[Ерофей Хабаров]]тың құрметіне атау берілген. 1893 жылы қала атауы Хабаровск болып өзгертілді. Қытайдың тарихи дереккөздерінде бұл жер '''Боли''' немесе '''Боли қаласы''' ({{lang-zh|伯力}}) деген атаумен кездеседі. Қазіргі қытай тіліндегі ресми атауы — '''Хабаровск''' атауының транскрипциясы, {{lang-zh|哈巴罗夫斯克}}. == Географиясы == === Орналасуы === Хабаровск Орта Амур ойпатының оңтүстік бөлігінде, Амур өзенінің биік оң жағалауында орналасқан. Қаланың оңтүстік-батысына қарай Уссури өзені Амурға құяды. Қаланың негізгі бөлігі Амур жағалауынан шығысқа қарай созылып жатыр. Хабаровскіден: * [[Мәскеу]]ге дейінгі теміржол қашықтығы шамамен 8,5 мың км; * [[Владивосток]]қа дейінгі автомобиль қашықтығы шамамен 760 км; * Қытай шекарасына дейінгі ең қысқа қашықтық шамамен 17 км. Қала маңындағы ірі су нысандарына Амур, Уссури және Амур тармақтары жатады. Өзендер қаланың табиғи жағдайына, көлігіне, шаруашылығына және тарихи дамуына үлкен ықпал етті. === Климаты === Хабаровскінің климаты — қысы суық әрі салыстырмалы түрде құрғақ, жазы ыстық және ылғалды болатын [[Қоңыржай муссондық климат|қоңыржай муссондық климат]]. Қыс мезгілінде Азия құрлығының ішкі бөлігінен суық және құрғақ ауа массалары келеді. Жазда Тынық мұхиты жағынан ылғалды муссондық ауа басым болады. Көпжылдық бақылаулар бойынша қаңтардың орташа температурасы шамамен −19,2 °C, шілденің орташа температурасы +21,4 °C, ал жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 696 мм.<ref name="climate">{{cite web |url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/31735.htm |title=Климат Хабаровска |website=Погода и климат |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> Жауын-шашынның негізгі бөлігі маусымнан қыркүйекке дейін түседі. Жаздың екінші жартысында нөсер жаңбыр, өзендердің тасуы және су басу қаупі болуы мүмкін. == Тарихы == Хабаровск маңындағы Амур бойын ежелден нанай, эвенк және басқа да байырғы халықтар мекендеген. XVII ғасырда бұл өңірге орыс казактары мен жер зерттеушілері келе бастады. 1649—1653 жылдары Ерофей Хабаров басқарған жасақ Амур алабын зерттеді. 1858 жылғы [[Айгун келісімі]]нен кейін Амурдың сол жағалауы Ресей империясының құрамына өтті. Сол жылы Шығыс Сібір генерал-губернаторы [[Николай Муравьёв-Амурский]]дің тапсырмасымен капитан Яков Дьяченко басқарған әскери бөлім Амур жағалауында Хабаровка бекетін құрды.<ref name="history">{{cite web|url=https://khv27.ru/about/|title=Хабаровск: жалпы мәлімет және қала тарихы|website=Хабаровск қаласының ресми сайты|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> 1880 жылы Хабаровкаға қала мәртебесі беріліп, ол Приморье облысының әкімшілік орталығына айналды. 1893 жылы қала Хабаровск деп аталды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Амур бойындағы кеме қатынасының және Уссури теміржолының салынуы қаланың экономикалық маңызын арттырды. 1916 жылы Амур арқылы теміржол көпірі ашылып, Транссібір магистралі толықтай құрлықтық бағытпен жалғасты. Ресейдегі Азамат соғысы кезінде қала бірнеше рет әртүрлі әскери-саяси күштердің бақылауына өтті. 1922 жылы Хабаровск Қиыр Шығыс Республикасының, кейін Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1926 жылы қала Қиыр Шығыс өлкесінің, ал 1938 жылы жаңадан құрылған Хабаровск өлкесінің орталығы болды. Кеңес дәуірінде машина жасау, кеме жасау, мұнай өңдеу, энергетика, құрылыс материалдары және тамақ өнеркәсібі дамыды. Қалада жоғары оқу орындары, ғылыми мекемелер, театрлар мен мұражайлар ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Хабаровск Қиыр Шығыстағы әскери және өнеркәсіптік орталықтардың бірі болды. 1949 жылғы желтоқсанда қалада жапон [[Квантун армиясы]]ның биологиялық қару әзірлеуге қатысқан әскери қызметшілеріне қатысты [[Хабаровск сот процесі]] өтті. XX ғасырдың екінші жартысында Хабаровскінің тұрғын үй аудандары кеңейіп, жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар, оқу орындары, спорт және мәдениет нысандары салынды. 2013 жылы Амур алабындағы ірі су тасқыны кезінде қаланың жағалау аудандарына қауіп төнді, алайда салынған уақытша бөгеттер қаланың негізгі бөлігін судан қорғады. == Әкімшілік бөлінісі және басқару жүйесі == Хабаровск өлкелік маңызы бар қала болып табылады және жеке муниципалдық құрылым — '''Хабаровск қалалық округін''' құрайды. Қаланың жергілікті өзін-өзі басқару органдарына қала думасы мен қала әкімшілігі жатады. Атқарушы билікті Хабаровск қаласының мэрі басқарады.<ref>{{cite web |url=https://khv27.ru/about/statute/ |title=Устав городского округа «Город Хабаровск» |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> Қала бес әкімшілік ауданға бөлінеді: {| class="wikitable" ! Аудан ! Қаладағы орналасуы мен сипаты |- | '''Орталық ауданы''' | Әкімшілік, іскерлік және тарихи орталық. Мұнда негізгі мемлекеттік мекемелер, алаңдар, театрлар мен сауда нысандары орналасқан. |- | '''Киров ауданы''' | Қаланың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Амур жағалауын, тұрғын аудандарды және бірқатар оқу орындарын қамтиды. |- | '''Краснофлот ауданы''' | Қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан. Тұрғын, әскери және өнеркәсіптік аумақтарды қамтиды. |- | '''Теміржол ауданы''' | Мұнда теміржол вокзалы, көлік-логистика нысандары, өндірістік және тұрғын аудандар орналасқан. |- | '''Индустриялық аудан''' | Қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ірі тұрғын массивтер, өнеркәсіптік кәсіпорындар мен сауда орталықтары шоғырланған. |} == Халқы == 2025 жылғы 1 қаңтардағы муниципалдық есеп бойынша Хабаровскіде 615 600 адам тұрған.<ref name="city"/> Ол Қиыр Шығыс федералдық округіндегі халқы ең көп қалалардың қатарына кіреді. Қала халқының басым бөлігін орыстар құрайды. Сонымен бірге Хабаровскіде украиндар, татарлар, корейлер, нанайлар, эвенктер, еврейлер, армяндар, әзербайжандар, қытайлар және басқа да этностар тұрады. Қалада әртүрлі ұлттық-мәдени бірлестіктер мен діни қауымдар жұмыс істейді. == Экономикасы == Хабаровск — Хабаровск өлкесінің іскерлік, қаржы, сауда және қызмет көрсету орталығы. Қала экономикасында көлік пен логистика, көтерме және бөлшек сауда, мемлекеттік басқару, құрылыс, энергетика, машина жасау, мұнай өңдеу, фармацевтика, тамақ өнеркәсібі және байланыс салалары маңызды орын алады. === Өнеркәсібі === Қаланың жетекші өнеркәсіп салаларына мұнай өңдеу, энергетикалық машина жасау, кеме жасау және жөндеу, металл өңдеу, фармацевтика, құрылыс материалдары мен тамақ өнімдерін өндіру жатады. {| class="wikitable sortable" ! Кәсіпорын ! Негізгі қызметі ! Ескертпе |- | '''Хабаровск мұнай өңдеу зауыты''' | Мұнай өңдеу, автомобиль және қазандық отынын өндіру | Қиыр Шығыстағы ірі мұнай өңдеу кәсіпорындарының бірі.<ref>{{cite web |url=https://www.khab-npz.ru/ |title=Хабаровский нефтеперерабатывающий завод |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''«Дальэнергомаш»''' | Компрессорлар, газ турбиналары және энергетикалық жабдық өндіру | Қиыр Шығыстағы энергетикалық машина жасау кәсіпорны.<ref>{{cite web|url=https://dalenergomash.ru/|title=Дальэнергомаш|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> |- | '''Хабаровск кеме жасау зауыты''' | Теңіз және өзен кемелерін жасау, жаңғырту және жөндеу | Әртүрлі мақсаттағы кемелер мен жүзбелі техниканы өндіреді.<ref>{{cite web|url=https://aohsz.com/|title=Хабаровский судостроительный завод|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> |- | '''«Дальхимфарм»''' | Дәрілік заттар өндіру | 1939 жылдан бері жұмыс істейтін, толық өндірістік циклге ие фармацевтикалық кәсіпорын.<ref>{{cite web|url=https://dalkhimpharm.ru/about/|title=О компании|website=Дальхимфарм|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> |- | '''«Амуркабель»''' | Кабель және сым өнімдерін өндіру | Энергетика, көлік және өнеркәсіп салаларына арналған электр-техникалық өнімдер шығарады. |- | '''«Дальмостострой»''' | Көпірлер, жол өткелдері және күрделі көлік құрылыстарын салу | Қиыр Шығыстағы инфрақұрылымдық жобаларға қатысатын құрылыс ұйымы.<ref>{{cite web |url=https://dalmostostroy.ru/ |title=Дальмостострой |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Амур өзен кеме қатынасы компаниясы''' | Жүк және жолаушы тасымалы, порт қызметі | Амур алабындағы су көлігінің негізгі операторларының бірі.<ref>{{cite web|url=https://amurship.ru/|title=Амурское речное пароходство|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> |} Қалада нан-тоқаш, кондитерлік өнімдер, сүт, ет, сусындар және басқа да азық-түлік өнімдерін шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді. Хабаровск Қиыр Шығыстың ірі көтерме сауда және тауар тарату орталықтарының бірі саналады. === Энергетикасы === Қаланы электр және жылу энергиясымен Хабаровск жылу электр орталықтары және Қиыр Шығыс генерациялау компаниясының басқа да нысандары қамтамасыз етеді. Электр желілерінің бір бөлігі Ресейдің Шығыс біріккен энергетикалық жүйесіне кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.dvgk.ru/|title=Дальневосточная генерирующая компания|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> == Көлігі == Хабаровск — Қиыр Шығыстағы маңызды мультимодальды көлік торабы. === Теміржол көлігі === Қала арқылы [[Транссібір теміржолы]] өтеді. Негізгі жолаушылар станциясы — '''Хабаровск-1'''. Қаладан Мәскеу, Владивосток, Благовещенск, Комсомольск-на-Амуре және басқа бағыттарға пойыздар қатынайды. Амур өзені арқылы өтетін теміржол және автомобиль көпірі Транссібір магистралінің маңызды бөлігі болып табылады. 1916 жылы салынған алғашқы көпір «Амур кереметі» деген бейресми атпен белгілі болды. Қазіргі көпір кешені XX ғасырдың соңында және XXI ғасырдың басында қайта жаңартылды. === Әуе көлігі === '''Хабаровск халықаралық әуежайы''' қаланың шығыс бөлігінде орналасқан. Әуежай Ресейдің ірі қалаларына және Азия елдерінің бірқатар қалаларына рейстерге қызмет көрсетеді.<ref name="airport">{{cite web |url=https://khv.aero/ |title=Хабаровск халықаралық әуежайы |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> === Автомобиль жолдары === Хабаровск арқылы немесе қала маңынан: * [[Р-297 «Амур»]] Чита — Хабаровск; * [[А-370 «Уссури»]] Хабаровск — Владивосток; * [[А-376]] Хабаровск — Лидога — Ванино бағытындағы федералдық автомобиль жолдары өтеді. Қала Қиыр Шығыстың елді мекендерімен қалааралық автобус бағыттары арқылы байланысқан. === Өзен көлігі === Амурдағы өзен порты жүк тасымалына, маусымдық жолаушылар және қала маңындағы қатынасқа қызмет етеді. Өзен көлігі Хабаровскіні Амур бойындағы елді мекендермен байланыстырады. === Қоғамдық көлігі === Қалалық қоғамдық көлік жүйесіне автобустар, трамвайлар және троллейбустар кіреді. Маршруттарға муниципалдық және жеке тасымалдаушылар қызмет көрсетеді. Қоғамдық көліктің жұмысын қала әкімдігінің өнеркәсіп, көлік және байланыс басқармасы үйлестіреді.<ref name="transport">{{cite web |url=https://khv27.ru/administration/structural-units/upravlenie-promyshlennosti-transporta-svyazi/transport/ |title=Транспорт |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> == Білім беру және ғылым == Хабаровск Қиыр Шығыстағы маңызды білім беру орталығы болып табылады. Қалада мектепке дейінгі ұйымдар, жалпы білім беретін мектептер, гимназиялар, лицейлер, колледждер, техникумдар, жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелері жұмыс істейді. === Мектептері === Қалалық білім беру жүйесіне бастауыш және орта мектептер, тереңдетіп оқытатын мектептер, гимназиялар, лицейлер, түзету және қосымша білім беру мекемелері кіреді. Муниципалдық мекемелердің ресми тізілімін Хабаровск қаласының білім басқармасы жүргізеді.<ref name="schools">{{cite web |url=https://khv27.ru/administration/structural-units/upravlenie-obrazovaniya/obrazovatelnye-uchrezhdeniya/ |title=Образовательные учреждения |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> Қаладағы белгілі жалпы білім беру ұйымдарының қатарына: * А. В. Таранец атындағы академиялық лицей; * № 3 гимназия; * № 8 гимназия; * Заң лицейі; * «Вектор» лицейі; * Төтенше жағдайлар министрлігі бейініндегі мектеп; * шет тілдерін, жаратылыстану-математикалық және гуманитарлық пәндерді тереңдетіп оқытатын бірқатар мектептер жатады. Мектептерде жалпы білім беру бағдарламаларымен қатар инженерлік, медициналық, педагогикалық, құқықтық, ақпараттық технологиялар және кадет бағыттары бойынша бейіндік сыныптар ашылған.<ref>{{cite web |url=https://khv27.ru/novosti/detail/?ELEMENT_ID=800913 |title=Хабаровск мектептеріндегі бейіндік сыныптарға қабылдау туралы |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> === Колледждер мен техникумдар === {| class="wikitable sortable" ! Оқу орны ! Негізгі даярлау бағыттары ! Ресми сайты |- | '''Хабаровск педагогикалық колледжі''' | Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру, дене тәрбиесі, педагогика | [https://www.gouhpk.ru/ gouhpk.ru] |- | '''Хабаровск өнеркәсіптік-экономикалық техникумы''' | Экономика, ақпараттық жүйелер, өнеркәсіптік технологиялар, сервис | [https://khpet27.ru/ khpet27.ru] |- | '''Хабаровск сауда-экономикалық техникумы''' | Сауда, қоғамдық тамақтану, экономика, қонақүй ісі және сервис | [https://htet-khb.ru/ htet-khb.ru] |- | '''Хабаровск автомобиль-жол техникумы''' | Автомобиль көлігі, жол құрылысы және техникаға қызмет көрсету | [https://www.khamk.ru/ khamk.ru] |- | '''Хабаровск мемлекеттік медицина колледжі''' | Мейіргер ісі, емдеу ісі, зертханалық диагностика және фармация | [https://hgmk.ru/about/ hgmk.ru] |- | '''Хабаровск өлкелік өнер колледжі''' | Музыка, бейнелеу өнері және мәдени-ағарту қызметі | [https://hkki.ru/ hkki.ru] |- | '''Салалық технологиялар және сервис колледжі''' | Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, сервис және жұмысшы мамандықтары | [https://hkotso.ru/ hkotso.ru] |} === Жоғары оқу орындары === {| class="wikitable sortable" ! Жоғары оқу орны ! Бағыты мен ерекшелігі |- | '''М. П. Даниловский атындағы Тынық мұхиты мемлекеттік университеті''' | Инженерия, ақпараттық технологиялар, сәулет, құрылыс, экономика, құқық, педагогика және гуманитарлық ғылымдар. Тарихы 1958 жылы құрылған Хабаровск автомобиль-жол институтынан басталады. 2026 жылғы шілдеде университетке оның тұңғыш ректоры Михаил Даниловскийдің есімі берілді.<ref>{{cite web |url=https://pnu.edu.ru/ |title=М. П. Даниловский атындағы Тынық мұхиты мемлекеттік университеті |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс мемлекеттік қатынас жолдары университеті''' | Теміржол көлігі, көлік құрылысы, энергетика, логистика, экономика және ақпараттық жүйелер. 1937 жылы құрылған.<ref>{{cite web |url=https://www.mintrans.gov.ru/ministry/transport-education/list-institutions/108 |title=Дальневосточный государственный университет путей сообщения |website=Ресей Көлік министрлігі |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс мемлекеттік медицина университеті''' | Дәрігерлерді, фармацевтерді және басқа да медицина мамандарын даярлайды. Қиыр Шығыстағы алғашқы медициналық жоғары оқу орындарының бірі.<ref>{{cite web |url=https://www.fesmu.ru/ |title=Дальневосточный государственный медицинский университет |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Хабаровск мемлекеттік мәдениет институты''' | Мәдениет, кітапхана ісі, музыка, хореография, режиссура және әлеуметтік-мәдени қызмет салалары бойынша мамандар даярлайды. 1968 жылы құрылған.<ref>{{cite web |url=https://www.hgiik.ru/ |title=Хабаровский государственный институт культуры |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс мемлекеттік дене шынықтыру академиясы''' | Дене тәрбиесі, спорт, жаттықтырушылық, спорттық медицина және бейімделген дене шынықтыру салалары бойынша мамандар даярлайды.<ref>{{cite web |url=https://www.sportivniydalniy.ru/ |title=Дальневосточная государственная академия физической культуры |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының Қиыр Шығыс институты''' | Мемлекеттік және муниципалдық басқару, экономика, менеджмент және құқық салалары бойынша мамандар даярлайды. |- | '''Ресей ІІМ Қиыр Шығыс заң институты''' | Ішкі істер органдарына арналған заңгерлер мен құқық қорғау саласының мамандарын даярлайды. |- | '''Ресей Федералдық қауіпсіздік қызметінің Хабаровск шекара институты''' | Шекара қызметіне арналған офицерлер мен басқа да мамандарды даярлайды. |} Қалада сонымен қатар бірнеше мемлекеттік және жекеменшік жоғары оқу орындарының филиалдары, қосымша кәсіптік білім беру орталықтары және Хабаровск діни семинариясы жұмыс істейді. === Ғылымы мен кітапханалары === Хабаровскіде Ресей ғылым академиясының Қиыр Шығыс бөлімшесіне қарасты ғылыми ұйымдар, қолданбалы зерттеу орталықтары және салалық институттар орналасқан. Зерттеулер экономика, экология, су және орман ресурстары, геология, медицина, биология және Қиыр Шығыс халықтарының тарихы бағыттары бойынша жүргізіледі. '''Қиыр Шығыс мемлекеттік ғылыми кітапханасы''' — өңірдегі ең ірі әмбебап ғылыми кітапханалардың бірі. Оның қорында кітаптар, мерзімді басылымдар, сирек басылымдар, карталар, өлкетану материалдары және электрондық ресурстар сақталады.<ref>{{cite web |url=https://www.fessl.ru/ |title=Дальневосточная государственная научная библиотека |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> == Мәдениеті == Хабаровск — Қиыр Шығыстың ірі мәдени орталығы. Қалада мұражайлар, театрлар, концерттік ұйымдар, кітапханалар, көркем галереялар, шығармашылық бірлестіктер және мәдениет үйлері жұмыс істейді. === Мұражайлары === {| class="wikitable sortable" ! Мұражай ! Сипаттамасы |- | '''Н. И. Гродеков атындағы Хабаровск өлкелік мұражайы''' | Өлкенің табиғаты, археологиясы, этнографиясы, тарихы және байырғы халықтарының мәдениеті туралы қорлар сақталатын ірі өлкетану мұражайы. Мұражай құрамына археология бөлімшесі мен «Амур жартасы» нысанындағы көрмелер де кіреді.<ref>{{cite web |url=https://hkm.ru/ |title=Хабаровский краевой музей имени Н. И. Гродекова |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс көркемөнер мұражайы''' | Орыс, Батыс Еуропа және Қиыр Шығыс өнерінің туындыларын сақтайды. Мұражай 1931 жылы ашылған. Оның алғашқы қорларына Эрмитаждан, Орыс мұражайынан және Третьяков галереясынан берілген шығармалар кірді.<ref>{{cite web |url=https://artmuseum27.ru/ |title=Дальневосточный художественный музей |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Хабаровск қаласының тарихы мұражайы''' | Қаланың 1858 жылдан қазіргі кезеңге дейінгі тарихын, тұрғындарының тұрмысын, өнеркәсібі мен қоғамдық өмірін таныстырады.<ref>{{cite web |url=https://museumkhv.ru/ |title=Музей истории города Хабаровска |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Амур көпірінің тарихы мұражайы''' | Транссібір теміржолы мен Амур өзені арқылы салынған көпірдің тарихына арналған ашық аспан астындағы теміржол техникасы кешені. |- | '''Археология мұражайы''' | Амур өңіріндегі ежелгі қоныстардан табылған археологиялық жәдігерлерді көрсетеді. Н. И. Гродеков атындағы Хабаровск өлкелік мұражайының бөлімшесі. |} === Театрлары мен концерттік ұйымдары === * '''Хабаровск өлкелік драма және комедия театры''' — классикалық және заманауи драматургия туындыларын сахналайтын театр.<ref>{{cite web |url=https://habdrama.ru/ |title=Хабаровский краевой театр драмы |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''Хабаровск өлкелік музыкалық театры''' — оперетта, мюзикл, музыкалық комедия және концерттік бағдарламалар қоятын ұжым. 2024 жылғы 3 қазанда театрдың негізгі ғимараты ірі өрт салдарынан қатты қирады. Театр ұжымы қызметін тоқтатпай, қаланың басқа сахналарында спектакльдер көрсетіп, гастрольдік жұмысын жалғастырды.<ref name="musical">{{cite web |url=https://hkmt.ru/teatr/ |title=Хабаровский краевой академический музыкальный театр |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.interfax.ru/russia/985404 |title=Хабаровск музыкалық театры ғимаратындағы өрт туралы |website=Интерфакс |date=2024-10-03 |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''Хабаровск өлкелік жас көрермен театры''' — балаларға, жасөспірімдерге және ересектерге арналған қойылымдар ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://tuz-xa.ru/ |title=Хабаровский краевой театр юного зрителя |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''Хабаровск өлкелік қуыршақ театры''' — балаларға арналған қуыршақ және драмалық қойылымдар көрсетеді. * '''«Триада» пантомима театры''' — пантомима, пластикалық драма және клоунада жанрларында жұмыс істейтін муниципалдық театр. * '''Хабаровск өлкелік филармониясы''' — симфониялық, камералық, халықтық және эстрадалық концерттер өткізетін негізгі концерттік ұйым. === Мерекелері мен мәдени шаралары === Қала күні мамырдың соңғы демалыс күндерінде аталып өтеді. Мерекелік бағдарламаға концерттер, көрмелер, спорттық жарыстар, шеру және қоғамдық шаралар кіреді. Хабаровскіде сондай-ақ халықаралық және өңіраралық музыка, театр, кино, би және бейнелеу өнері фестивальдері өткізіледі. == Бұқаралық ақпарат құралдары == Хабаровск — Қиыр Шығыстағы маңызды ақпараттық орталық. Қалада өлкелік және муниципалдық газеттер, телерадиокомпаниялар, ақпарат агенттіктері мен интернет-басылымдар жұмыс істейді. === Баспасөзі және интернет-басылымдары === {| class="wikitable sortable" ! Басылым ! Түрі ! Ресми сайты |- | '''«Хабаровские вести»''' | Қалалық муниципалдық газет және интернет-басылым; Хабаровск әкімшілігінің, қалалық шаруашылықтың және қоғамдық өмірдің жаңалықтарын жариялайды. | [https://khab-vesti.ru/ khab-vesti.ru] |- | '''«Тихоокеанская звезда»''' | Хабаровск өлкесінің қоғамдық-саяси газеті. | [https://toz.su/ toz.su] |- | '''«Приамурские ведомости»''' | Өлкелік қоғамдық-саяси және ақпараттық басылым. | [https://priamurka.ru/ priamurka.ru] |- | '''«Хабаровский край сегодня»''' | Өңірлік жаңалықтар мен сараптамалық материалдар жариялайтын интернет-басылым. | [https://todaykhv.ru/ todaykhv.ru] |- | '''DVHAB / DVNovosti''' | Хабаровск пен Қиыр Шығыс жаңалықтарын жариялайтын қалалық ақпараттық портал. | [https://www.dvnovosti.ru/ dvnovosti.ru] |- | '''«Губерния»''' | Теледидар, радио, жаңалықтар және интернет-жобаларды біріктіретін өңірлік медиапортал. | [https://gubernia.com/ gubernia.com] |- | '''«Московский комсомолец в Хабаровске»''' | Федералдық басылымның өңірлік редакциясы. | [https://hab.mk.ru/ hab.mk.ru] |} === Теледидары === Қалада федералдық цифрлық мультиплекстердің телеарналары және жергілікті телебағдарламалар таратылады. Негізгі жергілікті және өңірлік телерадиоұйымдар: * '''«Дальневосточная» мемлекеттік телерадиокомпаниясы''' — Бүкілресейлік мемлекеттік телерадио компаниясының Хабаровск өлкесіндегі филиалы. «Россия 1» және «Россия 24» арналарында өңірлік бағдарламалар, сондай-ақ «Радио России», «Маяк» және «Вести FM» эфирлерінде хабарлар әзірлейді.<ref>{{cite web |url=https://vestidv.ru/ |title=ГТРК «Дальневосточная» |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''«Губерния»''' — Хабаровск өлкесінің жаңалықтары, қоғамдық-саяси, мәдени, спорттық және танымдық бағдарламалар тарататын өңірлік медиакомпания.<ref>{{cite web |url=https://gubernia.com/ |title=Губерния |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''«Хабаровск қалалық теледидары»''' — қала жаңалықтары, коммуналдық шаруашылық, білім, мәдениет және әлеуметтік мәселелер туралы бағдарламалар шығаратын муниципалдық арна және интернет-редакция.<ref>{{cite web |url=https://khabarovsktv.ru/ |title=Хабаровское городское телевидение |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> === Радиостанциялары === Хабаровскіде федералдық желілік және жергілікті FM радиостанциялар таратылады. Төмендегі жиіліктер 2026 жылғы шілдедегі ашық радиокаталог мәліметтері бойынша берілген; таратушы ұйымдардың техникалық шешімдеріне байланысты жиіліктер мен атаулар өзгеруі мүмкін.<ref name="radio">{{cite web |url=https://online-red.com/radio/city/khabarovsk.html |title=Радиостанции Хабаровска |website=Online Radio |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Жиілік, МГц ! Радиостанция ! Сипаты |- | 87,9 | '''«Ретро FM»''' | Ресей және шетел эстрадасының бұрынғы жылдардағы музыкасы |- | 88,3 | '''«Комсомольская правда» радиосы''' | Ақпараттық-сараптамалық хабарлар |- | 88,7 | '''«Авторадио»''' | Музыка, жол қозғалысы және автомобиль тақырыбындағы ақпарат |- | 89,6 | '''«Русское радио»''' | Орыс тіліндегі эстрадалық музыка |- | 90,6 | '''«Маяк»''' | Ақпараттық және әңгіме форматындағы федералдық радио |- | 91,0 | '''NRJ / Energy''' | Заманауи танымал музыка |- | 91,4 | '''«Радио России»''' | Жалпыұлттық ақпараттық және қоғамдық хабар тарату |- | 101,8 | '''«Радио хорошего настроения»''' | Жергілікті музыкалық-ойын-сауық радиосы |- | 102,7 | '''Mix FM''' | Жергілікті музыкалық радио |- | 103,3 | '''Comedy Radio''' | Әзіл-сықақ және ойын-сауық бағдарламалары |- | 103,7 | '''«Восток России»''' | Қиыр Шығысқа бағытталған өңірлік ақпараттық радио |- | 104,3 | '''«Дорожное радио»''' | Музыка және жол қозғалысы туралы ақпарат |- | 104,8 | '''«Вести FM»''' | Тәулік бойы хабар тарататын ақпараттық радио |- | 105,6 | '''«Европа Плюс»''' | Танымал музыка |- | 106,8 | '''«Новое радио»''' | Қазіргі орыс тіліндегі музыка |- | 107,5 | '''Studio 21''' | Хип-хоп және жастар музыкасы |} == Спорты == Хабаровскіде шайбалы хоккей, допты хоккей, футбол, волейбол, баскетбол, жеңіл атлетика, жүзу, жекпе-жек және қысқы спорт түрлері дамыған. Қаланың белгілі кәсіби спорт клубтары: * '''«Амур»''' — шайбалы хоккей клубы; * '''«СКА-Хабаровск»''' — футбол клубы; * '''«СКА-Нефтяник»''' — допты хоккей клубы. === Негізгі спорт нысандары === {| class="wikitable sortable" ! Нысан ! Мақсаты |- | '''В. И. Ленин атындағы стадион''' | Футбол, жеңіл атлетика және бұқаралық спорт жарыстары өткізілетін көпсалалы спорт кешені; «СКА-Хабаровск» клубының негізгі алаңдарының бірі.<ref>{{cite web |url=https://fcska.ru/stadion/ |title=Стадион имени В. И. Ленина |website=СКА-Хабаровск |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''«Платинум Арена»''' | Шайбалы хоккей матчтары, концерттер, көрмелер және ірі бұқаралық іс-шаралар өткізілетін жабық кешен. 2003 жылы ашылған.<ref>{{cite web |url=https://platinumarena.ru/ |title=Платинум Арена |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''«Ерофей» аренасы''' | Допты хоккей, коньки спорты, турнирлер және мәдени-көпшілік іс-шаралар өткізуге арналған жабық арена.<ref>{{cite web |url=https://erofey-arena.ru/ |title=Арена «Ерофей» |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс мемлекеттік дене шынықтыру академиясының спорт кешендері''' | Оқу-жаттығу сабақтарын, студенттік және кәсіби спорт жарыстарын өткізуге арналған спорт нысандары. |} == Сәулеті және көрікті жерлері == Хабаровскінің тарихи орталығында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында салынған кірпіш ғимараттар, кеңестік сәулет нысандары және қазіргі құрылыстар қатар орналасқан. Негізгі көрікті жерлері: * '''Амур жағалауы''' — серуендеу орындары, саябақтар және өзен көріністері бар қаланың негізгі демалыс аймағы; * '''Амур жартасы''' — қаланың тарихи рәміздерінің бірі және Амур өзеніне қарайтын бақылау алаңы; * '''Адмирал Невельской жағалауы'''; * '''Муравьёв-Амурский көшесі''' — қаланың тарихи орталығындағы негізгі көше; * '''Ленин алаңы''' — Ресейдегі көлемі үлкен қалалық алаңдардың бірі; * '''Комсомол алаңы''' және '''Успен соборы'''; * '''Спас-Преображение соборы'''; * '''Даңқ алаңы''' және мемориалдық кешен; * '''Муравьёв-Амурский ескерткіші'''; * '''Ерофей Хабаров ескерткіші'''; * '''Амур арқылы өтетін Хабаровск көпірі'''; * '''Динамо саябағы''' және қалалық тоғандар; * '''С. Н. Хабаров атындағы дендрарий'''; * '''Хабаровск өлкелік саябағы мен Амур жағалауындағы мәдени-демалыс аумақтары'''. Хабаровскінің көрінісі Ресейдің 5000 рубльдік банкнотында бейнеленген: оның бет жағында Муравьёв-Амурский ескерткіші мен Амур жағалауы, сырт жағында Амур көпірі көрсетілген. == Діні == Қалада Орыс православ шіркеуінің Хабаровск епархиясы орналасқан. Негізгі православ ғибадатханаларына Спас-Преображение соборы, Успен соборы және Әулие Иннокентий Иркутский шіркеуі жатады. Сонымен қатар Хабаровскіде ислам, иудаизм, буддизм, католицизм және протестанттық бағыттағы діни қауымдар жұмыс істейді. Қалада мешіт, синагога және түрлі христиан шіркеулері бар. == Халықаралық байланыстары == Хабаровск Азия-Тынық мұхиты аймағындағы қалалармен экономикалық, мәдени, білім беру және гуманитарлық байланыстарды дамытады. Қаланың бауырлас және әріптес қалалары арасында Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея және басқа мемлекеттердің қалалары бар. Қалада халықаралық көрмелер, кәсіпкерлік кездесулер, ғылыми конференциялар, мәдени фестивальдер мен жастар алмасу бағдарламалары өткізіледі. Хабаровскінің Қытай шекарасына жақын орналасуы трансшекаралық сауда мен туризмнің дамуына жағдай жасайды. == Белгілі тұлғалары == Хабаровскіде туған немесе қала өмірімен байланысты адамдар арасында әскери қызметкерлер, ғалымдар, жазушылар, музыканттар, театр және кино қайраткерлері, спортшылар бар. Олардың қатарында: * [[Евгений Дикопольцев]] — Кеңес Одағының Батыры; * [[Юрий Шевчук]] — музыкант, балалық және жастық шағының бір бөлігін Хабаровскіде өткізген; * [[Александра Ивановская]] — «Ресей аруы — 2005» байқауының жеңімпазы; * [[Александр Могильный]] — хоккейші, Хабаровскіде туған; * [[Иван Скобрев]] — конькимен жүгіруші, Олимпиада жүлдегері; * [[Ефим Звеняцкий]] — театр режиссері, Хабаровск өлкелік драма театрының көркемдік жетекшісі; * Қиыр Шығысты зерттеген ғалымдар мен өлкетанушылар [[Владимир Арсеньев]] және [[Всеволод Сысоев]]тің қызметі қаламен байланысты. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Хабаровск өлкесі]] * [[Амур]] * [[Қиыр Шығыс]] * [[Транссібір теміржолы]] * [[Хабаровск көпірі]] * [[Хабаровск сот процесі]] * [[Хабаровск әуежайы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://khv27.ru/ Хабаровск қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010091801/https://khv27.ru/ |date=2021-10-10 }} {{ref-ru}} * [https://www.khabkrai.ru/ Хабаровск өлкесі үкіметінің ресми сайты] {{ref-ru}} * [https://khv27.ru/about/ Қала туралы ресми мәлімет] {{ref-ru}} * [https://khab-vesti.ru/ «Хабаровские вести» қалалық басылымы] {{ref-ru}} * [https://khabarovsktv.ru/ Хабаровск қалалық теледидары] {{ref-ru}} * [https://gubernia.com/ «Губерния» медиапорталы] {{ref-ru}} * [https://khv.aero/ Хабаровск халықаралық әуежайы] {{ref-ru}} * [https://hkm.ru/ Н. И. Гродеков атындағы Хабаровск өлкелік мұражайы] {{ref-ru}} * [https://artmuseum27.ru/ Қиыр Шығыс көркемөнер мұражайы] {{ref-ru}} * [https://pnu.edu.ru/ М. П. Даниловский атындағы Тынық мұхиты мемлекеттік университеті] {{ref-ru}} [[Санат:Хабаровск]] [[Санат:Хабаровск өлкесінің қалалары]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Амур бойындағы қалалар]] [[Санат:1858 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Ресейдің әскери даңқ қалалары]] b1142rtxufv43hswqu3dfmf9czomqrh 0 784087 3637377 3636801 2026-07-31T16:32:00Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Тірі адамдар|Тірі адамдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637377 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Талғат Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Толық есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], [[математик]], профессор |Белсенді жылдары = [[1985 жыл]]дан |Білімі = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = қолданбалы математика |Не үшін белгілі = физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, қолданбалы математика саласының ғалымы |Әкесі = Жақып |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Басқалары = Физика-математика ғылымдарының докторы (2004); профессор (2006); Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006); Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005); 70-тен астам ғылыми еңбектің авторы }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' (1961 жылғы 29 наурыз, [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), профессор (2006). [[Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясы]]ның корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты [[Самар]] ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]н (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нде (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] 9bl05854c6iiti9581vbjb518gyltl6 3637378 3637377 2026-07-31T16:34:31Z Sagzhan 29953 3637378 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} {{Тұлға |Есімі = Талғат Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Толық есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], [[математик]], профессор |Белсенді жылдары = [[1985 жыл]]дан |Білімі = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = қолданбалы математика |Не үшін белгілі = физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, қолданбалы математика саласының ғалымы |Әкесі = Жақып |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Басқалары = Физика-математика ғылымдарының докторы (2004); профессор (2006); Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006); Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005); 70-тен астам ғылыми еңбектің авторы }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' (1961 жылғы 29 наурыз, [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), профессор (2006). [[Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясы]]ның корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты [[Самар]] ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]н (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нде (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] ideastksyitf6yfk0dthqpn0uk0od77 3637379 3637378 2026-07-31T16:35:38Z Sagzhan 29953 3637379 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' (1961 жылғы 29 наурыз, [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), профессор (2006). [[Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясы]]ның корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты [[Самар]] ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]н (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нде (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] osctvnj70blh6ut448lqjz4gp73dryy 3637380 3637379 2026-07-31T16:36:14Z Sagzhan 29953 3637380 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' (1961 жылғы 29 наурыз, [[Самар]], [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), профессор (2006). [[Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясы]]ның корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты [[Самар]] ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]н (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нде (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] set3zwzgb1gs3e3oh69o05ybqr9gbpl 3637381 3637380 2026-07-31T16:36:57Z Sagzhan 29953 3637381 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' (1961 жылғы 29 наурыз, Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), профессор (2006). [[Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясы]]ның корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты Самар ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]н (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нде (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] p6w3hcif75mkyyl1szgmetqaurma3fd 3637382 3637381 2026-07-31T16:37:42Z Sagzhan 29953 3637382 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' ([[1961 жыл]]ғы [[29 наурыз]], Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), [[профессор]] (2006). [[Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясы]]ның корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты Самар ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]н (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нде (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] tmmymi8198qqeqzfr0f9b7ff1206kol 3637383 3637382 2026-07-31T16:38:54Z Sagzhan 29953 3637383 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' ([[1961 жыл]]ғы [[29 наурыз]], Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), [[профессор]] (2006). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты Самар ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] orc02t3tbtm24y0e6z1ydzz5fwk3tmd 3637384 3637383 2026-07-31T16:39:25Z Sagzhan 29953 3637384 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29 наурыз 1961 |Туған жері = Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' ([[1961 жыл]]ғы [[29 наурыз]], Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), [[профессор]] (2006). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты Самар ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] 9r2xxsny9bmzad872gf6522kvozql2x 3637385 3637384 2026-07-31T16:39:41Z Sagzhan 29953 3637385 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.03.1961 |Туған жері = Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' ([[1961 жыл]]ғы [[29 наурыз]], Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), [[профессор]] (2006). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты Самар ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] rc38ew298kjm5putledw6ks7c4te171 3637386 3637385 2026-07-31T16:40:15Z Sagzhan 29953 3637386 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.03.1961 |Туған жері = Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' ([[1961 жыл]]ғы [[29 наурыз]], Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), [[профессор]] (2006). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты Самар ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары [[Қазақ КСР Ғылым академиясы]]ның Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] 2mbfrpvhc5lhufln369r3793qwl76u6 3637387 3637386 2026-07-31T16:40:45Z Sagzhan 29953 /* Еңбек жолы */ 3637387 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Талғат Жақыпұлы Мазақов |Шынайы есімі = Мазақов Талғат Жақыпұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.03.1961 |Туған жері = Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Қолданбалы математика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Қолданбалы математика саласының ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы |Марапаттары = «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Талғат Жақыпұлы Мазақов''' ([[1961 жыл]]ғы [[29 наурыз]], Самар, [[Көкпекті ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[математик]], физика-математика ғылымдарының докторы (2004), [[профессор]] (2006). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2006), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2005). Қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулерімен танымал.<ref name="ShKO2014">Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Талғат Жақыпұлы Мазақов 1961 жылғы 29 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Көкпекті ауданы]]на қарасты Самар ауылында дүниеге келген.<ref name="ShKO2014"/> 1982 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) қолданбалы математика мамандығы бойынша тәмамдады.<ref name="KazNU">{{cite web |url=https://www.kaznu.kz/ |title=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті |publisher=ҚазҰУ |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Еңбек жолы == 1985–1988 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының Математика және механика институтында ғылыми қызметкер болды.<ref name="ShKO2014"/> 1988–1997 жылдары С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) еңбек етті.<ref name="ShKO2014"/> 1997–2006 жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті жүйесінде және ҚР ҰҚК Академиясында педагогикалық әрі ғылыми қызмет атқарды.<ref name="ShKO2014"/> == Ғылыми қызметі == Талғат Мазақовтың ғылыми зерттеу бағыты қолданбалы математика әдістері арқылы күрделі қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалау және әзірлеумен байланысты.<ref name="ShKO2014"/> Ол 70-тен астам ғылыми еңбек пен жарияланымның авторы.<ref name="ShKO2014"/> == Марапаттары == * «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі елеулі үлесі үшін» медалі (2006).<ref name="ShKO2014"/> * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011).<ref name="ShKO2014"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] 6lgmtltz3w8v2irg44scxnar1tuz49w 0 784088 3637388 3636799 2026-07-31T16:42:20Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Тірі адамдар|Тірі адамдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637388 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15 қыркүйек 1972 |Туған жері = [[Көкжыра]], [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], [[филолог]], [[педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = [[филолог]] |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' (1972 жылғы 15 қыркүйек, [[Көкжыра]], [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[филолог]], [[педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор. Қазақ тілінің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты [[Көкжыра]] ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] fybqzdxoupwdmpuvzxq31kvxbgn526b 3637426 3637388 2026-07-31T17:37:22Z Sagzhan 29953 3637426 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15 қыркүйек 1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], [[филолог]], [[педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = [[филолог]] |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' (1972 жылғы 15 қыркүйек, Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[филолог]], [[педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор. Қазақ тілінің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] 5gb75tuy9phs3w1be8ngxh9dnam3usy 3637427 3637426 2026-07-31T17:38:04Z Sagzhan 29953 3637427 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15 қыркүйек 1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], [[филолог]], [[педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = [[филолог]] |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' (1972 жылғы 15 қыркүйек, Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[филолог]], [[педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор. Қазақ тілінің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] p5tzbki0ntax0413jawcsew7f5rxtb7 3637428 3637427 2026-07-31T17:38:24Z Sagzhan 29953 3637428 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15 қыркүйек 1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], [[филолог]], [[педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = [[филолог]] |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' (1972 жылғы 15 қыркүйек, Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық [[ғалым]], [[филолог]], [[педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор. Қазақ тілінің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] fw5aufz4v13dyerg5j5zos1s0a9g4h7 3637429 3637428 2026-07-31T17:39:41Z Sagzhan 29953 3637429 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15 қыркүйек 1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] tkd0ngmd8ct6h7w9u34fh7y4l5xgll6 3637430 3637429 2026-07-31T17:40:03Z Sagzhan 29953 3637430 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] tdcbl51gf3cweh9wn45xe0rbidih5oz 3637431 3637430 2026-07-31T17:40:29Z Sagzhan 29953 3637431 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] apua7sj0uw4p1ugiuq7qxrbsnz3ew4j 3637432 3637431 2026-07-31T17:41:04Z Sagzhan 29953 3637432 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] 4wshcim02dxwdj7kvigy2fck10n2an6 3637433 3637432 2026-07-31T17:41:34Z Sagzhan 29953 3637433 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] bkiku83i6bf6hy4vsvrvd433xw5p4q5 3637434 3637433 2026-07-31T17:42:20Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны мен білімі */ 3637434 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы [[Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]н (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] rtolo6sgpf11z301jexmbb7ebpvkb8k 3637435 3637434 2026-07-31T17:42:57Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны мен білімі */ 3637435 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап [[Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] h9gccomhz9ujerqwv1g2cyyfdt18fkz 3637436 3637435 2026-07-31T17:43:26Z Sagzhan 29953 /* Еңбек жолы */ 3637436 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] lbjl9zt4jihkl84orpwbzcfs5zn8p72 3637437 3637436 2026-07-31T17:43:55Z Sagzhan 29953 3637437 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] daf8vnixf1nl6eehrue7u538htxbvay 3637438 3637437 2026-07-31T17:44:11Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақстан педагогтері|Қазақстан педагогтері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637438 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди |Толық есімі = Мұхамәди Құралай Төлеугенқызы |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеуген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] 1vhbryjyppvgfpij2fpmxc38papu5i8 3637439 3637438 2026-07-31T17:45:01Z Sagzhan 29953 3637439 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Құралай Мұхамәди |Шынайы есімі = Мұхамәди Құралай Төлегенқызы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Құралай Төлегенқызы Мұхамәди |Толық есімі = |Туған күні = 15.09.1972 |Туған жері = Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], қауымдастырылған профессор |Белсенді жылдары = [[1998 жыл]]дан |Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Мамандығы = филолог |Не үшін белгілі = Филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тілінің грамматикасы мен оқыту әдістемесі саласының маманы |Әкесі = Төлеген |Марапаттары = Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011) |Басқалары = Филология ғылымдарының кандидаты (1997); 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы }} '''Құралай Төлегенқызы Мұхамәди''' ([[1972 жыл]]ғы [[15 қыркүйек]], Көкжыра, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық [[ғалым]], филолог, [[педагогика|педагог]], филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған [[профессор]]. [[Қазақ тілі]]нің грамматикасы, функционалды грамматика, тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту әдістемесі салаларындағы ғылыми зерттеулерімен белгілі.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> == Өмірбаяны мен білімі == Құралай Төлеугенқызы Мұхамәди 1972 жылғы 15 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Тарбағатай ауданы]]на қарасты Көкжыра ауылында дүниеге келген.<ref>Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014.</ref> 1994 жылы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) тәмамдаған.<ref>Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.</ref> 1997 жылы аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтап, филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация қорғады. 2009 жылы докторантураны аяқтады. == Еңбек жолы == 1998–2006 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы және доцент қызметтерін атқарды. 2009 жылдан бастап Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде қауымдастырылған профессор қызметін атқарады. == Ғылыми қызметі == Құралай Мұхамәдидің ғылыми зерттеу бағыттары: * қазақ тілінің грамматикасы; * функционалды грамматика; * тіл мәдениеті; * қазақ тілін оқыту әдістемесі. Ғылыми еңбектері [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Украина]], [[Татарстан]], [[Қырғызстан]], [[Болгария]] және [[Ұлыбритания]]да жарық көрген. Ол 70-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 оқу-әдістемелік құралдың және 4 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2011). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Пайдаланылған әдебиеттер == * Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]] mrb6hr925w1dkyd31gadh6bjjwfv00b 0 784101 3637654 3635626 2026-08-01T06:58:12Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3637654 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Glory ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:OrderOfGlory1stClass.png|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Glory ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Glory 2nd Class.JPG|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Даңқ ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Glory ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Glory 3rd class.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 8 қараша 1943 жылы | алғашқы иегері = 28 қараша 1943 жылы | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 1 млн аса | жоғары марапаты = [[Жеке батылдығы үшін ордені|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] | төменгі марапаты = [[Еңбек Даңқы ордені (КСРО)|I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені]] | сайты = | Commons = Order of Glory }} '''Даңқ ордені''' ({{lang-ru|Орден Славы}}) — КСРО-ның әскери ордені, 1943 жылы 8 қарашада КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «I, II және III дәрежелі Даңқ орденін тағайындау туралы» Жарлығымен тағайындалған. Орденмен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскердің]] қатарындағы әскери қызметкерлері, сержанттары мен старшиналары, ал авиацияда кіші лейтенант атағы бар әскери қызметкерлер де марапатталды. Орден тек жеке сіңірген еңбегі үшін табысталды, әскери бөлімдер мен құрамалар онымен марапатталмады. == Тарихы == Бастапқыда, сарбаздар орденін [[Пётр Иванович Багратион|Багратионның]] есімімен атау жоспарланған болатын. Тоғыз суретшіден құралған топ 26 нобай әзірледі. А. В. Хрулев олардың төртеуін таңдап алып, 1943 жылы 2 қазанда Сталинге ұсынды. Орденнің төрт дәрежесі болып, түтін мен жалынның реңктерін білдіретін қара-сары түсті таспаға тағылуы көзделді. Н. И. Москалев Георгий таспасын ұсынды. Сталин таспаны мақұлдап, орденнің [[Суворов ордені|Суворов]] және [[Кутузов ордені|Кутузов]] ордендері сияқты үш дәрежесі болуға тиіс деп шешті. Жеңіс даңқсыз болмайтынын айтып, ол марапатты Даңқ ордені деп атауды ұсынды. Орденнің жаңа нобайы 1943 жылы 23 қазанда мақұлданды<ref>''Балязин В. Н.'' За подвиг ратный и трудовой. — М.: Просвещение, 1987. — С. 147—148.</ref>. Орденді әзірлеу кезеңінде оның ортасына И. В. Сталиннің портреті орналастырылған нұсқасы да ұсынылды (суретшісі — Н. И. Москалев), алайда оны Сталиннің өзі қабылдамады<ref>Изображение этого варианта приведено в публикации: Дуров В. А. Орден Сталина Сталин не утвердил. // «Родина». — 2005. — № 4. </ref>. Даңқ ордені өзінің статуты мен таспасының түсі бойынша төңкеріске дейінгі Ресейдің ең құрметті марапаттардың бірі — Георгий крестін толығымен дерлік қайталады (айырмашылықтарының бірі — дәрежелерінің саны: тиісінше 3 және 4). Даңқ орденінің үш дәрежесі бар, олардың ішіндегі ең жоғары I дәрежелі орден белгісі — алтын, ал II және III дәрежелі белгілері — күміс (II дәрежелі белгінің орталық медальонына алтын жалатылған). Орден статутына сәйкес, марапаттау төменгі дәрежеден жоғары дәрежеге қарай қатаң ретпен жүргізілуге тиіс. 1944 жылы 9 ақпанда «Қызыл әскер артиллериясының қолбасшысына, майдандар артиллериясының қолбасшыларына, Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың Шығыс және Батыс майдандарының қолбасшыларына Богдан Хмельницкий және Даңқ ордендерімен марапаттау құқығын беру туралы» Жарлық шықты. Оған сәйкес кейбір әскери қолбасшыларға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан қатардағы, сержанттық және офицерлік құрамды III дәрежелі Богдан Хмельницкий орденімен және II және III дәрежелі Даңқ ордендерімен марапаттау құқығы берілді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «О предоставлении командующему артиллерией Красной Армии, командующим артиллерией фронтов, командующим Восточным и Западным фронтами Противовоздушной обороны права награждения орденами Богдана Хмельницкого и Славы» от 9 февраля 1944 года | шынайы атауы = | сілтеме = https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_010.pdf | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1944 | томы = | нөмірі = 10 (270) | беттері = 1 | isbn = | issn = }}</ref> . [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі ұрыстарда көрсеткен ерекшеліктері мен басқа да әскери қақтығыстардағы ерліктері үшін III дәрежелі Даңқ орденінің бір миллионға жуық белгісі, II дәрежелі орденнің 46 мыңнан астам белгісі және I дәрежелі орденнің 2678 белгісі табысталды. Нақтыланған деректер бойынша, Даңқ орденінің толық иегерлерінің саны 2656 адамды құрайды, олардың арасында төрт әйел бар. 7 адам I дәрежелі орденмен марапатталғанымен, толық иегер емес. Екі Даңқ орденінің ең жас иегері (15 жаста) — Леонид Исаакович Окунь. 15 адам әртүрлі қылмыстары үшін марапаттарынан айырылды. Орденнің толық иегерлері — шабуылдаушы авиация полкінің ұшқышы Иван Григорьевич Драченко, теңіз жаяу әскерінің жауынгері Павел Христофорович Дубинда және артиллеристер Николай Иванович Кузнецов пен Андрей Васильевич Алешин соғыс жылдарында [[Кеңес Одағының Батыры]] атағына да ие болды. 1945 жылы 14 қаңтарда [[Висла-Одер шабуылы|Висла-Одер операциясы]] барысында Висла өзенінің сол жағалауындағы ұрыста көрсеткен батылдығы мен қаһармандығы үшін [[Ленин ордені|Ленин]] және [[Суворов ордені|Суворов]] орденді 77-гвардиялық Чернигов Қызыл Тулы атқыштар дивизиясының 215-Қызыл Тулы полкі 1-батальонының барлық қатардағы жауынгерлері, сержанттары мен старшиналары Даңқ орденімен, осы батальон роталарының қолбасшылары — [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]], взвод қолбасшылары — [[Александр Невский ордені (КСРО)|Александр Невский орденімен]] марапатталды, ал батальон қолбасшысы Б. Н. Емельянов пен взвод қолбасшысы Михаил Николаевич Гурьев Кеңес Одағының Батырлары атанды. Осылайша, бұл бөлімше бір ұрыста барлық жауынгерлері Даңқ орденімен марапатталған жалғыз бөлімше болды. 1-атқыштар батальоны жауынгерлерінің ұжымдық ерлігі үшін [[69-армия|69-армияның]] Әскери Кеңесі оған '''«Даңқ батальоны»''' құрметті атауын берді<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=oSFoA8Cgm90 |title=Великая Победа. «Батальон Славы» |access-date=2018-01-16 |archive-date=2014-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140524132544/https://www.youtube.com/watch?v=oSFoA8Cgm90 |url-status=live }}</ref>. == Статут == [[Сурет:Order of Glory 3rd class REVERSE.jpg|thumb|right|200px|3-дәрежелі Даңқ орденінің артқы жағы]] Даңқ орденімен Кеңестік Отан үшін болған ұрыстарда даңқты батылдық, ерлік пен қаймықпастық үлгілерін көрсеткен Қызыл әскердің қатардағы және сержанттық құрамындағы әскери қызметкерлер, ал авиацияда кіші лейтенант атағы бар әскери қызметкерлер марапатталады. Даңқ ордені үш дәрежеден тұрады: I, II және III дәрежелер. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Даңқ орденімен мынадай ерлік көрсеткен адам марапатталады: * Қарсылас орналасқан жерге бірінші болып басып кіріп, жеке батылдығымен ортақ істің табысты болуына ықпал еткен; * Өртеніп жатқан танктің ішінде бола тұра, жауынгерлік тапсырманы орындауды жалғастырған; * Қауіпті сәтте өз бөлімінің байрағын қарсыластың басып алуынан сақтап қалған; * Жеке қаруынан дәл атып, қарсыластың 10-нан 50-ге дейін сарбазы мен офицерін жойған; * Ұрыста танкіге қарсы мылтықтың оғымен қарсыластың кемінде екі танкін істен шығарған; * Ұрыс даласында немесе қарсылас тылында қол гранаталарымен бірден үшке дейін танкті жойған; * Артиллерия немесе пулемет оғымен қарсыластың кемінде үш ұшағын жойған; * Қауіпке қарамастан, қарсыластың [[Ағашты-топырақты атыс нүктесі|АТАН]] ([[Ұзақ мерзімді атыс нүктесі|ҰМАН]], [[Жертаса|жертаса]] немесе [[Блиндаж|блиндажы]]) ішіне бірінші болып басып кіріп, батыл әрекеттерімен оның гарнизонын жойған; * Жеке өзі барлау жүргізу нәтижесінде қарсылас қорғанысының осал тұстарын анықтап, біздің әскерлерді қарсылас тылына алып шыққан; * Жеке өзі қарсылас офицерін тұтқынға алған; * Түнде қарсыластың күзет бекетін (шолғынын, жасырын бекетін) жойған немесе басып алған; * Жеке өзі тапқырлық пен батылдық танытып, қарсыластың позициясына жасырын өтіп, оның пулеметін немесе минометін жойған; * Түнгі жорық кезінде қарсыластың әскери мүлік қоймасын жойған; * Өмірін қатерге тігіп, ұрыста қолбасшысын тікелей төнген қауіптен құтқарған; * Жеке басына төнген қауіпті елемей, ұрыста қарсыластың байрағын қолға түсірген; * Жараланғанына қарамастан, жарасы таңылғаннан кейін қайтадан сапқа оралған; * Жеке қаруымен қарсыластың ұшағын атып түсірген; * Артиллерия немесе миномет оғымен қарсыластың атыс құралдарын жойып, өз бөлімшесінің табысты қимылдауын қамтамасыз еткен; * Қарсылас оғының астында шабуылдаушы бөлімше үшін қарсыластың сым бөгеттерінен өткел жасаған; * Өмірін қатерге тігіп, қарсылас оғының астында бірнеше ұрыс бойы жаралыларға көмек көрсеткен; * Істен шығарылған танктің ішінде бола тұра, танк қаруымен жауынгерлік тапсырманы орындауды жалғастырған; * Өз танкімен қарсылас колоннасына екпіндей кіріп, оны талқандап, жауынгерлік тапсырманы орындауды жалғастырған; * Өз танкімен қарсыластың бір немесе бірнеше зеңбірегін таптап өткен немесе кемінде екі пулемет ұясын жойған; * Барлау кезінде қарсылас туралы құнды мәліметтер алған; * Жойғыш ұшқыш әуе шайқасында қарсыластың екіден төртке дейін жойғыш ұшағын немесе үштен алтыға дейін бомбалаушы ұшағын жойған; * Шабуылдаушы ұшқыш шабуылдау жорығы нәтижесінде қарсыластың екіден беске дейін танкін немесе үштен алтыға дейін паровозын жойған, не теміржол станциясында немесе аралық жолда эшелонды жарып жіберген, не қарсыластың әуеайлағында кемінде екі ұшағын жойған; * Шабуылдаушы ұшқыш әуе шайқасында батыл әрі ынталы әрекеттерінің нәтижесінде қарсыластың бір немесе екі ұшағын жойған; * Күндізгі бомбалаушы ұшақтың экипажы теміржол эшелонын жойған, көпірді, оқ-дәрі немесе жанармай қоймасын жарып жіберген, қарсыластың қандай да бір бөлімшесінің штабын жойған, теміржол станциясын немесе аралық жолды қиратқан, электр станциясын жарып жіберген, бөгетті бұзған, әскери кемені, көлік кемесін немесе катерді жойған, қарсыластың әуеайлағында кемінде екі ұшағын жойған; * Жеңіл түнгі бомбалаушы ұшақтың экипажы оқ-дәрі немесе жанармай қоймасын жарып жіберген, қарсылас штабын жойған, теміржол эшелонын жарып жіберген, көпірді бұзған; * Алыс қашықтыққа ұшатын түнгі бомбалаушы ұшақтың экипажы теміржол станциясын қиратқан, оқ-дәрі немесе жанармай қоймасын жарып жіберген, порт құрылысын қиратқан, теңіз көлігін немесе теміржол эшелонын жойған, маңызды зауытты немесе фабриканы қиратқан не өртеп жіберген; * Күндізгі бомбалаушы ұшақтың экипажы әуе шайқасында батыл әрекет етіп, нәтижесінде қарсыластың бірден екіге дейін ұшағын атып түсірген; * Барлаушы ұшақтың экипажы барлауды сәтті орындап, нәтижесінде қарсылас туралы құнды мәліметтер алған. Даңқ орденімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен жүргізіледі. Даңқ орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандарға мынадай әскери атақтар берілу құқығы да болды: * қатардағы жауынгерлерге, ефрейторлар мен сержанттарға — старшина; * старшина атағы барларға — кіші лейтенант; * авиациядағы кіші лейтенанттарға — лейтенант. Даңқ ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет Белгісі» орденінен]] кейін, дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderofGlory.JPEG|thumb|right|300px|Даңқ орденінің барлық дәрежелері]] Даңқ орденінің белгісі қарама-қарсы ұштарының арасы 46 мм болатын бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған. Жұлдыз сәулелерінің беті сәл шығыңқы. Беткі жағында, жұлдыздың орталық бөлігінде диаметрі 23,5 мм дөңгелек медальон орналасқан, оның ортасында Спасск мұнарасы бар Кіремілдің бедерлі бейнесі бейнеленген. Медальонның айналасында алқагүл орналасқан. Дөңгелектің төменгі бөлігіндегі қызыл эмальды таспада «ДАҢҚ» ({{lang-ru|«СЛАВА»}}) деген шығыңқы жазу жазылған. Орденнің артқы жағында — диаметрі 19 мм дөңгелек орналасқан, оның ортасында «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген бедерлі жазу жазылған. Жұлдыз бен оның беткі жағындағы дөңгелектің жиектері — шығыңқы ернеумен көмкерілген. I дәрежелі орден белгісі алтыннан (950 сынамалы) жасалады. I дәрежелі орденнің құрамындағы алтынның салмағы — 28,619±1,425 г. Орденнің жалпы салмағы — 30,414±1,5 г. II дәрежелі орден белгісі күмістен жасалады, ал Спасск мұнарасы бар Кіреміл бейнеленген дөңгелекке алтын жалатылған. II дәрежелі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 20,302±1,222 г. Орденнің жалпы салмағы — 22,024±1,5 г. III дәрежелі орден белгісі күмістен жасалған, орталық дөңгелегіне алтын жалатылмаған. III дәрежелі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 20,549±1,388 г. Орденнің жалпы салмағы — 22,260±1,6 г. Орден белгісі құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспада ені бірдей, кезектесіп орналасқан бес бойлық жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары түсті. Таспаның екі жиегінде де ені 1 мм болатын бір-бір жіңішке тоқсары жолақ орналасқан. == Даңқ орденінің толық иегері == Қызыл әскерде II дәрежелі Даңқ орденінің алғашқы иегерлері 385-атқыштар дивизиясының 665-жеке саперлік батальонының жауынгерлері — старшина М. А. Большов, қызыләскерлер С. И. Баранов пен А. Г. Власов болды (1943 жылғы 10 желтоқсандағы 10-армия әскерлері бойынша № 634 бұйрық). 1943 жылдың 28 желтоқсанында-ақ М. А. Большов, С. И. Баранов және А. Г. Власов I дәрежелі Даңқ орденіне ұсынылды, алайда олар бұл орденмен КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 24 наурыздағы Жарлығымен, яғни марапатқа ұсынылғаннан кейін шамамен он бес ай өткен соң ғана марапатталды. Осылайша, М. А. Большов, С. И. Баранов және А. Г. Власов — орден тағайындалғаннан кейін небәрі бір жарым ай ішінде, бір айдан сәл астам уақыт аралығында көрсеткен жауынгерлік ерліктері үшін 1943 жылдың өзінде-ақ орденнің барлық үш дәрежесіне лайық болған Даңқ орденінің толық иегерлері. Олар I дәрежелі Даңқ орденіне ұсынылған кезде бұған дейін марапатталған II және III дәрежелі Даңқ ордендері өздеріне әлі табысталып та үлгермеген еді. Ресми түрде Даңқ орденінің алғашқы толық иегерлері ефрейтор М. Т. Питенин мен аға сержант К. К. Шевченко болды (КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 22 шілдедегі Жарлығы). Олар I дәрежелі Даңқ орденіне Большов, Баранов және Власовтан әлдеқайда кейін — 1944 жылғы маусымда ұсынылған болатын. Митрофан Питенин марапатын алып үлгермей қаза тапты; Константин Шевченко соғыстың соңғы күніне дейін шайқасты және Даңқ орденінің барлық дәрежелерінен бөлек, I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз және (сарбаздар мен сержанттар үшін сирек кездесетін) Қызыл Ту ордендерінің де иегері болды. № 1 I дәрежелі Даңқ орденінің белгісі гвардия аға сержанты Н. А. Залетовке табысталды (КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 қазандағы Жарлығымен марапатталған). Кейінірек марапатталған адамға нөмірі кішірек орденнің табысталуы, әдетте, ордендердің майданның әртүрлі учаскелеріне топтап жіберіліп, марапаттау құқығына ие құрамалар штабтары арасында еркін тәртіппен бөлінуімен түсіндіріледі. Осыған байланысты Н. А. Залетов КСРО-да осы орденнің алғашқы толық иегері ретінде жиі саналады, бұл тіпті Пензадағы мемориалдық тақтада және әдебиетте де көрсетілген. Даңқ орденінің ең жас толық иегері 8-гвардиялық армияның 82-гвардиялық атқыштар дивизиясы 185-гвардиялық артиллерия полкінің зеңбірек қолбасшысы, гвардия кіші сержанты И. Ф. Кузнецов болды. Ол 1928 жылғы 28 желтоқсанда дүниеге келген. 1945 жылы сәуірде 16 жасында I дәрежелі Даңқ орденіне ұсынылып, 1946 жылы 15 мамырда, 17 жасында осы орденмен марапатталды. Даңқ орденінің ең егде толық иегері 53 жастағы 42-атқыштар дивизиясы 459-атқыштар полкінің атқышы, қызыләскер И. А. Ширяев болды. Ол 1891 жылғы 29 қыркүйекте дүниеге келген. Соғыстан кейінгі жылдары бір дәрежелі орден белгілерімен қайталап марапаттау жағдайларын орден статутына сәйкестендіру және қайта марапаттау (бір белгіні келесі дәрежедегі басқа белгіге ауыстыру) жұмыстары жүргізілді. Ол кезде Даңқ орденінің толық иегерлеріне арналған арнайы құжаттар болған жоқ. Марапатталған адамға тек жалпы үлгідегі орден кітапшасы табысталып, онда орденнің барлық үш дәрежесі және басқа марапаттары (болған жағдайда) көрсетілді. Алайда 1967 және 1975 жылдары Даңқ орденінің толық иегерлеріне қосымша жеңілдіктер енгізіліп, олар іс жүзінде құқықтары жағынан [[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес Одағының Батырларымен]] теңестірілді. Атап айтқанда, оларға республикалық немесе одақтық маңызы бар дербес зейнетақы тағайындау құқығы, тұрғын үй жеңілдіктері, тегін жол жүру құқығы және басқа да жеңілдіктер берілді. Соның нәтижесінде 1976 жылы орденнің толық иегерлеріне арналған арнайы құжат — Даңқ орденінің үш дәрежесімен марапатталған адамның орден кітапшасы пайда болды. Мұндай алғашқы кітапшалар 1976 жылы ақпанда марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша әскери комиссариаттарда толтырылды. Бір адамның төрт Даңқ орденімен марапатталған бірнеше жағдайы белгілі, олардың екеуі — I дәрежелі ордендер. Ресей Федерациясының заңнамасы Даңқ орденінің толық иегерлеріне кеңестік кезеңде берілген барлық құқықтар мен жеңілдіктердің сақталуын қамтамасыз етеді. 2023 жылдан бастап Даңқ орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 83 496,41 рубль мөлшерінде белгіленеді. == Суреттеме == <gallery mode="packed" heights="220" caption="Маркалар мен шақалардағы орден"> Сурет:Awards of the USSR-1945. CPA 953 -2.jpg|«КСРО ордендері мен медалдары» шығарылымындағы КСРО маркасы (1945, суретші А.&nbsp;Мандрусова, ЦФА № 953). Сурет:Awards of the USSR-1945. CPA 960.jpg|«КСРО ордендері мен медалдары» шығарылымындағы КСРО маркасы (1945, суретші А.&nbsp;Мандрусова, ЦФА № 960). Сурет:RR5714-0001R.jpg|Ресей Банкінің 2010 жылғы Жеңістің 65 жылдығына арналған Даңқ ордені бейнеленген естелік шақасы Сурет:RR5111-0081 55-я годовщина Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.gif|Ресей Банкінің 2000 жылғы естелік шақасы </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Даңқ ордені]] (Қазақстан) == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Дуров В. А.| бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Русские и советские боевые награды | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=Государственный ордена Ленина исторический музей | басылым= | орны=М. | баспасы=Внешторгиздат | жыл=1990 | томы= | беттері=53—60 | барлық беті= | сериясы= | isbn= | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена и медали СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Минск | баспасы=Народная асвета | жыл=1986 | томы= | беттері=50—53 | барлық беті= | сериясы= | isbn= | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Малинкин А. Н. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Фонд «Новое тысячелетие» | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=136 | сериясы= | isbn=5-86947-958-7 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Потрашков С. В. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Награды СССР, России и Украины | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Белгород | баспасы=Клуб семейного досуга | жыл=2011 | томы= | беттері=176—181 | барлық беті= | сериясы= | isbn=978-5-9910-1393-2 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Потрашков С. В., Лившиц И. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Награды Второй мировой войны | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Эксмо | жыл=2008 | томы= | беттері=184—185 | барлық беті= | сериясы= | isbn=978-5-699-29296-7 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Смыслов О. С. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Награды Великой Победы | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2010 | томы= | беттері=125—134 | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-4637-5 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Суржик Д. В. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Награды Второй мировой войны | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=ОЛМА Медиа Групп | жыл=2011 | томы= | беттері=58—60 | барлық беті= | сериясы= | isbn=978-5-373-03798-3 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов-на-Дону | баспасы=Владис | жыл=2010 | томы= | беттері=60—64 | барлық беті= | сериясы=Историческая библиотека | isbn=978-5-9567-0859-0 | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Шумков В. | тақырыбы=Солдатская слава | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым=Юный художник | түрі= | орны= | баспасы= | жыл=1985 | томы= | нөмірі=5 | беттері=2—3 | isbn= | issn=0205-5791 }} == Сілтеме == * [http://www.rkomi.ru/kp/txt/kavalers.html Орден тарихы] {{Wayback|url=http://www.rkomi.ru/kp/txt/kavalers.html |date=20080502155532 }}{{ref-ru}} * [http://mondvor.narod.ru/OSlava.html Даңқ ордені]{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] e5bnit5o94zj957znqf5rwpw8tywpf8 0 784109 3637501 3636477 2026-07-31T18:38:09Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] ([[User talk:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3636338 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тамды өзені |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 55 |су алабының ауданы = 610 |су алабы = [[Жайық]] өзені алабына жатады |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Мұғалжар тауы]] |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Ор]] өзені |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |еңістігі = |ел = {{KZ}} |аймақ = [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары |ортаққордағы санаты = }} '''Тамды''' — [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары аумағымен ағатын өзен. == Географиялық орны == [[Жайық]] өзені алабына жатады. Ұзындығы – 55 км, су жиналатын алабы – 610 км². == Бастауы == [[Мұғалжар тауы]]нан бастау алып, [[Ор]] өзеніне құяды. Аңғарының ені 2,5 км-ге дейін жетеді, арнасы жарлы келеді. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. == Гидрологиясы == Су ағыны көктемде қар, еріген кезде күшейеді, ал жаз мезгілінде суы азайып, жеке иірімдерге бөлінеді. Тамды өзенінің суы шаруашылық мақсаттарында пайдаланылады.<ref>Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұғалжар ауданы өзендері]] [[Санат:Жайық өзені алабы]] pbrtsanvhupv53cdwb96hxwolsham8p 3637502 3637501 2026-07-31T18:38:20Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Kasymov|Kasymov]] ([[User talk:Kasymov|т]]) өңдемелерінен [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3636477 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тамды өзені |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 55 |су алабының ауданы = 610 |су алабы = [[Жайық]] өзені алабына жатады |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Мұғалжар тауы]] |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Ор]] өзені |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 49 |m_lat_min = 51 |m_lat_sec = 13 |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 57 |m_lon_min = 43 |m_lon_sec = 50 |еңістігі = |ел = {{KZ}} |аймақ = [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары |ортаққордағы санаты = }} '''Тамды''' — [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары аумағымен ағатын өзен. {{Location map|Қазақстан|float=right|width=300|caption=Тамды өзенінің Қазақстандағы орны|label=Tamdy|position=right|background=w|lat=49.853538|long=57.730672|lon=57.730672}} == Географиялық орны == [[Жайық]] өзені алабына жатады. Ұзындығы – 55 км, су жиналатын алабы – 610 км². == Бастауы == [[Мұғалжар тауы]]нан бастау алып, [[Ор]] өзеніне құяды. Аңғарының ені 2,5 км-ге дейін жетеді, арнасы жарлы келеді. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. == Гидрологиясы == Су ағыны көктемде қар, еріген кезде күшейеді, ал жаз мезгілінде суы азайып, жеке иірімдерге бөлінеді. Тамды өзенінің суы шаруашылық мақсаттарында пайдаланылады.<ref>Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұғалжар ауданы өзендері]] [[Санат:Жайық өзені алабы]] gxx70wexchi4nv5boebnh9ezi51omgr 3637503 3637502 2026-07-31T18:38:31Z Kasymov 10777 3637503 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Тамды өзені |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 55 |су алабының ауданы = 610 |су алабы = [[Жайық]] өзені алабына жатады |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Мұғалжар тауы]] |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Ор]] өзені |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 49 |m_lat_min = 51 |m_lat_sec = 13 |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 57 |m_lon_min = 43 |m_lon_sec = 50 |еңістігі = |ел = {{KZ}} |аймақ = [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары |ортаққордағы санаты = }} '''Тамды''' — [[Ақтөбе облысы]]ның [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]] және [[Хромтау ауданы|Хромтау]] аудандары аумағымен ағатын өзен. == Географиялық орны == [[Жайық]] өзені алабына жатады. Ұзындығы – 55 км, су жиналатын алабы – 610 км². == Бастауы == [[Мұғалжар тауы]]нан бастау алып, [[Ор]] өзеніне құяды. Аңғарының ені 2,5 км-ге дейін жетеді, арнасы жарлы келеді. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. == Гидрологиясы == Су ағыны көктемде қар, еріген кезде күшейеді, ал жаз мезгілінде суы азайып, жеке иірімдерге бөлінеді. Тамды өзенінің суы шаруашылық мақсаттарында пайдаланылады.<ref>Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұғалжар ауданы өзендері]] [[Санат:Жайық өзені алабы]] 4sax4of70jegkvbp87vzfr9f79qfd5p 0 784129 3637440 3637240 2026-07-31T17:47:19Z Sagzhan 29953 3637440 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Тарихшы, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым, «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} {{Тұлға |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 16.10.1949 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Ақсу ауданы}}, |Мансабы = тарихшы, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым |Азаматтығы = {{қазақ}} |Ұлты = [[қазақ]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл)]] тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. ==Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы 1949 жылы 16 қазанда Алматы облысы, Ақсу ауданында [[Алматы облысы]], дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері.1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада Қазақстан мен Үндістанның байланысы,[[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nrqjwhsb2q9lwtxmpu4s08ibbij7ie6 3637441 3637440 2026-07-31T17:47:35Z Sagzhan 29953 3637441 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Тарихшы, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым, «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} { '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл)]] тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. ==Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы 1949 жылы 16 қазанда Алматы облысы, Ақсу ауданында [[Алматы облысы]], дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері.1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада Қазақстан мен Үндістанның байланысы,[[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pss43dq01at9ovpbf95rxgpuzyoa0x0 3637442 3637441 2026-07-31T17:47:50Z Sagzhan 29953 3637442 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Тарихшы, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым, «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл)]] тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. ==Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы 1949 жылы 16 қазанда Алматы облысы, Ақсу ауданында [[Алматы облысы]], дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері.1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада Қазақстан мен Үндістанның байланысы,[[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ar2i57corsopvwnz7qf06kau5donxls 3637443 3637442 2026-07-31T17:49:28Z Sagzhan 29953 3637443 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл)]] — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада Қазақстан мен Үндістанның байланысы,[[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} j7id4ow9nqfain00jfle453bcpugnhu 3637444 3637443 2026-07-31T17:49:54Z Sagzhan 29953 3637444 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада Қазақстан мен Үндістанның байланысы,[[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} erqylw0zaxwenp3u10zyl5t0ojuibya 3637445 3637444 2026-07-31T17:50:25Z Sagzhan 29953 3637445 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада Қазақстан мен Үндістанның байланысы,[[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8xbfwihsb0312sbtiea6uevqd1iwytm 3637446 3637445 2026-07-31T17:51:08Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637446 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада Қазақстан мен Үндістанның байланысы,[[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} am804soitwwvffqqmh42ultmd1qxxa7 3637447 3637446 2026-07-31T17:52:00Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637447 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада [[Қазақстан]] мен [[Үндістан]]ның байланысы, [[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} eeeie7njxm1l0ct63dx74e1usjcvmci 3637448 3637447 2026-07-31T17:52:57Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637448 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шахановтың]] шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада [[Қазақстан]] мен [[Үндістан]]ның байланысы, [[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 09a59nwo09m5s91ui2revpquhaji8ys 3637449 3637448 2026-07-31T17:53:41Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637449 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шаханов]]тың шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада [[Қазақстан]] мен [[Үндістан]]ның байланысы, [[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ksiyp22da3zbxvwd9u758o9byo2tfbw 3637450 3637449 2026-07-31T17:54:12Z Sagzhan 29953 3637450 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16 қазан 1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шаханов]]тың шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада [[Қазақстан]] мен [[Үндістан]]ның байланысы, [[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mglc4ynwxeqrjts3pktfepivmxofj62 3637451 3637450 2026-07-31T17:54:30Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3637451 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.10.1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шаханов]]тың шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада [[Қазақстан]] мен [[Үндістан]]ның байланысы, [[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} chr2vrvy798ze1zw6ldzxtayi6kw9cw 3637452 3637451 2026-07-31T17:54:57Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақстан тарихшылары|Қазақстан тарихшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637452 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.10.1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Ақсу ауданы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті [[ғалым]] <ref> Тарих ғылымдарының кандидаты. <ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шаханов]]тың шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада [[Қазақстан]] мен [[Үндістан]]ның байланысы, [[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] 3am8bfjwtart6ofwhbyzmefxepllauv 3637543 3637452 2026-07-31T19:19:41Z Kasymov 10777 3637543 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.10.1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым.<ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шаханов]]тың шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада [[Қазақстан]] мен [[Үндістан]]ның байланысы, [[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] 56y8ckk4wux3ifacjmg3795pdg1gire 3637544 3637543 2026-07-31T19:20:00Z Kasymov 10777 «[[Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары|Тарих ғылымдарының кандидаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637544 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.10.1949 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Тарихшы]], ұлағатты [[ұстаз]], көрнекті [[ғалым]], «Жас Алаш» клубының негізін қалаушы |Марапаттары = ҚР Білім беру ісінің қызметкері |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова''' ([[16 қазан]] [[1949 жыл]]) — тарих ғылымдарының кандидаты, ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым.<ref> Әлихан Бөкейхан ұлт мақтанышы. Монография, Қарағанды , 2016ж. ISBN 9965-26-096-6</ref>. == Өмірбаяны == Нұрсахан Ахметқызы [[1949 жыл]]ы [[16 қазан]]да [[Алматы облысы]], Ақсу ауданында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының кандидаты. ҚР Білім беру ісінің қызметкері. 1974 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Еңбек жолын Сарыарқа даласында бастаған Нұрсахан Ахметқызы бүгінгі күні ұлағатты ұстаз, көрнекті ғалым. Алғашқы білімді ауыл мектебінен алған. Жоғары білімін Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде алды. Студенттік кезеңі білім жолына ғана емес ғылымға бет бұруына сондай-ақ, өмірлік серігін жолықтыруына себеп болған шағы еді. Нұрсахан Ахметқызы бала кезінен поэзияға жақын. [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] пен [[Мұхтар Шаханов]]тың шығармаларын сүйіп оқиды. Кандидаттық десертациясын қорғап, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің археология, этнология және отан тарихы кафедрасында бүгінгі күнге дейін ұстаздық қызметін ғылыммен ұштастырып келеді. Нұрсахан Ахметқызы «Жас Алаш» клубын құрған. 1995 жылы іргесі қаланған бұл клуб 2005 жылы қайта жаңғырып, қазіргі кезде бүкіл алаш тарихын зерттейтін бірегей орталыққа айналды. Клуб аясында «Тұлғалар тағылымы» атты жинақ тұрақты түрде жарық көріп, тарихи мұраны дәріптеуге ықпал етуде. 2016 жылы Нұрсахан Ахметқызын бала арманы Үндістандағы конференцияға жетеледі. Дели қаласында өткен маңызды іс-шарада [[Қазақстан]] мен [[Үндістан]]ның байланысы, [[Махатма Ганди]] мен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] идеяларын салыстырып, арнайы баяндамасын оқыды. Қарағандыда ғана емес, Бұқар жырау ауданы, Балқаш, Саран қалаларында білім мен ғылым жолындағы дәрістерін оқыды. <ref>https://ortalyq.kz/n-rsahan-ahmet-yzy-tarihshy-endi-t-rkistan-t-rki-haly-taryny-ortaly-y-bolady/?ysclid=ms4c30pqhf889196848</ref> == Еңбектері == # Бейсенбекова Н.А. «Сарыарқаның ұлы азаматтары». (ХХ басы) 2008. # Бейсенбекова Н.А., Жұмашев Р.М: «Қазақстан тарихының тарихнамасы.Очерктер», 2009. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Тәуелсіз Қазақстан жылнамасы», 2016. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Культурное наследие этносов Казахстана:история и современность», 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К., Смагулова Г.М., Абдикерова Б. «Қарағанды облысы. Жалпы білім беретін мектептің 5-7 сынып оқушыларына арналған оқулық.», Алматы 2018. # Бейсенбекова Н.А. , Шотбакова Л.К., Өскенбаев Қ.С. «Алаш қозғалысының тарихы. Оқу құралы.», Қарағанды 2018. # Бейсенбекова Н.А., Шотбакова Л.К. «Қазақстан тарихының Отандық тарихнамасы. Оқу құралы.», Қарағанды 2022. # Бейсенбекова Н.А., Тарыбаева А.К., Тұтқыш А.Ж. «Тарихи тұлғалардың рухани мұрасы» әдістемелік нұсқау, Қарағанды 2022. # Бейсенбекова. Н.А., Смагулова Г.М., Шотбакова Л.К.,: «Нығмет Нұрмақов тарихи тұлға:деректік және тарихнамалық талдау», 2020. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары]] 3cdy5qlk57f6sl3ksabnd3968e7i47p 0 784163 3637454 3636191 2026-07-31T18:01:13Z Sagzhan 29953 3637454 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1952 жылғы 15 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы ағылшын тілі факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында Ұлыбритания мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы АҚШ, Қытай, Франция, Болгария, Чех Республикасы, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> ''' Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы ''' [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|ҚарМУ]]-нің аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры. 15 қазан 1952 жылы [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Томар ауылында дүниеге келген. 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен бітірді. Сол жылы оқу орнының ағылшын тілі факультеті жанындағы фонетика кафедрасына оқытушы болып орналасып, аталған қызметті бір жыл атқарды. 1978–1982 жылдары Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының аспирантурасында білім алды. Кейін [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|ҚарМУ]]-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық уақыт еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты. Шетел тілдерін оқыту саласында [[Ұлыбритания]] мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері. «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Бұл марапаттар оның білім беру саласындағы көпжылдық педагогикалық және ғылыми қызметінің нәтижесі болып табылады. Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы [[АҚШ]], [[Қытай]], [[Франция]], Болгария, Чех Республикасы, [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі [[Scopus]] дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған. <ref>https://saryarqatv.kz/kz/news/19309 ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Дереккөздер== <ref>https://saryarqatv.kz/kz/news/19309 ІSBN 9965-34-515-5</ref> pvm20jjkhg5dxrlzbnttsjlf1ifnff1 3637455 3637454 2026-07-31T18:01:38Z Sagzhan 29953 3637455 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1952 жылғы 15 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы ағылшын тілі факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында Ұлыбритания мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы АҚШ, Қытай, Франция, Болгария, Чех Республикасы, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> kwaod2z3x16qcxa3pzgoeb1nhw2g6db 3637456 3637455 2026-07-31T18:02:00Z Sagzhan 29953 3637456 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1952 жылғы 15 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы ағылшын тілі факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында Ұлыбритания мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы АҚШ, Қытай, Франция, Болгария, Чех Республикасы, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6qs3thahb86gyszyytak9obfwfyjasp 3637457 3637456 2026-07-31T18:02:50Z Sagzhan 29953 3637457 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == 1952 жылғы 15 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы ағылшын тілі факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында Ұлыбритания мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы АҚШ, Қытай, Франция, Болгария, Чех Республикасы, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4r07adm4lexjw7gpujaa3swilacice2 3637458 3637457 2026-07-31T18:03:11Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637458 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == 1952 жылғы 15 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы ағылшын тілі факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында Ұлыбритания мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы АҚШ, Қытай, Франция, Болгария, Чех Республикасы, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 62z66xv8rc1tpufr79wgnc0us86dzdg 3637459 3637458 2026-07-31T18:04:18Z Sagzhan 29953 3637459 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Жанбырбай Ахметұлы Қағазбаев |Шынайы есімі = Қағазбаев Жанбырбай Ахметұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15 қазан 1952 |Туған жері = Томар ауылы, [[Қарқаралы ауданы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тіл білімі, шетел тілдерін оқыту |Жұмыс орны = [[Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Аға оқытушы |Альма-матер = Алматы педагогикалық шетел тілдері институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Полиглот-ғалым, тіл жанашыры, ағылшын тілін оқыту әдістемесі саласының маманы |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі; Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағы; Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == 1952 жылғы 15 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы ағылшын тілі факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында Ұлыбритания мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы АҚШ, Қытай, Франция, Болгария, Чех Республикасы, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 02hghl5ha00c6vbtlam459tj3ok8jp9 3637460 3637459 2026-07-31T18:05:03Z Sagzhan 29953 3637460 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Жанбырбай Ахметұлы Қағазбаев |Шынайы есімі = Қағазбаев Жанбырбай Ахметұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15 қазан 1952 |Туған жері = Томар ауылы, [[Қарқаралы ауданы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тіл білімі, шетел тілдерін оқыту |Жұмыс орны = [[Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Аға оқытушы |Альма-матер = Алматы педагогикалық шетел тілдері институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Полиглот-ғалым, тіл жанашыры, ағылшын тілін оқыту әдістемесі саласының маманы |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі; Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағы; Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == 1952 жылғы 15 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы ағылшын тілі факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында Ұлыбритания мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы АҚШ, Қытай, Франция, Болгария, Чех Республикасы, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9yh5q6kw8m6chpn381jax91wl8jlhpc 3637461 3637460 2026-07-31T18:05:25Z Sagzhan 29953 3637461 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Жанбырбай Ахметұлы Қағазбаев |Шынайы есімі = Қағазбаев Жанбырбай Ахметұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.10.1952 |Туған жері = Томар ауылы, [[Қарқаралы ауданы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тіл білімі, шетел тілдерін оқыту |Жұмыс орны = [[Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Аға оқытушы |Альма-матер = Алматы педагогикалық шетел тілдері институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Полиглот-ғалым, тіл жанашыры, ағылшын тілін оқыту әдістемесі саласының маманы |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі; Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағы; Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == 1952 жылғы 15 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> 1969 жылы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы ағылшын тілі факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында Ұлыбритания мен Канадада жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы АҚШ, Қытай, Франция, Болгария, Чех Республикасы, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейде жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 20ndwie37otyo0ztbwxahnw6969owg1 3637462 3637461 2026-07-31T18:07:25Z Sagzhan 29953 3637462 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Жанбырбай Ахметұлы Қағазбаев |Шынайы есімі = Қағазбаев Жанбырбай Ахметұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.10.1952 |Туған жері = Томар ауылы, [[Қарқаралы ауданы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тіл білімі, шетел тілдерін оқыту |Жұмыс орны = [[Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Аға оқытушы |Альма-матер = Алматы педагогикалық шетел тілдері институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Полиглот-ғалым, тіл жанашыры, ағылшын тілін оқыту әдістемесі саласының маманы |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі; Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағы; Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == [[1952 жыл]]ғы [[15 қазан]]да [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> [[1969 жыл]]ы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы [[ағылшын тілі]] факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында [[Ұлыбритания]] мен [[Канада]]да жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Қытай]], [[Франция]], [[Болгария]], Чех Республикасы, [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және [[Ресей]]де жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} slogjli7b6x23mnybgecfj2g7704lfl 3637463 3637462 2026-07-31T18:07:44Z Sagzhan 29953 3637463 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Жанбырбай Ахметұлы Қағазбаев |Шынайы есімі = Қағазбаев Жанбырбай Ахметұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.10.1952 |Туған жері = Томар ауылы, [[Қарқаралы ауданы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тіл білімі, шетел тілдерін оқыту |Жұмыс орны = Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Аға оқытушы |Альма-матер = Алматы педагогикалық шетел тілдері институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Полиглот-ғалым, тіл жанашыры, ағылшын тілін оқыту әдістемесі саласының маманы |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі; Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағы; Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == [[1952 жыл]]ғы [[15 қазан]]да [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> [[1969 жыл]]ы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы [[ағылшын тілі]] факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында [[Ұлыбритания]] мен [[Канада]]да жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Қытай]], [[Франция]], [[Болгария]], Чех Республикасы, [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және [[Ресей]]де жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2o9lydbye5ij4uk5hia8nx5dpza5jqq 3637464 3637463 2026-07-31T18:08:14Z Sagzhan 29953 3637464 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жанбырбай Ахметұлы Қағазбаев |Шынайы есімі = Қағазбаев Жанбырбай Ахметұлы |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.10.1952 |Туған жері = Томар ауылы, [[Қарқаралы ауданы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тіл білімі, шетел тілдерін оқыту |Жұмыс орны = Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Аға оқытушы |Альма-матер = Алматы педагогикалық шетел тілдері институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Полиглот-ғалым, тіл жанашыры, ағылшын тілін оқыту әдістемесі саласының маманы |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі; Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағы; Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қағазбаев Жаңбырбай Ахметұлы''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == [[1952 жыл]]ғы [[15 қазан]]да [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> [[1969 жыл]]ы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы [[ағылшын тілі]] факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында [[Ұлыбритания]] мен [[Канада]]да жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Қытай]], [[Франция]], [[Болгария]], Чех Республикасы, [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және [[Ресей]]де жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c4zt4jpn8a7smkymz5grmpf5v3imcp4 3637545 3637464 2026-07-31T19:21:07Z Kasymov 10777 3637545 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жаңбырбай Ахметұлы Қағазбаев |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.10.1952 |Туған жері = Томар ауылы, {{туғанжері|Қарқаралы ауданы|Қарқаралы ауданында}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тіл білімі, шетел тілдерін оқыту |Жұмыс орны = Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Аға оқытушы |Альма-матер = Алматы педагогикалық шетел тілдері институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Полиглот-ғалым, тіл жанашыры, ағылшын тілін оқыту әдістемесі саласының маманы |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі; Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағы; Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Жаңбырбай Ахметұлы Қағазбаев''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == [[1952 жыл]]ғы [[15 қазан]]да [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> [[1969 жыл]]ы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы [[ағылшын тілі]] факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында [[Ұлыбритания]] мен [[Канада]]да жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Қытай]], [[Франция]], [[Болгария]], Чех Республикасы, [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және [[Ресей]]де жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} io61rm7mh0kxsgz97lk1pzshfpnpeod 3637546 3637545 2026-07-31T19:21:40Z Kasymov 10777 «[[Санат:Қазақстан педагогтары|Қазақстан педагогтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637546 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жаңбырбай Ахметұлы Қағазбаев |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.10.1952 |Туған жері = Томар ауылы, {{туғанжері|Қарқаралы ауданы|Қарқаралы ауданында}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Тіл білімі, шетел тілдерін оқыту |Жұмыс орны = Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Аға оқытушы |Альма-матер = Алматы педагогикалық шетел тілдері институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Полиглот-ғалым, тіл жанашыры, ағылшын тілін оқыту әдістемесі саласының маманы |Марапаттары = «Құрмет» ордені; «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі; Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағы; Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Жаңбырбай Ахметұлы Қағазбаев''' — ҚарМУ-нің (қазіргі академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) аға оқытушысы, полиглот-ғалым, тіл жанашыры.<ref>{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> == Өмірбаяны == [[1952 жыл]]ғы [[15 қазан]]да [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Томар ауылында дүниеге келген.<ref name="bio">{{cite web |url=https://buketov.edu.kz |title=Жаңбырбай Қағазбаев туралы өмірбаяндық мәлімет |publisher=Бөкетов университеті |access-date=2026-07-31}}</ref> [[1969 жыл]]ы Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының ағылшын тілі мамандығына оқуға қабылданды. 1973 жылы институтты үздік дипломмен тәмамдап, сол жылы [[ағылшын тілі]] факультетінің фонетика кафедрасына оқытушы болып жұмысқа орналасты.<ref name="bio" /> 1978–1982 жылдары аталған институттың аспирантурасында білім алды.<ref name="bio" /> Кейін ҚарМУ-де ағылшын тілі маманы ретінде ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызмет атқарды. Университетте 45 жылға жуық еңбек етіп, ағылшын тілі саласында мамандар даярлауға, студенттерге сапалы білім мен тәрбие беруге елеулі үлес қосты.<ref name="bio" /> Шетел тілдерін оқыту саласында [[Ұлыбритания]] мен [[Канада]]да жүзеге асырылған төрт халықаралық гранттың иегері.<ref name="bio" /> «Құрмет» орденімен, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі» төсбелгісімен, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің «Еңбек сіңірген қызметкері» атағымен, Қарағанды облысы әкімінің және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref name="bio" /> Ғалымның 100-ден астам ғылыми мақаласы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Қытай]], [[Франция]], [[Болгария]], Чех Республикасы, [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және [[Ресей]]де жарық көрген. Сонымен қатар, оның үш ғылыми еңбегі '''Scopus''' дерекқорына енгізілген жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдарда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://www.scopus.com |title=Scopus Preview |publisher=Elsevier |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 1n23q7zcg0xq3qisv3o3ma3572vdpvj 0 784215 3637466 3636491 2026-07-31T18:09:47Z Sagzhan 29953 3637466 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жылғы Орал және Торғай облыстарындағы қазақтар көтерілісі|1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің]] негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді қоғам қайраткерлерінің бірі болған. 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1869 жылғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. 1869 жылғы 18 наурызда Бестамақ маңында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} '''Айжарық Бекбауұлы''' - [[би]], 1869 жылы Батыс Қазақстан болған көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі. Жылқышы табын руынан тарайды. Қобда өңіріндегі белгілі адамдардың бірі болған, көтеріліске дейін, 1860–62 ж. аралығында Ұлы Қобда өзенінің шығыс жағы қараған 57-дистанцияда, Тамды сағасы, [[Қобда]], [[Қарақобда]] бойларындағы ауыл-аймақтардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарған. Ол басқарған аумақта барлығы 571 шаңырақ болған. 1862 жылы түтін салығын бір жылға кешіктіргені үшін қызметінен алынған. Айжарық би 1869 жылғы көтерілісті негізгі ұйымдастырушылардың бірі болды. Көтеріліс кезінде серіктерімен бірге 700 адамдық жасақ басқарып, барлық іс-әрекеттерге дерлік қатысты. Сол жылдың 18 наурызында Бестамақ бойында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге жасағымен шабуыл жасап, 26-дан астам сарбазбен бірге шайқаста қаза тапты. Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың қара моласы деп аталатын әулеттік қорымда жерленген, [[құлпытас|құлпытасы]] анықталған.<ref>Қазақ көтерілістері: Энциклопедия./Бас ред. Ж.Н.Тойбаева. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2015. 616 бет</ref> c81bz09z82sv1m6p8c3yjj3f177nuzc 3637467 3637466 2026-07-31T18:10:11Z Sagzhan 29953 3637467 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жылғы Орал және Торғай облыстарындағы қазақтар көтерілісі|1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің]] негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді қоғам қайраткерлерінің бірі болған. 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1869 жылғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. 1869 жылғы 18 наурызда Бестамақ маңында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tsu74smfdspfqkj9hfg6yychc8g8i27 3637468 3637467 2026-07-31T18:10:52Z Sagzhan 29953 3637468 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жылғы Орал және Торғай облыстарындағы қазақтар көтерілісі|1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің]] негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді қоғам қайраткерлерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1869 жылғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. 1869 жылғы 18 наурызда Бестамақ маңында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} oziomdhwjkkac9vd89zo82y0f6ejhpq 3637469 3637468 2026-07-31T18:11:52Z Sagzhan 29953 3637469 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді қоғам қайраткерлерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1869 жылғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. 1869 жылғы 18 наурызда Бестамақ маңында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7vxgjeglxjehw74vm5vdd0y077xy7g5 3637470 3637469 2026-07-31T18:13:11Z Sagzhan 29953 3637470 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = Айжарық Бекбауұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Айжарық Бекбауұлы |Толық есімі = Айжарық Бекбауұлы |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, Торғай облысы, Ресей империясы |Қайтыс болған күні = 18 наурыз 1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = қазақ |Мансабы = би, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді қоғам қайраткерлерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1869 жылғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. 1869 жылғы 18 наурызда Бестамақ маңында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5timikftspb2ybjm9b78ix2nxtpgyvz 3637471 3637470 2026-07-31T18:13:27Z Sagzhan 29953 3637471 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = Айжарық Бекбауұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Айжарық Бекбауұлы |Толық есімі = Айжарық Бекбауұлы |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, Торғай облысы, Ресей империясы |Қайтыс болған күні = 18.03.1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = қазақ |Мансабы = би, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді қоғам қайраткерлерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1869 жылғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. 1869 жылғы 18 наурызда Бестамақ маңында подполковник Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jh3nh5vnijw2287b0pte4lt3rqz5sjc 3637472 3637471 2026-07-31T18:15:12Z Sagzhan 29953 3637472 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = Айжарық Бекбауұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Айжарық Бекбауұлы |Толық есімі = Айжарық Бекбауұлы |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, [[Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 18.03.1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = би, [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді қоғам қайраткерлерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> [[1869 жыл]]ғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. [[1869 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Бестамақ маңында [[подполковник]] Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2jvmxjvw1rdkhiv70evov7osf5uxv78 3637473 3637472 2026-07-31T18:15:48Z Sagzhan 29953 3637473 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = Айжарық Бекбауұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Айжарық Бекбауұлы |Толық есімі = Айжарық Бекбауұлы |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 18.03.1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = би, [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді қоғам қайраткерлерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> [[1869 жыл]]ғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. [[1869 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Бестамақ маңында [[подполковник]] Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jcv2heg0tcyik9b7fm1s3cihtlld64s 3637474 3637473 2026-07-31T18:16:21Z Sagzhan 29953 3637474 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = Айжарық Бекбауұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Айжарық Бекбауұлы |Толық есімі = Айжарық Бекбауұлы |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 18.03.1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = би, [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді [[қоғам қайраткері]]лерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> [[1869 жыл]]ғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. [[1869 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Бестамақ маңында [[подполковник]] Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3r1qby7yrmjk8e84aoyrq7tmn36keov 3637475 3637474 2026-07-31T18:16:55Z Sagzhan 29953 3637475 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=Jule 2026}} {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = Айжарық Бекбауұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Айжарық Бекбауұлы |Толық есімі = Айжарық Бекбауұлы |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 18.03.1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = би, [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді [[қоғам қайраткері|қоғам қайраткер]]лерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> [[1869 жыл]]ғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. [[1869 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Бестамақ маңында [[подполковник]] Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} aihms9kv5luysq35s2uv1jpqxk3w2su 3637476 3637475 2026-07-31T18:17:26Z Sagzhan 29953 3637476 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = Айжарық Бекбауұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Айжарық Бекбауұлы |Толық есімі = Айжарық Бекбауұлы |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 18.03.1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = би, [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді [[қоғам қайраткері|қоғам қайраткер]]лерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> [[1869 жыл]]ғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. [[1869 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Бестамақ маңында [[подполковник]] Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0gkao5sgrb6hivbxi8ewegsxbn9acat 3637477 3637476 2026-07-31T18:17:50Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақ билері|Қазақ билері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637477 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = Айжарық Бекбауұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Айжарық Бекбауұлы |Толық есімі = Айжарық Бекбауұлы |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 18.03.1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = би, [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді [[қоғам қайраткері|қоғам қайраткер]]лерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> [[1869 жыл]]ғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. [[1869 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Бестамақ маңында [[подполковник]] Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ билері]] 2hx6g1u25hy0oadxe7kdbhaysuz94qw 3637547 3637477 2026-07-31T19:22:10Z Kasymov 10777 3637547 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Айжарық Бекбауұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = Қобда өңірі, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 18.03.1869 |Қайтыс болған жері = Бестамақ маңы, Торғай облысы, Ресей империясы |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = би, [[қоғам қайраткері]] |Белсенді жылдары = 1860–1869 |Білімі = |Мамандығы = би |Не үшін белгілі = 1869 жылғы Батыс Қазақстандағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі |Партиясы = |Әкесі = Бекбау |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = Табын руы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өңіріндегі 57-дистанцияның биі болды. 1869 жылғы көтерілісте 700 адамдық жасақты басқарды. Бестамақ маңындағы шайқаста қаза тауып, Қобда өңіріндегі Қара мола қорымына жерленген. |Commons = }} '''Айжарық Бекбауұлы''' — би, [[1869 жыл]]ғы [[Батыс Қазақстан]]дағы көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі. Жылқышы [[Табын]] руынан шыққан. Қобда өңіріндегі беделді [[қоғам қайраткері|қоғам қайраткер]]лерінің бірі болған. == Өмірбаяны == 1860–1862 жылдары Ұлы Қобда өзенінің шығыс бөлігін қамтыған 57-дистанциядағы Тамды сағасы, Қобда және Қарақобда бойындағы ауылдардың үкімет бекіткен жергілікті биі қызметін атқарды. Оның басқаруындағы аумақта 571 шаңырақ болған.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> 1862 жылы түтін салығын уақытында жинамағаны, нақтырақ айтқанда бір жылға кешіктіргені үшін би қызметінен босатылды.<ref>{{cite book |author=Қазақстан тарихы (көптомдық) |title=Қазақстан тарихы. III том |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=2002}}</ref> [[1869 жыл]]ғы көтеріліс барысында Айжарық Бекбауұлы оның басты ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол 700 адамнан тұратын жасақты басқарып, көтерілістің негізгі әскери қимылдарына қатысты. [[1869 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Бестамақ маңында [[подполковник]] Новокрещенов бастаған жазалаушы әскерге қарсы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Осы шайқаста Айжарық бимен бірге 26-дан астам көтерілісші де мерт болды.<ref>{{cite book |author=Қозыбаев М.Қ. |title=Қазақстан тарихы |publisher=Атамұра |location=Алматы |year=1993}}</ref> Айжарық Бекбауұлы Қобда өңіріндегі Қарсақбайдың Қара моласы аталған әулеттік қорымға жерленген. Оның құлпытасы бүгінгі күнге дейін сақталған.<ref>{{cite book |title=Ақтөбе облысы тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы |publisher=Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасы |location=Ақтөбе}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ билері]] 6v4oh1ckf0790u558u5lwol5ed71lp2 0 784216 3637505 3637162 2026-07-31T18:41:10Z Kasymov 10777 3637505 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Мария Дмитриевна Достоевская |Шынайы есімі = |Сурет = Maria Dostoevskaya.jpg |ені = 236 |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Мария Дмитриевна Констант (алғашқы некесінде — Исаева, екінші некесінде — Достоевская) |Туған күні = 01.09.1824 |Туған жері = [[Тагонрог]] |Қайтыс болған күні = 15.04.1864 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]] |Азаматтығы = {{Ту|Ресей империясы}} |Ұлты = француз текті орыс |Мансабы = қоғам қайраткері емес, Фёдор Достоевскийдің алғашқы жұбайы |Белсенді жылдары = |Білімі = Таганрог пансионы; Астраханьдағы асыл текті қыздар институты |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің алғашқы жұбайы |Партиясы = |Әкесі = Дмитрий Степанович Констант |Анасы = |Жұбайы = Александр Иванович Исаев (1846–1855); [[Фёдор Михайлович Достоевский]] (1857–1864) |Серігі = |Балалары = Павел Александрович Исаев |Отбасы = Констант әулеті |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = француз текті дворян отбасынан шыққан |Commons = Maria Dmitrievna Dostoevskaya }} '''Мария Дмитриевна Достоевская''', туғандағы тегі '''Констант''', алғашқы некесінде — '''Исаева''' ([[1 қыркүйек]] [[1824 жыл]], [[Таганрог]] — [[15 сәуір]] [[1864 жыл]], [[Мәскеу]]){{sfn|Белов|2001|с=250}} — [[Фёдор Михайлович Достоевский|Фёдор Михайлович Достоевскийдің]] алғашқы жұбайы. Олардың некесі жеті жылға созылды. Мария Дмитрийқызының мінез-құлқы мен өмірбаянындағы кейбір оқиғалар жазушы шығармаларында көрініс тапқан. == Шығу тегі. Білімі == Мария Дмитрийқызы Констант француз текті әулеттен шыққан. Оның әкесі жағынан атасы XVIII ғасырдың соңында Франциядағы саяси оқиғаларға байланысты отанын тастап, Ресейге қоныс аударған француз дворяны болған. Ол Ресейде православие дінін қабылдап, Степан есімін алған. Кейін француз эмигрантымен отбасын құрып, осы некеден Дмитрий Степанович Констант дүниеге келген. Марияның әкесі Дмитрий Степанович Констант жоғары білімді әрі беделді мемлекеттік қызметкер болды. Ол ұзақ жылдар бойы Астрахань карантинінің директоры қызметін атқарды. Қала шетіндегі карантин кешенінің құрамында аурухана, кеңсе, сауда орындары мен арнайы карантин аймақтары болған. Замандастары Дмитрий Степановичті білімді, зиялы әрі қонақжай адам ретінде сипаттаған. 1858 жылы Астраханьға сапары кезінде француз жазушысы [[Александр Дюма (әкесі)|Александр Дюма-әкесі]] оның үйіне арнайы қонақ болып келген. Дмитрий Степановичтің отбасында жеті бала – үш ұл және төрт қыз тәрбиеленді. Мария Дмитрийқызы екінші бала әрі қыздарының үлкені болды. Ол 1824 жылғы 1 (14) қыркүйекте [[Таганрог]] қаласында дүниеге келген. Алғашқы білімін Таганрогтағы асыл текті қыздарға арналған пансионда алып, кейін әкесі қызмет бабымен [[Астрахан]] қаласына көшкен соң, Астраханьдағы асыл текті қыздар институтында тәрбиеленді. Институтта француз тілі, әдебиет, музыка және зайырлы тәрбие бойынша жан-жақты білім алды. Кейін Фёдор Достоевский қайын атасы Дмитрий Степановичке жазған хаттарының бірінде Мария Дмитрийқызының Астрахандағы ата-анасының үйін ерекше сағынышпен еске алатынын, әкесін әрдайым зор құрметпен әрі шынайы сүйіспеншілікпен еске алып жүретінін жазған. == Алғашқы некесі. Семей == [[Сурет:Semipalatinsk 1850.jpg|мини|300пкс|Семей. 1850-жылдардың соңы]] Замандастары Мария Дмитрийқызын сымбатты, «өте көрікті» ақсары шашты әйел ретінде сипаттап, оның «қызуқандылығын, асқақ сезімталдығын, сергектігі мен әсерленгіштігін» ерекше атап өткен.{{sfn|Сараскина|2013|с=288}} 1846 жылы ол әкесінің қарамағында қызмет еткен жиырма төрт жастағы кеден қызметкері Александр Иванович Исаевқа тұрмысқа шықты. Бір жылдан кейін Павел атты ұл дүниеге келді{{sfn|Сараскина|2013|с=284}} (1847–1900). 1850-жылдардың басында отбасы бірнеше рет қоныс аударды: алдымен Мария Дмитрийқызы ұлымен бірге күйеуінің соңынан [[Петропавл]]ға, кейін [[Семей]]ге, одан соң [[Кузнецк]]ке (қазіргі [[Новокузнецк]]) көшті.{{sfn|Белов|2001|с=347}} 1854 жылдың көктемінде Семейге келген Достоевский Исаевтармен подполковник Белиховтың үйінде танысты. Жазушы Александр Ивановичтің қызметте өсіп келе жатқан, зиялы адам ретінде беделі жоғары кезеңін көрген жоқ. Фёдор Михайлович ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаилге]] жазған хатында жаңа танысының басшылықпен жанжалдасып, қызметінен айырылғанын, соның салдарынан қоғамдағы беделінен айырылып, отбасының жоқшылыққа ұшырағанын жазды: «Дегенмен, ол табиғатынан аса қабілетті әрі өте мейірімді адам еді».{{sfn|Сараскина|2013|с=285}} Исаевқа жанашырлық танытып, оның араққа салынуын қызметтік қиындықтармен байланыстырған Достоевский сонымен бірге: «Мені өзіне күйеуі емес, оның әйелі Мария Дмитрийқызы тартты», – деп мойындаған.{{sfn|Сараскина|2013|с=285}} [[Сурет:Dostoevsky House in Semey.JPG|мини|солға|100пкс|Семейдегі Достоевский үйі]] <blockquote>Бұл ханым әлі жас, жиырма сегіз жаста, көрікті, өте білімді, өте ақылды, мейірімді, сүйкімді, сымбатты, аса кеңпейіл жүректі жан еді. Өз тағдырын сабырмен көтерді, ешқашан шағымданбады. Ұқыпсыз күйеуінің де, кішкентай ұлының да күтімін өзі жасап, қызметші міндетін де атқарды. Мен достық ниетпен күйеуіне талай ақыл-кеңес беріп жүрдім{{sfn|Сараскина|2013|с=288}}. :-<small>''Ф. М. Достоевский''</small></blockquote> Сол жылдың күзінде Семейге жаңа облыстық прокурор [[Александр Егорович Врангель]] келді. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі өмірі туралы естеліктер жазды. Фёдор Михайлович пен Мария Дмитрийқызы арасындағы қарым-қатынасты бақылай отырып, Врангель Исаеваның сезімінен гөрі тағдыр тәлкегіне түскен адамға деген аяушылық басым болғанын, ал Достоевскийдің «жастық жалынмен ғашық болғанын» атап өткен. == Кузнецкіге көшу == [[Сурет:VrangelAE.jpg|thumb|150px|А. Е. Врангель]] 1855 жылдың көктемінде Исаевтар Кузнецкіге көшіп, Александр Иванович кеден бөлімдерінің біріне қызметке орналасты. Александр Врангельдің естелігіне қарағанда, отбасын жолға шығарып салған Достоевский айырылысуды өте ауыр қабылдап, қоштасу кезінде «кішкентай баладай еңіреп жылаған».{{sfn|Белов|2001|с=252}} Ол Кузнецкіге ұзақ хаттар жолдап, Мария Дмитрийқызының «әйелдік жүрегі мен шексіз мейірімділігіне» тәнті екенін жазды. Мария жауап хаттарында шағын уездік қаладағы тұрмыстың ауыр екенін, отбасының бұрынғысынша жоқшылық көріп отырғанын хабарлаған.{{sfn|Сараскина|2013|с=293}} Тамыз айында Мария Дмитрийқызынан күйеуінің қайтыс болғаны туралы хабар келді.{{sfn|Сараскина|2013|с=295}} Бұл хабарды Достоевский ауыр қабылдап, Врангельге жазған хатында өзінің «әбден күйзелгенін» мойындады.{{sfn|Белов|2001|с=348}} Достоевский Мария Дмитрийқызына үйленуге ұсыныс жасады, бірақ ол бірден келісім бермеді. Ол кезде жесір әйел жергілікті мұғалім Николай Борисович Вергуновқа көңіл бөлген еді. Вергунов оның ұлы Павелге сурет салудан сабақ берсе, өзі Мариядан француз тілін үйренді. Врангельдің айтуынша, Кузнецкіден келген хаттарда Марияның жаңа танысының «асқақ жан дүниесі» туралы оқыған сайын Достоевский қызғаныштан қатты қиналып, оның жабырқаңқы күйіне қарау ауыр болған. == Екінші некесі == [[Сурет:185px Dostoevsky 1859.jpg|thumb|150px|Ф. М. Достоевский. 1859 жыл]] Мария Дмитрийқызы Достоевскийдің үйлену туралы ұсынысына 1856 жылдың күзінде келісімін берді.{{sfn|Белов|2001|с=253}} Үйлену тойына қажетті қаражатты таныстарынан қарызға алған және басшылықтан он бес күндік демалыс алған Фёдор Михайлович Кузнецкіге жол тартты. Неке қию рәсімі 1857 жылғы 6 ақпанда [[Одигитриев шіркеуі (Новокузнецк)|Одигитриев шіркеуінде]] өтті. Қалыңдық жағынан куәгерлердің бірі Николай Вергунов болды.{{sfn|Селезнёв|1981|с=185}} Одан кейін жас жұбайлар Семейге аттанды. Достоевскийдің өмірбаянын зерттеушілердің айтуынша, жол үстінде Мария Дмитрийқызына қатты әсер еткен оқиға болды: [[Барнауыл]] қаласында жазушының алғашқы ауыр эпилепсия ұстамасы байқалды. Кейінірек Фёдор Михайлович ағасына жазған хатында былай деп жазды: <blockquote>Дәрігер бұрынғы дәрігерлердің пікіріне қайшы, менде нағыз қояншық ауруы бар екенін айтты... Үйленерде дәрігерлердің бұл жай ғана жүйке ұстамалары, өмір салтын өзгертсе жазылып кетеді деген сөзіне толық сенген едім. Егер менде шын мәнінде қояншық бар екенін анық білсем, ешқашан үйленбес едім".{{sfn|Мочульский|1980|с=134}}</blockquote> Заң жүзінде олардың некесі жеті жылға созылғанымен, бірге тұрған уақыты онша ұзақ болған жоқ. Семейден оралғаннан кейін Достоевский мен Мария Дмитрийқызы көбіне бөлек тұрды. Кейде олар әртүрлі үйлерде ғана емес, әртүрлі қалаларда өмір сүрді.{{sfn|Белов|2001|с=254}} 1862 жылы Достоевский алғашқы шетел сапарына жұбайын ертпей шықты. Ол мұны Санкт-Петербургте өгей ұлы Павелдің гимназияға түсу емтихандарына дайындалуын қадағалау қажеттілігімен түсіндірді.{{sfn|Сараскина|2013|с=356}} == Ауруы және қайтыс болуы == 1860-жылдардың басында Мария Дмитрийқызынан [[туберкулез]] белгілері анықталды. Достоевский жұбайын Санкт-Петербургтен [[Владимир (Ресей)|Владимир]] қаласына көшіріп, оған күтім жасайтын адамдарды жалдады.{{sfn|Сараскина|2013|с=370}} Жазушы климаттың өзгеруі оның денсаулығына оң әсер етеді деп үміттенді. Алайда 1863 жылдың күзіне қарай Мария Дмитрийқызының білікті дәрігерлерден алыс жерде болуы қауіпті екені белгілі болды. Сол жылдың қараша айында Достоевский оның Мәскеуге көшірілуін ұйымдастырды.{{sfn|Сараскина|2013|с=385}} Достоевскийдің өмірбаянын зерттеуші Людмила Сараскинаның пікірінше, жазушының 1863 жылдың соңы мен 1864 жылдың көктемінің басында жазған хаттары отыз тоғыз жастағы әйелдің өмірінің біртіндеп сөнуін тіркеген дәрігерлік бюллетеньдерді еске түсіреді{{sfn|Сараскина|2013|с=386}}. Мария Дмитрийқызы 1864 жылғы 15 сәуірде (ескі стиль бойынша) күйеуі мен туған әпкелерінің бірінің көз алдында қайтыс болды. Оның ұлы Павел Санкт-Петербургтен Достоевский жіберген жеделхаттан кейін жерлеу рәсіміне келді.{{sfn|Сараскина|2013|с=388}} Кейін Александр Врангельге жұбайының соңғы күндері туралы айтқан Достоевский: <blockquote>Ол мені шексіз сүйді, мен де оны өлшеусіз сүйдім, бірақ біз бақытты өмір сүрмедік... Ол өмірімде кездескен ең адал, ең арлы әрі ең жомарт әйел еді. (Ф. М. Достоевский){{sfn|Сараскина|2013|с=389}}</blockquote> == Мария Дмитрийқызы Достоевский шығармашылығында == Зерттеушілердің пікірінше, Мария Дмитрийқызының мінез-құлқы мен өміріндегі кейбір оқиғалар Достоевскийдің шығармаларында көрініс тапқан. Мәселен, оның алғашқы күйеуі Александр Исаев «[[Қылмыс пен жаза]]» романындағы титулярлық кеңесші Семён Захарович Мармеладов бейнесінің прототиптерінің бірі болған{{sfn|Белов|2001|с=348}}. Ал Мармеладовтың жұбайы Катерина Ивановнаның бейнесінен де Мария Дмитрийқызының өмірбаянының кейбір белгілерін көруге болады. Ол да ақсүйек қыздар институтының тәрбиеленушісі болған, жас кезінде жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленген, кейін алыс уездік қалада жоқшылықта өмір сүруге мәжбүр болған.{{sfn|Мочульский|1980|с=135}} Людмила Сараскина Мария Дмитрийқызы, Николай Вергунов және Достоевский арасындағы шынайы махаббат тарихы мен «[[Қор болғандар мен қорланғандар]]» романындағы сюжеттік желілердің бірі арасында ұқсастық бар екенін атап өтеді.{{sfn|Сараскина|2013|с=352}} Мария Дмитрийқызының адамгершілік қасиеттері осы романның кейіпкері Наташа Ихменевадан, сондай-ақ «[[Ағайдың түсі]]» повесіндегі Зинаида Москалёва образынан да байқалады. == Замандастарының естеліктері == Мария Дмитрийқызы туралы замандастары көптеген естеліктер қалдырған. Географ [[Пётр Петрович Семёнов-Тян-Шанский]] оны «Семей қоғамындағы ең білімді әрі зиялы әйел» деп бағалаған. Ғалым [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]], Достоевскийдің жақын таныстарының бірі ретінде, Мария Дмитрийқызының «тартымдылығын, ақылын және мейірімділігін» ерекше атап өткен.{{sfn|Сараскина|2013|с=289}} Достоевскийдің екінші жұбайы [[Анна Григорьевна Достоевская]] өзінің естеліктерінде Фёдор Михайловичтің алғашқы некесі туралы тек бір рет қана әңгімелегенін жазады: <blockquote>«Ол каторгадағы өмірін, сол төрт жыл ішінде көрген азаптарын еске алды. Мария Дмитрийқызымен некесінен аңсаған отбасылық бақытты табамын деп үміттенгенін, бірақ ол үміттің ақталмағанын айтты. Мария Дмитрийқызынан балалары болмады, ал оның күмәншіл, сырқатқа бейім әрі қиялшыл мінезі олардың отбасылық өмірін өте ауыр еткен еді.»{{sfn|Достоевская|1987|с=201}}</blockquote> == Кинода == 2010 жылы түсірілген «'''Достоевский'''» атты өмірбаяндық көркем фильмде (режиссері — Владимир Хотиненко, сценарий авторы — Эдуард Володарский) Мария Дмитрийқызының рөлін Чулпан Хаматова сомдады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * {{cite book |last=Белов |first=Сергей Владимирович, |title=Энциклопедический словарь «Ф. М. Достоевский и его окружение» |publisher=Алетейя; Ресей ұлттық кітапханасы |location=Санкт-Петербург |year=2001 |volume=1 |isbn=5-89329-380-0 }} * {{cite book |last=Сараскина |first=Людмила Ивановна, |title=Достоевский |publisher=Молодая гвардия |location=Мәскеу |year=2013 |series=Жизнь замечательных людей |isbn=978-5-235-03595-9 }} * {{cite book |last=Мочульский |first=Константин Васильевич, |title=Достоевский. Жизнь и творчество |publisher=YMCA-Press |location=Париж |year=1980 }} * {{cite book |last=Селезнёв |first=Юрий Иванович, |title=Достоевский |publisher=Молодая гвардия |location=Мәскеу |year=1981 |series=Жизнь замечательных людей }} * {{cite book |last=Достоевская |first=Анна Григорьевна, |title=Воспоминания |publisher=Правда |location=Мәскеу |year=1987 }} pwxavmyscr8xlsjd34lsz8cb733nl10 3637507 3637505 2026-07-31T18:42:29Z Kasymov 10777 /* Алғашқы некесі. Семей */ 3637507 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Мария Дмитриевна Достоевская |Шынайы есімі = |Сурет = Maria Dostoevskaya.jpg |ені = 236 |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Мария Дмитриевна Констант (алғашқы некесінде — Исаева, екінші некесінде — Достоевская) |Туған күні = 01.09.1824 |Туған жері = [[Тагонрог]] |Қайтыс болған күні = 15.04.1864 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]] |Азаматтығы = {{Ту|Ресей империясы}} |Ұлты = француз текті орыс |Мансабы = қоғам қайраткері емес, Фёдор Достоевскийдің алғашқы жұбайы |Белсенді жылдары = |Білімі = Таганрог пансионы; Астраханьдағы асыл текті қыздар институты |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің алғашқы жұбайы |Партиясы = |Әкесі = Дмитрий Степанович Констант |Анасы = |Жұбайы = Александр Иванович Исаев (1846–1855); [[Фёдор Михайлович Достоевский]] (1857–1864) |Серігі = |Балалары = Павел Александрович Исаев |Отбасы = Констант әулеті |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = француз текті дворян отбасынан шыққан |Commons = Maria Dmitrievna Dostoevskaya }} '''Мария Дмитриевна Достоевская''', туғандағы тегі '''Констант''', алғашқы некесінде — '''Исаева''' ([[1 қыркүйек]] [[1824 жыл]], [[Таганрог]] — [[15 сәуір]] [[1864 жыл]], [[Мәскеу]]){{sfn|Белов|2001|с=250}} — [[Фёдор Михайлович Достоевский|Фёдор Михайлович Достоевскийдің]] алғашқы жұбайы. Олардың некесі жеті жылға созылды. Мария Дмитрийқызының мінез-құлқы мен өмірбаянындағы кейбір оқиғалар жазушы шығармаларында көрініс тапқан. == Шығу тегі. Білімі == Мария Дмитрийқызы Констант француз текті әулеттен шыққан. Оның әкесі жағынан атасы XVIII ғасырдың соңында Франциядағы саяси оқиғаларға байланысты отанын тастап, Ресейге қоныс аударған француз дворяны болған. Ол Ресейде православие дінін қабылдап, Степан есімін алған. Кейін француз эмигрантымен отбасын құрып, осы некеден Дмитрий Степанович Констант дүниеге келген. Марияның әкесі Дмитрий Степанович Констант жоғары білімді әрі беделді мемлекеттік қызметкер болды. Ол ұзақ жылдар бойы Астрахань карантинінің директоры қызметін атқарды. Қала шетіндегі карантин кешенінің құрамында аурухана, кеңсе, сауда орындары мен арнайы карантин аймақтары болған. Замандастары Дмитрий Степановичті білімді, зиялы әрі қонақжай адам ретінде сипаттаған. 1858 жылы Астраханьға сапары кезінде француз жазушысы [[Александр Дюма (әкесі)|Александр Дюма-әкесі]] оның үйіне арнайы қонақ болып келген. Дмитрий Степановичтің отбасында жеті бала – үш ұл және төрт қыз тәрбиеленді. Мария Дмитрийқызы екінші бала әрі қыздарының үлкені болды. Ол 1824 жылғы 1 (14) қыркүйекте [[Таганрог]] қаласында дүниеге келген. Алғашқы білімін Таганрогтағы асыл текті қыздарға арналған пансионда алып, кейін әкесі қызмет бабымен [[Астрахан]] қаласына көшкен соң, Астраханьдағы асыл текті қыздар институтында тәрбиеленді. Институтта француз тілі, әдебиет, музыка және зайырлы тәрбие бойынша жан-жақты білім алды. Кейін Фёдор Достоевский қайын атасы Дмитрий Степановичке жазған хаттарының бірінде Мария Дмитрийқызының Астрахандағы ата-анасының үйін ерекше сағынышпен еске алатынын, әкесін әрдайым зор құрметпен әрі шынайы сүйіспеншілікпен еске алып жүретінін жазған. == Алғашқы некесі. Семей == [[Сурет:Semipalatinsk 1850.jpg|нобай|оңға|300px|Семей. 1850-жылдардың соңы]] Замандастары Мария Дмитрийқызын сымбатты, «өте көрікті» ақсары шашты әйел ретінде сипаттап, оның «қызуқандылығын, асқақ сезімталдығын, сергектігі мен әсерленгіштігін» ерекше атап өткен.{{sfn|Сараскина|2013|с=288}} 1846 жылы ол әкесінің қарамағында қызмет еткен жиырма төрт жастағы кеден қызметкері Александр Иванович Исаевқа тұрмысқа шықты. Бір жылдан кейін Павел атты ұл дүниеге келді{{sfn|Сараскина|2013|с=284}} (1847–1900). 1850-жылдардың басында отбасы бірнеше рет қоныс аударды: алдымен Мария Дмитрийқызы ұлымен бірге күйеуінің соңынан [[Петропавл]]ға, кейін [[Семей]]ге, одан соң [[Кузнецк]]ке (қазіргі [[Новокузнецк]]) көшті.{{sfn|Белов|2001|с=347}} 1854 жылдың көктемінде Семейге келген Достоевский Исаевтармен подполковник Белиховтың үйінде танысты. Жазушы Александр Ивановичтің қызметте өсіп келе жатқан, зиялы адам ретінде беделі жоғары кезеңін көрген жоқ. Фёдор Михайлович ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаилге]] жазған хатында жаңа танысының басшылықпен жанжалдасып, қызметінен айырылғанын, соның салдарынан қоғамдағы беделінен айырылып, отбасының жоқшылыққа ұшырағанын жазды: «Дегенмен, ол табиғатынан аса қабілетті әрі өте мейірімді адам еді».{{sfn|Сараскина|2013|с=285}} Исаевқа жанашырлық танытып, оның араққа салынуын қызметтік қиындықтармен байланыстырған Достоевский сонымен бірге: «Мені өзіне күйеуі емес, оның әйелі Мария Дмитрийқызы тартты», – деп мойындаған.{{sfn|Сараскина|2013|с=285}} [[Сурет:Dostoevsky House in Semey.JPG|нобай|оңға|300px|Семейдегі Достоевский үйі]] <blockquote>Бұл ханым әлі жас, жиырма сегіз жаста, көрікті, өте білімді, өте ақылды, мейірімді, сүйкімді, сымбатты, аса кеңпейіл жүректі жан еді. Өз тағдырын сабырмен көтерді, ешқашан шағымданбады. Ұқыпсыз күйеуінің де, кішкентай ұлының да күтімін өзі жасап, қызметші міндетін де атқарды. Мен достық ниетпен күйеуіне талай ақыл-кеңес беріп жүрдім{{sfn|Сараскина|2013|с=288}}. :-<small>''Ф. М. Достоевский''</small></blockquote> Сол жылдың күзінде Семейге жаңа облыстық прокурор [[Александр Егорович Врангель]] келді. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі өмірі туралы естеліктер жазды. Фёдор Михайлович пен Мария Дмитрийқызы арасындағы қарым-қатынасты бақылай отырып, Врангель Исаеваның сезімінен гөрі тағдыр тәлкегіне түскен адамға деген аяушылық басым болғанын, ал Достоевскийдің «жастық жалынмен ғашық болғанын» атап өткен. == Кузнецкіге көшу == [[Сурет:VrangelAE.jpg|thumb|150px|А. Е. Врангель]] 1855 жылдың көктемінде Исаевтар Кузнецкіге көшіп, Александр Иванович кеден бөлімдерінің біріне қызметке орналасты. Александр Врангельдің естелігіне қарағанда, отбасын жолға шығарып салған Достоевский айырылысуды өте ауыр қабылдап, қоштасу кезінде «кішкентай баладай еңіреп жылаған».{{sfn|Белов|2001|с=252}} Ол Кузнецкіге ұзақ хаттар жолдап, Мария Дмитрийқызының «әйелдік жүрегі мен шексіз мейірімділігіне» тәнті екенін жазды. Мария жауап хаттарында шағын уездік қаладағы тұрмыстың ауыр екенін, отбасының бұрынғысынша жоқшылық көріп отырғанын хабарлаған.{{sfn|Сараскина|2013|с=293}} Тамыз айында Мария Дмитрийқызынан күйеуінің қайтыс болғаны туралы хабар келді.{{sfn|Сараскина|2013|с=295}} Бұл хабарды Достоевский ауыр қабылдап, Врангельге жазған хатында өзінің «әбден күйзелгенін» мойындады.{{sfn|Белов|2001|с=348}} Достоевский Мария Дмитрийқызына үйленуге ұсыныс жасады, бірақ ол бірден келісім бермеді. Ол кезде жесір әйел жергілікті мұғалім Николай Борисович Вергуновқа көңіл бөлген еді. Вергунов оның ұлы Павелге сурет салудан сабақ берсе, өзі Мариядан француз тілін үйренді. Врангельдің айтуынша, Кузнецкіден келген хаттарда Марияның жаңа танысының «асқақ жан дүниесі» туралы оқыған сайын Достоевский қызғаныштан қатты қиналып, оның жабырқаңқы күйіне қарау ауыр болған. == Екінші некесі == [[Сурет:185px Dostoevsky 1859.jpg|thumb|150px|Ф. М. Достоевский. 1859 жыл]] Мария Дмитрийқызы Достоевскийдің үйлену туралы ұсынысына 1856 жылдың күзінде келісімін берді.{{sfn|Белов|2001|с=253}} Үйлену тойына қажетті қаражатты таныстарынан қарызға алған және басшылықтан он бес күндік демалыс алған Фёдор Михайлович Кузнецкіге жол тартты. Неке қию рәсімі 1857 жылғы 6 ақпанда [[Одигитриев шіркеуі (Новокузнецк)|Одигитриев шіркеуінде]] өтті. Қалыңдық жағынан куәгерлердің бірі Николай Вергунов болды.{{sfn|Селезнёв|1981|с=185}} Одан кейін жас жұбайлар Семейге аттанды. Достоевскийдің өмірбаянын зерттеушілердің айтуынша, жол үстінде Мария Дмитрийқызына қатты әсер еткен оқиға болды: [[Барнауыл]] қаласында жазушының алғашқы ауыр эпилепсия ұстамасы байқалды. Кейінірек Фёдор Михайлович ағасына жазған хатында былай деп жазды: <blockquote>Дәрігер бұрынғы дәрігерлердің пікіріне қайшы, менде нағыз қояншық ауруы бар екенін айтты... Үйленерде дәрігерлердің бұл жай ғана жүйке ұстамалары, өмір салтын өзгертсе жазылып кетеді деген сөзіне толық сенген едім. Егер менде шын мәнінде қояншық бар екенін анық білсем, ешқашан үйленбес едім".{{sfn|Мочульский|1980|с=134}}</blockquote> Заң жүзінде олардың некесі жеті жылға созылғанымен, бірге тұрған уақыты онша ұзақ болған жоқ. Семейден оралғаннан кейін Достоевский мен Мария Дмитрийқызы көбіне бөлек тұрды. Кейде олар әртүрлі үйлерде ғана емес, әртүрлі қалаларда өмір сүрді.{{sfn|Белов|2001|с=254}} 1862 жылы Достоевский алғашқы шетел сапарына жұбайын ертпей шықты. Ол мұны Санкт-Петербургте өгей ұлы Павелдің гимназияға түсу емтихандарына дайындалуын қадағалау қажеттілігімен түсіндірді.{{sfn|Сараскина|2013|с=356}} == Ауруы және қайтыс болуы == 1860-жылдардың басында Мария Дмитрийқызынан [[туберкулез]] белгілері анықталды. Достоевский жұбайын Санкт-Петербургтен [[Владимир (Ресей)|Владимир]] қаласына көшіріп, оған күтім жасайтын адамдарды жалдады.{{sfn|Сараскина|2013|с=370}} Жазушы климаттың өзгеруі оның денсаулығына оң әсер етеді деп үміттенді. Алайда 1863 жылдың күзіне қарай Мария Дмитрийқызының білікті дәрігерлерден алыс жерде болуы қауіпті екені белгілі болды. Сол жылдың қараша айында Достоевский оның Мәскеуге көшірілуін ұйымдастырды.{{sfn|Сараскина|2013|с=385}} Достоевскийдің өмірбаянын зерттеуші Людмила Сараскинаның пікірінше, жазушының 1863 жылдың соңы мен 1864 жылдың көктемінің басында жазған хаттары отыз тоғыз жастағы әйелдің өмірінің біртіндеп сөнуін тіркеген дәрігерлік бюллетеньдерді еске түсіреді{{sfn|Сараскина|2013|с=386}}. Мария Дмитрийқызы 1864 жылғы 15 сәуірде (ескі стиль бойынша) күйеуі мен туған әпкелерінің бірінің көз алдында қайтыс болды. Оның ұлы Павел Санкт-Петербургтен Достоевский жіберген жеделхаттан кейін жерлеу рәсіміне келді.{{sfn|Сараскина|2013|с=388}} Кейін Александр Врангельге жұбайының соңғы күндері туралы айтқан Достоевский: <blockquote>Ол мені шексіз сүйді, мен де оны өлшеусіз сүйдім, бірақ біз бақытты өмір сүрмедік... Ол өмірімде кездескен ең адал, ең арлы әрі ең жомарт әйел еді. (Ф. М. Достоевский){{sfn|Сараскина|2013|с=389}}</blockquote> == Мария Дмитрийқызы Достоевский шығармашылығында == Зерттеушілердің пікірінше, Мария Дмитрийқызының мінез-құлқы мен өміріндегі кейбір оқиғалар Достоевскийдің шығармаларында көрініс тапқан. Мәселен, оның алғашқы күйеуі Александр Исаев «[[Қылмыс пен жаза]]» романындағы титулярлық кеңесші Семён Захарович Мармеладов бейнесінің прототиптерінің бірі болған{{sfn|Белов|2001|с=348}}. Ал Мармеладовтың жұбайы Катерина Ивановнаның бейнесінен де Мария Дмитрийқызының өмірбаянының кейбір белгілерін көруге болады. Ол да ақсүйек қыздар институтының тәрбиеленушісі болған, жас кезінде жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленген, кейін алыс уездік қалада жоқшылықта өмір сүруге мәжбүр болған.{{sfn|Мочульский|1980|с=135}} Людмила Сараскина Мария Дмитрийқызы, Николай Вергунов және Достоевский арасындағы шынайы махаббат тарихы мен «[[Қор болғандар мен қорланғандар]]» романындағы сюжеттік желілердің бірі арасында ұқсастық бар екенін атап өтеді.{{sfn|Сараскина|2013|с=352}} Мария Дмитрийқызының адамгершілік қасиеттері осы романның кейіпкері Наташа Ихменевадан, сондай-ақ «[[Ағайдың түсі]]» повесіндегі Зинаида Москалёва образынан да байқалады. == Замандастарының естеліктері == Мария Дмитрийқызы туралы замандастары көптеген естеліктер қалдырған. Географ [[Пётр Петрович Семёнов-Тян-Шанский]] оны «Семей қоғамындағы ең білімді әрі зиялы әйел» деп бағалаған. Ғалым [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]], Достоевскийдің жақын таныстарының бірі ретінде, Мария Дмитрийқызының «тартымдылығын, ақылын және мейірімділігін» ерекше атап өткен.{{sfn|Сараскина|2013|с=289}} Достоевскийдің екінші жұбайы [[Анна Григорьевна Достоевская]] өзінің естеліктерінде Фёдор Михайловичтің алғашқы некесі туралы тек бір рет қана әңгімелегенін жазады: <blockquote>«Ол каторгадағы өмірін, сол төрт жыл ішінде көрген азаптарын еске алды. Мария Дмитрийқызымен некесінен аңсаған отбасылық бақытты табамын деп үміттенгенін, бірақ ол үміттің ақталмағанын айтты. Мария Дмитрийқызынан балалары болмады, ал оның күмәншіл, сырқатқа бейім әрі қиялшыл мінезі олардың отбасылық өмірін өте ауыр еткен еді.»{{sfn|Достоевская|1987|с=201}}</blockquote> == Кинода == 2010 жылы түсірілген «'''Достоевский'''» атты өмірбаяндық көркем фильмде (режиссері — Владимир Хотиненко, сценарий авторы — Эдуард Володарский) Мария Дмитрийқызының рөлін Чулпан Хаматова сомдады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * {{cite book |last=Белов |first=Сергей Владимирович, |title=Энциклопедический словарь «Ф. М. Достоевский и его окружение» |publisher=Алетейя; Ресей ұлттық кітапханасы |location=Санкт-Петербург |year=2001 |volume=1 |isbn=5-89329-380-0 }} * {{cite book |last=Сараскина |first=Людмила Ивановна, |title=Достоевский |publisher=Молодая гвардия |location=Мәскеу |year=2013 |series=Жизнь замечательных людей |isbn=978-5-235-03595-9 }} * {{cite book |last=Мочульский |first=Константин Васильевич, |title=Достоевский. Жизнь и творчество |publisher=YMCA-Press |location=Париж |year=1980 }} * {{cite book |last=Селезнёв |first=Юрий Иванович, |title=Достоевский |publisher=Молодая гвардия |location=Мәскеу |year=1981 |series=Жизнь замечательных людей }} * {{cite book |last=Достоевская |first=Анна Григорьевна, |title=Воспоминания |publisher=Правда |location=Мәскеу |year=1987 }} jdmndb192cjqxusy0tzovm9631kjgyp 3637509 3637507 2026-07-31T18:43:10Z Kasymov 10777 «[[Санат:Фёдор Достоевский|Фёдор Достоевский]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637509 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Мария Дмитриевна Достоевская |Шынайы есімі = |Сурет = Maria Dostoevskaya.jpg |ені = 236 |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Мария Дмитриевна Констант (алғашқы некесінде — Исаева, екінші некесінде — Достоевская) |Туған күні = 01.09.1824 |Туған жері = [[Тагонрог]] |Қайтыс болған күні = 15.04.1864 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]] |Азаматтығы = {{Ту|Ресей империясы}} |Ұлты = француз текті орыс |Мансабы = қоғам қайраткері емес, Фёдор Достоевскийдің алғашқы жұбайы |Белсенді жылдары = |Білімі = Таганрог пансионы; Астраханьдағы асыл текті қыздар институты |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің алғашқы жұбайы |Партиясы = |Әкесі = Дмитрий Степанович Констант |Анасы = |Жұбайы = Александр Иванович Исаев (1846–1855); [[Фёдор Михайлович Достоевский]] (1857–1864) |Серігі = |Балалары = Павел Александрович Исаев |Отбасы = Констант әулеті |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = француз текті дворян отбасынан шыққан |Commons = Maria Dmitrievna Dostoevskaya }} '''Мария Дмитриевна Достоевская''', туғандағы тегі '''Констант''', алғашқы некесінде — '''Исаева''' ([[1 қыркүйек]] [[1824 жыл]], [[Таганрог]] — [[15 сәуір]] [[1864 жыл]], [[Мәскеу]]){{sfn|Белов|2001|с=250}} — [[Фёдор Михайлович Достоевский|Фёдор Михайлович Достоевскийдің]] алғашқы жұбайы. Олардың некесі жеті жылға созылды. Мария Дмитрийқызының мінез-құлқы мен өмірбаянындағы кейбір оқиғалар жазушы шығармаларында көрініс тапқан. == Шығу тегі. Білімі == Мария Дмитрийқызы Констант француз текті әулеттен шыққан. Оның әкесі жағынан атасы XVIII ғасырдың соңында Франциядағы саяси оқиғаларға байланысты отанын тастап, Ресейге қоныс аударған француз дворяны болған. Ол Ресейде православие дінін қабылдап, Степан есімін алған. Кейін француз эмигрантымен отбасын құрып, осы некеден Дмитрий Степанович Констант дүниеге келген. Марияның әкесі Дмитрий Степанович Констант жоғары білімді әрі беделді мемлекеттік қызметкер болды. Ол ұзақ жылдар бойы Астрахань карантинінің директоры қызметін атқарды. Қала шетіндегі карантин кешенінің құрамында аурухана, кеңсе, сауда орындары мен арнайы карантин аймақтары болған. Замандастары Дмитрий Степановичті білімді, зиялы әрі қонақжай адам ретінде сипаттаған. 1858 жылы Астраханьға сапары кезінде француз жазушысы [[Александр Дюма (әкесі)|Александр Дюма-әкесі]] оның үйіне арнайы қонақ болып келген. Дмитрий Степановичтің отбасында жеті бала – үш ұл және төрт қыз тәрбиеленді. Мария Дмитрийқызы екінші бала әрі қыздарының үлкені болды. Ол 1824 жылғы 1 (14) қыркүйекте [[Таганрог]] қаласында дүниеге келген. Алғашқы білімін Таганрогтағы асыл текті қыздарға арналған пансионда алып, кейін әкесі қызмет бабымен [[Астрахан]] қаласына көшкен соң, Астраханьдағы асыл текті қыздар институтында тәрбиеленді. Институтта француз тілі, әдебиет, музыка және зайырлы тәрбие бойынша жан-жақты білім алды. Кейін Фёдор Достоевский қайын атасы Дмитрий Степановичке жазған хаттарының бірінде Мария Дмитрийқызының Астрахандағы ата-анасының үйін ерекше сағынышпен еске алатынын, әкесін әрдайым зор құрметпен әрі шынайы сүйіспеншілікпен еске алып жүретінін жазған. == Алғашқы некесі. Семей == [[Сурет:Semipalatinsk 1850.jpg|нобай|оңға|300px|Семей. 1850-жылдардың соңы]] Замандастары Мария Дмитрийқызын сымбатты, «өте көрікті» ақсары шашты әйел ретінде сипаттап, оның «қызуқандылығын, асқақ сезімталдығын, сергектігі мен әсерленгіштігін» ерекше атап өткен.{{sfn|Сараскина|2013|с=288}} 1846 жылы ол әкесінің қарамағында қызмет еткен жиырма төрт жастағы кеден қызметкері Александр Иванович Исаевқа тұрмысқа шықты. Бір жылдан кейін Павел атты ұл дүниеге келді{{sfn|Сараскина|2013|с=284}} (1847–1900). 1850-жылдардың басында отбасы бірнеше рет қоныс аударды: алдымен Мария Дмитрийқызы ұлымен бірге күйеуінің соңынан [[Петропавл]]ға, кейін [[Семей]]ге, одан соң [[Кузнецк]]ке (қазіргі [[Новокузнецк]]) көшті.{{sfn|Белов|2001|с=347}} 1854 жылдың көктемінде Семейге келген Достоевский Исаевтармен подполковник Белиховтың үйінде танысты. Жазушы Александр Ивановичтің қызметте өсіп келе жатқан, зиялы адам ретінде беделі жоғары кезеңін көрген жоқ. Фёдор Михайлович ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаилге]] жазған хатында жаңа танысының басшылықпен жанжалдасып, қызметінен айырылғанын, соның салдарынан қоғамдағы беделінен айырылып, отбасының жоқшылыққа ұшырағанын жазды: «Дегенмен, ол табиғатынан аса қабілетті әрі өте мейірімді адам еді».{{sfn|Сараскина|2013|с=285}} Исаевқа жанашырлық танытып, оның араққа салынуын қызметтік қиындықтармен байланыстырған Достоевский сонымен бірге: «Мені өзіне күйеуі емес, оның әйелі Мария Дмитрийқызы тартты», – деп мойындаған.{{sfn|Сараскина|2013|с=285}} [[Сурет:Dostoevsky House in Semey.JPG|нобай|оңға|300px|Семейдегі Достоевский үйі]] <blockquote>Бұл ханым әлі жас, жиырма сегіз жаста, көрікті, өте білімді, өте ақылды, мейірімді, сүйкімді, сымбатты, аса кеңпейіл жүректі жан еді. Өз тағдырын сабырмен көтерді, ешқашан шағымданбады. Ұқыпсыз күйеуінің де, кішкентай ұлының да күтімін өзі жасап, қызметші міндетін де атқарды. Мен достық ниетпен күйеуіне талай ақыл-кеңес беріп жүрдім{{sfn|Сараскина|2013|с=288}}. :-<small>''Ф. М. Достоевский''</small></blockquote> Сол жылдың күзінде Семейге жаңа облыстық прокурор [[Александр Егорович Врангель]] келді. Кейін ол Достоевскийдің Сібірдегі өмірі туралы естеліктер жазды. Фёдор Михайлович пен Мария Дмитрийқызы арасындағы қарым-қатынасты бақылай отырып, Врангель Исаеваның сезімінен гөрі тағдыр тәлкегіне түскен адамға деген аяушылық басым болғанын, ал Достоевскийдің «жастық жалынмен ғашық болғанын» атап өткен. == Кузнецкіге көшу == [[Сурет:VrangelAE.jpg|thumb|150px|А. Е. Врангель]] 1855 жылдың көктемінде Исаевтар Кузнецкіге көшіп, Александр Иванович кеден бөлімдерінің біріне қызметке орналасты. Александр Врангельдің естелігіне қарағанда, отбасын жолға шығарып салған Достоевский айырылысуды өте ауыр қабылдап, қоштасу кезінде «кішкентай баладай еңіреп жылаған».{{sfn|Белов|2001|с=252}} Ол Кузнецкіге ұзақ хаттар жолдап, Мария Дмитрийқызының «әйелдік жүрегі мен шексіз мейірімділігіне» тәнті екенін жазды. Мария жауап хаттарында шағын уездік қаладағы тұрмыстың ауыр екенін, отбасының бұрынғысынша жоқшылық көріп отырғанын хабарлаған.{{sfn|Сараскина|2013|с=293}} Тамыз айында Мария Дмитрийқызынан күйеуінің қайтыс болғаны туралы хабар келді.{{sfn|Сараскина|2013|с=295}} Бұл хабарды Достоевский ауыр қабылдап, Врангельге жазған хатында өзінің «әбден күйзелгенін» мойындады.{{sfn|Белов|2001|с=348}} Достоевский Мария Дмитрийқызына үйленуге ұсыныс жасады, бірақ ол бірден келісім бермеді. Ол кезде жесір әйел жергілікті мұғалім Николай Борисович Вергуновқа көңіл бөлген еді. Вергунов оның ұлы Павелге сурет салудан сабақ берсе, өзі Мариядан француз тілін үйренді. Врангельдің айтуынша, Кузнецкіден келген хаттарда Марияның жаңа танысының «асқақ жан дүниесі» туралы оқыған сайын Достоевский қызғаныштан қатты қиналып, оның жабырқаңқы күйіне қарау ауыр болған. == Екінші некесі == [[Сурет:185px Dostoevsky 1859.jpg|thumb|150px|Ф. М. Достоевский. 1859 жыл]] Мария Дмитрийқызы Достоевскийдің үйлену туралы ұсынысына 1856 жылдың күзінде келісімін берді.{{sfn|Белов|2001|с=253}} Үйлену тойына қажетті қаражатты таныстарынан қарызға алған және басшылықтан он бес күндік демалыс алған Фёдор Михайлович Кузнецкіге жол тартты. Неке қию рәсімі 1857 жылғы 6 ақпанда [[Одигитриев шіркеуі (Новокузнецк)|Одигитриев шіркеуінде]] өтті. Қалыңдық жағынан куәгерлердің бірі Николай Вергунов болды.{{sfn|Селезнёв|1981|с=185}} Одан кейін жас жұбайлар Семейге аттанды. Достоевскийдің өмірбаянын зерттеушілердің айтуынша, жол үстінде Мария Дмитрийқызына қатты әсер еткен оқиға болды: [[Барнауыл]] қаласында жазушының алғашқы ауыр эпилепсия ұстамасы байқалды. Кейінірек Фёдор Михайлович ағасына жазған хатында былай деп жазды: <blockquote>Дәрігер бұрынғы дәрігерлердің пікіріне қайшы, менде нағыз қояншық ауруы бар екенін айтты... Үйленерде дәрігерлердің бұл жай ғана жүйке ұстамалары, өмір салтын өзгертсе жазылып кетеді деген сөзіне толық сенген едім. Егер менде шын мәнінде қояншық бар екенін анық білсем, ешқашан үйленбес едім".{{sfn|Мочульский|1980|с=134}}</blockquote> Заң жүзінде олардың некесі жеті жылға созылғанымен, бірге тұрған уақыты онша ұзақ болған жоқ. Семейден оралғаннан кейін Достоевский мен Мария Дмитрийқызы көбіне бөлек тұрды. Кейде олар әртүрлі үйлерде ғана емес, әртүрлі қалаларда өмір сүрді.{{sfn|Белов|2001|с=254}} 1862 жылы Достоевский алғашқы шетел сапарына жұбайын ертпей шықты. Ол мұны Санкт-Петербургте өгей ұлы Павелдің гимназияға түсу емтихандарына дайындалуын қадағалау қажеттілігімен түсіндірді.{{sfn|Сараскина|2013|с=356}} == Ауруы және қайтыс болуы == 1860-жылдардың басында Мария Дмитрийқызынан [[туберкулез]] белгілері анықталды. Достоевский жұбайын Санкт-Петербургтен [[Владимир (Ресей)|Владимир]] қаласына көшіріп, оған күтім жасайтын адамдарды жалдады.{{sfn|Сараскина|2013|с=370}} Жазушы климаттың өзгеруі оның денсаулығына оң әсер етеді деп үміттенді. Алайда 1863 жылдың күзіне қарай Мария Дмитрийқызының білікті дәрігерлерден алыс жерде болуы қауіпті екені белгілі болды. Сол жылдың қараша айында Достоевский оның Мәскеуге көшірілуін ұйымдастырды.{{sfn|Сараскина|2013|с=385}} Достоевскийдің өмірбаянын зерттеуші Людмила Сараскинаның пікірінше, жазушының 1863 жылдың соңы мен 1864 жылдың көктемінің басында жазған хаттары отыз тоғыз жастағы әйелдің өмірінің біртіндеп сөнуін тіркеген дәрігерлік бюллетеньдерді еске түсіреді{{sfn|Сараскина|2013|с=386}}. Мария Дмитрийқызы 1864 жылғы 15 сәуірде (ескі стиль бойынша) күйеуі мен туған әпкелерінің бірінің көз алдында қайтыс болды. Оның ұлы Павел Санкт-Петербургтен Достоевский жіберген жеделхаттан кейін жерлеу рәсіміне келді.{{sfn|Сараскина|2013|с=388}} Кейін Александр Врангельге жұбайының соңғы күндері туралы айтқан Достоевский: <blockquote>Ол мені шексіз сүйді, мен де оны өлшеусіз сүйдім, бірақ біз бақытты өмір сүрмедік... Ол өмірімде кездескен ең адал, ең арлы әрі ең жомарт әйел еді. (Ф. М. Достоевский){{sfn|Сараскина|2013|с=389}}</blockquote> == Мария Дмитрийқызы Достоевский шығармашылығында == Зерттеушілердің пікірінше, Мария Дмитрийқызының мінез-құлқы мен өміріндегі кейбір оқиғалар Достоевскийдің шығармаларында көрініс тапқан. Мәселен, оның алғашқы күйеуі Александр Исаев «[[Қылмыс пен жаза]]» романындағы титулярлық кеңесші Семён Захарович Мармеладов бейнесінің прототиптерінің бірі болған{{sfn|Белов|2001|с=348}}. Ал Мармеладовтың жұбайы Катерина Ивановнаның бейнесінен де Мария Дмитрийқызының өмірбаянының кейбір белгілерін көруге болады. Ол да ақсүйек қыздар институтының тәрбиеленушісі болған, жас кезінде жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленген, кейін алыс уездік қалада жоқшылықта өмір сүруге мәжбүр болған.{{sfn|Мочульский|1980|с=135}} Людмила Сараскина Мария Дмитрийқызы, Николай Вергунов және Достоевский арасындағы шынайы махаббат тарихы мен «[[Қор болғандар мен қорланғандар]]» романындағы сюжеттік желілердің бірі арасында ұқсастық бар екенін атап өтеді.{{sfn|Сараскина|2013|с=352}} Мария Дмитрийқызының адамгершілік қасиеттері осы романның кейіпкері Наташа Ихменевадан, сондай-ақ «[[Ағайдың түсі]]» повесіндегі Зинаида Москалёва образынан да байқалады. == Замандастарының естеліктері == Мария Дмитрийқызы туралы замандастары көптеген естеліктер қалдырған. Географ [[Пётр Петрович Семёнов-Тян-Шанский]] оны «Семей қоғамындағы ең білімді әрі зиялы әйел» деп бағалаған. Ғалым [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]], Достоевскийдің жақын таныстарының бірі ретінде, Мария Дмитрийқызының «тартымдылығын, ақылын және мейірімділігін» ерекше атап өткен.{{sfn|Сараскина|2013|с=289}} Достоевскийдің екінші жұбайы [[Анна Григорьевна Достоевская]] өзінің естеліктерінде Фёдор Михайловичтің алғашқы некесі туралы тек бір рет қана әңгімелегенін жазады: <blockquote>«Ол каторгадағы өмірін, сол төрт жыл ішінде көрген азаптарын еске алды. Мария Дмитрийқызымен некесінен аңсаған отбасылық бақытты табамын деп үміттенгенін, бірақ ол үміттің ақталмағанын айтты. Мария Дмитрийқызынан балалары болмады, ал оның күмәншіл, сырқатқа бейім әрі қиялшыл мінезі олардың отбасылық өмірін өте ауыр еткен еді.»{{sfn|Достоевская|1987|с=201}}</blockquote> == Кинода == 2010 жылы түсірілген «'''Достоевский'''» атты өмірбаяндық көркем фильмде (режиссері — Владимир Хотиненко, сценарий авторы — Эдуард Володарский) Мария Дмитрийқызының рөлін Чулпан Хаматова сомдады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * {{cite book |last=Белов |first=Сергей Владимирович, |title=Энциклопедический словарь «Ф. М. Достоевский и его окружение» |publisher=Алетейя; Ресей ұлттық кітапханасы |location=Санкт-Петербург |year=2001 |volume=1 |isbn=5-89329-380-0 }} * {{cite book |last=Сараскина |first=Людмила Ивановна, |title=Достоевский |publisher=Молодая гвардия |location=Мәскеу |year=2013 |series=Жизнь замечательных людей |isbn=978-5-235-03595-9 }} * {{cite book |last=Мочульский |first=Константин Васильевич, |title=Достоевский. Жизнь и творчество |publisher=YMCA-Press |location=Париж |year=1980 }} * {{cite book |last=Селезнёв |first=Юрий Иванович, |title=Достоевский |publisher=Молодая гвардия |location=Мәскеу |year=1981 |series=Жизнь замечательных людей }} * {{cite book |last=Достоевская |first=Анна Григорьевна, |title=Воспоминания |publisher=Правда |location=Мәскеу |year=1987 }} [[Санат:Фёдор Достоевский]] 5t2n2jm4pa29bao5gqrzoifp885s6t8 0 784217 3637512 3636699 2026-07-31T18:44:11Z Kasymov 10777 3637512 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қор болғандар мен қорланғандар |Шынайы атауы = Униженные и оскорблённые |Сурет = Humiliated and Insulted illustration by Nikolay Karazin (1893).jpg |Сурет сипаттамасы = [[Николай Николаевич Каразин|Н. Н. Каразин]] иллюстрациясы (1893) |Жанр = Роман |Авторы = [[Фёдор Михайлович Достоевский]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = [[1861 жыл|1861]] |Жариялануы = [[1861 жыл|1861]] |Жеке басылым = 1861 жылы Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылды |Баспа = «Время» журналы |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесісі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қор болғандар мен қорланғандар»''' ({{lang-ru|Униженные и оскорбленные}}) — [[орыс әдебиеті|орыс]] жазушысы [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің романы.<ref>{{cite web |url=https://fedordostoevsky.ru/works/lifetime/injured/ |title=Роман «Униженные и оскорбленные» (1861): История создания и критика |publisher=Федор Достоевский. Антология жизни и творчества |accessdate=2026-07-29 }}</ref> == Жазылу тарихы және жариялануы == Бұл шығарма жазушының каторгадан оралғаннан кейін жазған алғашқы ірі туындысы болып табылады. Роман алғаш рет [[1861 жыл]]ы «Время» журналында жарық көрді. Шығарма бастапқыда «Қор болғандар мен қорланғандар. “Сәтсіз жазушының” жазбаларынан» деген атаумен жарияланып, Достоевскийдің ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаил Достоевский]]ге арналды.<ref>{{cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/unizhennye-i-oskorblennye-kak-eksperimentalnyy-roman-f-m-dostoevskogo |title=«Униженные и оскорбленные» как экспериментальный роман Ф. М. Достоевского |publisher=Научная электронная библиотека КиберЛенинка |accessdate=2026-07-29 }}</ref> «Время» журналы Фёдор Достоевский мен оның ағасы Михаилдің редакторлығымен шыға бастады. Журналды толықтыру үшін Достоевский бірнеше нөмірге жалғастырып жариялауға болатын көлемді [[роман]] жазуға мәжбүр болды. Шығарманың едәуір бөлігі журналдың әрбір жаңа санына тапсыру мерзіміне қарай бөлім-бөлім болып жазылды.<ref>{{cite web |url=https://rvb.ru/dostoevski/02comm/21.htm |title=Комментарии к роману Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные» |publisher=Русская виртуальная библиотека (РВБ) |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Романның идеясы 1857 жылы пайда болды. 1860 жылы [[Санкт-Петербург]]ке көшкеннен кейін Достоевский өз ойын жүзеге асыруға кірісті. 1861 жылдың шілдесінде шығарманың соңғы бөлімі жарық көрді. Сол жылы роман Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылып шықты. [[Жазушы]]ның көзі тірісінде шығарма тағы екі рет — 1865 және 1879 жылдары қайта басылды.<ref>{{cite web |url=https://izvestiya.asu.ru/article/view/(2015)3.1-25 |title=Наказание в романе Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные» |publisher=Известия Алтайского государственного университета |year=2015 |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Романда бірнеше жерде Иван Петровичтің атынан автор өзінің алғашқы «[[Бейшаралар]]» романымен байланысты оқиғаларды баяндайды. Бұл шығарма [[1846 жыл]]ы «Петербург жинағында» жарық көріп, үлкен жетістікке жеткен болатын. Оны, атап айтқанда, [[Виссарион Григорьевич Белинский]] жоғары бағалаған. == Сын-пікірлер == Роман сыншылар тарапынан ұстамды түрде қабылданды. Бұл жазушының ұзақ жылдарға созылған айдаудан кейін әдебиетке қайта оралуына байланысты болған сақтықпен түсіндірілді. Тек [[демократия]]лық бағыттағы «Современник» журналы ғана романның елеулі кемшіліктерін көрсете отырып, жалпы алғанда шығарманы оң бағалады. == Сюжеті == Роман жас жазушы Ваняның атынан баяндалады. Оның өміріндегі көптеген оқиғалар автобиографиялық сипатқа ие. Романдағы оқиға уақыты нақты көрсетілмеген. Достоевскийдің әдеби қызметінің алғашқы кезеңі 1840-жылдарға сәйкес келеді. Романда сол дәуірдегі әдеби орта өкілдерінің кейбірі бүркемеленген түрде бейнеленген. Мысалы, [[Виссарион Белинский]] «сыншы Б.» деген атымен көрсетілген. Шығармадағы кейбір оқиғалар тек 1840-жылдар өмірінің көрінісі ғана емес екенін байқатады. Романда тарихи уақыт жағынан бірнеше ауытқулар кездеседі. Оқиғалар шамамен бір жарым жыл көлемінде өтсе де, шығармада роман жарияланған кезеңге жақын тарихи деректер, соның ішінде [[Андрей Александрович Краевский]] шығарған «Энциклопедия» туралы мәліметтер аталады. Осылайша романның басы мен соңында айтылатын тарихи оқиғалардың арасында он екі жылдан астам уақыт айырмашылық бар.<ref>{{cite web |url=https://priobibl.kz/kk/novyy-knigi/zhasay-ber-zhayna-astanam/dostoevskiy-f-unizhennye-i-oskorblennye |title=Достоевский Ф. Униженные и оскорбленные |publisher=Приозерск қалалық орталықтандырылған кітапхана жүйесі |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Ваня кедей помещик Ихменевтің отбасында оның қызы Наташамен бірге тәрбиеленеді. Ихменевтің дәулетті көршісі князь Валковский оның шаруашылық қабілетін бағалап, оны өз иелігінің басқарушысы етіп тағайындайды. Кейін князь одан ұлы Алёшаны тәрбиелеуге көмектесуін сұрайды. Алайда Алёша Ихменевтердің үйіне келгеннен кейін көп ұзамай түрлі өсек тарайды. Ихменев қызын Алёшаға үйлендіргісі келеді, олардың қарым-қатынасын қолдайды және князьдің мүлкін басқаруда адал емес деген айыптар пайда болады. Осыдан кейін князь Ихменевке қарсы сот ісін бастайды.<ref>{{cite web |url=http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0020.shtml |title=Ф. М. Достоевский. Полный текст романа «Униженные и оскорбленные» |publisher=Библиотека Максима Мошкова (Az.Lib.Ru) |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Жағдайды қиындатқан нәрсе — Алёша мен Наташа Ихменева ата-аналарының еркіне қарсы қосылуды шешеді. Ваня Наташаны жақсы көреді және оған барлық жағынан көмектесуге тырысады.<ref>{{cite web |url=https://psyjournals.ru/journals/langt/archive/2021_n4/Marchenko_Shammedova |title=Тема творчества в романе Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные» |publisher=Язык и текст (PsyJournals.ru) |year=2021 |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Романның екінші сюжет желісі 13 жастағы Елена немесе Нелли есімді қыздың тағдырына байланысты. Ваня оны қатыгез қамқоршысының қолынан құтқарып, өз үйіне орналастырады. Неллидің бейнесі көп жағдайда [[Чарльз Диккенс]]тің «[[Ежелгі заттар дүкені]]» романындағы басты кейіпкермен үндеседі. Оның анасының тарихы кей тұстарда князь Валковскийдің тағдырымен байланысады. == Роман топографиясы == Кейінгі шығармаларында жиі кездесетіндей, бұл романдағы оқиғалар [[Санкт-Петербург]] қаласында өтеді. Достоевский кейіпкерлер жүрген жерлерді және қала кеңістігін барынша дәл көрсетуге тырысқан. Романда [[Вознесенский даңғылы]], әңгімелеуші Иеремия Смит есімді қартпен кездесетін орын, сондай-ақ князь Валковскиймен маңызды әңгіме болған мейрамхана орналасқан [[Үлкен Теңіз көшесі (Санкт-Петербург)|Үлкен Теңіз көшесі]] аталады. == Кейіпкерлер == * Иван Петрович — шығарманы баяндаушы жас жазушы. * Николай Сергеевич Ихменев — помещик. * Анна Андреевна Ихменева (қыз кезіндегі тегі Шумилова) — Ихменевтің әйелі. * Наташа — Ихменевтердің қызы. * Князь Пётр Александрович Валковский. * Князь Алексей Петрович Валковский (Алёша) — Пётр Валковскийдің ұлы. * Иеремия Смит — қарт, алғашқы таныс. * Нелли (Елена) — Смиттің немересі. * Филипп Филиппович Маслобоев — Иван Петровичтің ескі танысы. * Александра Семёновна — Маслобоевтің әйелі. * Катерина Фёдоровна — үш миллион рубль көлемінде жасау алған әйел. * Анна Трифоновна Бубнова — Неллидің қамқоршысы. == Стиль ерекшеліктері == Романда XIX ғасырдың ортасындағы [[натуралдық мектеп]] дәстүрінің ықпалы байқалады. Бұл бағыт қаланың төменгі әлеуметтік топтарының өмірін және тұрмыстық шындықты егжей-тегжейлі суреттеуге ерекше көңіл бөлді. Сонымен қатар шығармада Батыс Еуропа реализмінің, әсіресе [[Чарльз Диккенс]] пен [[Эжен Сю]] шығармашылығының әсері көрінеді. Олардың туындыларына тән күрделі «құпия» сюжеттер, кейіпкерлердің белгісіз өткені және қылмыс пен ар-намыс мәселелері романда да кездеседі. Сонымен бірге бұл шығармада кейіпкерлерді суреттеудегі терең [[психологизм]] айқын байқалады. Кейіпкерлер тек әлеуметтік тип ретінде емес, белгілі бір идеялар мен дүниетанымдардың тасымалдаушысы ретінде көрсетіледі. == Шығарманың экрандалуы == Роман бірнеше рет экранға шығарылған. * 1915 жылы режиссер [[Иосиф Сойфер]]дің қойылымымен романның екі бөлімді экранизациясы жарық көрді. Фильмге [[Соловцов театры]] әртістерінің труппасы қатысты. * 1926 жылы роман желісі бойынша режиссер Мэриан Дедерконың «Жүрек үні» (''Głos serca'') атты поляк фильмі түсірілді. * 1958 жылы Италияда режиссер [[Витторио Коттафави]]дің «Қор болғандар мен қорланғандар» (''Umiliati e offesi'') атты шағын телехикаясы шықты. * 1960 жылы режиссер Франсуа Жирдің роман негізінде түсірген «Наташаның тарихы» (''L'histoire de Natacha'') атты француз телевизиялық фильмі көрсетілді. * 1961 жылы режиссер Сенне Руффаердің «Қор болғандар мен қорланғандар» атты бельгиялық телевизиялық фильмі жарық көрді. * 1971 жылы Благоя Андреевтің режиссерлігімен югославиялық телевизиялық фильм түсірілді. * 1977 жылы режиссер [[Рауль Арайса]]ның «Қор болғандар мен қорланғандар» атты мексикалық телехикаясы шықты. * 1979 жылы [[Малый театры]]ның спектаклі негізінде телевизиялық нұсқа түсірілді. Қойылым режиссерлері — Евгений Велихов пен Мария Муат. * 1991 жылы режиссер [[Андрей Андреевич Эшпай]] түсірген «[[Қорланғандар мен қорланғандар (фильм, 1991)|Қор болғандар мен қорланғандар]]» атты көркем фильм экранға шықты. * 2005 жылы [[Геннадий Чихачёв жетекшілік ететін Мәскеу мемлекеттік музыкалық театры]] роман желісі бойынша Александр Журбиннің музыкасына қойылған мюзикл ұсынды. * 2005 жылғы 4 ақпанда [[Пермь академиялық «Театр-Театр» театры]] роман негізінде «Владимир алаңы» атты мюзикл қойды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1861 жылғы романдар]] [[Санат:Фёдор Достоевский романдары]] [[Санат:Санкт-Петербург туралы романдар]] [[Санат:«Қорланғандар мен қорланғандар»]] [[Санат:«Время» журналында алғаш жарияланған шығармалар]] 7odp6bwau1nfclmicm37cjehqhnqhj4 0 784222 3637517 3636703 2026-07-31T18:46:17Z Kasymov 10777 3637517 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Яков Вениаминович Горельников |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 8.11.1947 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} (Семей облысы, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) |Қайтыс болған күні = 18.09.2022 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{КСРО}}<br>{{Қазақстан}} |Ұлты = |Мансабы = театр актері, театр режиссері, театр басшысы, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1970–2022 |Білімі = Новосибирск театр училищесі |Мамандығы = театр актері |Не үшін белгілі = Ф. М. Достоевский атындағы Семей орыс драма театрының директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» * «Достық» ордені II дәрежелі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі * «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі * «Еңбек ардагері» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Яков Вениаминович Горельников''' ([[8 қараша]] [[1947 жыл]], [[Семей]] — [[18 қыркүйек]] [[2022 жыл]], [[Семей]]) — кеңестік және [[қазақстан]]дық театр актері, театр қайраткері, [[қоғам қайраткері]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. 1982 жылдан 2022 жылға дейін Фёдор Достоевский|Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Яков Горельников [[1947 жыл]]ы [[8 қараша]]да [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1966–1970 жылдары Новосибирск мемлекеттік театр институтының театр училищесінде күндізгі бөлімде білім алды. Сонымен қатар Новосибирск институтының тарих-педагогика факультетінде сырттай оқыды. 1970 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрында актер болып еңбек етті. 1982 жылы театр ұжымының ұсынысымен аталған театрдың директоры болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 2022 жылға дейін атқарды. 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты болды. Сонымен қатар Семей қалалық кеңесінің депутаты болып сайланды. Яков Горельников [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, облыстық мәдениет басқармасы алқасының мүшесі болды. Мәдениет саласындағы қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2022 жылғы 18 қыркүйекте Яков Вениаминович Горельников Семей қаласында қайтыс болды. Ол 1982 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды және театрдың дамуына үлкен үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://semeynews.kz/ru/news/28855/ |title=На 75-м году ушел из жизни директор драматического театра Яков Горельников |website=Semey News |date=18 қыркүйек 2022}}.</ref> Яков Горельников Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Достық» II дәрежелі орденінің иегері болды.<ref>{{cite web |url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/337123/bio/ |title=Яков Горельников — актёр, театральный деятель |website=Кино-Театр.Ру}}.</ref> == Марапаттары == * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы; * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің алғыс хаты және төсбелгісі; * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы; * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» төсбелгісі; * «Достық» ордені II дәрежелі (2012) — театр өнерін дамытуға қосқан үлесі және қоғамдық қызметі үшін<ref>{{cite web|url=http://nomad.su/?a=3-201212140028|title=Президент Жарлығымен бір топ азамат мемлекеттік наградалармен марапатталды|website=Nomad}}</ref>; * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001); * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі (2005); * «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі (2006); * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011); * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016); * «Еңбек ардагері» медалі (2017); * Қазақстан Республикасы кәсіподақ федерациясының «Кәсіподаққа сіңірген еңбегі үшін» медалі (2018); * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» медалі (2020). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://russian-theater.pro/association/members/gorelnikov-yakov-veniaminovich Яков Горельников — Шетелдегі орыс театрлары қайраткерлері қауымдастығы] * [http://teatr-abai.kz/teatrdostoevskogo/administracziya.html Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Семейде жерленгендер]] flttt3ehuhdkvbslo61np047p7xkmwe 3637518 3637517 2026-07-31T18:46:37Z Kasymov 10777 «[[Санат:Қазақстан театр актерлері|Қазақстан театр актерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637518 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Яков Вениаминович Горельников |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 8.11.1947 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} (Семей облысы, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) |Қайтыс болған күні = 18.09.2022 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{КСРО}}<br>{{Қазақстан}} |Ұлты = |Мансабы = театр актері, театр режиссері, театр басшысы, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1970–2022 |Білімі = Новосибирск театр училищесі |Мамандығы = театр актері |Не үшін белгілі = Ф. М. Достоевский атындағы Семей орыс драма театрының директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» * «Достық» ордені II дәрежелі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі * «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі * «Еңбек ардагері» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Яков Вениаминович Горельников''' ([[8 қараша]] [[1947 жыл]], [[Семей]] — [[18 қыркүйек]] [[2022 жыл]], [[Семей]]) — кеңестік және [[қазақстан]]дық театр актері, театр қайраткері, [[қоғам қайраткері]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. 1982 жылдан 2022 жылға дейін Фёдор Достоевский|Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Яков Горельников [[1947 жыл]]ы [[8 қараша]]да [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1966–1970 жылдары Новосибирск мемлекеттік театр институтының театр училищесінде күндізгі бөлімде білім алды. Сонымен қатар Новосибирск институтының тарих-педагогика факультетінде сырттай оқыды. 1970 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрында актер болып еңбек етті. 1982 жылы театр ұжымының ұсынысымен аталған театрдың директоры болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 2022 жылға дейін атқарды. 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты болды. Сонымен қатар Семей қалалық кеңесінің депутаты болып сайланды. Яков Горельников [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, облыстық мәдениет басқармасы алқасының мүшесі болды. Мәдениет саласындағы қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2022 жылғы 18 қыркүйекте Яков Вениаминович Горельников Семей қаласында қайтыс болды. Ол 1982 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды және театрдың дамуына үлкен үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://semeynews.kz/ru/news/28855/ |title=На 75-м году ушел из жизни директор драматического театра Яков Горельников |website=Semey News |date=18 қыркүйек 2022}}.</ref> Яков Горельников Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Достық» II дәрежелі орденінің иегері болды.<ref>{{cite web |url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/337123/bio/ |title=Яков Горельников — актёр, театральный деятель |website=Кино-Театр.Ру}}.</ref> == Марапаттары == * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы; * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің алғыс хаты және төсбелгісі; * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы; * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» төсбелгісі; * «Достық» ордені II дәрежелі (2012) — театр өнерін дамытуға қосқан үлесі және қоғамдық қызметі үшін<ref>{{cite web|url=http://nomad.su/?a=3-201212140028|title=Президент Жарлығымен бір топ азамат мемлекеттік наградалармен марапатталды|website=Nomad}}</ref>; * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001); * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі (2005); * «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі (2006); * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011); * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016); * «Еңбек ардагері» медалі (2017); * Қазақстан Республикасы кәсіподақ федерациясының «Кәсіподаққа сіңірген еңбегі үшін» медалі (2018); * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» медалі (2020). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://russian-theater.pro/association/members/gorelnikov-yakov-veniaminovich Яков Горельников — Шетелдегі орыс театрлары қайраткерлері қауымдастығы] * [http://teatr-abai.kz/teatrdostoevskogo/administracziya.html Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Семейде жерленгендер]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] hto6un83nxqqiy0oyvnr7e1zeqd5ll4 3637519 3637518 2026-07-31T18:47:02Z Kasymov 10777 «[[Санат:КСРО театр актерлері|КСРО театр актерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637519 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Яков Вениаминович Горельников |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 8.11.1947 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} (Семей облысы, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) |Қайтыс болған күні = 18.09.2022 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{КСРО}}<br>{{Қазақстан}} |Ұлты = |Мансабы = театр актері, театр режиссері, театр басшысы, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1970–2022 |Білімі = Новосибирск театр училищесі |Мамандығы = театр актері |Не үшін белгілі = Ф. М. Достоевский атындағы Семей орыс драма театрының директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» * «Достық» ордені II дәрежелі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі * «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі * «Еңбек ардагері» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Яков Вениаминович Горельников''' ([[8 қараша]] [[1947 жыл]], [[Семей]] — [[18 қыркүйек]] [[2022 жыл]], [[Семей]]) — кеңестік және [[қазақстан]]дық театр актері, театр қайраткері, [[қоғам қайраткері]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. 1982 жылдан 2022 жылға дейін Фёдор Достоевский|Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Яков Горельников [[1947 жыл]]ы [[8 қараша]]да [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1966–1970 жылдары Новосибирск мемлекеттік театр институтының театр училищесінде күндізгі бөлімде білім алды. Сонымен қатар Новосибирск институтының тарих-педагогика факультетінде сырттай оқыды. 1970 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрында актер болып еңбек етті. 1982 жылы театр ұжымының ұсынысымен аталған театрдың директоры болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 2022 жылға дейін атқарды. 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты болды. Сонымен қатар Семей қалалық кеңесінің депутаты болып сайланды. Яков Горельников [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның мүшесі, облыстық мәдениет басқармасы алқасының мүшесі болды. Мәдениет саласындағы қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты. 2022 жылғы 18 қыркүйекте Яков Вениаминович Горельников Семей қаласында қайтыс болды. Ол 1982 жылдан бастап Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театрының директоры қызметін атқарды және театрдың дамуына үлкен үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://semeynews.kz/ru/news/28855/ |title=На 75-м году ушел из жизни директор драматического театра Яков Горельников |website=Semey News |date=18 қыркүйек 2022}}.</ref> Яков Горельников Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Достық» II дәрежелі орденінің иегері болды.<ref>{{cite web |url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/337123/bio/ |title=Яков Горельников — актёр, театральный деятель |website=Кино-Театр.Ру}}.</ref> == Марапаттары == * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы; * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің алғыс хаты және төсбелгісі; * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы; * Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» төсбелгісі; * «Достық» ордені II дәрежелі (2012) — театр өнерін дамытуға қосқан үлесі және қоғамдық қызметі үшін<ref>{{cite web|url=http://nomad.su/?a=3-201212140028|title=Президент Жарлығымен бір топ азамат мемлекеттік наградалармен марапатталды|website=Nomad}}</ref>; * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001); * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі (2005); * «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі (2006); * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011); * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016); * «Еңбек ардагері» медалі (2017); * Қазақстан Республикасы кәсіподақ федерациясының «Кәсіподаққа сіңірген еңбегі үшін» медалі (2018); * «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» медалі (2020). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://russian-theater.pro/association/members/gorelnikov-yakov-veniaminovich Яков Горельников — Шетелдегі орыс театрлары қайраткерлері қауымдастығы] * [http://teatr-abai.kz/teatrdostoevskogo/administracziya.html Ф. М. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Семейде жерленгендер]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:КСРО театр актерлері]] 84sbmflhbrq6l20dif7x8qycnttv9ah 0 784233 3637478 3636653 2026-07-31T18:19:08Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Рымбала]] бетін [[Рымбала Кенжебайқызы Смаилова]] бетіне жылжытты 3636653 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова |Туған күні = 09.02.1945 |Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы қаласы |Commons = }} }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смаилова''' [[9 ақпан]] [[1945 жыл|1945]] жылы дүниеге келген, [[жазушы]], Қазақстан Журналистер және Жазушылар одақтарының мүшесі, [[аудармашы]], тіл жанашыры. ==Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смаилова 1945 жылы 9 ақпанда [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген. 1951 ж. Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне кіріп, 1961 жылы [[Қарағанды]] қаласында №2 қазақ мектеп-интернатында орта білім алған. 1961-1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында оқып, орта мектеп оқытушысы мамандығын алған. 1990 жылдарға дейін мамандығы бойынша қызмет істеп, одан кейін қазақ тілін өркендету ісіне ден қойған. 1990 жылы Қарағанды қаласында «Арко» баспаханасы ұжымына қазақ тілінен сабақ беруден бастап, одан кейін корректорлық қызметін атқарған. 2008 жылы «Тұран-профи» халықаралық кәсіптік академиясының» БАИ жанынан ашылған «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын бітіріп, біртіндеп аудармашы, редактор қызметтерін атқарған. Кітап шығарудың қыр-сырын меңгеріп алғаннан кейін 2010 жылдан жолдасы Марал Хасеннің жазған мақала, туындыларын, аударған шығармаларын қолға ала отырып 10 кітап шығарып баспагерге айналған. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін екі естелік кітап құрастырған. Одан кейін кітап тәржімелеумен шұғылданған. == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] lz6ykvytupxjmnd2fi4vepwkuyc4tao 3637480 3637478 2026-07-31T18:20:54Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3637480 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова |Туған күні = 09.02.1945 |Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы қаласы |Commons = }} }} {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = қазақ | Білімі = [[Қарағанды педагогикалық институты]] | Мансабы = жазушы, аудармашы, редактор, баспагер | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смаилова''' [[9 ақпан]] [[1945 жыл|1945]] жылы дүниеге келген, [[жазушы]], Қазақстан Журналистер және Жазушылар одақтарының мүшесі, [[аудармашы]], тіл жанашыры. ==Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смаилова 1945 жылы 9 ақпанда [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген. 1951 ж. Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне кіріп, 1961 жылы [[Қарағанды]] қаласында №2 қазақ мектеп-интернатында орта білім алған. 1961-1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында оқып, орта мектеп оқытушысы мамандығын алған. 1990 жылдарға дейін мамандығы бойынша қызмет істеп, одан кейін қазақ тілін өркендету ісіне ден қойған. 1990 жылы Қарағанды қаласында «Арко» баспаханасы ұжымына қазақ тілінен сабақ беруден бастап, одан кейін корректорлық қызметін атқарған. 2008 жылы «Тұран-профи» халықаралық кәсіптік академиясының» БАИ жанынан ашылған «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын бітіріп, біртіндеп аудармашы, редактор қызметтерін атқарған. Кітап шығарудың қыр-сырын меңгеріп алғаннан кейін 2010 жылдан жолдасы Марал Хасеннің жазған мақала, туындыларын, аударған шығармаларын қолға ала отырып 10 кітап шығарып баспагерге айналған. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін екі естелік кітап құрастырған. Одан кейін кітап тәржімелеумен шұғылданған. == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] 4zvkofvigylu5kh4iohzusehv94kznx 3637481 3637480 2026-07-31T18:21:17Z Sagzhan 29953 3637481 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = қазақ | Білімі = [[Қарағанды педагогикалық институты]] | Мансабы = жазушы, аудармашы, редактор, баспагер | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смаилова''' [[9 ақпан]] [[1945 жыл|1945]] жылы дүниеге келген, [[жазушы]], Қазақстан Журналистер және Жазушылар одақтарының мүшесі, [[аудармашы]], тіл жанашыры. ==Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смаилова 1945 жылы 9 ақпанда [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген. 1951 ж. Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне кіріп, 1961 жылы [[Қарағанды]] қаласында №2 қазақ мектеп-интернатында орта білім алған. 1961-1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында оқып, орта мектеп оқытушысы мамандығын алған. 1990 жылдарға дейін мамандығы бойынша қызмет істеп, одан кейін қазақ тілін өркендету ісіне ден қойған. 1990 жылы Қарағанды қаласында «Арко» баспаханасы ұжымына қазақ тілінен сабақ беруден бастап, одан кейін корректорлық қызметін атқарған. 2008 жылы «Тұран-профи» халықаралық кәсіптік академиясының» БАИ жанынан ашылған «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын бітіріп, біртіндеп аудармашы, редактор қызметтерін атқарған. Кітап шығарудың қыр-сырын меңгеріп алғаннан кейін 2010 жылдан жолдасы Марал Хасеннің жазған мақала, туындыларын, аударған шығармаларын қолға ала отырып 10 кітап шығарып баспагерге айналған. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін екі естелік кітап құрастырған. Одан кейін кітап тәржімелеумен шұғылданған. == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] 08d3gdy0gjigjxi3gffk2enkeciku8k 3637482 3637481 2026-07-31T18:22:14Z Sagzhan 29953 3637482 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = қазақ | Білімі = [[Қарағанды педагогикалық институты]] | Мансабы = жазушы, аудармашы, редактор, баспагер | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — қазақстандық жазушы, аудармашы, редактор, Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова 1945 жылы 9 ақпанда Қарағанды облысының Қарқаралы қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін педагогикалық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында қазақ тілі пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> '''Рымбала Кенжебайқызы Смаилова''' [[9 ақпан]] [[1945 жыл|1945]] жылы дүниеге келген, [[жазушы]], Қазақстан Журналистер және Жазушылар одақтарының мүшесі, [[аудармашы]], тіл жанашыры. ==Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смаилова 1945 жылы 9 ақпанда [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген. 1951 ж. Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне кіріп, 1961 жылы [[Қарағанды]] қаласында №2 қазақ мектеп-интернатында орта білім алған. 1961-1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында оқып, орта мектеп оқытушысы мамандығын алған. 1990 жылдарға дейін мамандығы бойынша қызмет істеп, одан кейін қазақ тілін өркендету ісіне ден қойған. 1990 жылы Қарағанды қаласында «Арко» баспаханасы ұжымына қазақ тілінен сабақ беруден бастап, одан кейін корректорлық қызметін атқарған. 2008 жылы «Тұран-профи» халықаралық кәсіптік академиясының» БАИ жанынан ашылған «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын бітіріп, біртіндеп аудармашы, редактор қызметтерін атқарған. Кітап шығарудың қыр-сырын меңгеріп алғаннан кейін 2010 жылдан жолдасы Марал Хасеннің жазған мақала, туындыларын, аударған шығармаларын қолға ала отырып 10 кітап шығарып баспагерге айналған. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін екі естелік кітап құрастырған. Одан кейін кітап тәржімелеумен шұғылданған. == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] 2zb6puhnz8a9pivp5fxzo5lbwn897xw 3637483 3637482 2026-07-31T18:22:45Z Sagzhan 29953 3637483 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = қазақ | Білімі = [[Қарағанды педагогикалық институты]] | Мансабы = жазушы, аудармашы, редактор, баспагер | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — қазақстандық жазушы, аудармашы, редактор, Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова 1945 жылы 9 ақпанда Қарағанды облысының Қарқаралы қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін педагогикалық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында қазақ тілі пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] byayrrdqpa09b9dtnlq0jh6oq98ck2t 3637484 3637483 2026-07-31T18:23:25Z Sagzhan 29953 3637484 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = қазақ | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды педагогикалық институты]] | Мансабы = жазушы, аудармашы, редактор, баспагер | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — қазақстандық жазушы, аудармашы, редактор, Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова 1945 жылы 9 ақпанда Қарағанды облысының Қарқаралы қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін педагогикалық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында қазақ тілі пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] dn82euxf54tzt50jfuy9z38k8jzxi6q 3637485 3637484 2026-07-31T18:24:14Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3637485 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = қазақ | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық институты]] | Мансабы = жазушы, аудармашы, редактор, баспагер | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — қазақстандық жазушы, аудармашы, редактор, Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова 1945 жылы 9 ақпанда Қарағанды облысының Қарқаралы қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін педагогикалық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында қазақ тілі пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] b1t1m2jxifcjc83g93fee3ui0r1kc5y 3637486 3637485 2026-07-31T18:24:41Z Sagzhan 29953 3637486 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = қазақ | Білімі = [[Қарағанды педагогикалық институты]] | Мансабы = жазушы, аудармашы, редактор, баспагер | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — қазақстандық жазушы, аудармашы, редактор, Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова 1945 жылы 9 ақпанда Қарағанды облысының Қарқаралы қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін педагогикалық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында қазақ тілі пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] byayrrdqpa09b9dtnlq0jh6oq98ck2t 3637487 3637486 2026-07-31T18:25:39Z Sagzhan 29953 3637487 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = қазақ | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = жазушы, аудармашы, редактор, баспагер | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — қазақстандық жазушы, аудармашы, редактор, Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова 1945 жылы 9 ақпанда Қарағанды облысының Қарқаралы қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін педагогикалық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында қазақ тілі пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] irws3bdhduyi2rk0f25dgdagwi91czm 3637488 3637487 2026-07-31T18:26:20Z Sagzhan 29953 3637488 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[аудармашы]], [[редактор]], [[баспагер]] | Шығармашылық жылдары = 1990 жылдан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = проза, естелік, аударма | Шығармалардың тілі = қазақ тілі | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — қазақстандық жазушы, аудармашы, редактор, Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова 1945 жылы 9 ақпанда Қарағанды облысының Қарқаралы қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін педагогикалық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында қазақ тілі пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. Астана қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] sp7g15aly2ptljy79w2cs2az2kuf556 3637489 3637488 2026-07-31T18:28:37Z Sagzhan 29953 3637489 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == <ref>*[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/]</ref> == Еренсілтемелер == *[https://ortalyq.kz/ruh-o-yrauyny-sy-yry/] jyfxksm6kk79s7zay3qoyyac3lvqcu0 3637490 3637489 2026-07-31T18:29:09Z Sagzhan 29953 3637490 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref name="bio">{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4fzjc6u1o53mhkviaygbrny3g23d38m 3637491 3637490 2026-07-31T18:30:07Z Sagzhan 29953 3637491 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite web |title=Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет |url= |publisher= |access-date=2026-07-31}}</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gsq9unsk3p905rudl99ht2tw5qpff1k 3637492 3637491 2026-07-31T18:31:25Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637492 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді.<ref name="bio" /> 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті.<ref name="bio" /> Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref name="bio" /> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bx4kbai25vnhcgaw3kngujq1m0eodwd 3637493 3637492 2026-07-31T18:32:38Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637493 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} s70wdwszoc60nfzyfzu5lwwvv6hdvyy 3637494 3637493 2026-07-31T18:33:00Z Sagzhan 29953 3637494 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9 ақпан 1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} g03881aqmo112riieogc9ly7pd4zx9g 3637495 3637494 2026-07-31T18:33:22Z Sagzhan 29953 3637495 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lkhqk822i3rhzy5ephwtufu4s2k7xbv 3637496 3637495 2026-07-31T18:33:45Z Sagzhan 29953 3637496 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' (9 ақпан 1945 жыл, [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7joml06oh68641c0gw4qc6uhqylv5t2 3637497 3637496 2026-07-31T18:34:08Z Sagzhan 29953 3637497 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Рымбала Кенжебайқызы | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 75r43j8q0djywse5f9u1bgxjfcgmipd 3637548 3637497 2026-07-31T19:24:11Z Kasymov 10777 3637548 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cn75ehcu18efsm51l6r1h9fu0r9e6t9 3637549 3637548 2026-07-31T19:24:28Z Kasymov 10777 «[[Санат:Қазақстан жазушылары|Қазақстан жазушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637549 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] byp82guh6tpr4rs8xxgrnpopaglgm1j 3637550 3637549 2026-07-31T19:24:39Z Kasymov 10777 «[[Санат:Аудармашылар|Аудармашылар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637550 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Аудармашылар]] dqde0cper8w79i8289t4zm0a1g55pzz 3637551 3637550 2026-07-31T19:24:52Z Kasymov 10777 «[[Санат:Қазақстан аудармашылары|Қазақстан аудармашылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637551 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Аудармашылар]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] lr4nvkqydhewtrbdiw4mc5xri17pscv 3637552 3637551 2026-07-31T19:25:06Z Kasymov 10777 «[[Санат:Редакторлар|Редакторлар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637552 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Аудармашылар]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Редакторлар]] 9364t9ft0x1uj7bzoact4evv2us5w42 3637553 3637552 2026-07-31T19:25:30Z Kasymov 10777 «[[Санат:Қазақстан редакторлары|Қазақстан редакторлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637553 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белорусия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов ат.кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Аудармашылар]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Редакторлар]] [[Санат:Қазақстан редакторлары]] qsqivink1mc16loli46anhe34129683 3637558 3637553 2026-08-01T00:45:20Z Coffee86 27186 3637558 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белоруссия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов атындағы кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Аудармашылар]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Редакторлар]] [[Санат:Қазақстан редакторлары]] eeniypw4vh1wbmuthzq207tuyvteyfu 0 784255 3637540 3636851 2026-07-31T19:12:07Z Kasymov 10777 3637540 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kaktovik digit table.svg|thumb|300px|Кактовик жүйесінің 20 цифры]] '''Кактовик цифрлары''' немесе '''Кактовик инупиак цифрлары''' — Аляскадағы инупиаттар жасаған, жиырмалық санау жүйесіне арналған жиырма цифрдан тұратын таңбалар жүйесі. Цифрлардың пішіні олардың сандық мәнін көрнекі түрде көрсетеді: төменгі сызықтардың әрқайсысы бірлікті, ал жоғарғы сызықтардың әрқайсысы бес бірлікті білдіреді. [[Инупиак тілі]]нде, басқа да бірқатар эскимос-алеут тілдеріндегідей, бестік қосалқы негізі бар жиырмалық санау жүйесі қолданылады. Ондық жүйеге арналған [[араб цифрлары]] инупиак тіліндегі сан атауларының құрылымын көрнекі түрде бейнелей алмайтындықтан, 1994 жылы Аляскадағы Кактовик елді мекебінің оқушылары жиырмалық жүйеге арналған жаңа цифрларды ойлап шығарды.<ref name="Bartley1997">Wm. Clark Bartley. [https://www.ankn.uaf.edu/sop/SOPv2i1.pdf Making the Old Way Count] // ''Sharing Our Pathways''. — 1997. — Т. 2, № 1. — Б. 12–13.</ref><ref name="Bartley2002">William Clark Bartley. Counting on Tradition: Iñupiaq Numbers in the School Setting // Judith Elaine Hankes, Gerald R. Fast (ред.). ''Perspectives on Indigenous People of North America''. — Reston, Virginia: National Council of Teachers of Mathematics, 2002. — Б. 225–236. — ISBN 978-0873535069.</ref> Кактовик цифрлары кейін Аляска инупиаттары арасында таралып, жергілікті мектептердің оқу бағдарламаларында қолданыла бастады. 2022 жылы олар [[Unicode]] стандартына енгізілді. == Жүйенің құрылысы == Кактовик жүйесі — бестік қосалқы негізі бар позициялық жиырмалық жүйе. Әр цифр 0-ден 19-ға дейінгі бір мәнді білдіреді. Цифрлардың негізгі құралу қағидасы: * төменгі қысқа сызықтардың әрқайсысы — бір бірлік; * жоғарғы көлденең немесе көлбеу сызықтардың әрқайсысы — бес бірлік; * бір цифрда ең көбі үш бестік сызық және төрт бірлік сызық болады; * цифрдың жалпы мәні жоғарғы және төменгі сызықтар мәндерінің қосындысына тең. Мысалы, 7 саны инупиак тілінде ''tallimat malġuk'', яғни «бес-екі» деп аталады. Сондықтан 7 цифры бір жоғарғы сызықтан, яғни бестен және екі төменгі бірлік сызықтан тұрады. Сол сияқты 12 саны — «он-екі», ал 17 саны — «он бес-екі» түрінде бейнеленеді.<ref name="MacLean2014">Edna Ahgeak MacLean. [https://www.jstor.org/stable/jj.1176788 ''Iñupiatun Uqaluit Taniktun Sivuninit: Iñupiaq to English Dictionary'']. — University of Alaska Press, 2014. — Б. 832, 840 және кейінгі беттер.</ref> === Жиырма цифр === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Кактовик цифрлары және олардың инупиак тіліндегі атаулары ! Ондық мәні ! Кактовик цифры ! Инупиакша атауы ! Ондық мәні ! Кактовик цифры ! Инупиакша атауы |- | 0 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 0.svg|x32px]] | ''kisitchisaġvik'' | 10 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 10.svg|x32px]] | ''qulit'' |- | 1 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 1.svg|x32px]] | ''atausiq'' | 11 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 11.svg|x32px]] | ''qulit atausiq'' |- | 2 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 2.svg|x32px]] | ''malġuk'' | 12 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 12.svg|x32px]] | ''qulit malġuk'' |- | 3 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 3.svg|x32px]] | ''piŋasut'' | 13 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 13.svg|x32px]] | ''qulit piŋasut'' |- | 4 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 4.svg|x32px]] | ''sisamat'' | 14 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 14.svg|x32px]] | ''akimiaġutaiḷaq'' |- | 5 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 5.svg|x32px]] | ''tallimat'' | 15 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 15.svg|x32px]] | ''akimiaq'' |- | 6 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 6.svg|x32px]] | ''itchaksrat'' | 16 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 16.svg|x32px]] | ''akimiaq atausiq'' |- | 7 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 7.svg|x32px]] | ''tallimat malġuk'' | 17 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 17.svg|x32px]] | ''akimiaq malġuk'' |- | 8 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 8.svg|x32px]] | ''tallimat piŋasut'' | 18 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 18.svg|x32px]] | ''akimiaq piŋasut'' |- | 9 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 9.svg|x32px]] | ''quliŋŋuġutaiḷaq'' | 19 | style="font-size:200%" | [[Сурет:Kaktovik digit 19.svg|x32px]] | ''iñuiññaġutaiḷaq'' |} Нөл цифры басқа таңбалардан ерекшеленеді. Инупиак тілінің дәстүрлі сан жүйесінде нөлді білдіретін жеке сөз болмаған. Оқушылар нөл таңбасының «ештеңе саналмай тұрғанын» білдіретін айқасқан қолдарға ұқсауын ұсынды.<ref name="Bartley2002"/> === Позициялық жазылуы === Үлкен сандар осы жиырма цифрдың позициялық тәртіппен орналасуы арқылы жазылады. Әрбір келесі сол жақ разряд алдыңғы разрядтан 20 есе үлкен: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Разряд ! Дәреже ! Ондық мәні |- | Үшінші сол жақ разряд | 20³ | 8000 |- | Екінші сол жақ разряд | 20² | 400 |- | Бірінші сол жақ разряд | 20¹ | 20 |- | Бірліктер разряды | 20⁰ | 1 |- | Бірінші бөлшек разряд | 20⁻¹ | 0,05 |- | Екінші бөлшек разряд | 20⁻² | 0,0025 |- | Үшінші бөлшек разряд | 20⁻³ | 0,000125 |} Санның мәнін жалпы түрде: :<math>N=\sum_{k=m}^{n}d_k20^k,\qquad 0\leq d_k\leq19</math> формуласы арқылы көрсетуге болады. Мысалдар: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Ондық жүйедегі сан ! Араб цифрларымен жиырмалық жазылуы ! Кактовик цифрларымен жазылуы |- | 20 | 10₂₀ | style="font-size:180%" | [[Сурет:Kaktovik digit 1.svg|x32px]][[Сурет:Kaktovik digit 0.svg|x32px]] |- | 40 | 20₂₀ | style="font-size:180%" | [[Сурет:Kaktovik digit 2.svg|x32px]][[Сурет:Kaktovik digit 0.svg|x32px]] |- | 400 | 100₂₀ | style="font-size:180%" | [[Сурет:Kaktovik digit 1.svg|x32px]][[Сурет:Kaktovik digit 0.svg|x32px]][[Сурет:Kaktovik digit 0.svg|x32px]] |- | 800 | 200₂₀ | style="font-size:180%" | [[Сурет:Kaktovik digit 2.svg|x32px]][[Сурет:Kaktovik digit 0.svg|x32px]][[Сурет:Kaktovik digit 0.svg|x32px]] |} == Шығу тарихы == [[Сурет:Map of Alaska highlighting North Slope Borough.svg|thumb|250px|Аляска картасындағы Норт-Слоуп ауданы]] Кактовик цифрлары 1994 жылы Алясканың Бартер аралындағы Кактовик елді мекебінде орналасқан Гарольд Кавеолук мектебінде пайда болды. Бұл жұмыс мұғалім Уильям Кларк Бартли өткізген математика сабағындағы қосымша оқу тапсырмасынан басталған.<ref name="Bartley1997"/> Оқушылар [[екілік санау жүйесі]]н зерттеу кезінде өз тілдерінің жиырмалық жүйеге негізделетінін байқады. Олар инупиак сандарын араб цифрларымен жиырмалық жүйеде жазу үшін 0-ден 19-ға дейінгі жиырма дербес цифр қажет екенін анықтады. Алғашында оқушылар оннан он тоғызға дейінгі мәндер үшін он жаңа, бір-біріне ұқсамайтын таңба жасаған. Алайда мұндай таңбаларды есте сақтау қиын болды. Мектептің орта буынында небәрі тоғыз оқушы болғандықтан, олардың барлығы жаңа жүйені бірлесіп әзірлеуге қатысты.<ref name="Bartley2002"/> Оқушылар жаңа цифрларға қойылатын бес негізгі талапты белгіледі: # '''Көрнекі қарапайымдылық''' — таңбалар есте оңай сақталуы керек. # '''Мағыналық айқындық''' — таңбаның пішіні мен оның сандық мәні арасында анық байланыс болуы керек. # '''Жазу тиімділігі''' — таңбаны тез әрі мүмкіндігінше қаламды қағаздан көтермей жазуға болуға тиіс. # '''Ерекшелік''' — кактовик цифрлары араб цифрларынан айқын ажыратылуы керек. # '''Эстетикалық тартымдылық''' — таңбалар үйлесімді және қарауға жағымды болуы керек. Жаңа цифрларды төменгі сынып оқушыларына үйрету кезінде балалар әр таңбаны бірдей көлемдегі ұяшыққа сыйғызу үшін оның бөліктерін ықшамдай бастаған. Осылайша бестіктерді білдіретін жоғарғы бөлік пен бірліктерді білдіретін төменгі бөліктен тұратын қазіргі құрылым қалыптасты. Бұл құрылым арифметикалық амалдарды орындау кезінде де қолайлы болып шықты.<ref name="Bartley2002"/> == Есептеу тәсілдері == === Есепшот === [[Сурет:Abacus Inuit.jpg|thumb|250px|Кактовик цифрларымен есептеуге арналған инупиак есепшоты]] Оқушылар мектеп шеберханасында жиырмалық жүйеге арналған арнайы [[есепшот]] жасады. Бастапқыда ол ондық және жиырмалық жүйелер арасындағы сандарды түрлендіруге арналды. Кейін оның жиырмалық жүйеде арифметикалық амалдар жасауға да ыңғайлы екені анықталды. Есепшоттың әр бағанының жоғарғы бөлігінде бестік мәндерді көрсететін үш моншақ, ал төменгі бөлігінде жеке бірліктерді көрсететін төрт моншақ орналасқан. Бұл құрылым кактовик цифрларындағы үш жоғарғы және төрт төменгі сызыққа сәйкес келеді.<ref name="Bartley2002"/><ref name="UnicodeProposal">Eduardo Marín Silva, Kirk Miller, Catherine Strand. [https://www.unicode.org/L2/L2021/21058r-kaktovik-numerals.pdf Unicode request for Kaktovik numerals]. — Unicode Technical Committee Document L2/21-058R, 2021.</ref> === Арифметика === Оқушылар жаңа таңбалармен есептеу кейбір жағдайларда араб цифрларымен есептеуге қарағанда көрнекірек екенін анықтады. Цифрлардың сызықтары олардың мәнін тікелей көрсететіндіктен, қосу кезінде тиісті сызықтарды біріктіруге, ал азайту кезінде алып тастауға болады. Мысалы: :<span style="font-size:100%">[[Сурет:Kaktovik digit 2.svg|x32px]] + [[Сурет:Kaktovik digit 2.svg|x32px]] = [[Сурет:Kaktovik digit 4.svg|x32px]]</span> яғни: :2 + 2 = 4. Азайту мысалы: :<span style="font-size:100%">[[Сурет:Kaktovik digit 4.svg|x32px]] + [[Сурет:Kaktovik digit 1.svg|x32px]] = [[Сурет:Kaktovik digit 3.svg|x32px]]</span> яғни: :4 − 1 = 3. Бестік қосалқы негіз күрделі көбейту мен бөлуді де ықшамдауға мүмкіндік береді. Мысалы, 6 саны 5 пен 1-дің қосындысы ретінде қарастырылып, көбейту амалы осы екі құрамдас бөлікке жіктелуі мүмкін: :6 × 3 = (5 × 3) + (1 × 3) = 18. Кактовик цифрларының көрнекі құрылымы үлкен сандарды баған түрінде бөлуді жеңілдетеді. Аралық көбейту және азайту амалдарының нәтижелерін жеке кестелерге жазудың орнына, оқушылар цифрлардағы сызықтарды түрлі түсті қарындаштармен белгілей алған.<ref name="Bartley1997"/><ref name="Bartley2002"/> <gallery widths="300" heights="160"> Kaktovik long division (simple).svg|Қарапайым бағанмен бөлу: 30 561 ÷ 61 = 501 Kaktovik long division (chunked).svg|Күрделі бөлу: 46 349 226 ÷ 2 826 = 16 401 </gallery> Бірінші мысал жиырмалық жүйеде: :3·16·8·1₂₀ ÷ 3·1₂₀ = 1·5·1₂₀ түрінде жазылады. Екінші мысал жиырмалық жүйеде: :14·9·13·13·1·16₂₀ ÷ 7·1·6₂₀ = 2·1·0·1₂₀ түрінде көрсетіледі. == Таралуы == Кактовик цифрлары Аляска инупиаттары арасында кеңінен қолданыла бастады. Олар инупиак тіліне толықтай енуге негізделген мектеп бағдарламаларына енгізіліп, ағылшын тілінде білім беретін мектептерде ондық жүйенің басымдығына байланысты қолданыстан шыға бастаған дәстүрлі жиырмалық санауды қайта жандандыруға көмектесті.<ref name="Bartley1997"/><ref name="Bartley2002"/> 1995 жылы жүйені жасаған Кактовик мектебінің оқушылары Барроу қаласындағы жоғары мектепке көшті. Қала кейін өзінің дәстүрлі атауы — [[Уткиагвик]] деп қайта аталды. Оқушыларға жаңа цифрларды жергілікті орта мектеп оқушыларына үйретуге рұқсат берілді. Жергілікті [[Илисағвик колледжі]] оқу бағдарламасына инуит математикасына арналған курсты енгізді.<ref name="Bartley2002"/> 1996 жылы инуиттердің тарих, тіл және мәдениет жөніндегі комиссиясы кактовик цифрларын ресми түрде қабылдады. 1998 жылы Гренландияның Нуук қаласында өткен Инуит циркумполярлық конференциясының Бас ассамблеясы Кактовик санау жүйесіне қатысты № 89-09 қарарды қабылдады. Қарарда жүйені зерттеуді жалғастыру, оны білім беру саласында қолдану және жергілікті жиырмалық санау дәстүрлерін сақтау ұсынылды.<ref name="ICC1998">[https://web.archive.org/web/20170202234626/http://www.inuitcircumpolar.com/resolutions7.html Resolution 89-09: Regarding Kaktovik Numerals]. — Inuit Circumpolar Conference, Nuuk, Greenland, 1998.</ref> == Маңызы == Кактовик мектебінің математика пәні бойынша Калифорния білім жетістіктері тестіндегі нәтижелері 1997 жылы алдыңғы жылдармен салыстырғанда айтарлықтай жақсарған. Жаңа цифрлар енгізілгенге дейін оқушылардың орташа көрсеткіші шамамен 20-процентиль деңгейінде болса, енгізілгеннен кейін ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары көтерілген.<ref name="Bartley2002"/> Зерттеушілер ондық және жиырмалық жүйелерді қатар қолданудың екі тілді меңгеру кезіндегі әртүрлі ойлау тәсілдерін қатар пайдалануға ұқсас танымдық артықшылықтары болуы мүмкін екенін болжаған. Жергілікті санау жүйесінің жасалуы Аляскадағы байырғы халықтардың оқушыларына математиканың тек сырттан енгізілген білім емес, олардың өз тілі мен мәдениетінің құрамдас бөлігі екенін көрсетуге мүмкіндік берді. Басқа мәдениет өкілдері үшін бұл жүйе әлемді математикалық тұрғыдан өзгеше қабылдаудың және этноматематиканың нақты мысалы болып саналады.<ref name="Engblom2009">Claudette Engblom-Bradley. Seeing Mathematics with Indian Eyes // Maria Sháa Tláa Williams (ред.). ''The Alaska Native Reader: History, Culture, Politics''. — Duke University Press, 2009. — Б. 237–245. — [https://doi.org/10.1215/9780822390831-025 DOI:10.1215/9780822390831-025].</ref> == Unicode жүйесінде == Кактовик цифрлары 2022 жылғы қыркүйекте шыққан [[Unicode]] стандартының 15.0 нұсқасына енгізілді.<ref name="UnicodeProposal"/><ref name="UnicodeChart">Unicode Consortium. [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1D2C0.pdf Kaktovik Numerals: Range U+1D2C0–U+1D2DF]. — ''The Unicode Standard'', Version 17.0.</ref> Оларға Қосымша көптілді жазықтықтағы U+1D2C0—U+1D2DF блогы бөлінген. Нақты жиырма цифр U+1D2C0 - U+1D2D3 аралығындағы кодтық позицияларды алады. Блоктың қалған позициялары әзірге тағайындалмаған. {| class="wikitable nounderlines Unicode" style="text-align:center" |+ Кактовик цифрларының Unicode кодтары |- ! ! scope="col" | 0 ! scope="col" | 1 ! scope="col" | 2 ! scope="col" | 3 ! scope="col" | 4 ! scope="col" | 5 ! scope="col" | 6 ! scope="col" | 7 ! scope="col" | 8 ! scope="col" | 9 ! scope="col" | A ! scope="col" | B ! scope="col" | C ! scope="col" | D ! scope="col" | E ! scope="col" | F |- style="font-size:large" ! scope="row" style="font-size:small" | U+1D2Cx | title="U+1D2C0: KAKTOVIK NUMERAL ZERO" | &#x1D2C0;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 0.svg|x32px]] | title="U+1D2C1: KAKTOVIK NUMERAL ONE" | &#x1D2C1;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 1.svg|x32px]] | title="U+1D2C2: KAKTOVIK NUMERAL TWO" | &#x1D2C2;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 2.svg|x32px]] | title="U+1D2C3: KAKTOVIK NUMERAL THREE" | &#x1D2C3;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 3.svg|x32px]] | title="U+1D2C4: KAKTOVIK NUMERAL FOUR" | &#x1D2C4;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 4.svg|x32px]] | title="U+1D2C5: KAKTOVIK NUMERAL FIVE" | &#x1D2C5;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 5.svg|x32px]] | title="U+1D2C6: KAKTOVIK NUMERAL SIX" | &#x1D2C6;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 6.svg|x32px]] | title="U+1D2C7: KAKTOVIK NUMERAL SEVEN" | &#x1D2C7;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 7.svg|x32px]] | title="U+1D2C8: KAKTOVIK NUMERAL EIGHT" | &#x1D2C8;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 8.svg|x32px]] | title="U+1D2C9: KAKTOVIK NUMERAL NINE" | &#x1D2C9;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 9.svg|x32px]] | title="U+1D2CA: KAKTOVIK NUMERAL TEN" | &#x1D2CA;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 10.svg|x32px]] | title="U+1D2CB: KAKTOVIK NUMERAL ELEVEN" | &#x1D2CB;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 11.svg|x32px]] | title="U+1D2CC: KAKTOVIK NUMERAL TWELVE" | &#x1D2CC;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 12.svg|x32px]] | title="U+1D2CD: KAKTOVIK NUMERAL THIRTEEN" | &#x1D2CD;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 13.svg|x32px]] | title="U+1D2CE: KAKTOVIK NUMERAL FOURTEEN" | &#x1D2CE;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 14.svg|x32px]] | title="U+1D2CF: KAKTOVIK NUMERAL FIFTEEN" | &#x1D2CF;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 15.svg|x32px]] |- style="font-size:large" ! scope="row" style="font-size:small" | U+1D2Dx | title="U+1D2D0: KAKTOVIK NUMERAL SIXTEEN" | &#x1D2D0;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 16.svg|x32px]] | title="U+1D2D1: KAKTOVIK NUMERAL SEVENTEEN" | &#x1D2D1;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 17.svg|x32px]] | title="U+1D2D2: KAKTOVIK NUMERAL EIGHTEEN" | &#x1D2D2;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 18.svg|x32px]] | title="U+1D2D3: KAKTOVIK NUMERAL NINETEEN" | &#x1D2D3;<br>[[Сурет:Kaktovik digit 19.svg|x32px]] |} Егер қолданылатын қаріп Кактовик цифрлары блогын қолдамаса, таңбалар бос төртбұрыштар немесе алмастыру белгілері түрінде көрінуі мүмкін. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Инупиак тілі]] * [[Жиырмалық санау жүйесі]] * [[Бестік санау жүйесі]] * [[Позициялық санау жүйесі]] * [[Майя цифрлары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.unicode.org/L2/L2021/21058r-kaktovik-numerals.pdf Кактовик цифрларын Unicode стандартына енгізу туралы ұсыныс] * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1D2C0.pdf Unicode консорциумының ресми кодтар кестесі] * [https://www.ankn.uaf.edu/sop/SOPv2i1.pdf William Clark Bartley — «Making the Old Way Count»] * [[:commons:Category:Kaktovik numerals|Уикиқоймадағы Кактовик цифрларына қатысты материалдар]] [[Санат:Санау жүйелері]] [[Санат:Цифрлар]] [[Санат:1994 жылы пайда болғандар]] hkmc6q0zkg2l2q1bt6erjiqb7xc5d4m 0 784272 3637315 3637130 2026-07-31T15:14:46Z Sagzhan 29953 3637315 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Коломна |шынайы атауы = Коломна |сурет = |сурет атауы = Коломнаның көріністері |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 5 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 38 |lon_min = 47 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Коломна қалалық округі]] |кестедегі аудан = Коломна |мекен түрі = Қала |мекені = Коломна |кестедегі мекен = Коломна |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1110–1140 жылдар |алғашқы дерек = 1177 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 65,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 125 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 133 587 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 2052 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен [[орыстар]] |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = коломендік |телефон коды = +7 496 |пошта индексі = |пошта индекстері = 140400–140415 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kolomna |сайты = https://kolomnagrad.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Мәскеу өзені]], [[Ока]] |add2n = Құрметті атағы |add2 = «Әскери даңқ қаласы» |add3n = |add3 = }} '''Коломна''' — [[Ресей]]дің Мәскеу облысында орналасқан қала, Коломна қалалық округінің әкімшілік орталығы. Қала Мәскеу және Ока өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан. XIІ ғасырдың бірінші жартысында (1110–1140 жылдары) негізі қаланған Коломна Мәскеу өңіріндегі ең көне қалалардың бірі саналады.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Коломна. История города |publisher=Наука |year=1986 |language=ru}}</ref> Өзінің бай тарихи-мәдени мұрасымен және Русь тарихындағы маңызды рөлімен танымал. [[Орта ғасырлар]]да қала ірі сауда және қорғаныс орталығы ретінде қалыптасып, бүгінгі күнге дейін Коломна кремлі сияқты көптеген сәулет ескерткіштерін сақтап қалған.<ref>{{cite book |last=Рабинович |first=М. Г. |title=Очерки истории Коломны |publisher=Московский рабочий |year=1978 |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Коломна облыстың ірі өнеркәсіптік әрі мәдени орталықтарының бірі болып табылады. Қаланың бай тарихи-мәдени мұрасы туризмнің дамуына ықпал етті. Туристер негізінен Коломна кремліне, ежелгі ғибадатханаларға және тақырыптық мұражайларға барады.<ref>{{cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/places/kolomna |title=Коломна |publisher=Туристік портал Мәскеу облысы |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар, қалада түрлі фестивальдер мен мәдени іс-шаралар өткізіліп, [[Мәскеу]]ден қысқа мерзімді сапарлар үшін танымал бағытқа айналған. Әкімшілік жағынан Коломна облыстық маңызы бар қала болып саналады және Коломна қалалық округін құрайды. Ресей Федерациясы Президентінің 2021 жылғы [[20 мамыр]]дағы жарлығымен қалаға «'''Еңбек ерлігі қаласы'''» құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news/65643 |title=Указ Президента Российской Федерации о присвоении почётного звания «Город трудовой доблести» |publisher=Президент России |access-date=2026-07-31}}</ref> == Этимологиясы == Коломна атауының шығу тегі туралы бірнеше ғылыми және халықтық этимологиялық болжамдар бар. Ғылыми болжамдардың бірі бойынша, атау славянның ''колома'' («дөңгелек») сөзінен шыққан. Бұл нұсқа бойынша қала алғашында арба немесе диірмен дөңгелектерін жасаушылар қоныстанған жер болған.<ref>{{cite book |last=Фасмер |first=Макс |title=Этимологический словарь русского языка |publisher=Прогресс |year=1986 |language=ru}}</ref> Тағы бір нұсқада атау ''«коло мна»'' («сауда орнының маңы») тіркесінен туындаған деп түсіндіріледі. Ресей аумағында осындай атаумен бірнеше елді мекеннің болуы бұл пікірді қолдайды. Топонимист В. А. Никонов қала атауын фин-угор тілдеріндегі ''kalma'' («қорым», «зират») сөзімен байланыстырады.<ref>{{cite book |last=Никонов |first=В. А. |title=Краткий топонимический словарь |publisher=Мысль |year=1966 |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер бұл атауды өзен атауынан шыққан гидроним деп есептейді. Ол украинның ''Коломия'' және поляктың ''kołomyje'' («су толған терең іздер, ойықтар») сөздерімен төркіндес болуы мүмкін.<ref>{{cite book |last=Топоров |first=В. Н. |title=Исследования по этимологии и семантике |publisher=Языки славянской культуры |year=2004 |language=ru}}</ref> В. Н. Топоров атаудың балтық тілдерінен шығуы мүмкін екенін де атап өткен. Ол [[литва тілі]]ндегі ''kalmas'' («құрақ»), ''kalmynė'' («құрақ өскен жер») және көне прусс тіліндегі ''kalmus'' сөздерімен салыстырып, Коломна атауын «құрақ басқан өзен» мағынасымен байланыстырады.<ref>{{cite book |last=Топоров |first=В. Н. |title=Балтийские гидронимы Подмосковья |publisher=Наука |year=1975 |language=ru}}</ref> Географ Э. М. Мурзаев [[қыпшақ тілі]]нен шыққан деген болжамды келтіріп, ''коллома'' сөзін «қорғау», «күзет» мағынасында түсіндіреді. Оның пікірінше, Мәскеу өзенінің Окаға құяр сағасындағы қамал ретінде Коломна солтүстікке өтетін жолды қорғаған.<ref>{{cite book |last=Мурзаев |first=Э. М. |title=Словарь народных географических терминов |publisher=Мысль |year=1984 |language=ru}}</ref> В. И. Даль қала атауын рязань говорындағы ''коломень'', ''коломенье'' («айналасы», «маңы») сөздерімен байланыстырған. Кейін Макс Фасмер де бұл болжамды қолдап, атауды ''коло'' («айналасы») сөзімен сабақтастырған.<ref>{{cite book |last=Даль |first=В. И. |title=Толковый словарь живого великорусского языка |publisher=Типография М. О. Вольфа |year=1881 |language=ru}}</ref> Өлкетанушы В. Ю. Кириченко [[XVII ғасыр]]дағы Памва Беринданың «'''Лексикон славеноросский'''» еңбегіне сүйеніп, атаудың оңтүстік славянның ''колми'' («өте алыс») сөзінен шыққан деген пікір ұсынған. Оның ойынша, XII ғасырда Коломна Рязаньнан солтүстік-батысқа қарай орналасқан ең шалғай бекініс болғандықтан, атау «алыстағы қала» деген мағынаны білдіреді. Алайда бұл болжам ғылыми қауымдастық тарапынан кеңінен қабылданбаған.<ref>{{cite book |last=Кириченко |first=В. Ю. |title=История Коломны |publisher=Коломенский государственный педагогический институт |year=2009 |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] nvcnhnrv6eyal0bl29fz6uy9f2jd2iy 0 784299 3637365 3637164 2026-07-31T16:21:59Z Sagzhan 29953 3637365 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Туған күні = 12.07.1959 |Туған жері = [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Flag|Қазақстан}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = суретші, педагог |Белсенді жылдары = 1993 жылдан |Білімі = [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] |Мамандығы = бейнелеу өнері |Не үшін белгілі = қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның мүшесі |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі; А. Қастеев атындағы медаль; «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 2024 жылдан Семей қаласының Құрметті азаматы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев 1959 жылғы 12 шілдеде [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері Семей қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] [[Санат:Тірі адамдар]] fm7lhq8h6jv08te7sju496gz2zwy42t 3637366 3637365 2026-07-31T16:22:43Z Sagzhan 29953 3637366 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Туған күні = 12.07.1959 |Туған жері = [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Flag|Қазақстан}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = суретші, педагог |Белсенді жылдары = 1993 жылдан |Білімі = [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] |Мамандығы = бейнелеу өнері |Не үшін белгілі = қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның мүшесі |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі; А. Қастеев атындағы медаль; «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 2024 жылдан Семей қаласының Құрметті азаматы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев 1959 жылғы 12 шілдеде [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері Семей қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] [[Санат:Тірі адамдар]] 1p8m4lc78osymoq0joay24oomo7xnmg 3637367 3637366 2026-07-31T16:23:16Z Sagzhan 29953 3637367 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Туған күні = 12.07.1959 |Туған жері = [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Flag|Қазақстан}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = суретші, педагог |Белсенді жылдары = 1993 жылдан |Білімі = [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] |Мамандығы = бейнелеу өнері |Не үшін белгілі = қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның мүшесі |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі; А. Қастеев атындағы медаль; «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 2024 жылдан Семей қаласының Құрметті азаматы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев 1959 жылғы 12 шілдеде [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері Семей қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] [[Санат:Тірі адамдар]] jkkm4fw8rulvdqub4e7wtccptgc753c 3637368 3637367 2026-07-31T16:25:27Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3637368 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12 шілде 1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = кескіндеме, графика, портрет, пейзаж |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} {{Тұлға |Есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |Туған күні = 12.07.1959 |Туған жері = [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Flag|Қазақстан}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = суретші, педагог |Белсенді жылдары = 1993 жылдан |Білімі = [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] |Мамандығы = бейнелеу өнері |Не үшін белгілі = қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның мүшесі |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі; А. Қастеев атындағы медаль; «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = 2024 жылдан Семей қаласының Құрметті азаматы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев 1959 жылғы 12 шілдеде [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері Семей қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] [[Санат:Тірі адамдар]] f8ju1n8a1gib2bgd8b9u6qk57pfckqb 3637369 3637368 2026-07-31T16:25:56Z Sagzhan 29953 3637369 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12 шілде 1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = кескіндеме, графика, портрет, пейзаж |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — қазақстандық суретші, педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев 1959 жылғы 12 шілдеде [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері Семей қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] [[Санат:Тірі адамдар]] dvhz27dj4vslkl5fogt9ppnu9qxwe2r 3637370 3637369 2026-07-31T16:27:32Z Sagzhan 29953 3637370 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12 шілде 1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = [[кескіндеме]], [[графика]], [[портрет]], [[пейзаж]] |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық [[суретші]], педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев [[1959 жыл]]ғы [[12 шілде]]де [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері [[Семей]] қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] [[Санат:Тірі адамдар]] 5ly0bvzxit0x744yd1816mtrzxb79i6 3637371 3637370 2026-07-31T16:28:10Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637371 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12 шілде 1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = [[кескіндеме]], [[графика]], [[портрет]], [[пейзаж]] |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық [[суретші]], педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев [[1959 жыл]]ғы [[12 шілде]]де [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері [[Семей]] қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] [[Санат:Тірі адамдар]] 0zn15aa6rwkcbjz1jfigvg8nhkqfmd4 3637372 3637371 2026-07-31T16:28:24Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Тірі адамдар|Тірі адамдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637372 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12 шілде 1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = [[кескіндеме]], [[графика]], [[портрет]], [[пейзаж]] |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық [[суретші]], педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев [[1959 жыл]]ғы [[12 шілде]]де [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері [[Семей]] қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] kqo8sk66vlhmnoavuqm5d6n9r4l8cwa 3637373 3637372 2026-07-31T16:28:39Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақстан педагогтері|Қазақстан педагогтері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637373 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12 шілде 1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = [[кескіндеме]], [[графика]], [[портрет]], [[пейзаж]] |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық [[суретші]], педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев [[1959 жыл]]ғы [[12 шілде]]де [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері [[Семей]] қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] grzhll54pevxpi0fwsudtlnxtnhqwpj 3637374 3637373 2026-07-31T16:29:11Z Sagzhan 29953 3637374 wikitext text/x-wiki {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12 шілде 1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = [[кескіндеме]], [[графика]], [[портрет]], [[пейзаж]] |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық [[суретші]], педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев [[1959 жыл]]ғы [[12 шілде]]де [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері [[Семей]] қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] h49mqlde3f2098m4c9ed1nodh2i4nk1 3637375 3637374 2026-07-31T16:29:33Z Sagzhan 29953 3637375 wikitext text/x-wiki {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.07.1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = [[кескіндеме]], [[графика]], [[портрет]], [[пейзаж]] |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' (12 шілде 1959 жыл, [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық [[суретші]], педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев [[1959 жыл]]ғы [[12 шілде]]де [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері [[Семей]] қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] sqrupmtgx7nvc8vbc3qolbeavlud2m4 3637376 3637375 2026-07-31T16:29:56Z Sagzhan 29953 3637376 wikitext text/x-wiki {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.07.1959 |туған жері = [[Семей]], Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = [[кескіндеме]], [[графика]], [[портрет]], [[пейзаж]] |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' ([[12 шілде]] [[1959 жыл]], [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық [[суретші]], педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев [[1959 жыл]]ғы [[12 шілде]]де [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері [[Семей]] қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Семейде туғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] jxznkxki1ohlk3545qql65lsbd4um4p 3637523 3637376 2026-07-31T18:56:21Z Kasymov 10777 3637523 wikitext text/x-wiki {{Суретші |есімі = Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев |шынайы есімі = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.07.1959 |туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, Қазақ КСР, КСРО |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |шыққан жері = Қазақстан |азаматтығы = {{KAZ}} |жанры = [[кескіндеме]], [[графика]], [[портрет]], [[пейзаж]] |мектебі = Семей педагогикалық институты (көркемсурет-графика факультеті) |өнер ағымы = реализм |атақты қолөнерлері = «Жұбату», «Ақ бауыр», «Қара. Ақ. Қызыл», «Шабыт» |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = Қазақстанның бейнелеу өнері |ықпалы әсер етті = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі (2021); Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының «Әбілхан Қастеев» төсбелгісі; «Бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; «Шәкәрім» төсбелгісі |атақ-даңқы = Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі; Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі; Семей қаласындағы Қазақстан Суретшілер одағы филиалының төрағасы |сыйлықтары = Ертіс өңірлік бейнелеу өнері байқауының бас жүлдесі (2022) |сайты = |мұрағаты = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі, Абай музей-қорығы |Commons = }} '''Жұбанышев Тілеуғазы Рахимұлы''' ([[12 шілде]] [[1959 жыл]], [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық [[суретші]], педагог, [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі. «Ерен еңбегі үшін» медалінің, А. Қастеев атындағы медальдің және бейнелеу өнері саласындағы бірқатар марапаттардың иегері.<ref name="pushkin">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/en/figures-of-culture-and-art/music/147-na-russkom/figures-of-culture-and-art/painting/khudozhniki.html?start=30 |title=Жуванышев Т. Р. |website=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Тілеуғазы Рахимұлы Жұбанышев [[1959 жыл]]ғы [[12 шілде]]де [[Семей]] қаласында дүниеге келген.<ref name="abayculture">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/press/news/details/531359 |title=Қазақстан Республикасының суретшілер одағының мүшесімен кездесу өтті |publisher=Абай облысының мәдениет басқармасы |access-date=2026-07-31 }}</ref> 1986 жылы [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]ның көркемсурет-графика факультетін тәмамдаған.<ref name="pushkin"/> 1993 жылдан бастап Семей мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бейнелеу өнері кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды. 2023 жылға дейін педагогикалық қызметте болып, суретші-педагог ретінде көптеген жас мамандарды тәрбиеледі.<ref name="pushkin"/><ref name="shakarim">{{cite web |url=https://www.shakarim.university/kk/news/zana-darisxana-qylqalam-iesine-qurmet |title=Жаңа дәрісхана: қылқалам иесіне құрмет |website=Шәкәрім университеті |access-date=2026-07-31 }}</ref> 2017 жылдан бері [[Семей]] қаласының көркемөндірістік шеберханаларын басқарады. Оның бастамасымен жергілікті және республикалық деңгейдегі көптеген пленэрлер ұйымдастырылды. Солардың ішінде «Менің қалам – Семей» қалалық пленэрі (2024) және «Ертісім – еркіндіктің белгісі» өңірлік пленэрі (2024) ерекше аталады.<ref name="artunion">{{cite web |url=https://artunion.kz/structure |title=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының құрылымы |website=Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы |access-date=2026-07-31 }}</ref><ref name="kazpravda">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/v-semee-otkrylas-vystavka-toleugazy-zhubanysheva/ |title=В Семее открылась выставка Толеугазы Жубанышева |website=Казахстанская правда |date=2024-07-17 |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Шығармашылығы == Тілеуғазы Жұбанышев педагогикалық қызметін шығармашылық жұмыстармен қатар алып келеді. Ол көптеген қалалық, облыстық және республикалық көрмелердің қатысушысы. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде өткен көрмелерге қатысып, Семей қаласының бейнелеу өнерін таныстырып келеді.<ref name="pushkin"/> 2005 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Суретшілер одағы]]ның және Қазақстан дизайнерлер одағының мүшесі.<ref name="pushkin"/> == Марапаттары == * 2016 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының А. Қастеев атындағы «Үздік шығармашылығы үшін» медалі; * 2018 — «Қазақстан бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін» медалі; * 2018 — Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналған мерейтойлық медалі; * 2019 — Астана қаласы Суретшілер одағының «Құрмет» төсбелгісі; * 2019 — [[Шәкәрім университеті]]нің «Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 2021 — «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2024 — [[Семей]] қаласының «Құрметті азаматы» атағы.<ref name="abay">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/press/news/details/834601 |title=Семей қаласының Құрметті азаматы атағы берілді |website=Абай облысының әкімдігі |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшелері]] p1581d53g3y2jkgmousj81dc3k0c4k6 0 784300 3637634 3637176 2026-08-01T06:43:54Z 1nter pares 146705 3637634 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} '''Жаманшың''' — [[Ақтөбе облысы]] [[Ырғыз ауданы]] аумағында орналасқан табиғи-геологиялық нысан. Ол шамамен 0,75-1,1 миллион жыл бұрын ірі [[метеорит]]тің [[Жер]]ге құлауы нәтижесінде пайда болған кратер ретінде белгілі. [[Кратер]]дің диаметрі 5–6 км, тереңдігі шамамен 700 метр. == Атауының шығу тарихы == «Жаманшың» атауы халық арасында ежелден қолданылып келеді. Кейбір деректерде ол «Жамантау» деп те аталады. [[Топоним]] құрамындағы «жаман» сөзі [[қазақ]] тілінде «қолайсыз», «тақыр», «өсімдік аз өсетін», «кіші» сияқты мағыналарды білдіреді. Кратер аумағында өсімдіктің сирек өсуі, жер бедерінің ерекше болуы және табиғи жағдайының қолайсыздығы атаудың қалыптасуына негіз болған. == Геологиялық ерекшелігі == 1939 жылы [[геолог|геолог]]тар В.А. Вахрамеев пен А.Л. Яншин Жаманшыңның геологиялық құрылымына алғаш назар аударды. Кейінгі зерттеулер барысында шыны, шлак, пемза тәрізді жыныстар мен ерекше шыны денелер анықталды. 1975 жылы П.В. Флоренский жүргізген зерттеулер Жаманшыңның метеорит құлауынан пайда болған кратер екенін дәлелдеді. Жарылыс температурасы 1500-5000 °C шамасында болған деп есептеледі. == Тектит-иргизиттер == Жаманшыңнан табылған ерекше шыны тәрізді денелер [[ғылым|ғылым]]да тектит-иргизиттер деп аталады. Бұл – [[ТМД|ТМД]] аумағында алғаш анықталған ерекше табиғи түзілімдердің бірі. Олар сыртқы пішіні жағынан тамшы немесе талшық тәрізді болып келеді. == Тарихы == Жаманшың туралы халық арасында көптеген [[аңыз|аңыз]]дар сақталған. [[Ел|Ел]] аузындағы әңгімелер бойынша, жаугершілік кезеңдерде бұл [[өңір|өңір]] паналау орны болған. [[Кеңес|Кеңес]] дәуірінде кратер маңында әскери мақсаттағы [[нысан|нысан]]дар орналасқаны жөнінде де деректер кездеседі. 1991 жылы Жаманшыңға арналған халықаралық ғылыми [[конференция|конференция]] өткізу жоспарланғанымен, [[Кеңес Одағы|Кеңес Одағы]]ның ыдырауына байланысты жүзеге аспады. == Экономикалық маңызы == Жаманшың ғылыми зерттеулер жүргізуге қолайлы бірегей [[геология|геология]]лық нысан болып табылады. Оның: ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамытуға, геологиялық [[туризм|туризм]]ді дамытуға, өңірдің туристік әлеуетін арттыруға, [[экология|экология]]лық білім беруге маңызы зор. == Мәдени мұрасы == Жаманшың – [[Қазақстан|Қазақстан]]дағы сирек кездесетін табиғи мұралардың бірі. Ол Ақтөбе өңірінің табиғи-геологиялық ерекшелігін айқындайтын маңызды нысан саналады. Жергілікті [[музей|музей]] қорында осы өңірден табылған тектит-иргизиттердің коллекциясы сақталған. == Табиғатты қорғау == [[1986|1986]] жылы Жаманшың маңындағы табиғи кешенді қорғау мақсатында [[республика|республика]]лық маңызы бар [[қорық|қорық]]тық аумақ ұйымдастырылды. [[Ғалым|Ғалым]]дар кратер аумағында [[мемлекет|мемлекет]]тік табиғи қорық пен геологиялық музей ашу жөнінде бірнеше рет ұсыныс жасаған. == Туристік әлеуеті == Жаманшың Қазақстандағы геологиялық туризмнің болашағы зор нысандарының бірі болып саналады. Табиғи [[ландшафт|ландшафт]]ы, [[метеорит|метеорит]] кратері және тектиттердің кездесуі бұл жерге отандық және шетелдік ғалымдар мен туристердің қызығушылығын арттырады.<ref>{{кітап|авторы=Ілиясова Р.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Далам тұнған шежіре |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=Зерде||жыл=2007 |томы= |беттері=|барлық беті=232 |сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Жанұзақ Т.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=Өнер||жыл=2011 |томы= |беттері= |барлық беті=496 |сериясы= |isbn=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі=|тақырыбы= Ақтөбе облысының топонимикалық кеңістігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе|орны=||жыл=2007 |томы= |беттері=|барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе облысы]] [[Санат:Ырғыз ауданы]] [[Санат:Қорықтар]] ec9uly3p0f6ec54172iyit2pvj97d96 3637635 3637634 2026-08-01T06:45:01Z 1nter pares 146705 3637635 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} '''Жаманшың''' — [[Ақтөбе облысы]] [[Ырғыз ауданы]] аумағында орналасқан табиғи-геологиялық нысан. Ол шамамен 0,75-1,1 миллион жыл бұрын ірі [[метеорит]]тің [[Жер]]ге құлауы нәтижесінде пайда болған кратер ретінде белгілі. [[Кратер]]дің диаметрі 5–6 км, тереңдігі шамамен 700 метр. == Атауының шығу тарихы == «Жаманшың» атауы халық арасында ежелден қолданылып келеді. Кейбір деректерде ол «Жамантау» деп те аталады. [[Топоним]] құрамындағы «жаман» сөзі [[қазақ]] тілінде «қолайсыз», «тақыр», «өсімдік аз өсетін», «кіші» сияқты мағыналарды білдіреді. Кратер аумағында өсімдіктің сирек өсуі, жер бедерінің ерекше болуы және табиғи жағдайының қолайсыздығы атаудың қалыптасуына негіз болған. == Геологиялық ерекшелігі == 1939 жылы [[геолог]]тар В.А. Вахрамеев пен А.Л. Яншин Жаманшыңның геологиялық құрылымына алғаш назар аударды. Кейінгі зерттеулер барысында шыны, шлак, пемза тәрізді жыныстар мен ерекше шыны денелер анықталды. 1975 жылы П.В. Флоренский жүргізген зерттеулер Жаманшыңның метеорит құлауынан пайда болған кратер екенін дәлелдеді. Жарылыс температурасы 1500-5000 °C шамасында болған деп есептеледі. == Тектит-иргизиттер == Жаманшыңнан табылған ерекше шыны тәрізді денелер [[ғылым]]да тектит-иргизиттер деп аталады. Бұл – [[ТМД]] аумағында алғаш анықталған ерекше табиғи түзілімдердің бірі. Олар сыртқы пішіні жағынан тамшы немесе талшық тәрізді болып келеді. == Тарихы == Жаманшың туралы халық арасында көптеген [[аңыз]]дар сақталған. [[Ел]] аузындағы әңгімелер бойынша, жаугершілік кезеңдерде бұл [[өңір]] паналау орны болған. [[Кеңес]] дәуірінде кратер маңында әскери мақсаттағы [[нысан]]дар орналасқаны жөнінде де деректер кездеседі. 1991 жылы Жаманшыңға арналған халықаралық ғылыми [[конференция]] өткізу жоспарланғанымен, [[Кеңес Одағы]]ның ыдырауына байланысты жүзеге аспады. == Экономикалық маңызы == Жаманшың ғылыми зерттеулер жүргізуге қолайлы бірегей [[геология]]лық нысан болып табылады. Оның: ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамытуға, геологиялық [[туризм]]ді дамытуға, өңірдің туристік әлеуетін арттыруға, [[экология]]лық білім беруге маңызы зор. == Мәдени мұрасы == Жаманшың – [[Қазақстан]]дағы сирек кездесетін табиғи мұралардың бірі. Ол Ақтөбе өңірінің табиғи-геологиялық ерекшелігін айқындайтын маңызды нысан саналады. Жергілікті [[музей]] қорында осы өңірден табылған тектит-иргизиттердің коллекциясы сақталған. == Табиғатты қорғау == 1986 жылы Жаманшың маңындағы табиғи кешенді қорғау мақсатында республикалық маңызы бар [[қорық]]тық аумақ ұйымдастырылды. [[Ғалым|Ғалым]]дар кратер аумағында [[мемлекет|мемлекет]]тік табиғи қорық пен геологиялық музей ашу жөнінде бірнеше рет ұсыныс жасаған. == Туристік әлеуеті == Жаманшың Қазақстандағы геологиялық туризмнің болашағы зор нысандарының бірі болып саналады. Табиғи [[ландшафт|ландшафт]]ы, [[метеорит|метеорит]] кратері және тектиттердің кездесуі бұл жерге отандық және шетелдік ғалымдар мен туристердің қызығушылығын арттырады.<ref>{{кітап|авторы=Ілиясова Р.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Далам тұнған шежіре |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=Зерде||жыл=2007 |томы= |беттері=|барлық беті=232 |сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Жанұзақ Т.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=Өнер||жыл=2011 |томы= |беттері= |барлық беті=496 |сериясы= |isbn=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі=|тақырыбы= Ақтөбе облысының топонимикалық кеңістігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе|орны=||жыл=2007 |томы= |беттері=|барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе облысы]] [[Санат:Ырғыз ауданы]] [[Санат:Қорықтар]] rvva8gvbrf7xcviip7ybo2s5f53np97 3637636 3637635 2026-08-01T06:45:57Z 1nter pares 146705 3637636 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} '''Жаманшың''' — [[Ақтөбе облысы]] [[Ырғыз ауданы]] аумағында орналасқан табиғи-геологиялық нысан. Ол шамамен 0,75-1,1 миллион жыл бұрын ірі [[метеорит]]тің [[Жер]]ге құлауы нәтижесінде пайда болған кратер ретінде белгілі. [[Кратер]]дің диаметрі 5–6 км, тереңдігі шамамен 700 метр. == Атауының шығу тарихы == «Жаманшың» атауы халық арасында ежелден қолданылып келеді. Кейбір деректерде ол «Жамантау» деп те аталады. [[Топоним]] құрамындағы «жаман» сөзі [[қазақ]] тілінде «қолайсыз», «тақыр», «өсімдік аз өсетін», «кіші» сияқты мағыналарды білдіреді. Кратер аумағында өсімдіктің сирек өсуі, жер бедерінің ерекше болуы және табиғи жағдайының қолайсыздығы атаудың қалыптасуына негіз болған. == Геологиялық ерекшелігі == 1939 жылы [[геолог]]тар В.А. Вахрамеев пен А.Л. Яншин Жаманшыңның геологиялық құрылымына алғаш назар аударды. Кейінгі зерттеулер барысында шыны, шлак, пемза тәрізді жыныстар мен ерекше шыны денелер анықталды. 1975 жылы П.В. Флоренский жүргізген зерттеулер Жаманшыңның метеорит құлауынан пайда болған кратер екенін дәлелдеді. Жарылыс температурасы 1500–5000 °C шамасында болған деп есептеледі. == Тектит-иргизиттер == Жаманшыңнан табылған ерекше шыны тәрізді денелер [[ғылым]]да тектит-иргизиттер деп аталады. Бұл – [[ТМД]] аумағында алғаш анықталған ерекше табиғи түзілімдердің бірі. Олар сыртқы пішіні жағынан тамшы немесе талшық тәрізді болып келеді. == Тарихы == Жаманшың туралы халық арасында көптеген [[аңыз]]дар сақталған. [[Ел]] аузындағы әңгімелер бойынша, жаугершілік кезеңдерде бұл [[өңір]] паналау орны болған. Кеңес дәуірінде кратер маңында әскери мақсаттағы [[нысан]]дар орналасқаны жөнінде де деректер кездеседі. 1991 жылы Жаманшыңға арналған халықаралық ғылыми [[конференция]] өткізу жоспарланғанымен, [[Кеңес Одағы]]ның ыдырауына байланысты жүзеге аспады. == Экономикалық маңызы == Жаманшың ғылыми зерттеулер жүргізуге қолайлы бірегей [[геология]]лық нысан болып табылады. Оның: ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамытуға, геологиялық [[туризм]]ді дамытуға, өңірдің туристік әлеуетін арттыруға, [[экология]]лық білім беруге маңызы зор. == Мәдени мұрасы == Жаманшың – [[Қазақстан]]дағы сирек кездесетін табиғи мұралардың бірі. Ол Ақтөбе өңірінің табиғи-геологиялық ерекшелігін айқындайтын маңызды нысан саналады. Жергілікті [[музей]] қорында осы өңірден табылған тектит-иргизиттердің коллекциясы сақталған. == Табиғатты қорғау == 1986 жылы Жаманшың маңындағы табиғи кешенді қорғау мақсатында республикалық маңызы бар [[қорық]]тық аумақ ұйымдастырылды. Ғалымдар кратер аумағында мемлекеттік табиғи қорық пен геологиялық музей ашу жөнінде бірнеше рет ұсыныс жасаған. == Туристік әлеуеті == Жаманшың Қазақстандағы геологиялық туризмнің болашағы зор нысандарының бірі болып саналады. Табиғи [[ландшафт]]ы, [[метеорит]] кратері және тектиттердің кездесуі бұл жерге отандық және шетелдік ғалымдар мен туристердің қызығушылығын арттырады.<ref>{{кітап|авторы=Ілиясова Р.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Далам тұнған шежіре |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=Зерде||жыл=2007 |томы= |беттері=|барлық беті=232 |сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Жанұзақ Т.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=Өнер||жыл=2011 |томы= |беттері= |барлық беті=496 |сериясы= |isbn=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі=|тақырыбы= Ақтөбе облысының топонимикалық кеңістігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе|орны=||жыл=2007 |томы= |беттері=|барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе облысы]] [[Санат:Ырғыз ауданы]] [[Санат:Қорықтар]] k6h8rltcc7gnrnc8ab4l4ydswia8050 3637637 3637636 2026-08-01T06:46:15Z 1nter pares 146705 3637637 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} '''Жаманшың''' — [[Ақтөбе облысы]] [[Ырғыз ауданы]] аумағында орналасқан табиғи-геологиялық нысан. Ол шамамен 0,75-1,1 миллион жыл бұрын ірі [[метеорит]]тің [[Жер]]ге құлауы нәтижесінде пайда болған кратер ретінде белгілі. [[Кратер]]дің диаметрі 5–6 км, тереңдігі шамамен 700 метр. == Атауының шығу тарихы == «Жаманшың» атауы халық арасында ежелден қолданылып келеді. Кейбір деректерде ол «Жамантау» деп те аталады. [[Топоним]] құрамындағы «жаман» сөзі [[қазақ]] тілінде «қолайсыз», «тақыр», «өсімдік аз өсетін», «кіші» сияқты мағыналарды білдіреді. Кратер аумағында өсімдіктің сирек өсуі, жер бедерінің ерекше болуы және табиғи жағдайының қолайсыздығы атаудың қалыптасуына негіз болған. == Геологиялық ерекшелігі == 1939 жылы [[геолог]]тар В.А. Вахрамеев пен А.Л. Яншин Жаманшыңның геологиялық құрылымына алғаш назар аударды. Кейінгі зерттеулер барысында шыны, шлак, пемза тәрізді жыныстар мен ерекше шыны денелер анықталды. 1975 жылы П.В. Флоренский жүргізген зерттеулер Жаманшыңның метеорит құлауынан пайда болған кратер екенін дәлелдеді. Жарылыс температурасы 1500–5000 °C шамасында болған деп есептеледі. == Тектит-иргизиттер == Жаманшыңнан табылған ерекше шыны тәрізді денелер [[ғылым]]да тектит-иргизиттер деп аталады. Бұл – [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] аумағында алғаш анықталған ерекше табиғи түзілімдердің бірі. Олар сыртқы пішіні жағынан тамшы немесе талшық тәрізді болып келеді. == Тарихы == Жаманшың туралы халық арасында көптеген [[аңыз]]дар сақталған. [[Ел]] аузындағы әңгімелер бойынша, жаугершілік кезеңдерде бұл [[өңір]] паналау орны болған. Кеңес дәуірінде кратер маңында әскери мақсаттағы [[нысан]]дар орналасқаны жөнінде де деректер кездеседі. 1991 жылы Жаманшыңға арналған халықаралық ғылыми [[конференция]] өткізу жоспарланғанымен, [[Кеңес Одағы]]ның ыдырауына байланысты жүзеге аспады. == Экономикалық маңызы == Жаманшың ғылыми зерттеулер жүргізуге қолайлы бірегей [[геология]]лық нысан болып табылады. Оның: ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамытуға, геологиялық [[туризм]]ді дамытуға, өңірдің туристік әлеуетін арттыруға, [[экология]]лық білім беруге маңызы зор. == Мәдени мұрасы == Жаманшың – [[Қазақстан]]дағы сирек кездесетін табиғи мұралардың бірі. Ол Ақтөбе өңірінің табиғи-геологиялық ерекшелігін айқындайтын маңызды нысан саналады. Жергілікті [[музей]] қорында осы өңірден табылған тектит-иргизиттердің коллекциясы сақталған. == Табиғатты қорғау == 1986 жылы Жаманшың маңындағы табиғи кешенді қорғау мақсатында республикалық маңызы бар [[қорық]]тық аумақ ұйымдастырылды. Ғалымдар кратер аумағында мемлекеттік табиғи қорық пен геологиялық музей ашу жөнінде бірнеше рет ұсыныс жасаған. == Туристік әлеуеті == Жаманшың Қазақстандағы геологиялық туризмнің болашағы зор нысандарының бірі болып саналады. Табиғи [[ландшафт]]ы, [[метеорит]] кратері және тектиттердің кездесуі бұл жерге отандық және шетелдік ғалымдар мен туристердің қызығушылығын арттырады.<ref>{{кітап|авторы=Ілиясова Р.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Далам тұнған шежіре |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=Зерде||жыл=2007 |томы= |беттері=|барлық беті=232 |сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Жанұзақ Т.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=Өнер||жыл=2011 |томы= |беттері= |барлық беті=496 |сериясы= |isbn=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі=|тақырыбы= Ақтөбе облысының топонимикалық кеңістігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе|орны=||жыл=2007 |томы= |беттері=|барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе облысы]] [[Санат:Ырғыз ауданы]] [[Санат:Қорықтар]] t5m1km875zk5mdsmnocp6bs1zllvj7d 0 784302 3637352 3637177 2026-07-31T16:09:09Z Sagzhan 29953 3637352 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = Ekaterina Furtseva 1960.jpg |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{Flag|КСРО}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = [[КПСС]] |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' (7 желтоқсан 1910 жыл, [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — 24 қазан 1974 жыл, [[Мәскеу]], [[КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева 1910 жылы 7 желтоқсанда Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы [[БКП(б)]] қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == 1956 жылы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. 1957 жылға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] rd4gmim2h5w7ivjwmy29m0s6p9csn0c 3637353 3637352 2026-07-31T16:09:29Z Sagzhan 29953 3637353 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = Ekaterina Furtseva 1960.jpg |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = [[КПСС]] |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' (7 желтоқсан 1910 жыл, [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — 24 қазан 1974 жыл, [[Мәскеу]], [[КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева 1910 жылы 7 желтоқсанда Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы [[БКП(б)]] қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == 1956 жылы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. 1957 жылға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] jeaqujp2wbm88qad5ql1za7d3ovdh59 3637354 3637353 2026-07-31T16:10:07Z Sagzhan 29953 3637354 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = Ekaterina Furtseva 1960.jpg |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = [[КПСС]] |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' (7 желтоқсан 1910 жыл, [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — 24 қазан 1974 жыл, [[Мәскеу]], [[КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева 1910 жылы 7 желтоқсанда Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы [[БКП(б)]] қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == 1956 жылы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. 1957 жылға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] b0up4h3n4tdjdm107chgsmoa6qbikia 3637355 3637354 2026-07-31T16:10:46Z Sagzhan 29953 3637355 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = [[КПСС]] |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' (7 желтоқсан 1910 жыл, [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — 24 қазан 1974 жыл, [[Мәскеу]], [[КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева 1910 жылы 7 желтоқсанда Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы [[БКП(б)]] қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == 1956 жылы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. 1957 жылға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] ntib5eiaqfd5m8a7juqqoai19rw33u6 3637356 3637355 2026-07-31T16:11:52Z Sagzhan 29953 3637356 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = [[КПСС]] |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — []24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева 1910 жылы 7 желтоқсанда Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы [[БКП(б)]] қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == 1956 жылы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. 1957 жылға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] l3pqcyqch9i42cg269hsehd8nnyelep 3637357 3637356 2026-07-31T16:13:16Z Sagzhan 29953 3637357 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы [[БКП(б)]] қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == 1956 жылы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. 1957 жылға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] gd5ngyy0qd779bpqncb7npuzsd58b24 3637358 3637357 2026-07-31T16:14:01Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3637358 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы БКП(б) қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == 1956 жылы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. 1957 жылға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] ms8tzgfv3wr1axv77ecj5hntag9qn2a 3637359 3637358 2026-07-31T16:14:37Z Sagzhan 29953 /* Саяси қызметі */ 3637359 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы БКП(б) қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == [[1956 жыл]]ы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. [[1957 жыл]]ға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] 6m1gsroupps4vqtk78xifguwe8x9ec5 3637360 3637359 2026-07-31T16:14:57Z Sagzhan 29953 /* Мәдениет саласындағы қызметі */ 3637360 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы БКП(б) қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == [[1956 жыл]]ы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. [[1957 жыл]]ға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева 1974 жылғы 24 қазанда Мәскеуде қайтыс болды. Ол [[Новодевичье зираты]]на жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] e9d3h8rqgbjkiv1vkf6aw8iia5nyir5 3637361 3637360 2026-07-31T16:15:42Z Sagzhan 29953 /* Қайтыс болуы */ 3637361 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы БКП(б) қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == [[1956 жыл]]ы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. [[1957 жыл]]ға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева [[1974 жыл]]ғы [[24 қазан]]да [[Мәскеу]]де қайтыс болды. Ол Новодевичье зиратына жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] 15s6q2snnnz1esab1832pveomqkdbpz 3637362 3637361 2026-07-31T16:16:28Z Sagzhan 29953 3637362 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы БКП(б) қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == [[1956 жыл]]ы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. [[1957 жыл]]ға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева [[1974 жыл]]ғы [[24 қазан]]да [[Мәскеу]]де қайтыс болды. Ол Новодевичье зиратына жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] 473gfpqboiwncafiy189194vtfsdrfo 3637363 3637362 2026-07-31T16:19:16Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Зинаида Георгиевна Фурцева]] бетін [[Екатерина Алексеевна Фурцева]] бетіне жылжытты 3637362 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Сурет = |Сурет атауы = Екатерина Фурцева |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы БКП(б) қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == [[1956 жыл]]ы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. [[1957 жыл]]ға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева [[1974 жыл]]ғы [[24 қазан]]да [[Мәскеу]]де қайтыс болды. Ол Новодевичье зиратына жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] 473gfpqboiwncafiy189194vtfsdrfo 3637541 3637363 2026-07-31T19:16:52Z Kasymov 10777 3637541 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы БКП(б) қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == [[1956 жыл]]ы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. [[1957 жыл]]ға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева [[1974 жыл]]ғы [[24 қазан]]да [[Мәскеу]]де қайтыс болды. Ол Новодевичье зиратына жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] 12xp5k9ccxojoxdmc4c1q3y9l3wn9cn 3637542 3637541 2026-07-31T19:17:14Z Kasymov 10777 /* Сыртқы сілтемелер */ 3637542 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Екатерина Алексеевна Фурцева |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = 7.12.1910 |Туған жері = [[Вышний Волочёк]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 24 қазан 1974 |Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = орыс |Мансабы = мемлекеттік және партия қайраткері |Білімі = [[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Мамандығы = химик-технолог |Партиясы = КПСС |Жұбайы = Николай Павлович Фирюбин |Балалары = Светлана Николаевна Фирюбина |Марапаттары = [[Ленин ордені]], басқа мемлекеттік марапаттар |Не үшін белгілі = КСРО мәдениет министрі (1960–1974) }} '''Екатерина Алексеевна Фурцева''' ([[7 желтоқсан]] [[1910 жыл]], [[Вышний Волочёк]], [[Ресей империясы]] — [[24 қазан]] [[1974 жыл]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы, [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] (1960–1974). Ол Кеңес Одағындағы ең жоғары саяси қызмет атқарған әйелдердің бірі болды.<ref name="TASS">{{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/furceva-ekaterina-alekseevna |title=Фурцева Екатерина Алексеевна |publisher=ТАСС |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Өмірбаяны == Екатерина Фурцева [[1910 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Вышний Волочёк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қаза тапқаннан кейін оны анасы тәрбиеледі. Жастайынан еңбекке араласып, тоқыма фабрикасында жұмыс істеді және комсомол қозғалысына қатысты.<ref name="TASS"/> 1930 жылы БКП(б) қатарына қабылданды. Мәскеуге келгеннен кейін партиялық қызмет атқарып, біртіндеп басшылық қызметтерге көтерілді. 1950–1954 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1954–1957 жылдары Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.<ref name="SIE">{{cite web |url=https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2124915-furceva/ |title=Фурцева |publisher=Советская историческая энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> == Саяси қызметі == [[1956 жыл]]ы Екатерина Фурцева [[КПСС Орталық Комитеті]]нің хатшысы болып сайланды. [[1957 жыл]]ға дейін партияның жоғары басшылық органы — КПСС Орталық Комитеті Президиумының мүшесі болды.<ref name="TASS"/> 1960 жылы ол [[КСРО мәдениет министрлігі|КСРО мәдениет министрі]] қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 1974 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды.<ref name="TASS"/> == Мәдениет саласындағы қызметі == Екатерина Фурцева КСРО мәдениет саясатына елеулі ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның министрлігі кезеңінде театрлар, музейлер, концерттік ұйымдар мен мәдени мекемелердің жұмысына мемлекеттік қолдау көрсетілді.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ministerstvo-kul-tury-sssr-fd7dd6 |title=Министерство культуры СССР |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31 }}</ref> Оның басшылығы кезінде мәдениет саласындағы ірі жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар Фурцева кеңестік идеологиялық талаптарға сай мәдени саясат жүргізген мемлекеттік басшылардың бірі ретінде танылды.<ref name="BRE"/> == Отбасы == Екатерина Фурцева екі рет некеде болған. Екінші күйеуі — кеңестік дипломат Николай Павлович Фирюбин. Олардың Светлана атты қызы болды. == Қайтыс болуы == Екатерина Фурцева [[1974 жыл]]ғы [[24 қазан]]да [[Мәскеу]]де қайтыс болды. Ол Новодевичье зиратына жерленген.<ref name="TASS"/> == Марапаттары == * [[Ленин ордені]]; * басқа да КСРО мемлекеттік ордендері мен медальдары. == Естелік == Екатерина Фурцеваның есімі кеңестік мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Ол КСРО тарихындағы мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейіне жеткен алғашқы әйелдердің бірі ретінде бағаланады.<ref name="TASS"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commonscat|Ekaterina Furtseva}} [[Санат:КПСС мүшелері]] [[Санат:КПСС ОК хатшылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО мәдениет министрлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратына жерленгендер]] olsrgzf5zv07fds120g2ru4i31mfxa1 0 784319 3637285 3637215 2026-07-31T12:34:13Z Marksscheider 183882 3637285 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Иерарх |жүгіну = Оның Қасиеттілігі Папа |есімі = II Иоанн Павел |шынайы есімі = {{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}} |туған кездегі есімі = Кароль Юзеф Войтыла |туған кездегі шынайы есімі = Karol Józef Wojtyła |сурет = ADAMELLO - PAPA - Giovanni Paolo II - panoramio (cropped).jpg |ені = 240 |сурет анықтамасы = II Иоанн Павел 1988 жылы |титул = [[Папалық|Рим папасы]] |реті = 264 |ту = Emblem of the Papacy SE.svg |шіркеуі = [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] |қауым = |таңдалуы = 16 қазан 1978 |интронизация = 22 қазан 1978 |басқара бастады = 16 қазан 1978 |басқаруын аяқтады = 2 сәуір 2005 |басқару кезеңі = |ізашары = [[I Иоанн Павел]] |ізбасары = [[XVI Бенедикт]] |биліктен бас тартуы = |комментарий = |титул_2 = [[Краков архиепархиясы|Краков архиепископы]] |реті_2 = |ту_2 = POL Kraków COA.svg |шіркеуі_2 = |қауым_2 = |таңдалуы_2 = |интронизация_2 = |басқара бастады_2 = 13 қаңтар 1964 |басқаруын аяқтады_2 = 16 қазан 1978 |басқару кезеңі_2 = |ізашары_2 = Адам Стефан Сапега<br>Евгениуш Базяк <small>(апостолдық администратор ретінде)</small> |ізбасары_2 = Франтишек Махарский |титул_3 = |реті_3 = |ту_3 = |шіркеуі_3 = |қауым_3 = |таңдалуы_3 = |интронизация_3 = |басқара бастады_3 = |басқаруын аяқтады_3 = |басқару кезеңі_3 = |ізашары_3 = |ізбасары_3 = |туған күні = 18.05.1920 |туған жері = Вадовице, Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] |қайтыс болған күні = 02.04.2005 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ватикан|Ватиканда}} |жерленді = [[Әулие Петер базиликасы]] |әулеті = |әкесі = |анасы = |білімі = [[Ягеллон университеті]]<br>[[Әулие Фома Аквинский папалық университеті]] |ғылыми дәрежесі = [[Богословие докторы]] |монахтықты қабылдауы = |атақ = |хиротония = 28 қыркүйек 1958 |кардинал = 26 маусым 1967 |жұбайы = |балалары = |заңдастырылған = 27 сәуір 2014 |қатары = [[Әулие]] |әулиелік қатары = |еске алу күні = |құрметі = |жебеуші = |қолтаңбасы = Signature of John Paul II.svg |қолтаңба ені = 200px |монограмма = |елтаңба = Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg |елтаңба ен = 200px |марапаттары = {{Қатар |{{Мәсіх жоғарғы ордені}} |{{Алтын өкшелік ордені}} |{{Шынжырлы IX Пий орденінің үлкен кресті}} }} {{Қатар |{{Әулие Ұлы Григорий орденінің үлкен кресті}} |{{Әулие Сильвестр орденінің үлкен кресті}} |{{Иерусалимдік Құдай Киелі табыты орденінің шынжыры}} }} {{Қатар |{{Бостандық ордені (Косово)}} |{{Алтын Олимпиадалық орден}} |{{Азаттық президенттік үздік медалі}} }} {{Қатар |[[Сурет:WWIRib.gif|60px|link=:pl:Komandoria Missio Reconciliationis]] |{{Күлімсіреу ордені}} }} |ортаққор = Ioannes Paulus II }} Әулие<ref>{{Cite web |url=http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g |title=Иоанн XXIII и Иоанн Павел II будут причислены к лику святых 27 апреля 2014 г. |access-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004061540/http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g/ |archive-date=2013-10-04 |url-status=dead }}</ref> '''II Иоанн Павел''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}, {{lang-it|Giovanni Paolo II}}; туған есімі — '''Кароль Юзеф Войтыла''', {{lang-pl|{{Audio|Pl-Karol Józef Wojtyła.ogg|Karol Józef Wojtyła}}}}; [[18 мамыр]] [[1920 жыл]], [[Вадовице]], Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] — [[2 сәуір]] [[2005 жыл]], [[Ватикан]]) — [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]]нің [[Епископ|епископы]], 1978 жылдың 16 қазанынан 2005 жылдың 2 сәуіріне дейін [[Папалық|Рим папасы]]. 2011 жылдың 1 мамырында Рим папасы [[XVI Бенедикт]] оны [[Беатификация|әулиелер қатарына қоспас бұрын беатификациялады]]. 2014 жылдың 27 сәуірінде папа [[Франциск (рим папасы)|Франциск]] және онымен бірге қызмет еткен [[Демалыстағы Рим папасы|демалыстағы Рим папасы]] XVI Бенедикт оны [[Канонизация|канонизациялады]] (әулие ретінде жариялады). 1978 жылы II Иоанн Павел соңғы 455 жылда сайланған [[Италиялықтар|итальян текті]] емес тұңғыш Рим папасы (1523 жылы папа болған [[VI Адриан]] [[Голландтар|нидерландылық]] еді) әрі славян текті алғашқы понтифик атанды. Дегенмен, II Иоанн Павел [[Славяндар|славян текті]] екінші папа болған деген де болжам бар: бұл гипотеза бойынша, алғашқы славян текті папа — [[V Сикст]] болуы мүмкін (оның әкесі Сречко Перич Биеладан (қазіргі [[Черногория]]) шыққан).<ref name=":0">[http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ 27 апреля 2014 года состоится канонизация Иоанна XXIII и Иоанна Павла II] {{Wayback|url=http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ |date=20131004235350 }} // Информационная служба «Папа Римский Франциск», 30.09.2013.</ref> Понтификат ұзақтығы жағынан ол тек [[IX Пий]]ге ғана жол береді. II Иоанн Павелдің ізбасары болып [[XVI Бенедикт]] есімін алған неміс кардиналы Йозеф Ратцингер сайланды. == Өмірбаяны == === Алғашқы жылдары === Кароль Юзеф Войтила [[Польша]]ның [[Вадовице]] қаласында дүниеге келді. Ол этникалық [[Поляктар|поляк]] — Кароль Войтила (1879–1941) мен тегі [[Литвалықтар|литвалық]] Эмилия Качоровскаяның (1884–1929) отбасындағы үш баланың кенжесі еді. Мектеп мұғалімі болып жұмыс істеген Эмилия 1929 жылы жүрек талмасы мен бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Бұл кезде жас Кароль небәрі сегіз жаста болатын. Оның үлкен әпкесі Ольга ол дүниеге келме бұрын шетінеп кеткен, алайда Кароль өзінен 13 жас үлкен ағасы Эдмундпен (үй ішіндегі лақап аты — Мундек) өте жақын өсті. Эдмундтың дәрігерлік қызметі соңында оның [[қызамық]] (скарлатина) ауруын жұқтырып, көз жұмуына әкеп соқтырды. Бұл қаза жас Карольдің жанына қатты батты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}} [[Санат:Рим папалары]] hdgc4kjuwwfgcg0r9nbnmd8qvetf6jj 3637296 3637285 2026-07-31T13:49:47Z Marksscheider 183882 3637296 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Иерарх |жүгіну = Оның Қасиеттілігі Папа |есімі = II Иоанн Павел |шынайы есімі = {{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}} |туған кездегі есімі = Кароль Юзеф Войтыла |туған кездегі шынайы есімі = Karol Józef Wojtyła |сурет = ADAMELLO - PAPA - Giovanni Paolo II - panoramio (cropped).jpg |ені = 240 |сурет анықтамасы = II Иоанн Павел 1988 жылы |титул = [[Папалық|Рим папасы]] |реті = 264 |ту = Emblem of the Papacy SE.svg |шіркеуі = [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] |қауым = |таңдалуы = 16 қазан 1978 |интронизация = 22 қазан 1978 |басқара бастады = 16 қазан 1978 |басқаруын аяқтады = 2 сәуір 2005 |басқару кезеңі = |ізашары = [[I Иоанн Павел]] |ізбасары = [[XVI Бенедикт]] |биліктен бас тартуы = |комментарий = |титул_2 = [[Краков архиепархиясы|Краков архиепископы]] |реті_2 = |ту_2 = POL Kraków COA.svg |шіркеуі_2 = |қауым_2 = |таңдалуы_2 = |интронизация_2 = |басқара бастады_2 = 13 қаңтар 1964 |басқаруын аяқтады_2 = 16 қазан 1978 |басқару кезеңі_2 = |ізашары_2 = Адам Стефан Сапега<br>Евгениуш Базяк <small>(апостолдық администратор ретінде)</small> |ізбасары_2 = Франтишек Махарский |титул_3 = |реті_3 = |ту_3 = |шіркеуі_3 = |қауым_3 = |таңдалуы_3 = |интронизация_3 = |басқара бастады_3 = |басқаруын аяқтады_3 = |басқару кезеңі_3 = |ізашары_3 = |ізбасары_3 = |туған күні = 18.05.1920 |туған жері = Вадовице, Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] |қайтыс болған күні = 02.04.2005 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ватикан|Ватиканда}} |жерленді = [[Әулие Петер базиликасы]] |әулеті = |әкесі = |анасы = |білімі = [[Ягеллон университеті]]<br>[[Әулие Фома Аквинский папалық университеті]] |ғылыми дәрежесі = [[Богословие докторы]] |монахтықты қабылдауы = |атақ = |хиротония = 28 қыркүйек 1958 |кардинал = 26 маусым 1967 |жұбайы = |балалары = |заңдастырылған = 27 сәуір 2014 |қатары = [[Әулие]] |әулиелік қатары = |еске алу күні = |құрметі = |жебеуші = |қолтаңбасы = Signature of John Paul II.svg |қолтаңба ені = 200px |монограмма = |елтаңба = Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg |елтаңба ен = 200px |марапаттары = {{Қатар |{{Мәсіх жоғарғы ордені}} |{{Алтын өкшелік ордені}} |{{Шынжырлы IX Пий орденінің үлкен кресті}} }} {{Қатар |{{Әулие Ұлы Григорий орденінің үлкен кресті}} |{{Әулие Сильвестр орденінің үлкен кресті}} |{{Иерусалимдік Құдай Киелі табыты орденінің шынжыры}} }} {{Қатар |{{Бостандық ордені (Косово)}} |{{Алтын Олимпиадалық орден}} |{{Азаттық президенттік үздік медалі}} }} {{Қатар |[[Сурет:WWIRib.gif|60px|link=:pl:Komandoria Missio Reconciliationis]] |{{Күлімсіреу ордені}} }} |ортаққор = Ioannes Paulus II }} Әулие<ref>{{Cite web |url=http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g |title=Иоанн XXIII и Иоанн Павел II будут причислены к лику святых 27 апреля 2014 г. |access-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004061540/http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g/ |archive-date=2013-10-04 |url-status=dead }}</ref> '''II Иоанн Павел''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}, {{lang-it|Giovanni Paolo II}}; туған есімі — '''Кароль Юзеф Войтыла''', {{lang-pl|{{Audio|Pl-Karol Józef Wojtyła.ogg|Karol Józef Wojtyła}}}}; [[18 мамыр]] [[1920 жыл]], [[Вадовице]], Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] — [[2 сәуір]] [[2005 жыл]], [[Ватикан]]) — [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]]нің [[Епископ|епископы]], 1978 жылдың 16 қазанынан 2005 жылдың 2 сәуіріне дейін [[Папалық|Рим папасы]]. 2011 жылдың 1 мамырында Рим папасы [[XVI Бенедикт]] оны [[Беатификация|әулиелер қатарына қоспас бұрын беатификациялады]]. 2014 жылдың 27 сәуірінде папа [[Франциск (рим папасы)|Франциск]] және онымен бірге қызмет еткен [[Демалыстағы Рим папасы|демалыстағы Рим папасы]] XVI Бенедикт оны [[Канонизация|канонизациялады]] (әулие ретінде жариялады). 1978 жылы II Иоанн Павел соңғы 455 жылда сайланған [[Италиялықтар|итальян текті]] емес тұңғыш Рим папасы (1523 жылы папа болған [[VI Адриан]] [[Голландтар|нидерландылық]] еді) әрі славян текті алғашқы понтифик атанды. Дегенмен, II Иоанн Павел [[Славяндар|славян текті]] екінші папа болған деген де болжам бар: бұл гипотеза бойынша, алғашқы славян текті папа — [[V Сикст]] болуы мүмкін (оның әкесі Сречко Перич Биеладан (қазіргі [[Черногория]]) шыққан).<ref name=":0">[http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ 27 апреля 2014 года состоится канонизация Иоанна XXIII и Иоанна Павла II] {{Wayback|url=http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ |date=20131004235350 }} // Информационная служба «Папа Римский Франциск», 30.09.2013.</ref> Понтификат ұзақтығы жағынан ол тек [[IX Пий]]ге ғана жол береді. II Иоанн Павелдің ізбасары болып [[XVI Бенедикт]] есімін алған неміс кардиналы Йозеф Ратцингер сайланды. == Өмірбаяны == === Алғашқы жылдары === Кароль Юзеф Войтыла [[Польша]]ның [[Вадовице]] қаласында дүниеге келді. Ол этникалық [[Поляктар|поляк]] — Кароль Войтыла (1879–1941) мен тегі [[Литвалықтар|литвалық]] Эмилия Качоровскаяның (1884–1929) отбасындағы үш баланың кенжесі еді. Мектеп мұғалімі болып жұмыс істеген Эмилия 1929 жылы жүрек талмасы мен бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Бұл кезде жас Кароль небәрі сегіз жаста болатын. Оның үлкен әпкесі Ольга ол дүниеге келме бұрын шетінеп кеткен, алайда Кароль өзінен 13 жас үлкен ағасы Эдмундпен (үй ішіндегі лақап аты — Мундек) өте жақын өсті. Эдмундтың дәрігерлік қызметі соңында оның [[қызамық]] (скарлатина) ауруын жұқтырып, көз жұмуына әкеп соқтырды. Бұл қаза жас Карольдің жанына қатты батты. Сәби кезінде дүниеге келгеннен кейін бір ай өткен соң шоқыну рәсімінен өткен Войтыла тоғыз жасында алғаш рет қасиетті нан ауыз тиді (Тәбәрік алды), ал он сегіз жасында діни сенімді бекіту рәсімінен (конфирмация) өтті.<ref>{{cite web |title=St. Pope John Paul II |url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=6996 |website=Saints & Angels |publisher=Catholic Online |access-date=11 November 2020}}</ref> Бала кезінде Войтила спортқа жақын болып, көбінесе [[футбол]]да [[қақпашы]] қызметін атқарды. Балалық шағында ол Вадовице қаласының ауқымды [[Еврейлер|еврей]] қауымдастығымен тығыз қарым-қатынаста болды.<ref>{{cite news | url = https://www.vatican.va/jubilee_2000/magazine/documents/ju_mag_01111997_p-46_en.html | title = The Jewish "Roots" of Karol Wojtyła | access-date = 3 July 2013 | last = Svidercoschi | first = Gian Franco | publisher = Vatican.va}}</ref> Мектеп оқушылары арасындағы футбол ойындары жиі еврейлер мен католиктер командалары болып ұйымдастырылатын және Войтила көбінесе еврейлердің командасында ойнайтын. 2005 жылы ол былай деп еске алды: «Вадовицедегі бастауыш сыныптағы сыныптастарымның кем дегенде үштен бірі еврейлер болғанын есіме аламын. Орта мектепте олардың саны азырақ еді. Олардың кейбіреулерімен өте жақын дос болдым. Олардың кейбірінен мені ерекше таңғалдырған нәрсе — олардың нағыз поляк патриотизмі еді».{{sfn|Pope John Paul II|2005|p=99}} Бұл кезеңде жас Каролдың қыз баламен алғашқы шынайы қарым-қатынасы басталды. Ол «көздері таңғажайып, шашы қарақаттай қара, сымбатты да тамаша актриса» деп сипатталған еврей сұлуы Гинка Бир есімді қызбен жақындаса түсті.{{sfn|Stourton|2006|p=32}} 1938 жылдың орта шенінде Войтыла мен әкесі Вадовицеден кетіп, [[Краков]] қаласына қоныс аударды, сол жерде Ягеллон университетіне оқуға түсті. [[Филология]] және түрлі тілдер сияқты пәндерді оқумен қатар, ол ерікті кітапханашы болып жұмыс істеді және Академиялық легиондағы міндетті әскери дайындыққа қатысуға тиіс болса да, қару атудан үзілді-келді бас тартты. Ол әртүрлі театр трупаларында өнер көрсетіп, драматург ретінде де еңбек етті. Бұл уақытта оның тіл үйренуге деген таланты қайнап шығып, поляк, латын, итальян, ағылшын, испан, португал, француз, неміс, люксембург, голланд, украин, серб-хорват, чех, словак және эсперанто сияқты 15 тілді меңгерді.<ref>{{cite book |last=Grosjean |first=François |title=Life With Two Languages |url=https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros |url-access=registration |access-date=6 July 2013 |year=1982 |publisher=Harvard University Press |location=United States |isbn=978-0-674-53092-8 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros/page/286 286]}}</ref> Олардың тоғызын кейін рим папасы ретінде қызмет еткен жылдары кеңінен қолданды. 1939 жылы Польшаға басып кіргеннен кейін, [[нацистік Германия]]ның оккупациялық күштері университетті жауып тастады. Еңбекке жарамды ер адамдар жұмыс істеуге міндеттелді, сондықтан 1940–1944 жылдары Войтыла Германияға жер аударылудан қашу үшін мейрамханада курьер, әктас карьерінде қара жұмысшы және «Солvay» химия зауытында түрлі жұмыстар атқарды. 1940 жылдың ақпанында ол Ян Тырановскиймен кездесіп, ол Войтыланы кармелиттердің руханиятымен және «Тірі тәсбих» жастар топтарымен таныстырды.<ref>Weigel, George. Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II (p. 44). HarperCollins. Kindle Edition.</ref> Сол жылы ол екі үлкен жазатайым оқиғаға ұшырады: трамвай қағып кетіп, бас сүйегі сынып жарақат алды, ал карьерде жүк көлігі соғып кетіп, салдарынан бір иығы екіншісінен биік болып қалды және мәңгілік бүкірлік пайда болды.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2005/apr/01/catholicism.religion3 The Guardian, "History of the Pope's health problems", 1 April 2005]. Retrieved 26 March 2015.</ref> Бұрынғы [[Аустрия-Мажарстан]] кіші офицері және кейін Польша армиясының офицері болған әкесі 1941 жылы жүрек талмасынан қайтыс болып,<ref>{{cite web |url= http://www.catholic.org/pope/jp2/genealogy.php |title=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |publisher=Catholic Online |year=2012 |quote=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |access-date=3 February 2012}}</ref> жас Войтыланы жетім қалдырды және отбасынан тірі қалған жалғыз мүше етті.{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Өмірінің бұл кезеңдерін еске ала отырып, арада 40 жылға жуық уақыт өткен соң ол былай деді: «Мен анамның қайтыс болған кезінде қасында болмадым, ағамның өлген кезінде қасында болмадым, әкемнің де соңғы сағатында қасында болмадым. Жиырма жасымда мен өзім жақсы көрген жақындарымның бәрінен айырылып үлгерген едім».{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол діни қызметкер (парыз) болу туралы байыппен ойлана бастады. 1942 жылдың қазан айында, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жалғасып жатқан кезде, ол епископ сарайының есігін қағып, діни оқуға түскісі келетінін айтты. Көп ұзамай ол Краков архиепископы, болашақ кардинал Адам Стефан Сапега басқаратын жасырын подполье семинариясында сабақ ала бастады.<ref>{{Cite book |title=Social memory and history: anthropological perspectives |date=2002 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-0177-7 |editor-last=Climo |editor-first=Jacob |location=Walnut Creek, CA |pages=280 |editor-last2=Cattell |editor-first2=Maria G.}}</ref> 1944 жылдың 29 ақпанында Войтыланы неміс жүк көлігі қағып кетті. Неміс [[Вермахт]] офицерлері оған көмек көрсетіп, ауруханаға жіберді. Ол жерде мидың қатты шайқалуы мен иық жарақатынан айығу үшін екі апта өткізді. Бұл оқиға мен оның аман қалуы өз жолының (діни қызметтің) дұрыстығының айғағы сияқты көрінді. 1944 жылдың 6 тамызында, «Қара жексенбі» деген атпен белгілі күні,{sfn|Weigel|2001b|p=71}} [[Гестапо]] көтеріліске тосқауыл қою үшін Краковтағы жас жігіттерді жаппай ұстай бастады (бұл Жақында болған Варшава көтерілісіне ұқсас еді).{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001b|pp=71–21}} Неміс әскерлері жоғары жақта іздеу жүргізіп жатқанда, Войтыла Тынецкая көшесі, 10 үйдегі көкесінің подвалына тығылып аман қалды. Сол күні 8000-нан астам ер адам мен балалар қолға түсті, ал Войтыла немістер кеткенше архиепископтың резиденциясына қашып құтылды.{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} 1945 жылдың 17 қаңтарына қараған түні немістер қаладан қашып, студенттер қираған семинарияны қайтадан өз қолдарына алды. Войтыла мен тағы бір семинарист дәретханалардағы қатып қалған нәжіс үйінділерін тазарту жұмысына ерікті түрде кірісті.{{sfn|Weigel|2001b|p=75}} Сондай-ақ Войтыла Ченстоховадағы нацистік еңбек лагерінен қашып шыққан Эдит Цирер атты 14 жастағы еврей босқын қызға көмектесті. Эдит теміржол платформасында құлап қалғандықтан, Войтила оны пойызға көтеріп апарып, Краковқа дейінгі сапар бойы қасында болды. Кейін ол Эдиттің өмірін сол күні сақтап қалғанын айтып, Войтилаға алғысын білдірді. «Бнай Брит» (B'nai B'rith) ұйымы мен басқа да ресми тұлғалар Войтиланың басқа да көптеген поляк еврейлерін нацистерден қорғауға көмектескенін мәлімдеді. Польшаны нацистік оккупациялау кезінде бір еврей отбасы өздерінің Стенли Бергер есімді ұлын басқа сенімдегі поляк отбасына тығып қоюға жібереді. Бергердің өз ата-анасы [[Холокост]] кезінде қаза табады, ал соғыстан кейін оның жаңа христиан отбасылы ата-анасы Карол Войтыладан балаға шоқыну рәсімін жасауды өтінеді. Войтыла бұдан бас тартып, баланы католик ретінде емес, туған ата-анасы мен ұлтының еврей сенімімен тәрбиелеу керектігін айтты.<ref>{{cite news |url=http://ekai.pl/wydarzenia/x9122/jan-pawel-ii-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata/ |title=Jan Paweł II Sprawiedliwym wśród Narodów Świata? |language=pl |trans-title=John Paul II Righteous Among the Nations? |publisher=Ekai.pl |date=5 April 2005 |access-date=22 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222053631/http://ekai.pl/wydarzenia/x9122/jan-pawel-ii-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata/ |archive-date=22 December 2014}}</ref> Ол Бергердің Польшадан кетіп, Америка Құрама Штаттарындағы еврей туыстарының қолында тәрбиеленуі үшін қолдан келгеннің бәрін жасады. 2005 жылдың сәуірінде, II Иоанн Павел қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Израиль үкіметі II Иоанн Павел мұрасын ұлықтау үшін арнайы комиссия құрды. Италия еврей қауымының басшысы Эммануэле Пачифиси ұсынған марапаттардың бірі — «Халықтар арасындағы әділдер» (Righteous Among the Nations) медалі болды.<ref>{{cite web |url=http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat,m7r7s |title=Papież otrzyma honorowy tytuł "Sprawiedliwy wśród Narodów Świata"? |language=pl |trans-title=The Pope will receive the honorary title of "Righteous Among the Nations"? |publisher=Onet.pl |date=4 April 2005 |access-date=22 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023061706/http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat%2Cm7r7s |archive-date=23 October 2014}}</ref> Войтиланың соңғы кітабы — «Жады және бірегейлік» (Memory and Identity) еңбегінде ол поляк теологы әрі философы Константин Михальскийдің сөздерін келтіре отырып, нацистік режимнің 12 жылдық кезеңін «аңдық қатыгездік» деп сипаттады.<ref>{{cite book |title=Między Heroizmem a Beatialstwem |trans-title=Between Heroism and Bestiality |publisher=Częstochowa |year=1984}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}} [[Санат:Рим папалары]] nqqn5oxhd568pglwd5poyd0rydft8cs 3637727 3637296 2026-08-01T10:23:16Z Marksscheider 183882 3637727 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Иерарх |жүгіну = Оның Қасиеттілігі Папа |есімі = II Иоанн Павел |шынайы есімі = {{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}} |туған кездегі есімі = Кароль Юзеф Войтыла |туған кездегі шынайы есімі = Karol Józef Wojtyła |сурет = ADAMELLO - PAPA - Giovanni Paolo II - panoramio (cropped).jpg |ені = 240 |сурет анықтамасы = II Иоанн Павел 1988 жылы |титул = [[Папалық|Рим папасы]] |реті = 264 |ту = Emblem of the Papacy SE.svg |шіркеуі = [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] |қауым = |таңдалуы = 16 қазан 1978 |интронизация = 22 қазан 1978 |басқара бастады = 16 қазан 1978 |басқаруын аяқтады = 2 сәуір 2005 |басқару кезеңі = |ізашары = [[I Иоанн Павел]] |ізбасары = [[XVI Бенедикт]] |биліктен бас тартуы = |комментарий = |титул_2 = [[Краков архиепархиясы|Краков архиепископы]] |реті_2 = |ту_2 = POL Kraków COA.svg |шіркеуі_2 = |қауым_2 = |таңдалуы_2 = |интронизация_2 = |басқара бастады_2 = 13 қаңтар 1964 |басқаруын аяқтады_2 = 16 қазан 1978 |басқару кезеңі_2 = |ізашары_2 = Адам Стефан Сапега<br>Евгениуш Базяк <small>(апостолдық администратор ретінде)</small> |ізбасары_2 = Франтишек Махарский |титул_3 = |реті_3 = |ту_3 = |шіркеуі_3 = |қауым_3 = |таңдалуы_3 = |интронизация_3 = |басқара бастады_3 = |басқаруын аяқтады_3 = |басқару кезеңі_3 = |ізашары_3 = |ізбасары_3 = |туған күні = 18.05.1920 |туған жері = Вадовице, Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] |қайтыс болған күні = 02.04.2005 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ватикан|Ватиканда}} |жерленді = [[Әулие Петер базиликасы]] |әулеті = |әкесі = |анасы = |білімі = [[Ягеллон университеті]]<br>[[Әулие Фома Аквинский папалық университеті]] |ғылыми дәрежесі = [[Богословие докторы]] |монахтықты қабылдауы = |атақ = |хиротония = 28 қыркүйек 1958 |кардинал = 26 маусым 1967 |жұбайы = |балалары = |заңдастырылған = 27 сәуір 2014 |қатары = [[Әулие]] |әулиелік қатары = |еске алу күні = |құрметі = |жебеуші = |қолтаңбасы = Signature of John Paul II.svg |қолтаңба ені = 200px |монограмма = |елтаңба = Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg |елтаңба ен = 200px |марапаттары = {{Қатар |{{Мәсіх жоғарғы ордені}} |{{Алтын өкшелік ордені}} |{{Шынжырлы IX Пий орденінің үлкен кресті}} }} {{Қатар |{{Әулие Ұлы Григорий орденінің үлкен кресті}} |{{Әулие Сильвестр орденінің үлкен кресті}} |{{Иерусалимдік Құдай Киелі табыты орденінің шынжыры}} }} {{Қатар |{{Бостандық ордені (Косово)}} |{{Алтын Олимпиадалық орден}} |{{Азаттық президенттік үздік медалі}} }} {{Қатар |[[Сурет:WWIRib.gif|60px|link=:pl:Komandoria Missio Reconciliationis]] |{{Күлімсіреу ордені}} }} |ортаққор = Ioannes Paulus II }} Әулие<ref>{{Cite web |url=http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g |title=Иоанн XXIII и Иоанн Павел II будут причислены к лику святых 27 апреля 2014 г. |access-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004061540/http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g/ |archive-date=2013-10-04 |url-status=dead }}</ref> '''II Иоанн Павел''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}, {{lang-it|Giovanni Paolo II}}; туған есімі — '''Кароль Юзеф Войтыла''', {{lang-pl|{{Audio|Pl-Karol Józef Wojtyła.ogg|Karol Józef Wojtyła}}}}; [[18 мамыр]] [[1920 жыл]], [[Вадовице]], Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] — [[2 сәуір]] [[2005 жыл]], [[Ватикан]]) — [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]]нің [[Епископ|епископы]], 1978 жылдың 16 қазанынан 2005 жылдың 2 сәуіріне дейін [[Папалық|Рим папасы]]. 2011 жылдың 1 мамырында Рим папасы [[XVI Бенедикт]] оны [[Беатификация|әулиелер қатарына қоспас бұрын беатификациялады]]. 2014 жылдың 27 сәуірінде папа [[Франциск (рим папасы)|Франциск]] және онымен бірге қызмет еткен [[Демалыстағы Рим папасы|демалыстағы Рим папасы]] XVI Бенедикт оны [[Канонизация|канонизациялады]] (әулие ретінде жариялады). 1978 жылы II Иоанн Павел соңғы 455 жылда сайланған [[Италиялықтар|итальян текті]] емес тұңғыш Рим папасы (1523 жылы папа болған [[VI Адриан]] [[Голландтар|нидерландылық]] еді) әрі славян текті алғашқы понтифик атанды. Дегенмен, II Иоанн Павел [[Славяндар|славян текті]] екінші папа болған деген де болжам бар: бұл гипотеза бойынша, алғашқы славян текті папа — [[V Сикст]] болуы мүмкін (оның әкесі Сречко Перич Биеладан (қазіргі [[Черногория]]) шыққан).<ref name=":0">[http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ 27 апреля 2014 года состоится канонизация Иоанна XXIII и Иоанна Павла II] {{Wayback|url=http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ |date=20131004235350 }} // Информационная служба «Папа Римский Франциск», 30.09.2013.</ref> Понтификат ұзақтығы жағынан ол тек [[IX Пий]]ге ғана жол береді. II Иоанн Павелдің ізбасары болып [[XVI Бенедикт]] есімін алған неміс кардиналы Йозеф Ратцингер сайланды. == Өмірбаяны == === Алғашқы жылдары === Кароль Юзеф Войтыла [[Польша]]ның [[Вадовице]] қаласында дүниеге келді. Ол этникалық [[Поляктар|поляк]] — Кароль Войтыла (1879–1941) мен тегі [[Литвалықтар|литвалық]] Эмилия Качоровскаяның (1884–1929) отбасындағы үш баланың кенжесі еді. Мектеп мұғалімі болып жұмыс істеген Эмилия 1929 жылы жүрек талмасы мен бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Бұл кезде жас Кароль небәрі сегіз жаста болатын. Оның үлкен әпкесі Ольга ол дүниеге келме бұрын шетінеп кеткен, алайда Кароль өзінен 13 жас үлкен ағасы Эдмундпен (үй ішіндегі лақап аты — Мундек) өте жақын өсті. Эдмундтың дәрігерлік қызметі соңында оның [[қызамық]] (скарлатина) ауруын жұқтырып, көз жұмуына әкеп соқтырды. Бұл қаза жас Карольдің жанына қатты батты. Сәби кезінде дүниеге келгеннен кейін бір ай өткен соң шоқыну рәсімінен өткен Войтыла тоғыз жасында алғаш рет қасиетті нан ауыз тиді (Тәбәрік алды), ал он сегіз жасында діни сенімді бекіту рәсімінен (конфирмация) өтті.<ref>{{cite web |title=St. Pope John Paul II |url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=6996 |website=Saints & Angels |publisher=Catholic Online |access-date=11 November 2020}}</ref> Бала кезінде Войтила спортқа жақын болып, көбінесе [[футбол]]да [[қақпашы]] қызметін атқарды. Балалық шағында ол Вадовице қаласының ауқымды [[Еврейлер|еврей]] қауымдастығымен тығыз қарым-қатынаста болды.<ref>{{cite news | url = https://www.vatican.va/jubilee_2000/magazine/documents/ju_mag_01111997_p-46_en.html | title = The Jewish "Roots" of Karol Wojtyła | access-date = 3 July 2013 | last = Svidercoschi | first = Gian Franco | publisher = Vatican.va}}</ref> Мектеп оқушылары арасындағы футбол ойындары жиі еврейлер мен католиктер командалары болып ұйымдастырылатын және Войтила көбінесе еврейлердің командасында ойнайтын. 2005 жылы ол былай деп еске алды: «Вадовицедегі бастауыш сыныптағы сыныптастарымның кем дегенде үштен бірі еврейлер болғанын есіме аламын. Орта мектепте олардың саны азырақ еді. Олардың кейбіреулерімен өте жақын дос болдым. Олардың кейбірінен мені ерекше таңғалдырған нәрсе — олардың нағыз поляк патриотизмі еді».{{sfn|Pope John Paul II|2005|p=99}} Бұл кезеңде жас Каролдың қыз баламен алғашқы шынайы қарым-қатынасы басталды. Ол «көздері таңғажайып, шашы қарақаттай қара, сымбатты да тамаша актриса» деп сипатталған еврей сұлуы Гинка Бир есімді қызбен жақындаса түсті.{{sfn|Stourton|2006|p=32}} 1938 жылдың орта шенінде Войтыла мен әкесі Вадовицеден кетіп, [[Краков]] қаласына қоныс аударды, сол жерде Ягеллон университетіне оқуға түсті. [[Филология]] және түрлі тілдер сияқты пәндерді оқумен қатар, ол ерікті кітапханашы болып жұмыс істеді және Академиялық легиондағы міндетті әскери дайындыққа қатысуға тиіс болса да, қару атудан үзілді-келді бас тартты. Ол әртүрлі театр трупаларында өнер көрсетіп, драматург ретінде де еңбек етті. Бұл уақытта оның тіл үйренуге деген таланты қайнап шығып, поляк, латын, итальян, ағылшын, испан, португал, француз, неміс, люксембург, голланд, украин, серб-хорват, чех, словак және эсперанто сияқты 15 тілді меңгерді.<ref>{{cite book |last=Grosjean |first=François |title=Life With Two Languages |url=https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros |url-access=registration |access-date=6 July 2013 |year=1982 |publisher=Harvard University Press |location=United States |isbn=978-0-674-53092-8 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros/page/286 286]}}</ref> Олардың тоғызын кейін рим папасы ретінде қызмет еткен жылдары кеңінен қолданды. 1939 жылы Польшаға басып кіргеннен кейін, [[нацистік Германия]]ның оккупациялық күштері университетті жауып тастады. Еңбекке жарамды ер адамдар жұмыс істеуге міндеттелді, сондықтан 1940–1944 жылдары Войтыла Германияға жер аударылудан қашу үшін мейрамханада курьер, әктас карьерінде қара жұмысшы және «Солvay» химия зауытында түрлі жұмыстар атқарды. 1940 жылдың ақпанында ол Ян Тырановскиймен кездесіп, ол Войтыланы кармелиттердің руханиятымен және «Тірі тәсбих» жастар топтарымен таныстырды.<ref>Weigel, George. Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II (p. 44). HarperCollins. Kindle Edition.</ref> Сол жылы ол екі үлкен жазатайым оқиғаға ұшырады: трамвай қағып кетіп, бас сүйегі сынып жарақат алды, ал карьерде жүк көлігі соғып кетіп, салдарынан бір иығы екіншісінен биік болып қалды және мәңгілік бүкірлік пайда болды.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2005/apr/01/catholicism.religion3 The Guardian, "History of the Pope's health problems", 1 April 2005]. Retrieved 26 March 2015.</ref> Бұрынғы [[Аустрия-Мажарстан]] кіші офицері және кейін Польша армиясының офицері болған әкесі 1941 жылы жүрек талмасынан қайтыс болып,<ref>{{cite web |url= http://www.catholic.org/pope/jp2/genealogy.php |title=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |publisher=Catholic Online |year=2012 |quote=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |access-date=3 February 2012}}</ref> жас Войтыланы жетім қалдырды және отбасынан тірі қалған жалғыз мүше етті.{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Өмірінің бұл кезеңдерін еске ала отырып, арада 40 жылға жуық уақыт өткен соң ол былай деді: «Мен анамның қайтыс болған кезінде қасында болмадым, ағамның өлген кезінде қасында болмадым, әкемнің де соңғы сағатында қасында болмадым. Жиырма жасымда мен өзім жақсы көрген жақындарымның бәрінен айырылып үлгерген едім».{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол діни қызметкер (парыз) болу туралы байыппен ойлана бастады. 1942 жылдың қазан айында, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жалғасып жатқан кезде, ол епископ сарайының есігін қағып, діни оқуға түскісі келетінін айтты. Көп ұзамай ол Краков архиепископы, болашақ кардинал Адам Стефан Сапега басқаратын жасырын подполье семинариясында сабақ ала бастады.<ref>{{Cite book |title=Social memory and history: anthropological perspectives |date=2002 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-0177-7 |editor-last=Climo |editor-first=Jacob |location=Walnut Creek, CA |pages=280 |editor-last2=Cattell |editor-first2=Maria G.}}</ref> 1944 жылдың 29 ақпанында Войтыланы неміс жүк көлігі қағып кетті. Неміс [[Вермахт]] офицерлері оған көмек көрсетіп, ауруханаға жіберді. Ол жерде мидың қатты шайқалуы мен иық жарақатынан айығу үшін екі апта өткізді. Бұл оқиға мен оның аман қалуы өз жолының (діни қызметтің) дұрыстығының айғағы сияқты көрінді. 1944 жылдың 6 тамызында, «Қара жексенбі» деген атпен белгілі күні,{sfn|Weigel|2001b|p=71}} [[Гестапо]] көтеріліске тосқауыл қою үшін Краковтағы жас жігіттерді жаппай ұстай бастады (бұл Жақында болған Варшава көтерілісіне ұқсас еді).{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001b|pp=71–21}} Неміс әскерлері жоғары жақта іздеу жүргізіп жатқанда, Войтыла Тынецкая көшесі, 10 үйдегі көкесінің подвалына тығылып аман қалды. Сол күні 8000-нан астам ер адам мен балалар қолға түсті, ал Войтыла немістер кеткенше архиепископтың резиденциясына қашып құтылды.{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} 1945 жылдың 17 қаңтарына қараған түні немістер қаладан қашып, студенттер қираған семинарияны қайтадан өз қолдарына алды. Войтыла мен тағы бір семинарист дәретханалардағы қатып қалған нәжіс үйінділерін тазарту жұмысына ерікті түрде кірісті.{{sfn|Weigel|2001b|p=75}} Сондай-ақ Войтыла Ченстоховадағы нацистік еңбек лагерінен қашып шыққан Эдит Цирер атты 14 жастағы еврей босқын қызға көмектесті. Эдит теміржол платформасында құлап қалғандықтан, Войтила оны пойызға көтеріп апарып, Краковқа дейінгі сапар бойы қасында болды. Кейін ол Эдиттің өмірін сол күні сақтап қалғанын айтып, Войтилаға алғысын білдірді. «Бнай Брит» (B'nai B'rith) ұйымы мен басқа да ресми тұлғалар Войтиланың басқа да көптеген поляк еврейлерін нацистерден қорғауға көмектескенін мәлімдеді. Польшаны нацистік оккупациялау кезінде бір еврей отбасы өздерінің Стенли Бергер есімді ұлын басқа сенімдегі поляк отбасына тығып қоюға жібереді. Бергердің өз ата-анасы [[Холокост]] кезінде қаза табады, ал соғыстан кейін оның жаңа христиан отбасылы ата-анасы Карол Войтыладан балаға шоқыну рәсімін жасауды өтінеді. Войтыла бұдан бас тартып, баланы католик ретінде емес, туған ата-анасы мен ұлтының еврей сенімімен тәрбиелеу керектігін айтты.<ref>{{cite news |url=http://ekai.pl/wydarzenia/x9122/jan-pawel-ii-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata/ |title=Jan Paweł II Sprawiedliwym wśród Narodów Świata? |language=pl |trans-title=John Paul II Righteous Among the Nations? |publisher=Ekai.pl |date=5 April 2005 |access-date=22 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222053631/http://ekai.pl/wydarzenia/x9122/jan-pawel-ii-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata/ |archive-date=22 December 2014}}</ref> Ол Бергердің Польшадан кетіп, Америка Құрама Штаттарындағы еврей туыстарының қолында тәрбиеленуі үшін қолдан келгеннің бәрін жасады. 2005 жылдың сәуірінде, II Иоанн Павел қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Израиль үкіметі II Иоанн Павел мұрасын ұлықтау үшін арнайы комиссия құрды. Италия еврей қауымының басшысы Эммануэле Пачифиси ұсынған марапаттардың бірі — «Халықтар арасындағы әділдер» (Righteous Among the Nations) медалі болды.<ref>{{cite web |url=http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat,m7r7s |title=Papież otrzyma honorowy tytuł "Sprawiedliwy wśród Narodów Świata"? |language=pl |trans-title=The Pope will receive the honorary title of "Righteous Among the Nations"? |publisher=Onet.pl |date=4 April 2005 |access-date=22 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023061706/http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat%2Cm7r7s |archive-date=23 October 2014}}</ref> Войтыланың соңғы кітабы — «Жады және бірегейлік» (Memory and Identity) еңбегінде ол поляк теологы әрі философы Константин Михальскийдің сөздерін келтіре отырып, нацистік режимнің 12 жылдық кезеңін «аңдық қатыгездік» деп сипаттады.<ref>{{cite book |title=Między Heroizmem a Beatialstwem |trans-title=Between Heroism and Bestiality |publisher=Częstochowa |year=1984}}</ref> === Діни қызмет === Краковтағы діни семинарияны аяқтағаннан кейін Кароль Войтыла 1946 жылы 1 қарашада Барлық әулиелер күнінде Краков архиепископы, кардинал Адам Стефан Сапеханың қолынан священник (діни қызметкер) болып тағайындалды. Сапеха Войтыланы 1946 жылы 26 қарашадан бастап оқу үшін Римдегі Папалық халықаралық «Ангеликум» атенеуміне (болашақ Әуес Томас Аквинский атындағы Папалық университетіне) жіберді, онда ол француз доминикан монахы Режинальд Гарригу-Лагранждың жетекшілігімен білім алды. Ол бұл кезеңде Максимилиан де Фюрстенбергтің басшылығымен Белгия папалық колледжінде тұрды.<ref>{{cite web| url=http://vaticancity.diplomatie.belgium.be/nl/belgen-in-rome| title=Belgen in Rome| date=4 April 2016| access-date=30 March 2017| archive-date=31 March 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170331025239/http://vaticancity.diplomatie.belgium.be/nl/belgen-in-rome| url-status=dead}}</ref> Войтыла 1947 жылы шілдеде лиценциат атағын алып, 1948 жылы 14 маусымда докторлық емтиханын сәтті тапсырды. Сонымен қатар 1948 жылы 19 маусымда философия мамандығы бойынша «Doctrina de fide apud S. Ioannem a Cruce» («Әулие Кресттік Иоанн бойынша сенім ілімі») атты докторлық диссертациясын сәтті қорғады.<ref>{{cite news |title= His Holiness John Paul II, Biography, Pre-Pontificate| url = https://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 |access-date=6 October 2012}} Even though his doctoral work was unanimously approved in June 1948, he was denied the degree because he could not afford to print the text of his dissertation in accordance with the ''Angelicum'' rules. In December 1948 a revised text of his dissertation was approved by the theological faculty of [[Jagiellonian University]] in Kraków, and Wojtyła was finally awarded his doctoral degree.</ref> «Ангеликум» университетінде Войтыла диссертациясының түпнұсқа баспасы сақталған. «Ангеликумдегі» өзге де курстардың қатарында Войтыла киелі кітаптағы яһуди тілі грамматикасының жинағын жазған голландиялық доминикан Петер Г. Дункердің жетекшілігімен яһуди тілін оқыды.<ref>{{cite web|url=http://www.pust.it/index.php?start=5&lang=en|title=Karol Wojtyla: A Pope Who Hails from the Angelicum (Città Nuova, Roma 2009)|publisher=Pust.it|access-date=23 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407161736/http://www.pust.it/index.php?start=5&lang=en|archive-date=7 April 2014|url-status=dead}}</ref> Among other courses at the ''Angelicum'', Wojtyła studied Hebrew with the Dutch Dominican Peter G. Duncker, author of the ''Compendium grammaticae linguae hebraicae biblicae''.<ref>"30Giorni" 11 December 2002, http://www.30giorni.it/in_breve_id_numero_14_id_arg_32125_l1.htm Accessed 19 February 2013</ref> Болашақ аустриялық кардинал, Войтыланың курстасы Альфонс Стиклердің айтуынша, 1947 жылы «Ангеликумде» оқып жүрген кезінде Войтыла Пио әкеге (Padre Pio) барып, оған исповед жасаған (күнәсін мойындаған). Сонда ол Войтылаға күндердің күнінде «Шіркеудегі ең жоғары лауазымға» көтерілетінін айтқан.<ref>{{cite book| last=Kwitny | first=Jonathan | title=Man of the Century: The Life and Times of Pope John Paul II | publisher=Henry Holt and Company | date=March 1997 | location=New York City | page=768 | isbn=978-0-8050-2688-7 | url=https://archive.org/details/isbn_9780805026887 | url-access=limited}}</ref> Stickler added that Wojtyła believed that the prophecy was fulfilled when he became a cardinal.<ref>{{cite news | last=Zahn | first=Paula | author-link=Paula Zahn | title=Padre Pio Granted Sainthood | work=CNN | date=17 June 2002 | url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0206/17/ltm.04.html | access-date=19 January 2008}}</ref> Стиклер бұл пайғамбарлықтың Войтыла кардинал болған кезде орындалғанына сенгенін жеткізді. Войтыла 1948 жылдың жазында Польшаға оралып, Краковтан 24 шақырым қашықтықта орналасқан Негович ауылындағы Жаратылыс шіркеуінде өз алғашқы пасторлық (діни қызмет) қызметіне кірісті. Ол Неговичке егін жинау науқаны кезінде келіп түсті және оның алғашқы істеген әрекеті жерге тізерлеп, оны сүю болды. Жан Вианнейден үйренген бұл дәстүрін ол папалық еткен жылдары да үнемі қайталап отырды. 1949 жылдың наурыз айында Войтыла Краковтағы Әуес Флориан приходына ауыстырылды. Ол Ягеллон университетінде, кейіннен Люблин католик университетінде этика пәнінен сабақ берді. Оқытушылық қызметпен қатар, ол шамамен 20 жастан тұратын топты жинап, олар өздерін «Родзинка» («кішкентай отбасы») деп атай бастады. Олар дұға ету, философиялық талқылаулар жасау және соқырлар мен науқастарға көмектесу үшін жиналатын. Уақыт өте келе топ мүшелерінің саны 200-ге жуықтап, олардың әрекеттері жыл сайынғы шаңғы және каякпен жүзу сапарларымен толықты. 1953 жылы Войтыланың хабилитациялық диссертациясын Ягеллон университетінің Теология факультеті қабылдады. 1954 жылы ол «Католиктік этиканы [[Макс Шелер]]дің этикалық жүйесі негізінде құру мүмкіндігін қайта бағалау» ({{lang-pl|Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera}}) атты диссертация жазып, Киелі теология докторы атағын алды.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2QunKUmsM4kC&q=Ocena+&pg=PA153 |title=Destined for Liberty: The Human Person in the Philosophy of Karol Wojtyla/John Paul II |publisher=CUA Press |access-date=23 June 2013 |isbn=978-0-8132-0985-2 |year=2000}}</ref> Шелер — саналы тәжірибені зерттеуге баса мән беретін кең ауқымды философиялық қозғалыстың негізін қалаған неміс философы. Поляк коммунистік билігі Ягеллон университетінің Теология факультетін таратып жіберді, салдарынан ол бұл ғылыми дәрежесін тек 1957 жылы ғана ала алды. Войтыла дәстүрлі католиктік томизмді феноменологиядан бастау алатын, Краковтағы католик зиялылары арасында кең танымал [[персонализм]] идеяларымен біріктіретін феноменологиялық [[томизм]] деп аталатын теологиялық бағытты дамытты. Ол Шелердің «Формализм және мазмұндық құндылықтар этикасы» еңбегін аударды. 1961 жылы ол [[Томас Аквинат|Аквинский]]дің философиясын сипаттау үшін «томистік персонализм» терминін енгізді. Бұл кезеңде Войтыла Краковтың «Tygodnik Powszechny» («Жалпыға ортақ апталық») католиктік газетінде заманауи шіркеу мәселелері туралы бірқатар мақалалар жазды. Діни қызметкер ретіндегі алғашқы онжылдығында ол шығармашылық жұмысқа да баса назар аударды. Соғыс, [[Польша Халық Республикасы]]ндағы өмір және пасторлық міндеттері оның поэзиясы мен пьесаларына арқау болды. Войтыла өз еңбектерін әдеби шығармаларын діни жазбаларынан (өз атымен шыққан) ажырату және әдеби туындыларының өз қасиетіне қарай бағалануы үшін Анджей Явень және Станислав Анджей Груда деген екі бүркеншік атпен жариялады. 1960 жылы Войтыла неке туралы дәстүрлі шіркеу ілімдерін жаңа философиялық тұрғыдан қорғайтын ықпалды «Махаббат пен жауапкершілік» атты теологиялық кітабын басып шығарды. Жоғарыда аталған студенттер Войтыламен бірге дұға ету, ашық аспан астындағы миссалар (құлшылықтар) және теологиялық талқылаулар жасау арқылы үнемі жаяу серуендеуге, шаңғы тебуге, велосипедпен жүруге, лагерьлерге және каякпен жүзуге шығып тұрды. Сталиндік дәуірдегі Польшада діни қызметкерлерге студенттер тобымен саяхаттауға рұқсат етілмеген еді. Сондықтан Войтыла жас серіктерінен өзінің діни қызметкер екенін сырттағылар сезіп қоймау үшін оны «Вуек» («Көке» немесе «Аға» деген мағынадағы поляк сөзі) деп атауды сұрады. Бұл лақап ат оның ізбасарлары арасында тез танылып кетті. 1958 жылы Войтыла Краковтың викарлы епископы болып тағайындалғанда, таныстары бұл жағдай оны өзгертіп жібере ме деп алаңдады. Войтыла достарына: «Вуек бойындағы Вуек болып қала береді» деп жауап берді және епископ лауазымымен келетін сән-салтанаттан аулақ болып, қарапайым өмір сүруін жалғастырды. Бұл сүйікті лақап ат Войтыламен бірге өмірінің соңына дейін қалды және әсіресе поляк халқы арасында әлі күнге дейін жылы лебізбен қолданылады.<ref>Witness to Hope; The Biography of Pope John Paul II, by George Weigel. New York: Cliff Street Books/Harper Collins, 1999. p. 992.</ref><ref>{{cite news |title=They Call Him "Wujek". |newspaper=St Louis Post-Dispatch |date=24 January 1999 |last=Rice |first=Patricia}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}} [[Санат:Рим папалары]] kwag8ek2ppcaawib1p8uq2x28kholou 3637731 3637727 2026-08-01T10:31:05Z Marksscheider 183882 3637731 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Иерарх |жүгіну = Оның Қасиеттілігі Папа |есімі = II Иоанн Павел |шынайы есімі = {{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}} |туған кездегі есімі = Кароль Юзеф Войтыла |туған кездегі шынайы есімі = Karol Józef Wojtyła |сурет = ADAMELLO - PAPA - Giovanni Paolo II - panoramio (cropped).jpg |ені = 240 |сурет анықтамасы = II Иоанн Павел 1988 жылы |титул = [[Папалық|Рим папасы]] |реті = 264 |ту = Emblem of the Papacy SE.svg |шіркеуі = [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] |қауым = |таңдалуы = 16 қазан 1978 |интронизация = 22 қазан 1978 |басқара бастады = 16 қазан 1978 |басқаруын аяқтады = 2 сәуір 2005 |басқару кезеңі = |ізашары = [[I Иоанн Павел]] |ізбасары = [[XVI Бенедикт]] |биліктен бас тартуы = |комментарий = |титул_2 = [[Краков архиепархиясы|Краков архиепископы]] |реті_2 = |ту_2 = POL Kraków COA.svg |шіркеуі_2 = |қауым_2 = |таңдалуы_2 = |интронизация_2 = |басқара бастады_2 = 13 қаңтар 1964 |басқаруын аяқтады_2 = 16 қазан 1978 |басқару кезеңі_2 = |ізашары_2 = Адам Стефан Сапега<br>Евгениуш Базяк <small>(апостолдық администратор ретінде)</small> |ізбасары_2 = Франтишек Махарский |титул_3 = |реті_3 = |ту_3 = |шіркеуі_3 = |қауым_3 = |таңдалуы_3 = |интронизация_3 = |басқара бастады_3 = |басқаруын аяқтады_3 = |басқару кезеңі_3 = |ізашары_3 = |ізбасары_3 = |туған күні = 18.05.1920 |туған жері = Вадовице, Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] |қайтыс болған күні = 02.04.2005 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ватикан|Ватиканда}} |жерленді = [[Әулие Петер базиликасы]] |әулеті = |әкесі = |анасы = |білімі = [[Ягеллон университеті]]<br>[[Әулие Фома Аквинский папалық университеті]] |ғылыми дәрежесі = [[Богословие докторы]] |монахтықты қабылдауы = |атақ = |хиротония = 28 қыркүйек 1958 |кардинал = 26 маусым 1967 |жұбайы = |балалары = |заңдастырылған = 27 сәуір 2014 |қатары = [[Әулие]] |әулиелік қатары = |еске алу күні = |құрметі = |жебеуші = |қолтаңбасы = Signature of John Paul II.svg |қолтаңба ені = 200px |монограмма = |елтаңба = Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg |елтаңба ен = 200px |марапаттары = {{Қатар |{{Мәсіх жоғарғы ордені}} |{{Алтын өкшелік ордені}} |{{Шынжырлы IX Пий орденінің үлкен кресті}} }} {{Қатар |{{Әулие Ұлы Григорий орденінің үлкен кресті}} |{{Әулие Сильвестр орденінің үлкен кресті}} |{{Иерусалимдік Құдай Киелі табыты орденінің шынжыры}} }} {{Қатар |{{Бостандық ордені (Косово)}} |{{Алтын Олимпиадалық орден}} |{{Азаттық президенттік үздік медалі}} }} {{Қатар |[[Сурет:WWIRib.gif|60px|link=:pl:Komandoria Missio Reconciliationis]] |{{Күлімсіреу ордені}} }} |ортаққор = Ioannes Paulus II }} Әулие<ref>{{Cite web |url=http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g |title=Иоанн XXIII и Иоанн Павел II будут причислены к лику святых 27 апреля 2014 г. |access-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004061540/http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g/ |archive-date=2013-10-04 |url-status=dead }}</ref> '''II Иоанн Павел''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}, {{lang-it|Giovanni Paolo II}}; туған есімі — '''Кароль Юзеф Войтыла''', {{lang-pl|{{Audio|Pl-Karol Józef Wojtyła.ogg|Karol Józef Wojtyła}}}}; [[18 мамыр]] [[1920 жыл]], [[Вадовице]], Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] — [[2 сәуір]] [[2005 жыл]], [[Ватикан]]) — [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]]нің [[Епископ|епископы]], 1978 жылдың 16 қазанынан 2005 жылдың 2 сәуіріне дейін [[Папалық|Рим папасы]]. 2011 жылдың 1 мамырында Рим папасы [[XVI Бенедикт]] оны [[Беатификация|әулиелер қатарына қоспас бұрын беатификациялады]]. 2014 жылдың 27 сәуірінде папа [[Франциск (рим папасы)|Франциск]] және онымен бірге қызмет еткен [[Демалыстағы Рим папасы|демалыстағы Рим папасы]] XVI Бенедикт оны [[Канонизация|канонизациялады]] (әулие ретінде жариялады). 1978 жылы II Иоанн Павел соңғы 455 жылда сайланған [[Италиялықтар|итальян текті]] емес тұңғыш Рим папасы (1523 жылы папа болған [[VI Адриан]] [[Голландтар|нидерландылық]] еді) әрі славян текті алғашқы понтифик атанды. Дегенмен, II Иоанн Павел [[Славяндар|славян текті]] екінші папа болған деген де болжам бар: бұл гипотеза бойынша, алғашқы славян текті папа — [[V Сикст]] болуы мүмкін (оның әкесі Сречко Перич Биеладан (қазіргі [[Черногория]]) шыққан).<ref name=":0">[http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ 27 апреля 2014 года состоится канонизация Иоанна XXIII и Иоанна Павла II] {{Wayback|url=http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ |date=20131004235350 }} // Информационная служба «Папа Римский Франциск», 30.09.2013.</ref> Понтификат ұзақтығы жағынан ол тек [[IX Пий]]ге ғана жол береді. II Иоанн Павелдің ізбасары болып [[XVI Бенедикт]] есімін алған неміс кардиналы Йозеф Ратцингер сайланды. == Өмірбаяны == === Алғашқы жылдары === Кароль Юзеф Войтыла [[Польша]]ның [[Вадовице]] қаласында дүниеге келді. Ол этникалық [[Поляктар|поляк]] — Кароль Войтыла (1879–1941) мен тегі [[Литвалықтар|литвалық]] Эмилия Качоровскаяның (1884–1929) отбасындағы үш баланың кенжесі еді. Мектеп мұғалімі болып жұмыс істеген Эмилия 1929 жылы жүрек талмасы мен бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Бұл кезде жас Кароль небәрі сегіз жаста болатын. Оның үлкен әпкесі Ольга ол дүниеге келме бұрын шетінеп кеткен, алайда Кароль өзінен 13 жас үлкен ағасы Эдмундпен (үй ішіндегі лақап аты — Мундек) өте жақын өсті. Эдмундтың дәрігерлік қызметі соңында оның [[қызамық]] (скарлатина) ауруын жұқтырып, көз жұмуына әкеп соқтырды. Бұл қаза жас Карольдің жанына қатты батты. Сәби кезінде дүниеге келгеннен кейін бір ай өткен соң шоқыну рәсімінен өткен Войтыла тоғыз жасында алғаш рет қасиетті нан ауыз тиді (Тәбәрік алды), ал он сегіз жасында діни сенімді бекіту рәсімінен (конфирмация) өтті.<ref>{{cite web |title=St. Pope John Paul II |url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=6996 |website=Saints & Angels |publisher=Catholic Online |access-date=11 November 2020}}</ref> Бала кезінде Войтила спортқа жақын болып, көбінесе [[футбол]]да [[қақпашы]] қызметін атқарды. Балалық шағында ол Вадовице қаласының ауқымды [[Еврейлер|еврей]] қауымдастығымен тығыз қарым-қатынаста болды.<ref>{{cite news | url = https://www.vatican.va/jubilee_2000/magazine/documents/ju_mag_01111997_p-46_en.html | title = The Jewish "Roots" of Karol Wojtyła | access-date = 3 July 2013 | last = Svidercoschi | first = Gian Franco | publisher = Vatican.va}}</ref> Мектеп оқушылары арасындағы футбол ойындары жиі еврейлер мен католиктер командалары болып ұйымдастырылатын және Войтила көбінесе еврейлердің командасында ойнайтын. 2005 жылы ол былай деп еске алды: «Вадовицедегі бастауыш сыныптағы сыныптастарымның кем дегенде үштен бірі еврейлер болғанын есіме аламын. Орта мектепте олардың саны азырақ еді. Олардың кейбіреулерімен өте жақын дос болдым. Олардың кейбірінен мені ерекше таңғалдырған нәрсе — олардың нағыз поляк патриотизмі еді».{{sfn|Pope John Paul II|2005|p=99}} Бұл кезеңде жас Каролдың қыз баламен алғашқы шынайы қарым-қатынасы басталды. Ол «көздері таңғажайып, шашы қарақаттай қара, сымбатты да тамаша актриса» деп сипатталған еврей сұлуы Гинка Бир есімді қызбен жақындаса түсті.{{sfn|Stourton|2006|p=32}} 1938 жылдың орта шенінде Войтыла мен әкесі Вадовицеден кетіп, [[Краков]] қаласына қоныс аударды, сол жерде Ягеллон университетіне оқуға түсті. [[Филология]] және түрлі тілдер сияқты пәндерді оқумен қатар, ол ерікті кітапханашы болып жұмыс істеді және Академиялық легиондағы міндетті әскери дайындыққа қатысуға тиіс болса да, қару атудан үзілді-келді бас тартты. Ол әртүрлі театр трупаларында өнер көрсетіп, драматург ретінде де еңбек етті. Бұл уақытта оның тіл үйренуге деген таланты қайнап шығып, поляк, латын, итальян, ағылшын, испан, португал, француз, неміс, люксембург, голланд, украин, серб-хорват, чех, словак және эсперанто сияқты 15 тілді меңгерді.<ref>{{cite book |last=Grosjean |first=François |title=Life With Two Languages |url=https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros |url-access=registration |access-date=6 July 2013 |year=1982 |publisher=Harvard University Press |location=United States |isbn=978-0-674-53092-8 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros/page/286 286]}}</ref> Олардың тоғызын кейін рим папасы ретінде қызмет еткен жылдары кеңінен қолданды. 1939 жылы Польшаға басып кіргеннен кейін, [[нацистік Германия]]ның оккупациялық күштері университетті жауып тастады. Еңбекке жарамды ер адамдар жұмыс істеуге міндеттелді, сондықтан 1940–1944 жылдары Войтыла Германияға жер аударылудан қашу үшін мейрамханада курьер, әктас карьерінде қара жұмысшы және «Солvay» химия зауытында түрлі жұмыстар атқарды. 1940 жылдың ақпанында ол Ян Тырановскиймен кездесіп, ол Войтыланы кармелиттердің руханиятымен және «Тірі тәсбих» жастар топтарымен таныстырды.<ref>Weigel, George. Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II (p. 44). HarperCollins. Kindle Edition.</ref> Сол жылы ол екі үлкен жазатайым оқиғаға ұшырады: трамвай қағып кетіп, бас сүйегі сынып жарақат алды, ал карьерде жүк көлігі соғып кетіп, салдарынан бір иығы екіншісінен биік болып қалды және мәңгілік бүкірлік пайда болды.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2005/apr/01/catholicism.religion3 The Guardian, "History of the Pope's health problems", 1 April 2005]. Retrieved 26 March 2015.</ref> Бұрынғы [[Аустрия-Мажарстан]] кіші офицері және кейін Польша армиясының офицері болған әкесі 1941 жылы жүрек талмасынан қайтыс болып,<ref>{{cite web |url= http://www.catholic.org/pope/jp2/genealogy.php |title=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |publisher=Catholic Online |year=2012 |quote=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |access-date=3 February 2012}}</ref> жас Войтыланы жетім қалдырды және отбасынан тірі қалған жалғыз мүше етті.{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Өмірінің бұл кезеңдерін еске ала отырып, арада 40 жылға жуық уақыт өткен соң ол былай деді: «Мен анамның қайтыс болған кезінде қасында болмадым, ағамның өлген кезінде қасында болмадым, әкемнің де соңғы сағатында қасында болмадым. Жиырма жасымда мен өзім жақсы көрген жақындарымның бәрінен айырылып үлгерген едім».{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол діни қызметкер (парыз) болу туралы байыппен ойлана бастады. 1942 жылдың қазан айында, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жалғасып жатқан кезде, ол епископ сарайының есігін қағып, діни оқуға түскісі келетінін айтты. Көп ұзамай ол Краков архиепископы, болашақ кардинал Адам Стефан Сапега басқаратын жасырын подполье семинариясында сабақ ала бастады.<ref>{{Cite book |title=Social memory and history: anthropological perspectives |date=2002 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-0177-7 |editor-last=Climo |editor-first=Jacob |location=Walnut Creek, CA |pages=280 |editor-last2=Cattell |editor-first2=Maria G.}}</ref> 1944 жылдың 29 ақпанында Войтыланы неміс жүк көлігі қағып кетті. Неміс [[Вермахт]] офицерлері оған көмек көрсетіп, ауруханаға жіберді. Ол жерде мидың қатты шайқалуы мен иық жарақатынан айығу үшін екі апта өткізді. Бұл оқиға мен оның аман қалуы өз жолының (діни қызметтің) дұрыстығының айғағы сияқты көрінді. 1944 жылдың 6 тамызында, «Қара жексенбі» деген атпен белгілі күні,{sfn|Weigel|2001b|p=71}} [[Гестапо]] көтеріліске тосқауыл қою үшін Краковтағы жас жігіттерді жаппай ұстай бастады (бұл Жақында болған Варшава көтерілісіне ұқсас еді).{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001b|pp=71–21}} Неміс әскерлері жоғары жақта іздеу жүргізіп жатқанда, Войтыла Тынецкая көшесі, 10 үйдегі көкесінің подвалына тығылып аман қалды. Сол күні 8000-нан астам ер адам мен балалар қолға түсті, ал Войтыла немістер кеткенше архиепископтың резиденциясына қашып құтылды.{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} 1945 жылдың 17 қаңтарына қараған түні немістер қаладан қашып, студенттер қираған семинарияны қайтадан өз қолдарына алды. Войтыла мен тағы бір семинарист дәретханалардағы қатып қалған нәжіс үйінділерін тазарту жұмысына ерікті түрде кірісті.{{sfn|Weigel|2001b|p=75}} Сондай-ақ Войтыла Ченстоховадағы нацистік еңбек лагерінен қашып шыққан Эдит Цирер атты 14 жастағы еврей босқын қызға көмектесті. Эдит теміржол платформасында құлап қалғандықтан, Войтила оны пойызға көтеріп апарып, Краковқа дейінгі сапар бойы қасында болды. Кейін ол Эдиттің өмірін сол күні сақтап қалғанын айтып, Войтилаға алғысын білдірді. «Бнай Брит» (B'nai B'rith) ұйымы мен басқа да ресми тұлғалар Войтиланың басқа да көптеген поляк еврейлерін нацистерден қорғауға көмектескенін мәлімдеді. Польшаны нацистік оккупациялау кезінде бір еврей отбасы өздерінің Стенли Бергер есімді ұлын басқа сенімдегі поляк отбасына тығып қоюға жібереді. Бергердің өз ата-анасы [[Холокост]] кезінде қаза табады, ал соғыстан кейін оның жаңа христиан отбасылы ата-анасы Карол Войтыладан балаға шоқыну рәсімін жасауды өтінеді. Войтыла бұдан бас тартып, баланы католик ретінде емес, туған ата-анасы мен ұлтының еврей сенімімен тәрбиелеу керектігін айтты.<ref>{{cite news |url=http://ekai.pl/wydarzenia/x9122/jan-pawel-ii-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata/ |title=Jan Paweł II Sprawiedliwym wśród Narodów Świata? |language=pl |trans-title=John Paul II Righteous Among the Nations? |publisher=Ekai.pl |date=5 April 2005 |access-date=22 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222053631/http://ekai.pl/wydarzenia/x9122/jan-pawel-ii-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata/ |archive-date=22 December 2014}}</ref> Ол Бергердің Польшадан кетіп, Америка Құрама Штаттарындағы еврей туыстарының қолында тәрбиеленуі үшін қолдан келгеннің бәрін жасады. 2005 жылдың сәуірінде, II Иоанн Павел қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Израиль үкіметі II Иоанн Павел мұрасын ұлықтау үшін арнайы комиссия құрды. Италия еврей қауымының басшысы Эммануэле Пачифиси ұсынған марапаттардың бірі — «Халықтар арасындағы әділдер» (Righteous Among the Nations) медалі болды.<ref>{{cite web |url=http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat,m7r7s |title=Papież otrzyma honorowy tytuł "Sprawiedliwy wśród Narodów Świata"? |language=pl |trans-title=The Pope will receive the honorary title of "Righteous Among the Nations"? |publisher=Onet.pl |date=4 April 2005 |access-date=22 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023061706/http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat%2Cm7r7s |archive-date=23 October 2014}}</ref> Войтыланың соңғы кітабы — «Жады және бірегейлік» (Memory and Identity) еңбегінде ол поляк теологы әрі философы Константин Михальскийдің сөздерін келтіре отырып, нацистік режимнің 12 жылдық кезеңін «аңдық қатыгездік» деп сипаттады.<ref>{{cite book |title=Między Heroizmem a Beatialstwem |trans-title=Between Heroism and Bestiality |publisher=Częstochowa |year=1984}}</ref> === Діни қызмет === Краковтағы діни семинарияны аяқтағаннан кейін Кароль Войтыла 1946 жылы 1 қарашада Барлық әулиелер күнінде Краков архиепископы, кардинал Адам Стефан Сапеханың қолынан священник (діни қызметкер) болып тағайындалды. Сапеха Войтыланы 1946 жылы 26 қарашадан бастап оқу үшін Римдегі Папалық халықаралық «Ангеликум» атенеуміне (болашақ Әуес Томас Аквинский атындағы Папалық университетіне) жіберді, онда ол француз доминикан монахы Режинальд Гарригу-Лагранждың жетекшілігімен білім алды. Ол бұл кезеңде Максимилиан де Фюрстенбергтің басшылығымен Белгия папалық колледжінде тұрды.<ref>{{cite web| url=http://vaticancity.diplomatie.belgium.be/nl/belgen-in-rome| title=Belgen in Rome| date=4 April 2016| access-date=30 March 2017| archive-date=31 March 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170331025239/http://vaticancity.diplomatie.belgium.be/nl/belgen-in-rome| url-status=dead}}</ref> Войтыла 1947 жылы шілдеде лиценциат атағын алып, 1948 жылы 14 маусымда докторлық емтиханын сәтті тапсырды. Сонымен қатар 1948 жылы 19 маусымда философия мамандығы бойынша «Doctrina de fide apud S. Ioannem a Cruce» («Әулие Кресттік Иоанн бойынша сенім ілімі») атты докторлық диссертациясын сәтті қорғады.<ref>{{cite news |title= His Holiness John Paul II, Biography, Pre-Pontificate| url = https://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 |access-date=6 October 2012}} Even though his doctoral work was unanimously approved in June 1948, he was denied the degree because he could not afford to print the text of his dissertation in accordance with the ''Angelicum'' rules. In December 1948 a revised text of his dissertation was approved by the theological faculty of [[Jagiellonian University]] in Kraków, and Wojtyła was finally awarded his doctoral degree.</ref> «Ангеликум» университетінде Войтыла диссертациясының түпнұсқа баспасы сақталған. «Ангеликумдегі» өзге де курстардың қатарында Войтыла киелі кітаптағы яһуди тілі грамматикасының жинағын жазған голландиялық доминикан Петер Г. Дункердің жетекшілігімен яһуди тілін оқыды.<ref>{{cite web|url=http://www.pust.it/index.php?start=5&lang=en|title=Karol Wojtyla: A Pope Who Hails from the Angelicum (Città Nuova, Roma 2009)|publisher=Pust.it|access-date=23 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407161736/http://www.pust.it/index.php?start=5&lang=en|archive-date=7 April 2014|url-status=dead}}</ref> Among other courses at the ''Angelicum'', Wojtyła studied Hebrew with the Dutch Dominican Peter G. Duncker, author of the ''Compendium grammaticae linguae hebraicae biblicae''.<ref>"30Giorni" 11 December 2002, http://www.30giorni.it/in_breve_id_numero_14_id_arg_32125_l1.htm Accessed 19 February 2013</ref> Болашақ аустриялық кардинал, Войтыланың курстасы Альфонс Стиклердің айтуынша, 1947 жылы «Ангеликумде» оқып жүрген кезінде Войтыла Пио әкеге (Padre Pio) барып, оған исповед жасаған (күнәсін мойындаған). Сонда ол Войтылаға күндердің күнінде «Шіркеудегі ең жоғары лауазымға» көтерілетінін айтқан.<ref>{{cite book| last=Kwitny | first=Jonathan | title=Man of the Century: The Life and Times of Pope John Paul II | publisher=Henry Holt and Company | date=March 1997 | location=New York City | page=768 | isbn=978-0-8050-2688-7 | url=https://archive.org/details/isbn_9780805026887 | url-access=limited}}</ref> Stickler added that Wojtyła believed that the prophecy was fulfilled when he became a cardinal.<ref>{{cite news | last=Zahn | first=Paula | author-link=Paula Zahn | title=Padre Pio Granted Sainthood | work=CNN | date=17 June 2002 | url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0206/17/ltm.04.html | access-date=19 January 2008}}</ref> Стиклер бұл пайғамбарлықтың Войтыла кардинал болған кезде орындалғанына сенгенін жеткізді. Войтыла 1948 жылдың жазында Польшаға оралып, Краковтан 24 шақырым қашықтықта орналасқан Негович ауылындағы Жаратылыс шіркеуінде өз алғашқы пасторлық (діни қызмет) қызметіне кірісті. Ол Неговичке егін жинау науқаны кезінде келіп түсті және оның алғашқы істеген әрекеті жерге тізерлеп, оны сүю болды. Жан Вианнейден үйренген бұл дәстүрін ол папалық еткен жылдары да үнемі қайталап отырды. 1949 жылдың наурыз айында Войтыла Краковтағы Әуес Флориан приходына ауыстырылды. Ол Ягеллон университетінде, кейіннен Люблин католик университетінде этика пәнінен сабақ берді. Оқытушылық қызметпен қатар, ол шамамен 20 жастан тұратын топты жинап, олар өздерін «Родзинка» («кішкентай отбасы») деп атай бастады. Олар дұға ету, философиялық талқылаулар жасау және соқырлар мен науқастарға көмектесу үшін жиналатын. Уақыт өте келе топ мүшелерінің саны 200-ге жуықтап, олардың әрекеттері жыл сайынғы шаңғы және каякпен жүзу сапарларымен толықты. 1953 жылы Войтыланың хабилитациялық диссертациясын Ягеллон университетінің Теология факультеті қабылдады. 1954 жылы ол «Католиктік этиканы [[Макс Шелер]]дің этикалық жүйесі негізінде құру мүмкіндігін қайта бағалау» ({{lang-pl|Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera}}) атты диссертация жазып, Киелі теология докторы атағын алды.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2QunKUmsM4kC&q=Ocena+&pg=PA153 |title=Destined for Liberty: The Human Person in the Philosophy of Karol Wojtyla/John Paul II |publisher=CUA Press |access-date=23 June 2013 |isbn=978-0-8132-0985-2 |year=2000}}</ref> Шелер — саналы тәжірибені зерттеуге баса мән беретін кең ауқымды философиялық қозғалыстың негізін қалаған неміс философы. Поляк коммунистік билігі Ягеллон университетінің Теология факультетін таратып жіберді, салдарынан ол бұл ғылыми дәрежесін тек 1957 жылы ғана ала алды. Войтыла дәстүрлі католиктік томизмді феноменологиядан бастау алатын, Краковтағы католик зиялылары арасында кең танымал [[персонализм]] идеяларымен біріктіретін феноменологиялық [[томизм]] деп аталатын теологиялық бағытты дамытты. Ол Шелердің «Формализм және мазмұндық құндылықтар этикасы» еңбегін аударды. 1961 жылы ол [[Томас Аквинат|Аквинский]]дің философиясын сипаттау үшін «томистік персонализм» терминін енгізді. Бұл кезеңде Войтыла Краковтың «Tygodnik Powszechny» («Жалпыға ортақ апталық») католиктік газетінде заманауи шіркеу мәселелері туралы бірқатар мақалалар жазды. Діни қызметкер ретіндегі алғашқы онжылдығында ол шығармашылық жұмысқа да баса назар аударды. Соғыс, [[Польша Халық Республикасы]]ндағы өмір және пасторлық міндеттері оның поэзиясы мен пьесаларына арқау болды. Войтыла өз еңбектерін әдеби шығармаларын діни жазбаларынан (өз атымен шыққан) ажырату және әдеби туындыларының өз қасиетіне қарай бағалануы үшін Анджей Явень және Станислав Анджей Груда деген екі бүркеншік атпен жариялады. 1960 жылы Войтыла неке туралы дәстүрлі шіркеу ілімдерін жаңа философиялық тұрғыдан қорғайтын ықпалды «Махаббат пен жауапкершілік» атты теологиялық кітабын басып шығарды. Жоғарыда аталған студенттер Войтыламен бірге дұға ету, ашық аспан астындағы миссалар (құлшылықтар) және теологиялық талқылаулар жасау арқылы үнемі жаяу серуендеуге, шаңғы тебуге, велосипедпен жүруге, лагерьлерге және каякпен жүзуге шығып тұрды. Сталиндік дәуірдегі Польшада діни қызметкерлерге студенттер тобымен саяхаттауға рұқсат етілмеген еді. Сондықтан Войтыла жас серіктерінен өзінің діни қызметкер екенін сырттағылар сезіп қоймау үшін оны «Вуек» («Көке» немесе «Аға» деген мағынадағы поляк сөзі) деп атауды сұрады. Бұл лақап ат оның ізбасарлары арасында тез танылып кетті. 1958 жылы Войтыла Краковтың викарлы епископы болып тағайындалғанда, таныстары бұл жағдай оны өзгертіп жібере ме деп алаңдады. Войтыла достарына: «Вуек бойындағы Вуек болып қала береді» деп жауап берді және епископ лауазымымен келетін сән-салтанаттан аулақ болып, қарапайым өмір сүруін жалғастырды. Бұл сүйікті лақап ат Войтыламен бірге өмірінің соңына дейін қалды және әсіресе поляк халқы арасында әлі күнге дейін жылы лебізбен қолданылады.<ref>Witness to Hope; The Biography of Pope John Paul II, by George Weigel. New York: Cliff Street Books/Harper Collins, 1999. p. 992.</ref><ref>{{cite news |title=They Call Him "Wujek". |newspaper=St Louis Post-Dispatch |date=24 January 1999 |last=Rice |first=Patricia}}</ref> == Епископат пен кардиналдық == === Епископатқа шақыру === 1958 жылы 4 шілдеде Польшаның солтүстігіндегі көлдер аймағында каякпен демалып жүрген кезінде XII Папа Пиус Войтыланы Краковтың викарлы епископы етіп тағайындады. Соған байланысты ол Варшаваға шақырылып, Польшаның примасы, кардинал Стефан Вышинскиймен кездесті, ол өзінің жаңа лауазымға тағайындалғанын хабарлады. Войтыла бұл ұсынысты қабылдап, Краков архиепископы Евгениуш Базиактың көмекшісі атанды. Оның епископтық қол қою рәсімі (Омбидің титулярлы епископы ретінде) 1958 жылы 28 қыркүйекте өтті. Басты дұға бағыштаушы (консекратор) болып Базиактың өзі қатысты, ал со-консекраторлар ретінде Wrocław католик архидиоцезінің викарийі, Софеннің титулярлы епископы Болеслав Коминек пен Сандомиждің викарлы епископы Францишек Йоп (Даулияның титулярлы епископы) қатысты. Кейіннен Коминек Вроцлавтың кардинал-архиепископы атанса, Йоп Вроцлавтың викарлы епископы, содан кейін Ополе епископы болды. Небәрі 38 жасында Войтыла Польшадағы ең жас епископ атағына ие болды. 1959 жылы Войтыла Краковтың сыртындағы, әлі шіркеуі жоқ «үлгілі жұмысшылар қаласы» саналатын Нова Хута кентінде ашық аспан астында Рождество күні түнгі мисса (Midnight Mass) өткізу дәстүрін бастады. 1962 жылы маусымда архиепископ Базиак қайтыс болып, 16 шілдеде жаңа архиепископ тағайындалғанға дейін Войтыла Архидиоцездің викарий-капитуляры (уақытша әкімшісі) болып сайланды. === Екінші Ватикан соборына қатысу және кейінгі оқиғалар === 1962 жылдың қазан айынан бастап Кароль Войтыла Екінші Ватикан соборына (1962–1965) қатысты. Ол мұнда собордың ең тарихи және ықпалды екі маңызды құжаты — Діни бостандық туралы декретке (лат. Dignitatis humanae) және Қазіргі әлемдегі шіркеу туралы пасторлық конституцияға (Gaudium et spes) зор үлес қосты. Войтыла мен поляк епископтары соборға Gaudium et spes құжатының жобасын ұсынды. Иезуит тарихшысы Джон В. О'Мэллидің айтуынша, Войтыла мен поляк делегациясы жіберген жоба «сол жазда собор әкелеріне жіберілген нұсқаға белгілі бір дәрежеде әсер етті, бірақ негізгі мәтін ретінде қабылданбады». Джон Ф. Кросбидің пікірінше, кейін Папа ретінде Иоанн Павел II адамның Құдаймен қарым-қатынасындағы табиғаты туралы өз көзқарастарын жеткізу үшін Gaudium et spes сөздерін пайдаланды: адам — «Құдайдың өзі үшін қалаған Жер бетіндегі жалғыз жаратылысы», бірақ адам «өз шынайы болмысын тек өзін шынайы түрде беру арқылы ғана толық аша алады». Сондай-ақ Войтыла Епископтар синодының отырыстарына да қатысты. 1964 жылы 13 қаңтарда VI Папа Павел оны Краковтың архиепископы етіп тағайындады. 1967 жылы 26 маусымда VI Папа Павел Войтыланың Кардиналдар коллегиясына көтерілгенін жариялады. Войтыла Палациондағы Әуес Цезарь (San Cesareo in Palatio) титулдық шіркеуінің кардинал-священнигі болып тағайындалды. == Понтификат == === Сайлау === 1978 жылы тамызда VI Папа Павел қайтыс болғаннан кейін, Войтыла I Иоанн Павелді сайлаған папалық конклавқа қатысып, дауыс берді. Алайда I Иоанн Павел небәрі 33 күн ғана Папа болып қызмет етіп, дүниедан озды, бұл өз кезегінде кезекті жаңа конклавтың шақырылуына түрткі болды. 1978 жылғы екінші конклав қараңғы қабірге қою рәсімінен кейін он күн өткен соң, 14 қазанда басталды. Бұл жолы конклав папалық таққа таласқан екі негізгі кандидат — генуялық консервативті архиепископ, кардинал Джузеппе Сири мен флоренциялық либералды архиепископ, I Иоанн Павелдің жақын досы, кардинал Джованни Бенеллидің арасындағы қатаң бәсекеге бөлінді. Бенеллидің жақтастары оның сайланатынына сенімді болды және алғашқы дауыс берулердің бірінде Бенелли жеңіске жетуге тоғыз-ақ дауыс жетпей қалды. Алайда, екі үміткер де екі жақтан жеткілікті қарсылыққа тап болды, сондықтан олардың ешқайсысының жеңіске жету ықтималдығы аз еді. Милан архиепископы Джованни Коломбо итальяндық кардинал-сайлаушылар арасындағы ымыралы үміткер ретінде қарастырылды, бірақ ол дауыс жинай бастаған кезде, егер сайланса, папалықтан бас тартатынын мәлімдеді. Вена архиепископы, кардинал Франц Кениг басқа сайлаушыларға ымыралы үміткер ретінде Войтыланы ұсынды. Войтыла үшінші күні (16 қазан) сегізінші дауыс беруде жеңіске жетті. Войтыланы қолдағандардың қатарында Джузеппе Сиридің жақтастары, Стефан Вышинский, Америкалық кардиналдардың көбі (Джон Крол бастаған) және басқа да қалыпты ұстанымдағы кардиналдар болды. Ол өз сайлауын мына сөздермен қабылдады: «Өз Иеміз Мәсіхке деген сеніммен бағына отырып, Мәсіхтің Анасы мен Шіркеуге деген үмітпен, үлкен қиындықтарға қарамастан, мен бұны қабылдаймын». Содан кейін Папа өзінен бұрынғы ізбасарына құрмет ретінде, сондай-ақ марқұм VI Павел мен XXIII Иоанн папалардың құрметіне Иоанн Павел II папалық есімін алды, ал дәстүрлі ақ түтін Әуес Петр алаңында жиналған халыққа папаның сайланғанын хабарлады. Жаңа папа поляк әулиесінің құрметіне I Станислав аталғысы келеді деген қауесеттер болған, бірақ кардиналдар оның римдік есім емес екеніне көзін жеткізді. Жаңа понтифик балконға шыққан кезде, жиналған халыққа арнайы үндеу жасап, дәстүрді бұзды: «Қымбатты бауырлар мен әпкелер, сүйікті Папамыз I Иоанн Павелдің дүниеден озуына бәріміз қайғырамыз, сондықтан кардиналдар Римнің жаңа епископын сайлады. Олар оны алыс жерден шақырды — сенім мен христиандық дәстүрлердегі бірлігіміздің арқасында алыс болса да, әрқашан жақын тұрған жерден. Мен бұл жауапкершілікті қабылдауға қорқып едім, алайда мұны Иемізге деген мойынсұнушылық рухында және біздің ең қасиетті Анамыз Мәриямға деген толық адалдықпен қабылдаймын. Мен сіздердің — жоқ, біздің итальян тілінде сөйлеп тұрмын. Егер қателесетін болсам, өтінемін, мені түзете жүріңіздер». Войтыла папалардың хронологиялық тізімі бойынша 264-ші папа және соңғы 455 жылдағы алғашқы итальяндық емес папа атанды. Небәрі 58 жасында ол 1846 жылы 54 жасында таққа отырған IX Папа Пиустен бергі ең жас папа болды. Өзінен бұрынғы ізбасары сияқты, II Иоанн Павел дәстүрлі папалық тәж кигізу рәсімінен бас тартып, оның орнына 1978 жылы 22 қазанда ықшамдалған папалық ұлықтау рәсімінен өткізілді. Ұлықтау кезінде кардиналдар оның алдына тізерлеп, ант беріп, жүзігін сүюі тиіс болған кезде, поляк прелаты, кардинал Стефан Вышинский тізерлеген сәтте ол орнынан тұрып, жүзігін сүюге жол бермеді және оны жай ғана құшақтап қарсы алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}} [[Санат:Рим папалары]] 4umkqhbf3kvtc188glejbz56xwxcc2r 3637736 3637731 2026-08-01T11:22:22Z Marksscheider 183882 3637736 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Иерарх |жүгіну = Оның Қасиеттілігі Папа |есімі = II Иоанн Павел |шынайы есімі = {{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}} |туған кездегі есімі = Кароль Юзеф Войтыла |туған кездегі шынайы есімі = Karol Józef Wojtyła |сурет = ADAMELLO - PAPA - Giovanni Paolo II - panoramio (cropped).jpg |ені = 240 |сурет анықтамасы = II Иоанн Павел 1988 жылы |титул = [[Папалық|Рим папасы]] |реті = [[Рим папаларының тізімі|264]] |ту = Emblem of the Papacy SE.svg |шіркеуі = [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] |қауым = |таңдалуы = 16 қазан 1978 |интронизация = 22 қазан 1978 |басқара бастады = 16 қазан 1978 |басқаруын аяқтады = 2 сәуір 2005 |басқару кезеңі = |ізашары = [[I Иоанн Павел]] |ізбасары = [[XVI Бенедикт]] |биліктен бас тартуы = |комментарий = |титул_2 = [[Краков архиепархиясы|Краков архиепископы]] |реті_2 = |ту_2 = POL Kraków COA.svg |шіркеуі_2 = |қауым_2 = |таңдалуы_2 = |интронизация_2 = |басқара бастады_2 = 13 қаңтар 1964 |басқаруын аяқтады_2 = 16 қазан 1978 |басқару кезеңі_2 = |ізашары_2 = Адам Стефан Сапега<br>Евгениуш Базяк <small>(апостолдық администратор ретінде)</small> |ізбасары_2 = Франтишек Махарский |титул_3 = |реті_3 = |ту_3 = |шіркеуі_3 = |қауым_3 = |таңдалуы_3 = |интронизация_3 = |басқара бастады_3 = |басқаруын аяқтады_3 = |басқару кезеңі_3 = |ізашары_3 = |ізбасары_3 = |туған күні = 18.05.1920 |туған жері = Вадовице, Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] |қайтыс болған күні = 02.04.2005 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ватикан|Ватиканда}} |жерленді = [[Әулие Петер базиликасы]] |әулеті = |әкесі = |анасы = |білімі = [[Ягеллон университеті]]<br>[[Әулие Фома Аквинский папалық университеті]] |ғылыми дәрежесі = [[Богословие докторы]] |монахтықты қабылдауы = |атақ = |хиротония = 28 қыркүйек 1958 |кардинал = 26 маусым 1967 |жұбайы = |балалары = |заңдастырылған = 27 сәуір 2014 |қатары = [[Әулие]] |әулиелік қатары = |еске алу күні = |құрметі = |жебеуші = |қолтаңбасы = Signature of John Paul II.svg |қолтаңба ені = 200px |монограмма = |елтаңба = Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg |елтаңба ен = 200px |марапаттары = {{Қатар |{{Мәсіх жоғарғы ордені}} |{{Алтын өкшелік ордені}} |{{Шынжырлы IX Пий орденінің үлкен кресті}} }} {{Қатар |{{Әулие Ұлы Григорий орденінің үлкен кресті}} |{{Әулие Сильвестр орденінің үлкен кресті}} |{{Иерусалимдік Құдай Киелі табыты орденінің шынжыры}} }} {{Қатар |{{Бостандық ордені (Косово)}} |{{Алтын Олимпиадалық орден}} |{{Азаттық президенттік үздік медалі}} }} {{Қатар |[[Сурет:WWIRib.gif|60px|link=:pl:Komandoria Missio Reconciliationis]] |{{Күлімсіреу ордені}} }} |ортаққор = Ioannes Paulus II }} Әулие<ref>{{Cite web |url=http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g |title=Иоанн XXIII и Иоанн Павел II будут причислены к лику святых 27 апреля 2014 г. |access-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004061540/http://sibcatholic.ru/2013/10/01/ioann-xxiii-i-ioann-pavel-ii-budut-prichisleny-k-liku-svyatyx-27-aprelya-2014-g/ |archive-date=2013-10-04 |url-status=dead }}</ref> '''II Иоанн Павел''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}, {{lang-it|Giovanni Paolo II}}; туған есімі — '''Кароль Юзеф Войтыла''', {{lang-pl|{{Audio|Pl-Karol Józef Wojtyła.ogg|Karol Józef Wojtyła}}}}; [[18 мамыр]] [[1920 жыл]], [[Вадовице]], Вадовице повяты, Краков воеводалығы, [[Польша|Польша Республикасы]] — [[2 сәуір]] [[2005 жыл]], [[Ватикан]]) — [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]]нің [[Епископ|епископы]], 1978 жылдың 16 қазанынан 2005 жылдың 2 сәуіріне дейін [[Папалық|Рим папасы]]. 2011 жылдың 1 мамырында Рим папасы [[XVI Бенедикт]] оны [[Беатификация|әулиелер қатарына қоспас бұрын беатификациялады]]. 2014 жылдың 27 сәуірінде папа [[Франциск (рим папасы)|Франциск]] және онымен бірге қызмет еткен [[Демалыстағы Рим папасы|демалыстағы Рим папасы]] XVI Бенедикт оны [[Канонизация|канонизациялады]] (әулие ретінде жариялады). 1978 жылы II Иоанн Павел соңғы 455 жылда сайланған [[Италиялықтар|итальян текті]] емес тұңғыш Рим папасы (1523 жылы папа болған [[VI Адриан]] [[Голландтар|нидерландылық]] еді) әрі славян текті алғашқы понтифик атанды. Дегенмен, II Иоанн Павел [[Славяндар|славян текті]] екінші папа болған деген де болжам бар: бұл гипотеза бойынша, алғашқы славян текті папа — [[V Сикст]] болуы мүмкін (оның әкесі Сречко Перич Биеладан (қазіргі [[Черногория]]) шыққан).<ref name=":0">[http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ 27 апреля 2014 года состоится канонизация Иоанна XXIII и Иоанна Павла II] {{Wayback|url=http://papafranciscus.ru/27-aprelya-2014-g-sostoitsya-kanonizatsiya-ioanna-xxiii-i-ioanna-pavla-ii/ |date=20131004235350 }} // Информационная служба «Папа Римский Франциск», 30.09.2013.</ref> Понтификат ұзақтығы жағынан ол тек [[IX Пий]]ге ғана жол береді. II Иоанн Павелдің ізбасары болып [[XVI Бенедикт]] есімін алған неміс кардиналы Йозеф Ратцингер сайланды. == Өмірбаяны == === Алғашқы жылдары === [[File:Emilia and Karol Wojtyla wedding portrait.jpg|thumb|upright|II Иоанн Павел ата-анасы Эмилия мен Кароль Войтиланың (үлкен) үйлену тойындағы портреті|left]] Кароль Юзеф Войтыла [[Польша]]ның [[Вадовице]] қаласында дүниеге келді. Ол этникалық [[Поляктар|поляк]] — Кароль Войтыла (1879–1941) мен тегі [[Литвалықтар|литвалық]] Эмилия Качоровскаяның (1884–1929) отбасындағы үш баланың кенжесі еді. Мектеп мұғалімі болып жұмыс істеген Эмилия 1929 жылы жүрек талмасы мен бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Бұл кезде жас Кароль небәрі сегіз жаста болатын. Оның үлкен әпкесі Ольга ол дүниеге келме бұрын шетінеп кеткен, алайда Кароль өзінен 13 жас үлкен ағасы Эдмундпен (үй ішіндегі лақап аты — Мундек) өте жақын өсті. Эдмундтың дәрігерлік қызметі соңында оның [[қызамық]] (скарлатина) ауруын жұқтырып, көз жұмуына әкеп соқтырды. Бұл қаза жас Карольдің жанына қатты батты. Сәби кезінде дүниеге келгеннен кейін бір ай өткен соң шоқыну рәсімінен өткен Войтыла тоғыз жасында алғаш рет қасиетті нан ауыз тиді (Тәбәрік алды), ал он сегіз жасында діни сенімді бекіту рәсімінен (конфирмация) өтті.<ref>{{cite web |title=St. Pope John Paul II |url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=6996 |website=Saints & Angels |publisher=Catholic Online |access-date=11 November 2020}}</ref> Бала кезінде Войтила спортқа жақын болып, көбінесе [[футбол]]да [[қақпашы]] қызметін атқарды. Балалық шағында ол Вадовице қаласының ауқымды [[Еврейлер|еврей]] қауымдастығымен тығыз қарым-қатынаста болды.<ref>{{cite news | url = https://www.vatican.va/jubilee_2000/magazine/documents/ju_mag_01111997_p-46_en.html | title = The Jewish "Roots" of Karol Wojtyła | access-date = 3 July 2013 | last = Svidercoschi | first = Gian Franco | publisher = Vatican.va}}</ref> Мектеп оқушылары арасындағы футбол ойындары жиі еврейлер мен католиктер командалары болып ұйымдастырылатын және Войтила көбінесе еврейлердің командасында ойнайтын. 2005 жылы ол былай деп еске алды: [[File:Karol Wojtyla-1st comunnion.jpg|thumb|upright=.7|Войтыла алғашқы қауышу (причастие) күнінде|left]] «Вадовицедегі бастауыш сыныптағы сыныптастарымның кем дегенде үштен бірі еврейлер болғанын есіме аламын. Орта мектепте олардың саны азырақ еді. Олардың кейбіреулерімен өте жақын дос болдым. Олардың кейбірінен мені ерекше таңғалдырған нәрсе — олардың нағыз поляк патриотизмі еді».{{sfn|Pope John Paul II|2005|p=99}} Бұл кезеңде жас Каролдың қыз баламен алғашқы шынайы қарым-қатынасы басталды. Ол «көздері таңғажайып, шашы қарақаттай қара, сымбатты да тамаша актриса» деп сипатталған еврей сұлуы Гинка Бир есімді қызбен жақындаса түсті.{{sfn|Stourton|2006|p=32}} 1938 жылдың орта шенінде Войтыла мен әкесі Вадовицеден кетіп, [[Краков]] қаласына қоныс аударды, сол жерде Ягеллон университетіне оқуға түсті. [[Филология]] және түрлі тілдер сияқты пәндерді оқумен қатар, ол ерікті кітапханашы болып жұмыс істеді және Академиялық легиондағы міндетті әскери дайындыққа қатысуға тиіс болса да, қару атудан үзілді-келді бас тартты. Ол әртүрлі театр трупаларында өнер көрсетіп, драматург ретінде де еңбек етті. Бұл уақытта оның тіл үйренуге деген таланты қайнап шығып, поляк, латын, итальян, ағылшын, испан, португал, француз, неміс, люксембург, голланд, украин, серб-хорват, чех, словак және эсперанто сияқты 15 тілді меңгерді.<ref>{{cite book |last=Grosjean |first=François |title=Life With Two Languages |url=https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros |url-access=registration |access-date=6 July 2013 |year=1982 |publisher=Harvard University Press |location=United States |isbn=978-0-674-53092-8 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros/page/286 286]}}</ref> Олардың тоғызын кейін рим папасы ретінде қызмет еткен жылдары кеңінен қолданды. 1939 жылы Польшаға басып кіргеннен кейін, [[нацистік Германия]]ның оккупациялық күштері университетті жауып тастады. Еңбекке жарамды ер адамдар жұмыс істеуге міндеттелді, сондықтан 1940–1944 жылдары Войтыла Германияға жер аударылудан қашу үшін мейрамханада курьер, әктас карьерінде қара жұмысшы және «Солvay» химия зауытында түрлі жұмыстар атқарды. 1940 жылдың ақпанында ол Ян Тырановскиймен кездесіп, ол Войтыланы кармелиттердің руханиятымен және «Тірі тәсбих» жастар топтарымен таныстырды.<ref>Weigel, George. Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II (p. 44). HarperCollins. Kindle Edition.</ref> Сол жылы ол екі үлкен жазатайым оқиғаға ұшырады: трамвай қағып кетіп, бас сүйегі сынып жарақат алды, ал карьерде жүк көлігі соғып кетіп, салдарынан бір иығы екіншісінен биік болып қалды және мәңгілік бүкірлік пайда болды.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2005/apr/01/catholicism.religion3 The Guardian, "History of the Pope's health problems", 1 April 2005]. Retrieved 26 March 2015.</ref> Бұрынғы [[Аустрия-Мажарстан]] кіші офицері және кейін Польша армиясының офицері болған әкесі 1941 жылы жүрек талмасынан қайтыс болып,<ref>{{cite web |url= http://www.catholic.org/pope/jp2/genealogy.php |title=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |publisher=Catholic Online |year=2012 |quote=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |access-date=3 February 2012}}</ref> жас Войтыланы жетім қалдырды және отбасынан тірі қалған жалғыз мүше етті.{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Өмірінің бұл кезеңдерін еске ала отырып, арада 40 жылға жуық уақыт өткен соң ол былай деді: «Мен анамның қайтыс болған кезінде қасында болмадым, ағамның өлген кезінде қасында болмадым, әкемнің де соңғы сағатында қасында болмадым. Жиырма жасымда мен өзім жақсы көрген жақындарымның бәрінен айырылып үлгерген едім».{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол діни қызметкер (парыз) болу туралы байыппен ойлана бастады. 1942 жылдың қазан айында, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жалғасып жатқан кезде, ол епископ сарайының есігін қағып, діни оқуға түскісі келетінін айтты. Көп ұзамай ол Краков архиепископы, болашақ кардинал Адам Стефан Сапега басқаратын жасырын подполье семинариясында сабақ ала бастады.<ref>{{Cite book |title=Social memory and history: anthropological perspectives |date=2002 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-0177-7 |editor-last=Climo |editor-first=Jacob |location=Walnut Creek, CA |pages=280 |editor-last2=Cattell |editor-first2=Maria G.}}</ref> 1944 жылдың 29 ақпанында Войтыланы неміс жүк көлігі қағып кетті. Неміс [[Вермахт]] офицерлері оған көмек көрсетіп, ауруханаға жіберді. Ол жерде мидың қатты шайқалуы мен иық жарақатынан айығу үшін екі апта өткізді. Бұл оқиға мен оның аман қалуы өз жолының (діни қызметтің) дұрыстығының айғағы сияқты көрінді. 1944 жылдың 6 тамызында, «Қара жексенбі» деген атпен белгілі күні,{{sfn|Weigel|2001b|p=71}} [[Гестапо]] көтеріліске тосқауыл қою үшін Краковтағы жас жігіттерді жаппай ұстай бастады (бұл Жақында болған Варшава көтерілісіне ұқсас еді).{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001b|pp=71–21}} Неміс әскерлері жоғары жақта іздеу жүргізіп жатқанда, Войтыла Тынецкая көшесі, 10 үйдегі көкесінің подвалына тығылып аман қалды. Сол күні 8000-нан астам ер адам мен балалар қолға түсті, ал Войтыла немістер кеткенше архиепископтың резиденциясына қашып құтылды.{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} 1945 жылдың 17 қаңтарына қараған түні немістер қаладан қашып, студенттер қираған семинарияны қайтадан өз қолдарына алды. Войтыла мен тағы бір семинарист дәретханалардағы қатып қалған нәжіс үйінділерін тазарту жұмысына ерікті түрде кірісті.{{sfn|Weigel|2001b|p=75}} Сондай-ақ Войтыла Ченстоховадағы нацистік еңбек лагерінен қашып шыққан Эдит Цирер атты 14 жастағы еврей босқын қызға көмектесті. Эдит теміржол платформасында құлап қалғандықтан, Войтила оны пойызға көтеріп апарып, Краковқа дейінгі сапар бойы қасында болды. Кейін ол Эдиттің өмірін сол күні сақтап қалғанын айтып, Войтилаға алғысын білдірді. «Бнай Брит» (B'nai B'rith) ұйымы мен басқа да ресми тұлғалар Войтиланың басқа да көптеген поляк еврейлерін нацистерден қорғауға көмектескенін мәлімдеді. Польшаны нацистік оккупациялау кезінде бір еврей отбасы өздерінің Стенли Бергер есімді ұлын басқа сенімдегі поляк отбасына тығып қоюға жібереді. Бергердің өз ата-анасы [[Холокост]] кезінде қаза табады, ал соғыстан кейін оның жаңа христиан отбасылы ата-анасы Карол Войтыладан балаға шоқыну рәсімін жасауды өтінеді. Войтыла бұдан бас тартып, баланы католик ретінде емес, туған ата-анасы мен ұлтының еврей сенімімен тәрбиелеу керектігін айтты.<ref>{{cite news |url=http://ekai.pl/wydarzenia/x9122/jan-pawel-ii-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata/ |title=Jan Paweł II Sprawiedliwym wśród Narodów Świata? |language=pl |trans-title=John Paul II Righteous Among the Nations? |publisher=Ekai.pl |date=5 April 2005 |access-date=22 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222053631/http://ekai.pl/wydarzenia/x9122/jan-pawel-ii-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata/ |archive-date=22 December 2014}}</ref> Ол Бергердің Польшадан кетіп, Америка Құрама Штаттарындағы еврей туыстарының қолында тәрбиеленуі үшін қолдан келгеннің бәрін жасады. 2005 жылдың сәуірінде, II Иоанн Павел қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Израиль үкіметі II Иоанн Павел мұрасын ұлықтау үшін арнайы комиссия құрды. Италия еврей қауымының басшысы Эммануэле Пачифиси ұсынған марапаттардың бірі — «Халықтар арасындағы әділдер» (Righteous Among the Nations) медалі болды.<ref>{{cite web |url=http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat,m7r7s |title=Papież otrzyma honorowy tytuł "Sprawiedliwy wśród Narodów Świata"? |language=pl |trans-title=The Pope will receive the honorary title of "Righteous Among the Nations"? |publisher=Onet.pl |date=4 April 2005 |access-date=22 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023061706/http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat%2Cm7r7s |archive-date=23 October 2014}}</ref> Войтыланың соңғы кітабы — «Жады және бірегейлік» (Memory and Identity) еңбегінде ол поляк теологы әрі философы Константин Михальскийдің сөздерін келтіре отырып, нацистік режимнің 12 жылдық кезеңін «аңдық қатыгездік» деп сипаттады.<ref>{{cite book |title=Między Heroizmem a Beatialstwem |trans-title=Between Heroism and Bestiality |publisher=Częstochowa |year=1984}}</ref> === Діни қызмет === [[File:Karol Wojtyla image (cropped).jpg|thumb|upright|Войтыла (1958)]] Краковтағы діни семинарияны аяқтағаннан кейін Кароль Войтыла 1946 жылы 1 қарашада Барлық әулиелер күнінде Краков архиепископы, кардинал Адам Стефан Сапеханың қолынан священник (діни қызметкер) болып тағайындалды. Сапеха Войтыланы 1946 жылы 26 қарашадан бастап оқу үшін Римдегі Папалық халықаралық «Ангеликум» атенеуміне (болашақ Әуес Томас Аквинский атындағы Папалық университетіне) жіберді, онда ол француз доминикан монахы Режинальд Гарригу-Лагранждың жетекшілігімен білім алды. Ол бұл кезеңде Максимилиан де Фюрстенбергтің басшылығымен Белгия папалық колледжінде тұрды.<ref>{{cite web| url=http://vaticancity.diplomatie.belgium.be/nl/belgen-in-rome| title=Belgen in Rome| date=4 April 2016| access-date=30 March 2017| archive-date=31 March 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170331025239/http://vaticancity.diplomatie.belgium.be/nl/belgen-in-rome| url-status=dead}}</ref> Войтыла 1947 жылы шілдеде лиценциат атағын алып, 1948 жылы 14 маусымда докторлық емтиханын сәтті тапсырды. Сонымен қатар 1948 жылы 19 маусымда философия мамандығы бойынша «Doctrina de fide apud S. Ioannem a Cruce» («Әулие Кресттік Иоанн бойынша сенім ілімі») атты докторлық диссертациясын сәтті қорғады.<ref>{{cite news |title= His Holiness John Paul II, Biography, Pre-Pontificate| url = https://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 |access-date=6 October 2012}} Even though his doctoral work was unanimously approved in June 1948, he was denied the degree because he could not afford to print the text of his dissertation in accordance with the ''Angelicum'' rules. In December 1948 a revised text of his dissertation was approved by the theological faculty of [[Jagiellonian University]] in Kraków, and Wojtyła was finally awarded his doctoral degree.</ref> «Ангеликум» университетінде Войтыла диссертациясының түпнұсқа баспасы сақталған. «Ангеликумдегі» өзге де курстардың қатарында Войтыла киелі кітаптағы яһуди тілі грамматикасының жинағын жазған голландиялық доминикан Петер Г. Дункердің жетекшілігімен яһуди тілін оқыды.<ref>{{cite web|url=http://www.pust.it/index.php?start=5&lang=en|title=Karol Wojtyla: A Pope Who Hails from the Angelicum (Città Nuova, Roma 2009)|publisher=Pust.it|access-date=23 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407161736/http://www.pust.it/index.php?start=5&lang=en|archive-date=7 April 2014|url-status=dead}}</ref> Among other courses at the ''Angelicum'', Wojtyła studied Hebrew with the Dutch Dominican Peter G. Duncker, author of the ''Compendium grammaticae linguae hebraicae biblicae''.<ref>"30Giorni" 11 December 2002, http://www.30giorni.it/in_breve_id_numero_14_id_arg_32125_l1.htm Accessed 19 February 2013</ref> Болашақ аустриялық кардинал, Войтыланың курстасы Альфонс Стиклердің айтуынша, 1947 жылы «Ангеликумде» оқып жүрген кезінде Войтыла Пио әкеге (Padre Pio) барып, оған исповед жасаған (күнәсін мойындаған). Сонда ол Войтылаға күндердің күнінде «Шіркеудегі ең жоғары лауазымға» көтерілетінін айтқан.<ref>{{cite book| last=Kwitny | first=Jonathan | title=Man of the Century: The Life and Times of Pope John Paul II | publisher=Henry Holt and Company | date=March 1997 | location=New York City | page=768 | isbn=978-0-8050-2688-7 | url=https://archive.org/details/isbn_9780805026887 | url-access=limited}}</ref> Stickler added that Wojtyła believed that the prophecy was fulfilled when he became a cardinal.<ref>{{cite news | last=Zahn | first=Paula | author-link=Paula Zahn | title=Padre Pio Granted Sainthood | work=CNN | date=17 June 2002 | url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0206/17/ltm.04.html | access-date=19 January 2008}}</ref> Стиклер бұл пайғамбарлықтың Войтыла кардинал болған кезде орындалғанына сенгенін жеткізді. Войтыла 1948 жылдың жазында Польшаға оралып, Краковтан 24 шақырым қашықтықта орналасқан Негович ауылындағы Жаратылыс шіркеуінде өз алғашқы пасторлық (діни қызмет) қызметіне кірісті. Ол Неговичке егін жинау науқаны кезінде келіп түсті және оның алғашқы істеген әрекеті жерге тізерлеп, оны сүю болды. Жан Вианнейден үйренген бұл дәстүрін ол папалық еткен жылдары да үнемі қайталап отырды. 1949 жылдың наурыз айында Войтыла Краковтағы Әуес Флориан приходына ауыстырылды. Ол Ягеллон университетінде, кейіннен Люблин католик университетінде этика пәнінен сабақ берді. Оқытушылық қызметпен қатар, ол шамамен 20 жастан тұратын топты жинап, олар өздерін «Родзинка» («кішкентай отбасы») деп атай бастады. Олар дұға ету, философиялық талқылаулар жасау және соқырлар мен науқастарға көмектесу үшін жиналатын. Уақыт өте келе топ мүшелерінің саны 200-ге жуықтап, олардың әрекеттері жыл сайынғы шаңғы және каякпен жүзу сапарларымен толықты. 1953 жылы Войтыланың хабилитациялық диссертациясын Ягеллон университетінің Теология факультеті қабылдады. 1954 жылы ол «Католиктік этиканы [[Макс Шелер]]дің этикалық жүйесі негізінде құру мүмкіндігін қайта бағалау» ({{lang-pl|Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera}}) атты диссертация жазып, Киелі теология докторы атағын алды.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2QunKUmsM4kC&q=Ocena+&pg=PA153 |title=Destined for Liberty: The Human Person in the Philosophy of Karol Wojtyla/John Paul II |publisher=CUA Press |access-date=23 June 2013 |isbn=978-0-8132-0985-2 |year=2000}}</ref> Шелер — саналы тәжірибені зерттеуге баса мән беретін кең ауқымды философиялық қозғалыстың негізін қалаған неміс философы. Поляк коммунистік билігі Ягеллон университетінің Теология факультетін таратып жіберді, салдарынан ол бұл ғылыми дәрежесін тек 1957 жылы ғана ала алды. Войтыла дәстүрлі католиктік томизмді феноменологиядан бастау алатын, Краковтағы католик зиялылары арасында кең танымал [[персонализм]] идеяларымен біріктіретін феноменологиялық [[томизм]] деп аталатын теологиялық бағытты дамытты. Ол Шелердің «Формализм және мазмұндық құндылықтар этикасы» еңбегін аударды. 1961 жылы ол [[Томас Аквинат|Аквинский]]дің философиясын сипаттау үшін «томистік персонализм» терминін енгізді. Бұл кезеңде Войтыла Краковтың «Tygodnik Powszechny» («Жалпыға ортақ апталық») католиктік газетінде заманауи шіркеу мәселелері туралы бірқатар мақалалар жазды. Діни қызметкер ретіндегі алғашқы онжылдығында ол шығармашылық жұмысқа да баса назар аударды. Соғыс, [[Польша Халық Республикасы]]ндағы өмір және пасторлық міндеттері оның поэзиясы мен пьесаларына арқау болды. Войтыла өз еңбектерін әдеби шығармаларын діни жазбаларынан (өз атымен шыққан) ажырату және әдеби туындыларының өз қасиетіне қарай бағалануы үшін Анджей Явень және Станислав Анджей Груда деген екі бүркеншік атпен жариялады. 1960 жылы Войтыла неке туралы дәстүрлі шіркеу ілімдерін жаңа философиялық тұрғыдан қорғайтын ықпалды «Махаббат пен жауапкершілік» атты теологиялық кітабын басып шығарды. Жоғарыда аталған студенттер Войтыламен бірге дұға ету, ашық аспан астындағы миссалар (құлшылықтар) және теологиялық талқылаулар жасау арқылы үнемі жаяу серуендеуге, шаңғы тебуге, велосипедпен жүруге, лагерьлерге және каякпен жүзуге шығып тұрды. Сталиндік дәуірдегі Польшада діни қызметкерлерге студенттер тобымен саяхаттауға рұқсат етілмеген еді. Сондықтан Войтыла жас серіктерінен өзінің діни қызметкер екенін сырттағылар сезіп қоймау үшін оны «Вуек» («Көке» немесе «Аға» деген мағынадағы поляк сөзі) деп атауды сұрады. Бұл лақап ат оның ізбасарлары арасында тез танылып кетті. 1958 жылы Войтыла Краковтың викарлы епископы болып тағайындалғанда, таныстары бұл жағдай оны өзгертіп жібере ме деп алаңдады. Войтыла достарына: «Вуек бойындағы Вуек болып қала береді» деп жауап берді және епископ лауазымымен келетін сән-салтанаттан аулақ болып, қарапайым өмір сүруін жалғастырды. Бұл сүйікті лақап ат Войтыламен бірге өмірінің соңына дейін қалды және әсіресе поляк халқы арасында әлі күнге дейін жылы лебізбен қолданылады.<ref>Witness to Hope; The Biography of Pope John Paul II, by George Weigel. New York: Cliff Street Books/Harper Collins, 1999. p. 992.</ref><ref>{{cite news |title=They Call Him "Wujek". |newspaper=St Louis Post-Dispatch |date=24 January 1999 |last=Rice |first=Patricia}}</ref> == Епископат пен кардиналдық == === Епископатқа шақыру === 1958 жылы 4 шілдеде Польшаның солтүстігіндегі көлдер аймағында каякпен демалып жүрген кезінде XII Папа Пиус Войтыланы Краковтың викарлы епископы етіп тағайындады. Соған байланысты ол Варшаваға шақырылып, Польшаның примасы, кардинал Стефан Вышинскиймен кездесті, ол өзінің жаңа лауазымға тағайындалғанын хабарлады. Войтыла бұл ұсынысты қабылдап, Краков архиепископы Евгениуш Базиактың көмекшісі атанды. Оның епископтық қол қою рәсімі (Омбидің титулярлы епископы ретінде) 1958 жылы 28 қыркүйекте өтті. Басты дұға бағыштаушы (консекратор) болып Базиактың өзі қатысты, ал со-консекраторлар ретінде Wrocław католик архидиоцезінің викарийі, Софеннің титулярлы епископы Болеслав Коминек пен Сандомиждің викарлы епископы Францишек Йоп (Даулияның титулярлы епископы) қатысты. Кейіннен Коминек Вроцлавтың кардинал-архиепископы атанса, Йоп Вроцлавтың викарлы епископы, содан кейін Ополе епископы болды. Небәрі 38 жасында Войтыла Польшадағы ең жас епископ атағына ие болды. 1959 жылы Войтыла Краковтың сыртындағы, әлі шіркеуі жоқ «үлгілі жұмысшылар қаласы» саналатын Нова Хута кентінде ашық аспан астында Рождество күні түнгі мисса (Midnight Mass) өткізу дәстүрін бастады.<ref>Weigel, George. Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II (p. 151). HarperCollins. Kindle Edition.</ref> 1962 жылы маусымда архиепископ Базиак қайтыс болып, 16 шілдеде жаңа архиепископ тағайындалғанға дейін Войтыла Архидиоцездің викарий-капитуляры (уақытша әкімшісі) болып сайланды. === Екінші Ватикан соборына қатысу және кейінгі оқиғалар === [[Сурет:Karol Wojtyla's cardinal proclamation.jpg|thumb|left|Папа [[VI Павел]] 1967 жылы Войтилаға [[кардинал]] береткасын кигізуде]] 1962 жылдың қазан айынан бастап Кароль Войтыла Екінші Ватикан соборына (1962–1965) қатысты. Ол мұнда собордың ең тарихи және ықпалды екі маңызды құжаты — Діни бостандық туралы декретке (лат. Dignitatis humanae) және Қазіргі әлемдегі шіркеу туралы пасторлық конституцияға (Gaudium et spes) зор үлес қосты. Войтыла мен поляк епископтары соборға Gaudium et spes құжатының жобасын ұсынды. Иезуит тарихшысы Джон В. О'Мэллидің айтуынша, Войтыла мен поляк делегациясы жіберген жоба «сол жазда собор әкелеріне жіберілген нұсқаға белгілі бір дәрежеде әсер етті, бірақ негізгі мәтін ретінде қабылданбады».<ref>{{cite book|last=O'Malley |first=John W. |title=What Happened at Vatican II |year=2008 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03169-2 |pages=[https://archive.org/details/whathappenedatva00omal/page/204 204–205] |url=https://archive.org/details/whathappenedatva00omal/page/204}}</ref> Джон Ф. Кросбидің пікірінше, кейін Папа ретінде Иоанн Павел II адамның Құдаймен қарым-қатынасындағы табиғаты туралы өз көзқарастарын жеткізу үшін Gaudium et spes сөздерін пайдаланды: адам — «Құдайдың өзі үшін қалаған Жер бетіндегі жалғыз жаратылысы», бірақ адам «өз шынайы болмысын тек өзін шынайы түрде беру арқылы ғана толық аша алады».<ref>{{cite book |last=Crosby |first=John F. |year=2000 |chapter=John Paul II's Vision of Sexuality and Marriage: The Mystery of "Fair Love" |title=The Legacy of Pope John Paul II: His Contribution to Catholic Thought |page=54 |publisher=Crossroad |isbn=978-0-8245-1831-8 |editor-last=Gneuhs |editor-first=Geoffrey}}</ref> Сондай-ақ Войтыла Епископтар синодының отырыстарына да қатысты. 1964 жылы 13 қаңтарда VI Папа Павел оны Краковтың архиепископы етіп тағайындады. 1967 жылы 26 маусымда VI Папа Павел Войтыланың Кардиналдар коллегиясына көтерілгенін жариялады. Войтыла Палациондағы Әуес Цезарь (San Cesareo in Palatio) титулдық шіркеуінің кардинал-священнигі болып тағайындалды. 1973 жылы Войтыла философ Анна-Тереза Тыменецкаямен (Stanford және Harvard университеттерінің экономика профессоры, сондай-ақ президент [[Ричард Никсон]]ның Экономикалық кеңесшілер кеңесінің мүшесі Хендрик С. Хаутаккердің жұбайы) танысады.<ref name="Stourton">{{Cite news|last=Stourton|first=Ed|title = The secret letters of Pope John Paul II – BBC News|url = https://www.bbc.com/news/magazine-35552997|website = BBC News|access-date = 15 February 2016|date=15 February 2016}}</ref><ref name="Guardian-letters">{{cite news|last1=Kirchgaessner|first1=Stephanie|title=Pope John Paul II letters reveal 32-year relationship with woman|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/15/pope-john-paul-ii-letters-reveal-32-year-relationship-with-woman|newspaper=The Guardian|access-date=16 February 2016|date=15 February 2016}}</ref> Тыменецкая Войтыламен бірқатар жобаларда, соның ішінде оның «Жеке тұлға және әрекет» (Osoba i czyn) атты кітабын ағылшын тіліне аудару ісінде бірге жұмыс істеді. II Иоанн Павел ең маңызды әдеби еңбектерінің бірі болып табылатын бұл кітап бастапқыда поляк тілінде жазылған болатын. Ал оның ағылшынша нұсқасын Тыменецкая дайындады. Жылдар бойы хат алмасып, олар жақын досқа айналды. 1976 жылдың жазында Войтыла [[Жаңа Англия]]ға сапармен келгенде, Тыменецкая оны өз үйінде қонақ етті. Войтиla өзінің сүйікті Польшасындағыдай Вермонт штатының Помфрет қалашығында каякпен жүріп, табиғат аясында демалысын көңілді өткізді. 1974–1975 жылдары Войтыла Папа VI Павел-ге қызмет етіп, Зайырлылар іөтері жөніндегі папалық кеңестің кеңесшісі, 1974 жылғы эвангелизация (мәсіхшілікті уағыздау) жөніндегі синодтың хатшысы болды және 1975 жылғы «Evangelii nuntiandi» апостолдық үндеуін бастапқы дайындау жұмыстарына белсене қатысты. == Понтификат == === Сайлау === [[File:Habemus papam Ioannes Paulus II.jpg|thumb|left|1978 жылғы 16 қазанда сайланғаннан кейінгі Рим Папасы II Иоанн Павел-дің алғашқы көрінісі]] 1978 жылы тамызда Папа VI Павел қайтыс болғаннан кейін, Войтыла I Иоанн Павелді сайлаған папалық конклавқа қатысып, дауыс берді. Алайда I Иоанн Павел небәрі 33 күн ғана Папа болып қызмет етіп, дүниедан озды, бұл өз кезегінде кезекті жаңа [[конклав]]тың шақырылуына түрткі болды. 1978 жылғы екінші конклав қараңғы қабірге қою рәсімінен кейін он күн өткен соң, 14 қазанда басталды. Бұл жолы конклав папалық таққа таласқан екі негізгі кандидат — генуялық консервативті архиепископ, кардинал Джузеппе Сири мен флоренциялық либералды архиепископ, I Иоанн Павелдің жақын досы, кардинал Джованни Бенеллидің арасындағы қатаң бәсекеге бөлінді. Бенеллидің жақтастары оның сайланатынына сенімді болды және алғашқы дауыс берулердің бірінде Бенелли жеңіске жетуге тоғыз-ақ дауыс жетпей қалды. Алайда, екі үміткер де екі жақтан жеткілікті қарсылыққа тап болды, сондықтан олардың ешқайсысының жеңіске жету ықтималдығы аз еді. Милан архиепископы Джованни Коломбо итальяндық кардинал-сайлаушылар арасындағы ымыралы үміткер ретінде қарастырылды, бірақ ол дауыс жинай бастаған кезде, егер сайланса, папалықтан бас тартатынын мәлімдеді.<ref>{{cite book |title=Inside the Vatican: The Politics and Organization of the Catholic Church |url=https://books.google.com/books?id=FYMKOgA5lSAC |first=Thomas J. |last=Reese |publisher=Harvard University Press |year=1998 |isbn=978-0-674-93261-6 |pages=91, 99}}</ref> Вена архиепископы, кардинал Франц Кениг басқа сайлаушыларға ымыралы үміткер ретінде Войтыланы ұсынды. Войтыла үшінші күні (16 қазан) сегізінші дауыс беруде жеңіске жетті. Войтыланы қолдағандардың қатарында Джузеппе Сиридің жақтастары, Стефан Вышинский, Америкалық кардиналдардың көбі (Джон Крол бастаған) және басқа да қалыпты ұстанымдағы кардиналдар болды. Ол өз сайлауын мына сөздермен қабылдады: «Өз Иеміз Мәсіхке деген сеніммен бағына отырып, Мәсіхтің Анасы мен Шіркеуге деген үмітпен, үлкен қиындықтарға қарамастан, мен бұны қабылдаймын». Содан кейін Папа өзінен бұрынғы ізбасарына құрмет ретінде, сондай-ақ марқұм VI Павел мен XXIII Иоанн папалардың құрметіне Иоанн Павел II папалық есімін алды, ал дәстүрлі ақ түтін Әуес Петр алаңында жиналған халыққа папаның сайланғанын хабарлады. Жаңа папа поляк әулиесінің құрметіне I Станислав аталғысы келеді деген қауесеттер болған, бірақ кардиналдар оның римдік есім емес екеніне көзін жеткізді. Жаңа понтифик балконға шыққан кезде, жиналған халыққа арнайы үндеу жасап, дәстүрді бұзды: «Қымбатты бауырлар мен әпкелер, сүйікті Папамыз I Иоанн Павелдің дүниеден озуына бәріміз қайғырамыз, сондықтан кардиналдар Римнің жаңа епископын сайлады. Олар оны алыс жерден шақырды — сенім мен христиандық дәстүрлердегі бірлігіміздің арқасында алыс болса да, әрқашан жақын тұрған жерден. Мен бұл жауапкершілікті қабылдауға қорқып едім, алайда мұны Иемізге деген мойынсұнушылық рухында және біздің ең қасиетті Анамыз Мәриямға деген толық адалдықпен қабылдаймын. Мен сіздердің — жоқ, біздің итальян тілінде сөйлеп тұрмын. Егер қателесетін болсам, өтінемін, мені түзете жүріңіздер».<ref>Agasso, Renzo. [https://books.google.com/books?id=jUkrNOuindcC&pg=PA23 ''Caro Karol'']. Effata Editrice IT, 2011. p. 23.</ref><ref>[https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/1978/documents/hf_jp-ii_spe_19781016_primo-saluto_it.html First Greetings and First Blessing to the Faithful: Address of John Paul II, Monday, October 16, 1978] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018234821/https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/1978/documents/hf_jp-ii_spe_19781016_primo-saluto_it.html |date=18 October 2013}}. [[Holy See|Vatican]]. ''Vatican.va''.</ref> Войтыла [[Рим папаларының тізімі|папалардың хронологиялық тізімі бойынша 264-ші папа]] және соңғы 455 жылдағы алғашқы итальяндық емес папа атанды. Небәрі 58 жасында ол 1846 жылы 54 жасында таққа отырған IX Папа Пийден бергі ең жас папа болды. Өзінен бұрынғы ізбасары сияқты, II Иоанн Павел дәстүрлі папалық тәж кигізу рәсімінен бас тартып, оның орнына 1978 жылы 22 қазанда ықшамдалған папалық ұлықтау рәсімінен өткізілді. Ұлықтау кезінде кардиналдар оның алдына тізерлеп, ант беріп, жүзігін сүюі тиіс болған кезде, поляк прелаты, кардинал Стефан Вышинский тізерлеген сәтте ол орнынан тұрып, жүзігін сүюге жол бермеді және оны жай ғана құшақтап қарсы алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}} [[Санат:Рим папалары]] jf4jxai9inmtix7mz8c7odemyewrj0p 3 784323 3637308 2026-07-31T14:03:15Z Malarz pl 17534 Malarz pl [[Қатысушы талқылауы:Łukasz3212]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Lukabułka]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Łukasz3212|Łukasz3212]]" to "[[Special:CentralAuth/Lukabułka|Lukabułka]]" 3637308 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Lukabułka]] p58d8o6dd0vo2bjxqb10u4o98qforn9 0 784324 3637314 2026-07-31T15:11:59Z Mheidegger 1111 республикалық айтыс 3637314 wikitext text/x-wiki '''«Қола домбыра»''' - жас ақындарының республикалық [[айтыс]]ы. Айтыс «[[El Umiti]]» корпоративтік қорының бастамасымен мектеп оқушылары арасында өткізіледі және «Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы» республикалық қоғамдық бірлестігімен бірлесіп жүзеге асырылады. Айтыс 2024 жылдан бері өткізіліп келеді. ==Тарихы== 2024 жылғы қыркүйек–қараша айлары аралығында Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағымен бірлесіп, [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] базасында алғаш рет «Қола домбыра-2024» республикалық жас ақындар айтысы ұйымдастырылды. Айтысқа алдын ала іріктеуден өткен 12–18 жас аралығындағы 22 мектеп оқушысы қатысты. Қатысушылардың өнерін [[Ринат Рифхатұлы Зайыт|Ринат Зайыт]], Өміржан Көпбосын, [[Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар|Еркебұлан Қайназар]], Иран-Ғайып Күзембаев және Азамат Онайбаев бағалады. Іс-шараға мемлекеттік органдардың, білім беру ұйымдарының өкілдері мен қоғам қайраткерлері құрметті қонақ ретінде қатысты. Айтысты ақын-айтыскер Мейірбек Сұлтанхан жүргізді. Жеңімпаздар ақшалай сертификаттармен марапатталды, ал лауреаттардың бірі «Алтын домбыра» республикалық айтысына жолдама алды.<ref>{{cite web| url = https://qazaqstan.tv/news/201951 | title = Тұңғыш рет оқушылар арасында айтыс өтті | website = qazaqstan.tv | date = 2024-11-02 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.ktk.kz/kz/news/video/2024/11/04/283232/ | title = «Қола домбыра»: Республикалық оқушылар айтысының жеңімпаздары анықталды | website = ktk.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.inform.kz/ru/v-kazahstane-vpervie-proshel-respublikanskiy-aytis-sredi-shkolnikov-f01353 | title = В Казахстане впервые прошёл республиканский айтыс среди школьников | website = inform.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> 2025 жылғы қазан–қараша айлары аралығында Л. Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің базасында «Қола домбыра-2025» республикалық жас ақындар айтысы ұйымдастырылды. Іс-шараға республиканың 10–18 жас аралығындағы 22 мектеп оқушысы қатысты. Қатысушылардың өнерін белгілі мәдениет қайраткерлері мен айтыскер ақындар бағалады. Айтыс қорытындысы бойынша жеңімпаздар жүлделі орындарға ие болып, ақшалай сертификаттармен марапатталды.<ref>{{cite web| url = https://aqjaiyqtv.kz/ru/news/45325 | title = Айтыскер из Уральска покорил столицу | website = aqjaiyqtv.kz | lang=ru | date = 2025-11-07 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://astanatv.kz/kz/news/155266/ | title = "Қола домбыра-2025" жас ақындар айтысы өтті | website = astanatv.kz | date = 2025-10-31 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.astana-akshamy.kz/news/qola-dombyranyng-zhengimpazy-anyqtaldy | title = Қола домбыраның жеңімпазы анықталды | website = astana-akshamy.kz | date = 2025-11-03 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://aikyn.kz/293686/k-ola-dombyra---2025--m-resine-zhetti | title = «Қола домбыра – 2025» мәресіне жетті | website = aikyn.kz | date = 2025-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> == Мақсаты мен міндеттері == «Қола домбыра» жас ақындарының республикалық айтысының негізгі мақсаты – айтыс өнерін Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасының маңызды құрамдас бөлігі ретінде жан-жақты қолдау және дамыту, сондай-ақ дарынды жастарды анықтап, олардың шығармашылық әлеуетін дамытуға қолдау көрсету. Айтыстың міндеттері: * айтыс өнерін келер ұрпаққа жеткізу, оның одан әрі дамуына және сапалық деңгейінің артуына ықпал ету; * мемлекеттік тілді көркем сөз бен жоғары деңгейдегі поэзия арқылы дамыту және тереңдету; * дарынды жас ақындарға ақындық шеберлігін шыңдауға және қалың жұртшылыққа танылуына мүмкіндік жасау. Алғашқы кезеңде Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы өңірлік іріктеу кезеңін өткізеді. Оның қорытындысы бойынша еліміздің барлық өңірінен үздік жас айтыскерлер [[Астана]] қаласына шақырылып, айтыстың негізгі кезеңдеріне қатысады. Айтыс бірнеше кезеңнен тұрады, оған іріктеу және финалдық сайыстар кіреді. Қатысушылар жұптарға бөлініп, дәстүрлі айтыс үлгісінде суырыпсалма ақындар сайысына түседі. Қатысушылардың өнерін белгілі айтыскер ақындар мен мәдениет қайраткерлерінен құралған қазылар алқасы бағалайды. Бағалау мынадай негізгі өлшемдер бойынша жүргізіледі: *орындаушылық шеберлігі мен даралығы; *әдеби тілдің байлығы мен көркемдігі; *сахна мәдениеті; *берілген тақырыпты аша білуі және ұйқасты шебер қолдануы; *айтыстың дәстүрлі орындау үлгілерін сақтай отырып қолдануы; *суырыпсалмалық қабілеті және қарсыласының сөзіне ұтымды жауап қайтара білуі. Жеңімпаздар мен жүлдегерлерге ақшалай сыйақылар табысталады. Бас жүлде иегеріне арнайы әзірленген «Қола домбыра» музыкалық аспабы тапсырылады.<ref>{{cite web| url = https://baq.kz/oqushylar-arasynda-aytys-shymkenttik-bala-bas-zhulde-aldy-200000688/ | title = Оқушылар арасында айтыс: Шымкенттік бала бас жүлде алды | website = baq.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> ==Дереккөздер== <references /> [[Санат:Айтыс]] 8nzqedq28eee5630c3znmgaxkg8opyh 3637520 3637314 2026-07-31T18:49:11Z Sagzhan 29953 3637520 wikitext text/x-wiki '''«Қола домбыра»''' - жас ақындарының [[республика]]лық [[айтыс]]ы. Айтыс «[[El Umiti]]» корпоративтік қорының бастамасымен мектеп оқушылары арасында өткізіледі және «Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы» республикалық қоғамдық бірлестігімен бірлесіп жүзеге асырылады. Айтыс 2024 жылдан бері өткізіліп келеді. ==Тарихы== [[2024 жыл\]ғы [[қыркүйек]]–[[қараша]] айлары аралығында Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағымен бірлесіп, [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] базасында алғаш рет «Қола домбыра-2024» республикалық жас ақындар айтысы ұйымдастырылды. Айтысқа алдын ала іріктеуден өткен 12–18 жас аралығындағы 22 мектеп оқушысы қатысты. Қатысушылардың өнерін [[Ринат Рифхатұлы Зайыт|Ринат Зайыт]], Өміржан Көпбосын, [[Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар|Еркебұлан Қайназар]], Иран-Ғайып Күзембаев және Азамат Онайбаев бағалады. Іс-шараға мемлекеттік органдардың, білім беру ұйымдарының өкілдері мен қоғам қайраткерлері құрметті қонақ ретінде қатысты. Айтысты ақын-айтыскер Мейірбек Сұлтанхан жүргізді. Жеңімпаздар ақшалай сертификаттармен марапатталды, ал лауреаттардың бірі «Алтын домбыра» республикалық айтысына жолдама алды.<ref>{{cite web| url = https://qazaqstan.tv/news/201951 | title = Тұңғыш рет оқушылар арасында айтыс өтті | website = qazaqstan.tv | date = 2024-11-02 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.ktk.kz/kz/news/video/2024/11/04/283232/ | title = «Қола домбыра»: Республикалық оқушылар айтысының жеңімпаздары анықталды | website = ktk.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.inform.kz/ru/v-kazahstane-vpervie-proshel-respublikanskiy-aytis-sredi-shkolnikov-f01353 | title = В Казахстане впервые прошёл республиканский айтыс среди школьников | website = inform.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> 2025 жылғы қазан–қараша айлары аралығында Л. Н. Гумилёв атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]нің базасында «Қола домбыра-2025» республикалық жас ақындар айтысы ұйымдастырылды. Іс-шараға республиканың 10–18 жас аралығындағы 22 мектеп оқушысы қатысты. Қатысушылардың өнерін белгілі мәдениет қайраткерлері мен айтыскер ақындар бағалады. Айтыс қорытындысы бойынша жеңімпаздар жүлделі орындарға ие болып, ақшалай сертификаттармен марапатталды.<ref>{{cite web| url = https://aqjaiyqtv.kz/ru/news/45325 | title = Айтыскер из Уральска покорил столицу | website = aqjaiyqtv.kz | lang=ru | date = 2025-11-07 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://astanatv.kz/kz/news/155266/ | title = "Қола домбыра-2025" жас ақындар айтысы өтті | website = astanatv.kz | date = 2025-10-31 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.astana-akshamy.kz/news/qola-dombyranyng-zhengimpazy-anyqtaldy | title = Қола домбыраның жеңімпазы анықталды | website = astana-akshamy.kz | date = 2025-11-03 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://aikyn.kz/293686/k-ola-dombyra---2025--m-resine-zhetti | title = «Қола домбыра – 2025» мәресіне жетті | website = aikyn.kz | date = 2025-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> == Мақсаты мен міндеттері == «Қола домбыра» жас ақындарының республикалық айтысының негізгі мақсаты – айтыс өнерін Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасының маңызды құрамдас бөлігі ретінде жан-жақты қолдау және дамыту, сондай-ақ дарынды жастарды анықтап, олардың шығармашылық әлеуетін дамытуға қолдау көрсету. Айтыстың міндеттері: * айтыс өнерін келер ұрпаққа жеткізу, оның одан әрі дамуына және сапалық деңгейінің артуына ықпал ету; * мемлекеттік тілді көркем сөз бен жоғары деңгейдегі поэзия арқылы дамыту және тереңдету; * дарынды жас ақындарға ақындық шеберлігін шыңдауға және қалың жұртшылыққа танылуына мүмкіндік жасау. Алғашқы кезеңде Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы өңірлік іріктеу кезеңін өткізеді. Оның қорытындысы бойынша еліміздің барлық өңірінен үздік жас айтыскерлер [[Астана]] қаласына шақырылып, айтыстың негізгі кезеңдеріне қатысады. Айтыс бірнеше кезеңнен тұрады, оған іріктеу және финалдық сайыстар кіреді. Қатысушылар жұптарға бөлініп, дәстүрлі айтыс үлгісінде суырыпсалма ақындар сайысына түседі. Қатысушылардың өнерін белгілі айтыскер ақындар мен мәдениет қайраткерлерінен құралған қазылар алқасы бағалайды. Бағалау мынадай негізгі өлшемдер бойынша жүргізіледі: *орындаушылық шеберлігі мен даралығы; *әдеби тілдің байлығы мен көркемдігі; *сахна мәдениеті; *берілген тақырыпты аша білуі және ұйқасты шебер қолдануы; *айтыстың дәстүрлі орындау үлгілерін сақтай отырып қолдануы; *суырыпсалмалық қабілеті және қарсыласының сөзіне ұтымды жауап қайтара білуі. Жеңімпаздар мен жүлдегерлерге ақшалай сыйақылар табысталады. Бас жүлде иегеріне арнайы әзірленген «Қола домбыра» музыкалық аспабы тапсырылады.<ref>{{cite web| url = https://baq.kz/oqushylar-arasynda-aytys-shymkenttik-bala-bas-zhulde-aldy-200000688/ | title = Оқушылар арасында айтыс: Шымкенттік бала бас жүлде алды | website = baq.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> ==Дереккөздер== <references /> [[Санат:Айтыс]] 9vtcpy1isuutp2ahez2km4nqt5u9i94 3637522 3637520 2026-07-31T18:50:14Z Sagzhan 29953 3637522 wikitext text/x-wiki '''«Қола домбыра»''' - жас ақындарының [[республика]]лық [[айтыс]]ы. Айтыс «[[El Umiti]]» корпоративтік қорының бастамасымен мектеп оқушылары арасында өткізіледі және «Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы» республикалық қоғамдық бірлестігімен бірлесіп жүзеге асырылады. Айтыс [[2024 жыл]]дан бері өткізіліп келеді. ==Тарихы== [[2024 жыл]]ғы [[қыркүйек]]–[[қараша]] айлары аралығында Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағымен бірлесіп, [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] базасында алғаш рет «Қола домбыра-2024» республикалық жас ақындар айтысы ұйымдастырылды. Айтысқа алдын ала іріктеуден өткен 12–18 жас аралығындағы 22 мектеп оқушысы қатысты. Қатысушылардың өнерін [[Ринат Рифхатұлы Зайыт|Ринат Зайыт]], Өміржан Көпбосын, [[Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар|Еркебұлан Қайназар]], Иран-Ғайып Күзембаев және Азамат Онайбаев бағалады. Іс-шараға мемлекеттік органдардың, білім беру ұйымдарының өкілдері мен қоғам қайраткерлері құрметті қонақ ретінде қатысты. Айтысты ақын-айтыскер Мейірбек Сұлтанхан жүргізді. Жеңімпаздар ақшалай сертификаттармен марапатталды, ал лауреаттардың бірі «Алтын домбыра» республикалық айтысына жолдама алды.<ref>{{cite web| url = https://qazaqstan.tv/news/201951 | title = Тұңғыш рет оқушылар арасында айтыс өтті | website = qazaqstan.tv | date = 2024-11-02 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.ktk.kz/kz/news/video/2024/11/04/283232/ | title = «Қола домбыра»: Республикалық оқушылар айтысының жеңімпаздары анықталды | website = ktk.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.inform.kz/ru/v-kazahstane-vpervie-proshel-respublikanskiy-aytis-sredi-shkolnikov-f01353 | title = В Казахстане впервые прошёл республиканский айтыс среди школьников | website = inform.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> 2025 жылғы қазан–қараша айлары аралығында Л. Н. Гумилёв атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]нің базасында «Қола домбыра-2025» республикалық жас ақындар айтысы ұйымдастырылды. Іс-шараға республиканың 10–18 жас аралығындағы 22 мектеп оқушысы қатысты. Қатысушылардың өнерін белгілі мәдениет қайраткерлері мен айтыскер ақындар бағалады. Айтыс қорытындысы бойынша жеңімпаздар жүлделі орындарға ие болып, ақшалай сертификаттармен марапатталды.<ref>{{cite web| url = https://aqjaiyqtv.kz/ru/news/45325 | title = Айтыскер из Уральска покорил столицу | website = aqjaiyqtv.kz | lang=ru | date = 2025-11-07 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://astanatv.kz/kz/news/155266/ | title = "Қола домбыра-2025" жас ақындар айтысы өтті | website = astanatv.kz | date = 2025-10-31 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.astana-akshamy.kz/news/qola-dombyranyng-zhengimpazy-anyqtaldy | title = Қола домбыраның жеңімпазы анықталды | website = astana-akshamy.kz | date = 2025-11-03 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://aikyn.kz/293686/k-ola-dombyra---2025--m-resine-zhetti | title = «Қола домбыра – 2025» мәресіне жетті | website = aikyn.kz | date = 2025-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> == Мақсаты мен міндеттері == «Қола домбыра» жас ақындарының республикалық айтысының негізгі мақсаты – айтыс өнерін Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасының маңызды құрамдас бөлігі ретінде жан-жақты қолдау және дамыту, сондай-ақ дарынды жастарды анықтап, олардың шығармашылық әлеуетін дамытуға қолдау көрсету. Айтыстың міндеттері: * айтыс өнерін келер ұрпаққа жеткізу, оның одан әрі дамуына және сапалық деңгейінің артуына ықпал ету; * мемлекеттік тілді көркем сөз бен жоғары деңгейдегі поэзия арқылы дамыту және тереңдету; * дарынды жас ақындарға ақындық шеберлігін шыңдауға және қалың жұртшылыққа танылуына мүмкіндік жасау. Алғашқы кезеңде Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы өңірлік іріктеу кезеңін өткізеді. Оның қорытындысы бойынша еліміздің барлық өңірінен үздік жас айтыскерлер [[Астана]] қаласына шақырылып, айтыстың негізгі кезеңдеріне қатысады. Айтыс бірнеше кезеңнен тұрады, оған іріктеу және финалдық сайыстар кіреді. Қатысушылар жұптарға бөлініп, дәстүрлі айтыс үлгісінде суырыпсалма ақындар сайысына түседі. Қатысушылардың өнерін белгілі айтыскер ақындар мен мәдениет қайраткерлерінен құралған қазылар алқасы бағалайды. Бағалау мынадай негізгі өлшемдер бойынша жүргізіледі: *орындаушылық шеберлігі мен даралығы; *әдеби тілдің байлығы мен көркемдігі; *сахна мәдениеті; *берілген тақырыпты аша білуі және ұйқасты шебер қолдануы; *айтыстың дәстүрлі орындау үлгілерін сақтай отырып қолдануы; *суырыпсалмалық қабілеті және қарсыласының сөзіне ұтымды жауап қайтара білуі. Жеңімпаздар мен жүлдегерлерге ақшалай сыйақылар табысталады. Бас жүлде иегеріне арнайы әзірленген «Қола домбыра» музыкалық аспабы тапсырылады.<ref>{{cite web| url = https://baq.kz/oqushylar-arasynda-aytys-shymkenttik-bala-bas-zhulde-aldy-200000688/ | title = Оқушылар арасында айтыс: Шымкенттік бала бас жүлде алды | website = baq.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> ==Дереккөздер== <references /> [[Санат:Айтыс]] 5kt8tbdmqcsamv9iw4y7tsyridwzlgf 3637555 3637522 2026-08-01T00:37:21Z Coffee86 27186 3637555 wikitext text/x-wiki '''«Қола домбыра»''' — жас ақындарының [[республика]]лық [[айтыс]]ы. Айтыс «[[El Umiti]]» корпоративтік қорының бастамасымен мектеп оқушылары арасында өткізіледі және «Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы» республикалық қоғамдық бірлестігімен бірлесіп жүзеге асырылады. Айтыс [[2024 жыл]]дан бері өткізіліп келеді. == Тарихы == [[2024 жыл]]ғы [[қыркүйек]]–[[қараша]] айлары аралығында Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағымен бірлесіп, [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] базасында алғаш рет «Қола домбыра-2024» республикалық жас ақындар айтысы ұйымдастырылды. Айтысқа алдын ала іріктеуден өткен 12–18 жас аралығындағы 22 мектеп оқушысы қатысты. Қатысушылардың өнерін [[Ринат Рифхатұлы Зайыт|Ринат Зайыт]], Өміржан Көпбосын, [[Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар|Еркебұлан Қайназар]], Иран-Ғайып Күзембаев және Азамат Онайбаев бағалады. Іс-шараға мемлекеттік органдардың, білім беру ұйымдарының өкілдері мен қоғам қайраткерлері құрметті қонақ ретінде қатысты. Айтысты ақын-айтыскер Мейірбек Сұлтанхан жүргізді. Жеңімпаздар ақшалай сертификаттармен марапатталды, ал лауреаттардың бірі «Алтын домбыра» республикалық айтысына жолдама алды.<ref>{{cite web| url = https://qazaqstan.tv/news/201951 | title = Тұңғыш рет оқушылар арасында айтыс өтті | website = qazaqstan.tv | date = 2024-11-02 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.ktk.kz/kz/news/video/2024/11/04/283232/ | title = «Қола домбыра»: Республикалық оқушылар айтысының жеңімпаздары анықталды | website = ktk.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.inform.kz/ru/v-kazahstane-vpervie-proshel-respublikanskiy-aytis-sredi-shkolnikov-f01353 | title = В Казахстане впервые прошёл республиканский айтыс среди школьников | website = inform.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> 2025 жылғы қазан–қараша айлары аралығында Л. Н. Гумилёв атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]нің базасында «Қола домбыра-2025» республикалық жас ақындар айтысы ұйымдастырылды. Іс-шараға республиканың 10–18 жас аралығындағы 22 мектеп оқушысы қатысты. Қатысушылардың өнерін белгілі мәдениет қайраткерлері мен айтыскер ақындар бағалады. Айтыс қорытындысы бойынша жеңімпаздар жүлделі орындарға ие болып, ақшалай сертификаттармен марапатталды.<ref>{{cite web| url = https://aqjaiyqtv.kz/ru/news/45325 | title = Айтыскер из Уральска покорил столицу | website = aqjaiyqtv.kz | lang=ru | date = 2025-11-07 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://astanatv.kz/kz/news/155266/ | title = "Қола домбыра-2025" жас ақындар айтысы өтті | website = astanatv.kz | date = 2025-10-31 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.astana-akshamy.kz/news/qola-dombyranyng-zhengimpazy-anyqtaldy | title = Қола домбыраның жеңімпазы анықталды | website = astana-akshamy.kz | date = 2025-11-03 | accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{cite web| url = https://aikyn.kz/293686/k-ola-dombyra---2025--m-resine-zhetti | title = «Қола домбыра – 2025» мәресіне жетті | website = aikyn.kz | date = 2025-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> == Мақсаты мен міндеттері == «Қола домбыра» жас ақындарының республикалық айтысының негізгі мақсаты – айтыс өнерін Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасының маңызды құрамдас бөлігі ретінде жан-жақты қолдау және дамыту, сондай-ақ дарынды жастарды анықтап, олардың шығармашылық әлеуетін дамытуға қолдау көрсету. Айтыстың міндеттері: * айтыс өнерін келер ұрпаққа жеткізу, оның одан әрі дамуына және сапалық деңгейінің артуына ықпал ету; * мемлекеттік тілді көркем сөз бен жоғары деңгейдегі поэзия арқылы дамыту және тереңдету; * дарынды жас ақындарға ақындық шеберлігін шыңдауға және қалың жұртшылыққа танылуына мүмкіндік жасау. Алғашқы кезеңде Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы өңірлік іріктеу кезеңін өткізеді. Оның қорытындысы бойынша еліміздің барлық өңірінен үздік жас айтыскерлер [[Астана]] қаласына шақырылып, айтыстың негізгі кезеңдеріне қатысады. Айтыс бірнеше кезеңнен тұрады, оған іріктеу және финалдық сайыстар кіреді. Қатысушылар жұптарға бөлініп, дәстүрлі айтыс үлгісінде суырыпсалма ақындар сайысына түседі. Қатысушылардың өнерін белгілі айтыскер ақындар мен мәдениет қайраткерлерінен құралған қазылар алқасы бағалайды. Бағалау мынадай негізгі өлшемдер бойынша жүргізіледі: * орындаушылық шеберлігі мен даралығы; * әдеби тілдің байлығы мен көркемдігі; * сахна мәдениеті; * берілген тақырыпты аша білуі және ұйқасты шебер қолдануы; * айтыстың дәстүрлі орындау үлгілерін сақтай отырып қолдануы; * суырыпсалмалық қабілеті және қарсыласының сөзіне ұтымды жауап қайтара білуі. Жеңімпаздар мен жүлдегерлерге ақшалай сыйақылар табысталады. Бас жүлде иегеріне арнайы әзірленген «Қола домбыра» музыкалық аспабы тапсырылады.<ref>{{cite web| url = https://baq.kz/oqushylar-arasynda-aytys-shymkenttik-bala-bas-zhulde-aldy-200000688/ | title = Оқушылар арасында айтыс: Шымкенттік бала бас жүлде алды | website = baq.kz | date = 2024-11-04 | accessdate=2026-07-31}}</ref> ==Дереккөздер== <references /> [[Санат:Айтыс]] 1rf0sgknqxrcu6vj9yjvgv004dpejhj 0 784326 3637316 2026-07-31T15:18:14Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Серпухов''' — Ресейдің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.g... 3637316 wikitext text/x-wiki '''Серпухов''' — Ресейдің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. XIV ғасыр мен XV ғасырдың басында Серпухов Боровск қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. 2016 жылғы 28 сәуірде Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала Мәскеу қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. XVIII ғасырда орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === Ресейдің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. Арктикалық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5165tp0w3zwaw3vmzrcwhw2g6ulhwsq 3637317 3637316 2026-07-31T15:19:50Z Sagzhan 29953 /* Климаты */ 3637317 wikitext text/x-wiki '''Серпухов''' — Ресейдің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. XIV ғасыр мен XV ғасырдың басында Серпухов Боровск қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. 2016 жылғы 28 сәуірде Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала Мәскеу қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. XVIII ғасырда орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === Ресейдің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. Арктикалық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, Борис Годуновтың әскери лагері орналасты, ал Василий Шуйский Қырым хандығына қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов Иван Болотников бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, шыны және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда Оканың солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pzpvcipqryobf4q8b3kc8sjllqb7se9 3637318 3637317 2026-07-31T15:20:42Z Sagzhan 29953 3637318 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = Serpukhov Montage.png |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Serpukhov (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 |алғашқы дерек = 1339 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = https://serpuhov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — Ресейдің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. XIV ғасыр мен XV ғасырдың басында Серпухов Боровск қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. 2016 жылғы 28 сәуірде Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала Мәскеу қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. XVIII ғасырда орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === Ресейдің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. Арктикалық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, Борис Годуновтың әскери лагері орналасты, ал Василий Шуйский Қырым хандығына қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов Иван Болотников бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, шыны және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда Оканың солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} r4xm4z8oztip36u0ol9gvrdu9mqmz7x 3637319 3637318 2026-07-31T15:27:20Z Sagzhan 29953 3637319 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = Serpukhov Montage.png |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 |алғашқы дерек = 1339 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = https://serpuhov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — Ресейдің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. XIV ғасыр мен XV ғасырдың басында Серпухов Боровск қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. 2016 жылғы 28 сәуірде Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала Мәскеу қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. XVIII ғасырда орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === Ресейдің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. Арктикалық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, Борис Годуновтың әскери лагері орналасты, ал Василий Шуйский Қырым хандығына қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов Иван Болотников бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, шыны және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда Оканың солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} aocosn6f6phnvjuhurkedwetovgr7t0 3637320 3637319 2026-07-31T15:27:41Z Sagzhan 29953 3637320 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 |алғашқы дерек = 1339 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = https://serpuhov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — Ресейдің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. XIV ғасыр мен XV ғасырдың басында Серпухов Боровск қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. 2016 жылғы 28 сәуірде Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала Мәскеу қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. XVIII ғасырда орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === Ресейдің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. Арктикалық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, Борис Годуновтың әскери лагері орналасты, ал Василий Шуйский Қырым хандығына қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов Иван Болотников бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, шыны және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда Оканың солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jgv8nmjmaxbyyd6cksdwyhc0yofd47j 3637321 3637320 2026-07-31T15:28:06Z Sagzhan 29953 3637321 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 жыл |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = https://serpuhov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — Ресейдің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. XIV ғасыр мен XV ғасырдың басында Серпухов Боровск қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. 2016 жылғы 28 сәуірде Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала Мәскеу қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. XVIII ғасырда орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === Ресейдің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. Арктикалық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, Борис Годуновтың әскери лагері орналасты, ал Василий Шуйский Қырым хандығына қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов Иван Болотников бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, шыны және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда Оканың солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nbs8nl5czmtg6gvovju4f9wstew2ey1 3637322 3637321 2026-07-31T15:31:48Z Sagzhan 29953 3637322 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 жыл |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = https://serpuhov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — [[Ресей]]дің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. [[XIV ғасыр]] мен [[XV ғасыр]]дың басында Серпухов [[Боровск]] қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. [[2016 жыл]]ғы [[28 сәуір]]де Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала [[Мәскеу]] қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. [[XVIII ғасыр]]да орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === [[Ресей]]дің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. [[Арктика]]лық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, [[Борис Годунов]]тың әскери лагері орналасты, ал [[Василий Шуйский]] [[Қырым хандығы]]на қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов [[Иван Болотников]] бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, шыны және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда [[Ока]]ның солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gioi5ak0cahwxb7viwvkj7e09ym9tpo 3637323 3637322 2026-07-31T15:32:13Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Ресей қалалары|Ресей қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637323 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 жыл |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = https://serpuhov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — [[Ресей]]дің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. [[XIV ғасыр]] мен [[XV ғасыр]]дың басында Серпухов [[Боровск]] қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. [[2016 жыл]]ғы [[28 сәуір]]де Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала [[Мәскеу]] қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. [[XVIII ғасыр]]да орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === [[Ресей]]дің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. [[Арктика]]лық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, [[Борис Годунов]]тың әскери лагері орналасты, ал [[Василий Шуйский]] [[Қырым хандығы]]на қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов [[Иван Болотников]] бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, шыны және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда [[Ока]]ның солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] rd0x0b4u65yutb4ra4zhwpvn9mi39z2 3637324 3637323 2026-07-31T15:32:59Z Sagzhan 29953 3637324 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 жыл |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — [[Ресей]]дің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. [[XIV ғасыр]] мен [[XV ғасыр]]дың басында Серпухов [[Боровск]] қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. [[2016 жыл]]ғы [[28 сәуір]]де Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала [[Мәскеу]] қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. [[XVIII ғасыр]]да орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === [[Ресей]]дің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. [[Арктика]]лық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, [[Борис Годунов]]тың әскери лагері орналасты, ал [[Василий Шуйский]] [[Қырым хандығы]]на қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов [[Иван Болотников]] бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, шыны және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда [[Ока]]ның солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] 1h8iesd1565abj2j7hii6h8enem7g3o 3637420 3637324 2026-07-31T17:30:00Z Sagzhan 29953 3637420 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 жыл |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — [[Ресей]]дің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. [[XIV ғасыр]] мен [[XV ғасыр]]дың басында Серпухов [[Боровск]] қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. [[2016 жыл]]ғы [[28 сәуір]]де Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала [[Мәскеу]] қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. [[XVIII ғасыр]]да орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === [[Ресей]]дің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. [[Арктика]]лық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, [[Борис Годунов]]тың әскери лагері орналасты, ал [[Василий Шуйский]] [[Қырым хандығы]]на қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов [[Иван Болотников]] бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары [[археолог]] А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын [[керамика]], [[шыны]] және [[темір]] бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]да Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда [[Ока]]ның солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер [[Чернигов кінәздігі]]не қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда [[Мәскеу]]дің [[Рязань]]нан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында [[Мәскеу кінәздігі]]не қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] soimia97sneb2ct92e56nk5w8ual7ru 3637421 3637420 2026-07-31T17:30:35Z Sagzhan 29953 /* XIV—XV ғасырлар */ 3637421 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 жыл |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — [[Ресей]]дің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. [[XIV ғасыр]] мен [[XV ғасыр]]дың басында Серпухов [[Боровск]] қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. [[2016 жыл]]ғы [[28 сәуір]]де Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала [[Мәскеу]] қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. [[XVIII ғасыр]]да орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === [[Ресей]]дің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. [[Арктика]]лық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, [[Борис Годунов]]тың әскери лагері орналасты, ал [[Василий Шуйский]] [[Қырым хандығы]]на қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов [[Иван Болотников]] бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары [[археолог]] А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын [[керамика]], [[әйнек]] және [[темір]] бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]да Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда [[Ока]]ның солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер [[Чернигов кінәздігі]]не қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда [[Мәскеу]]дің [[Рязань]]нан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында [[Мәскеу кінәздігі]]не қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] 59slf28kou4bt60u5pyfve21okp9bil 3637422 3637421 2026-07-31T17:31:16Z Sagzhan 29953 /* XIV—XV ғасырлар */ 3637422 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Серпухов |шынайы атауы = Серпухов |сурет = |сурет атауы = Серпухов қаласының көріністері |елтаңба = |ту = Flag of Serpukhov.svg |елтаңба сипаттамасы = Серпухов қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Серпухов қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 100000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = [[Серпухов қалалық округі]] |кестедегі аудан = Серпухов |мекен түрі = Қала |мекені = Серпухов |кестедегі мекен = Серпухов |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1339 жыл |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 150 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 126 728 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3379 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = серпуховтық |телефон коды = +7 4967 |пошта индексі = 142200–142214 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Serpukhov |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Нара]], [[Ока]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Серпухов кремлі]] |add3n = Құрметті атағы |add3 = «Еңбек ерлігі қаласы» }} '''Серпухов''' — [[Ресей]]дің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web |url=https://serpuhov.ru/ |title=Серпухов қаласы |publisher=Серпухов қалалық округінің әкімшілігі |access-date=2026-07-31}}</ref> Халық саны — 134 360 адам (2025).<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Ресей Федерациясының мемлекеттік статистика қызметі |publisher=Росстат |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. [[XIV ғасыр]] мен [[XV ғасыр]]дың басында Серпухов [[Боровск]] қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. [[2016 жыл]]ғы [[28 сәуір]]де Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «'''Әскери ерлік мекені'''» (''Населённый пункт воинской доблести'') құрметті атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=Мәскеу облыстық думасының қаулылары |publisher=Московская областная Дума |access-date=2026-07-31}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала [[Мәскеу]] қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/ |title=Серпухов |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді. Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. [[XVIII ғасыр]]да орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған: {{дәйексөз|«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.»|Андрей Болотов}} === Климаты === [[Ресей]]дің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан.<ref>{{cite book |last=Алисов |first=Б. П. |title=Климат СССР |publisher=Издательство Московского университета |year=1956 |language=ru}}</ref> Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. [[Арктика]]лық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін. == Тарихы == Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды.<ref>{{cite book |last=Кучкин |first=В. А. |title=Подмосковье в XIV веке |publisher=Наука |year=1984 |language=ru}}</ref> Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, [[Борис Годунов]]тың әскери лагері орналасты, ал [[Василий Шуйский]] [[Қырым хандығы]]на қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов [[Иван Болотников]] бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды. XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді. === XIV—XV ғасырлар === Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары [[археолог]] А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын [[керамика]], [[әйнек]] және [[темір]] бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды.<ref>{{cite book |last=Воронков |first=А. Н. |title=Серпуховское городище |publisher=Издательство АН СССР |year=1928 |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]да Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда [[Ока]]ның солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер [[Чернигов кінәздігі]]не қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда [[Мәскеу]]дің [[Рязань]]нан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында [[Мәскеу кінәздігі]]не қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар: * Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған. * А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді. * А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған. Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған. Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. [[XIV ғасыр]]дың ортасында [[Еуропа]]ны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді.<ref>{{cite book |last=Тихомиров |first=М. Н. |title=Древняя Москва XII—XV вв. |publisher=Московский университет |year=1947 |language=ru}}</ref> Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] l0vffo6otczbeizcztc0adywfx67o9d 0 784327 3637328 2026-07-31T15:43:17Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Кострома''' — [[Ресей]]дің [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. Ол 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]]дің негізін қалауымен пайда болған.<ref>{{Кітап |автор=Тихомиров М. Н. |атауы=Древнерусские города |жылы=1956 |тілі=ru}}</ref> Қала [[Кострома облысы]]ның әкімшілік орталығы ә... 3637328 wikitext text/x-wiki '''Кострома''' — [[Ресей]]дің [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. Ол 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]]дің негізін қалауымен пайда болған.<ref>{{Кітап |автор=Тихомиров М. Н. |атауы=Древнерусские города |жылы=1956 |тілі=ru}}</ref> Қала [[Кострома облысы]]ның әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халық саны — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Росстат. Численность населения Российской Федерации |language=ru}}</ref> Аумағы 144,5 км², Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://kostroma.gov.ru/ |title=Официальный портал Костромской области |language=ru}}</ref> Қала XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда дербес кінәздіктің орталығына айналды.<ref>{{Кітап |автор=Кучкин В. А. |атауы=Города Северо-Восточной Руси |жылы=1981 |тілі=ru}}</ref> Оның тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулеттік келбетін сақтап қалған. Қаладағы ең көрнекті тарихи ескерткіштердің қатарына [[Ипатьев монастыры]] мен [[Богоявлен-Анастасия монастыры]] кешендері жатады.<ref>{{Кітап |автор=Памятники архитектуры Костромской области |жылы=2004 |тілі=ru}}</ref> Кострома Ресейдің тарихи қалалары тізіміне енгізілген және 1960-жылдары Юрий Бычков ұсынған «[[Ресейдің Алтын сақинасы]]» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://culture.gov.ru/ |title=Исторические города России |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/47166 |title=Указ Президента РФ №519 от 10 сентября 2021 года |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылыми ортада бірізді пікір қалыптаспаған.<ref>{{Кітап |автор=Фасмер М. |атауы=Этимологический словарь русского языка |том=2 |жылы=1986 |тілі=ru}}</ref> Кең таралған пікір бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Кітап |автор=Поспелов Е. М. |атауы=Географические названия России |жылы=2008 |тілі=ru}}</ref> Алайда XVIII ғасырдағы карталарда қала Вассея өзенінің бойында көрсетілгендіктен, кейбір зерттеушілер өзен атауы кейінірек қаладан шыққан деп есептейді.<ref>{{Кітап |автор=Зонтиков Н. А. |атауы=Кострома: история названия |жылы=2010 |тілі=ru}}</ref> Басқа нұсқа бойынша, «костра» сөзі шығыс славян тілдерінде зығырдың немесе кендірдің сүректі бөлігін білдіреді. Бұл атау ежелгі Кострома өлкесінің негізгі шаруашылықтарының бірі болған зығыр өсірумен байланыстырылады.<ref>{{Кітап |автор=Фасмер М. |атауы=Этимологический словарь русского языка |том=2 |жылы=1986 |тілі=ru}}</ref> Л. Скворцов қала атауын көне жылнамалардағы «костр», «кострома», «кострума» сөздерімен байланыстырып, олардың «бекініс» мағынасын білдіретінін жазады.<ref>{{Кітап |автор=Скворцов Л. И. |атауы=Культура русской речи |жылы=2004 |тілі=ru}}</ref> Ал Н. А. Зонтиковтың пікірінше, негізгі екі болжам бар: атау өзеннен шыққан немесе ежелгі славяндық «Кострома» құдайының есімімен байланысты.<ref>{{Кітап |автор=Зонтиков Н. А. |атауы=Кострома: история названия |жылы=2010 |тілі=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tml3xfsyp0s5g0gvu9enovwizfffzsh 3637329 3637328 2026-07-31T15:44:54Z Sagzhan 29953 3637329 wikitext text/x-wiki '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар). Қаланың аумағы 144,5 км². Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала Ресейдің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> '''Кострома''' — [[Ресей]]дің [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. Ол 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]]дің негізін қалауымен пайда болған.<ref>{{Кітап |автор=Тихомиров М. Н. |атауы=Древнерусские города |жылы=1956 |тілі=ru}}</ref> Қала [[Кострома облысы]]ның әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халық саны — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/ |title=Росстат. Численность населения Российской Федерации |language=ru}}</ref> Аумағы 144,5 км², Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://kostroma.gov.ru/ |title=Официальный портал Костромской области |language=ru}}</ref> Қала XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда дербес кінәздіктің орталығына айналды.<ref>{{Кітап |автор=Кучкин В. А. |атауы=Города Северо-Восточной Руси |жылы=1981 |тілі=ru}}</ref> Оның тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулеттік келбетін сақтап қалған. Қаладағы ең көрнекті тарихи ескерткіштердің қатарына [[Ипатьев монастыры]] мен [[Богоявлен-Анастасия монастыры]] кешендері жатады.<ref>{{Кітап |автор=Памятники архитектуры Костромской области |жылы=2004 |тілі=ru}}</ref> Кострома Ресейдің тарихи қалалары тізіміне енгізілген және 1960-жылдары Юрий Бычков ұсынған «[[Ресейдің Алтын сақинасы]]» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://culture.gov.ru/ |title=Исторические города России |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/47166 |title=Указ Президента РФ №519 от 10 сентября 2021 года |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылыми ортада бірізді пікір қалыптаспаған.<ref>{{Кітап |автор=Фасмер М. |атауы=Этимологический словарь русского языка |том=2 |жылы=1986 |тілі=ru}}</ref> Кең таралған пікір бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Кітап |автор=Поспелов Е. М. |атауы=Географические названия России |жылы=2008 |тілі=ru}}</ref> Алайда XVIII ғасырдағы карталарда қала Вассея өзенінің бойында көрсетілгендіктен, кейбір зерттеушілер өзен атауы кейінірек қаладан шыққан деп есептейді.<ref>{{Кітап |автор=Зонтиков Н. А. |атауы=Кострома: история названия |жылы=2010 |тілі=ru}}</ref> Басқа нұсқа бойынша, «костра» сөзі шығыс славян тілдерінде зығырдың немесе кендірдің сүректі бөлігін білдіреді. Бұл атау ежелгі Кострома өлкесінің негізгі шаруашылықтарының бірі болған зығыр өсірумен байланыстырылады.<ref>{{Кітап |автор=Фасмер М. |атауы=Этимологический словарь русского языка |том=2 |жылы=1986 |тілі=ru}}</ref> Л. Скворцов қала атауын көне жылнамалардағы «костр», «кострома», «кострума» сөздерімен байланыстырып, олардың «бекініс» мағынасын білдіретінін жазады.<ref>{{Кітап |автор=Скворцов Л. И. |атауы=Культура русской речи |жылы=2004 |тілі=ru}}</ref> Ал Н. А. Зонтиковтың пікірінше, негізгі екі болжам бар: атау өзеннен шыққан немесе ежелгі славяндық «Кострома» құдайының есімімен байланысты.<ref>{{Кітап |автор=Зонтиков Н. А. |атауы=Кострома: история названия |жылы=2010 |тілі=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} p264ckiyyhavq8unkn2g1zh1f4r0z96 3637330 3637329 2026-07-31T15:45:26Z Sagzhan 29953 3637330 wikitext text/x-wiki '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар). Қаланың аумағы 144,5 км². Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала Ресейдің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ngfth4uzlfg8lc5goczhkzn0g2k4il6 3637331 3637330 2026-07-31T15:46:47Z Sagzhan 29953 /* Этимология */ 3637331 wikitext text/x-wiki '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар). Қаланың аумағы 144,5 км². Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала Ресейдің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == {{main|Кострома тарихы}} {{also|Кострома облысының тарихы}} === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар қола дәуіріндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан славяндар қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Археологиялық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған шыны әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан қайың қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. 1276 жылы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pwx0vt2929q9lvhh96q3qy7ftygebcu 3637332 3637331 2026-07-31T15:47:05Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3637332 wikitext text/x-wiki '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар). Қаланың аумағы 144,5 км². Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала Ресейдің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар қола дәуіріндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан славяндар қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Археологиялық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған шыны әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан қайың қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. 1276 жылы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rfafuf3ejx8tbg9lpw1cgpnezi8mjui 3637333 3637332 2026-07-31T15:47:58Z Sagzhan 29953 3637333 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Кострома |шынайы атауы = Кострома |сурет = Kostroma Montage.png |сурет атауы = Кострома қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Kostroma.svg |ту = Flag of Kostroma.svg |елтаңба сипаттамасы = Кострома қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Кострома қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 40 |lon_min = 56 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 200000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Кострома облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Кострома облысы]] |кестедегі аймақ = Кострома облысы |аудан түрі = Облыстық маңызы бар қала |ауданы = Кострома |кестедегі аудан = Кострома |мекен түрі = Қала |мекені = Кострома |кестедегі мекен = Кострома |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 |алғашқы дерек = 1213 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 144,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 110 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 267 481 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 1850 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = костромалық |телефон коды = +7 4942 |пошта индексі = |пошта индекстері = 156000–156029 |автомобиль коды = 44 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kostroma |сайты = https://grad.kostroma.gov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Еділ]], [[Кострома (өзен)|Кострома]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Ипатий монастыры]] |add3n = Туристік маршрут |add3 = [[Ресейдің Алтын сақинасы]] }} '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар). Қаланың аумағы 144,5 км². Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала Ресейдің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар қола дәуіріндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан славяндар қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Археологиялық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған шыны әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан қайың қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. 1276 жылы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ttnh9i0qs9k5apr13kjqok33v7xif5p 3637334 3637333 2026-07-31T15:48:38Z Sagzhan 29953 3637334 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Кострома |шынайы атауы = Кострома |сурет = |сурет атауы = Кострома қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Kostroma.svg |ту = Flag of Kostroma.svg |елтаңба сипаттамасы = Кострома қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Кострома қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 40 |lon_min = 56 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 200000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Кострома облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Кострома облысы]] |кестедегі аймақ = Кострома облысы |аудан түрі = Облыстық маңызы бар қала |ауданы = Кострома |кестедегі аудан = Кострома |мекен түрі = Қала |мекені = Кострома |кестедегі мекен = Кострома |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 |алғашқы дерек = 1213 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 144,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 110 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 267 481 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 1850 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = костромалық |телефон коды = +7 4942 |пошта индексі = |пошта индекстері = 156000–156029 |автомобиль коды = 44 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kostroma |сайты = https://grad.kostroma.gov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Еділ]], [[Кострома (өзен)|Кострома]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Ипатий монастыры]] |add3n = Туристік маршрут |add3 = [[Ресейдің Алтын сақинасы]] }} '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар). Қаланың аумағы 144,5 км². Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала Ресейдің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар қола дәуіріндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан славяндар қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Археологиялық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған шыны әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан қайың қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. 1276 жылы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dyv7jg2lmtfrvowlna6ihi9v8rrygje 3637335 3637334 2026-07-31T15:49:01Z Sagzhan 29953 3637335 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Кострома |шынайы атауы = Кострома |сурет = |сурет атауы = Кострома қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Kostroma.svg |ту = Flag of Kostroma.svg |елтаңба сипаттамасы = Кострома қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Кострома қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 40 |lon_min = 56 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 200000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Кострома облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Кострома облысы]] |кестедегі аймақ = Кострома облысы |аудан түрі = Облыстық маңызы бар қала |ауданы = Кострома |кестедегі аудан = Кострома |мекен түрі = Қала |мекені = Кострома |кестедегі мекен = Кострома |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 |алғашқы дерек = 1213 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 144,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 110 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 267 481 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 1850 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = костромалық |телефон коды = +7 4942 |пошта индексі = |пошта индекстері = 156000–156029 |автомобиль коды = 44 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kostroma |сайты = https://grad.kostroma.gov.ru/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Еділ]], [[Кострома (өзен)|Кострома]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Ипатий монастыры]] |add3n = Туристік маршрут |add3 = [[Ресейдің Алтын сақинасы]] }} '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар). Қаланың аумағы 144,5 км². Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала Ресейдің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар қола дәуіріндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан славяндар қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Археологиялық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған шыны әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан қайың қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. 1276 жылы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 778ahxfjvzocehe9wllt8shsv132jab 3637336 3637335 2026-07-31T15:49:18Z Sagzhan 29953 3637336 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Кострома |шынайы атауы = Кострома |сурет = |сурет атауы = Кострома қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Kostroma.svg |ту = Flag of Kostroma.svg |елтаңба сипаттамасы = Кострома қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Кострома қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 40 |lon_min = 56 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 200000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Кострома облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Кострома облысы]] |кестедегі аймақ = Кострома облысы |аудан түрі = Облыстық маңызы бар қала |ауданы = Кострома |кестедегі аудан = Кострома |мекен түрі = Қала |мекені = Кострома |кестедегі мекен = Кострома |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 |алғашқы дерек = 1213 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 144,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 110 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 267 481 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 1850 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = костромалық |телефон коды = +7 4942 |пошта индексі = |пошта индекстері = 156000–156029 |автомобиль коды = 44 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kostroma |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Еділ]], [[Кострома (өзен)|Кострома]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Ипатий монастыры]] |add3n = Туристік маршрут |add3 = [[Ресейдің Алтын сақинасы]] }} '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам (2024 жылғы 1 қаңтар). Қаланың аумағы 144,5 км². Мәскеуден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, XIII ғасырда жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала Ресейдің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 2021 жылғы 10 қыркүйекте Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар қола дәуіріндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан славяндар қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Археологиялық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған шыны әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан қайың қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. 1276 жылы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dfs3dbeqlg0runqk111g8z36a3dta2n 3637337 3637336 2026-07-31T15:51:40Z Sagzhan 29953 3637337 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Кострома |шынайы атауы = Кострома |сурет = |сурет атауы = Кострома қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Kostroma.svg |ту = Flag of Kostroma.svg |елтаңба сипаттамасы = Кострома қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Кострома қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 40 |lon_min = 56 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 200000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Кострома облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Кострома облысы]] |кестедегі аймақ = Кострома облысы |аудан түрі = Облыстық маңызы бар қала |ауданы = Кострома |кестедегі аудан = Кострома |мекен түрі = Қала |мекені = Кострома |кестедегі мекен = Кострома |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 |алғашқы дерек = 1213 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 144,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 110 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 267 481 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 1850 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = костромалық |телефон коды = +7 4942 |пошта индексі = |пошта индекстері = 156000–156029 |автомобиль коды = 44 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kostroma |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Еділ]], [[Кострома (өзен)|Кострома]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Ипатий монастыры]] |add3n = Туристік маршрут |add3 = [[Ресейдің Алтын сақинасы]] }} '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. [[1152 жыл]]ы Юрий Долгорукий негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам ([[2024 жыл]]ғы [[1 қаңтар]]). Қаланың аумағы 144,5 км². [[Мәскеу]]ден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, [[XIII ғасыр]]да жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала [[Ресей]]дің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[2021 жыл]]ғы [[10 қыркүйек]]те Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген [[археология]]лық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар [[қола дәуірі]]ндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан [[славяндар]] қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Археологиялық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған шыны әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан қайың қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. 1276 жылы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0osh4c2yg21gcfh5rfbsdwgxr1c7vh7 3637338 3637337 2026-07-31T15:52:07Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Ресей қалалары|Ресей қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637338 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Кострома |шынайы атауы = Кострома |сурет = |сурет атауы = Кострома қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Kostroma.svg |ту = Flag of Kostroma.svg |елтаңба сипаттамасы = Кострома қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Кострома қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 40 |lon_min = 56 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 200000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Кострома облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Кострома облысы]] |кестедегі аймақ = Кострома облысы |аудан түрі = Облыстық маңызы бар қала |ауданы = Кострома |кестедегі аудан = Кострома |мекен түрі = Қала |мекені = Кострома |кестедегі мекен = Кострома |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 |алғашқы дерек = 1213 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 144,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 110 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 267 481 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 1850 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = костромалық |телефон коды = +7 4942 |пошта индексі = |пошта индекстері = 156000–156029 |автомобиль коды = 44 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kostroma |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Еділ]], [[Кострома (өзен)|Кострома]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Ипатий монастыры]] |add3n = Туристік маршрут |add3 = [[Ресейдің Алтын сақинасы]] }} '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. [[1152 жыл]]ы Юрий Долгорукий негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам ([[2024 жыл]]ғы [[1 қаңтар]]). Қаланың аумағы 144,5 км². [[Мәскеу]]ден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, [[XIII ғасыр]]да жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала [[Ресей]]дің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[2021 жыл]]ғы [[10 қыркүйек]]те Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген [[археология]]лық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар [[қола дәуірі]]ндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан [[славяндар]] қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Археологиялық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған шыны әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан қайың қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. 1276 жылы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] g4e1b54sc6hjvsw5vo1ma85ts0d8jvk 3637423 3637338 2026-07-31T17:33:16Z Sagzhan 29953 /* Қаланың негізі қалануы */ 3637423 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Кострома |шынайы атауы = Кострома |сурет = |сурет атауы = Кострома қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Kostroma.svg |ту = Flag of Kostroma.svg |елтаңба сипаттамасы = Кострома қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Кострома қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 40 |lon_min = 56 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 200000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Кострома облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Кострома облысы]] |кестедегі аймақ = Кострома облысы |аудан түрі = Облыстық маңызы бар қала |ауданы = Кострома |кестедегі аудан = Кострома |мекен түрі = Қала |мекені = Кострома |кестедегі мекен = Кострома |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 |алғашқы дерек = 1213 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 144,5 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 110 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 267 481 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 1850 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = костромалық |телефон коды = +7 4942 |пошта индексі = |пошта индекстері = 156000–156029 |автомобиль коды = 44 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kostroma |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзендері |add1 = [[Еділ]], [[Кострома (өзен)|Кострома]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Ипатий монастыры]] |add3n = Туристік маршрут |add3 = [[Ресейдің Алтын сақинасы]] }} '''Кострома''' — [[Ресей]]дегі [[Еділ]] өзенінің бойында орналасқан қала. [[1152 жыл]]ы Юрий Долгорукий негізін қалаған.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Кострома облысының әкімшілік орталығы әрі өзен порты болып табылады. Халқы — 265 761 адам ([[2024 жыл]]ғы [[1 қаңтар]]). Қаланың аумағы 144,5 км². [[Мәскеу]]ден 302 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Кострома XII ғасырда негізі қаланып, [[XIII ғасыр]]да жеке князьдіктің орталығына айналды.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> Қаланың тарихи орталығы XVIII–XIX ғасырлардағы классицизм дәуірінің сәулет ансамблін бүгінге дейін сақтап қалған. Ең көрнекті тарихи ескерткіштері қатарында Ипатий және Богоявление-Анастасия монастырьлары бар. Қала [[Ресей]]дің тарихи қалаларының тізіміне енгізілген әрі «Ресейдің Алтын сақинасы» туристік бағытының құрамына кіреді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[2021 жыл]]ғы [[10 қыркүйек]]те Ресей Президентінің жарлығымен Костромаға «Еңбек даңқы қаласы» атағы берілді.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/acts/news |title=Указы Президента Российской Федерации |language=ru}}</ref> == Этимология == Қала атауының шығу тегі жөнінде ғылымда ортақ пікір қалыптаспаған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Ең кең таралған нұсқа бойынша, қала атауы өзі орналасқан [[Кострома (өзен)|Кострома өзенінің]] атауынан шыққан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Басқа зерттеушілер атауды шығыс славяндардың мифологиялық кейіпкері Костромамен немесе көне славян тіліндегі «костра» (зығыр сабағының қалдығы) сөзімен байланыстырады.<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kostroma_(town) |title=1911 Encyclopædia Britannica: Kostroma |language=en}}</ref> 1924 жылы В. И. Ленин қайтыс болғаннан кейін қаланы «Ленин-на-Волге» немесе «Ильич» деп қайта атау туралы ұсыныстар жасалғанымен, бұл бастама жүзеге аспады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Қаланың негізі қалануы === Қазіргі қаланың орталығында жүргізілген [[археология]]лық қазба жұмыстары барысында Фатьянов мәдениетіне тән балталардың жекелеген олжалары табылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар [[қола дәуірі]]ндегі қираған қорымнан қалған болуы мүмкін.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Сула өзенінің сол жағалауынан [[славяндар]] қоныстанғанға дейінгі кезеңге жататын (б.з. I мыңжылдығының ортасы – екінші жартысы) финн-угор қонысының қолдан жасалған қыш ыдыстары табылған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> [[Археология]]лық деректер бойынша алғашқы Кострома кремлінің орнынан табылған [[әйнек]] әйел білезіктері XI ғасырдың соңына жатады. Сонымен қатар қарапайым қолөнершілердің қоныстарынан [[қайың]] қабығына жазуға арналған темір біздер (писало) табылған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың ресми негізі қаланған жылы ретінде **1152 жыл** қабылданған. Бұл мерзімді тарихшы В. Н. Татищев Юрий Долгорукийдің Солтүстік-Шығыс Русьтегі қызметімен байланыстырып ұсынған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Еділдің оң жағалауындағы Городище аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде соңғы қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және XVII ғасырдан қазіргі кезеңге дейінгі заттар ғана табылған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы кезінде Еділдің оң жағалауында қала болмаған, ал өмір сол жерде ерте темір дәуірінен кейін тоқтап, Кострома негізі қаланғаннан кейін ғана қайта жанданды деген болжам жасалады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің Еділге құяр сағасындағы биік жерде XII ғасырда негізі қаланғаны жөніндегі болжам 1951 жылғы археологиялық зерттеулермен де расталды. Островский мен Пятницкая көшелерінің қиылысынан табылған керамикалық бұйымдар бұл жерде қалалық өмір тек XII ғасырдан бастап қалыптасқанын көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> Юрий Долгорукийдің бұл өңірді жақсы білгені туралы жылнамаларда оның Ростов Ұлыдан Еділ арқылы Еділ бұлғарларына жасаған жорығы айтылған. Сондай-ақ XII ғасырда Кострома жерінде оңтүстік орыс атауына ие Галич қаласының негізі қалануы да оңтүстік славяндардың бұл өңірді белсенді игергенін көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Кострома |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Костроманың Сула өзенінің бойында негізі қаланғаны жөніндегі пікірді XIII ғасырдан белгілі Федор шіркеуінің орналасқан жері де қуаттайды. XVII ғасырда ескі ағаш шіркеудің орнына тас ғимарат салынғанымен, Федор құрметіне арналған қосалқы құрбандық орны сақталған. [[1276 жыл]]ы Кострома князі Василийдің осы шіркеуде жерленгені туралы жылнамалық дерек оның сол кезеңде қаланың бас соборы болғанын дәлелдейді. Құжаттарда шіркеудің Мшанская көшесінің жанындағы алаңда орналасқаны және көне қорған үйінділерінің сақталғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, алғашқы Кострома Сула өзенінің екі жағалауына орналасқан, ал тұрғындардың арасында оңтүстік славяндар едәуір болған.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436980 |title=История Костромского края |publisher=Президентская библиотека |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] jwilkl8hwigcw03idi0wughb8j7kdi6 3 784328 3637339 2026-07-31T15:55:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3637339 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Туканов}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 20:55, 2026 ж. шілденің 31 (+05) ljl7sohgnllbbqsf5s58jv7v740ttci 0 784329 3637340 2026-07-31T15:56:05Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала [[Одинцово қалалық округі]]нің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және 2019 жы... 3637340 wikitext text/x-wiki '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала [[Одинцово қалалық округі]]нің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және 2019 жылдың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала [[Мәскеу өзені]]нің жағасында, Мәскеуден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы Ресейдің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. Археологиялық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – XIII ғасырдың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек 1339 жылы Мәскеу кінәзі [[Иван Калита]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XIV ғасырдағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден '''Городок''' деп атайды. 1389 жылы Дмитрий Донскойдың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы [[Юрий Дмитриевич]]ке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, 1425 жылға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс]]тың татар әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref>== Дереккөздер == {{дереккөздер}} jbiv6nzbm19r3bnl9zuuqy425qk3ury 3637341 3637340 2026-07-31T15:58:01Z Sagzhan 29953 /* Звенигород кінәздігі */ 3637341 wikitext text/x-wiki '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала [[Одинцово қалалық округі]]нің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және 2019 жылдың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала [[Мәскеу өзені]]нің жағасында, Мәскеуден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы Ресейдің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. Археологиялық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – XIII ғасырдың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек 1339 жылы Мәскеу кінәзі [[Иван Калита]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XIV ғасырдағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден '''Городок''' деп атайды. 1389 жылы Дмитрий Донскойдың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы [[Юрий Дмитриевич]]ке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, 1425 жылға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс]]тың татар әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич 1434 жылы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} l4sts69oaihhexr9smc48flqthxivsb 3637342 3637341 2026-07-31T15:58:39Z Sagzhan 29953 3637342 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = Zvenigorod Montage.png |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = https://zvenigorod.org/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала [[Одинцово қалалық округі]]нің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және 2019 жылдың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала [[Мәскеу өзені]]нің жағасында, Мәскеуден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы Ресейдің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. Археологиялық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – XIII ғасырдың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек 1339 жылы Мәскеу кінәзі [[Иван Калита]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XIV ғасырдағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден '''Городок''' деп атайды. 1389 жылы Дмитрий Донскойдың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы [[Юрий Дмитриевич]]ке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, 1425 жылға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс]]тың татар әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич 1434 жылы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} trevaehitzrhxuy02wumxtv4yi9hc02 3637343 3637342 2026-07-31T15:59:01Z Sagzhan 29953 3637343 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = https://zvenigorod.org/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала [[Одинцово қалалық округі]]нің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және 2019 жылдың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала [[Мәскеу өзені]]нің жағасында, Мәскеуден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы Ресейдің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. Археологиялық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – XIII ғасырдың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек 1339 жылы Мәскеу кінәзі [[Иван Калита]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XIV ғасырдағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден '''Городок''' деп атайды. 1389 жылы Дмитрий Донскойдың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы [[Юрий Дмитриевич]]ке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, 1425 жылға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс]]тың татар әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич 1434 жылы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 42t97w2dxsqklwwe37jwvlsfbifr6lp 3637344 3637343 2026-07-31T15:59:19Z Sagzhan 29953 3637344 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = https://zvenigorod.org/ |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала [[Одинцово қалалық округі]]нің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және 2019 жылдың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала [[Мәскеу өзені]]нің жағасында, Мәскеуден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы Ресейдің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. Археологиялық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – XIII ғасырдың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек 1339 жылы Мәскеу кінәзі [[Иван Калита]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XIV ғасырдағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден '''Городок''' деп атайды. 1389 жылы Дмитрий Донскойдың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы [[Юрий Дмитриевич]]ке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, 1425 жылға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс]]тың татар әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич 1434 жылы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n94p86rt16u5g8811v7szj3rz02kb16 3637345 3637344 2026-07-31T15:59:41Z Sagzhan 29953 3637345 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала [[Одинцово қалалық округі]]нің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және 2019 жылдың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала [[Мәскеу өзені]]нің жағасында, Мәскеуден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы Ресейдің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. Археологиялық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – XIII ғасырдың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек 1339 жылы Мәскеу кінәзі [[Иван Калита]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XIV ғасырдағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден '''Городок''' деп атайды. 1389 жылы Дмитрий Донскойдың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы [[Юрий Дмитриевич]]ке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, 1425 жылға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс]]тың татар әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич 1434 жылы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dctvufkllah00nh0ngfihuo63kjiid9 3637346 3637345 2026-07-31T16:00:13Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Ресей қалалары|Ресей қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637346 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала [[Одинцово қалалық округі]]нің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және 2019 жылдың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала [[Мәскеу өзені]]нің жағасында, Мәскеуден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы Ресейдің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. Археологиялық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – XIII ғасырдың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек 1339 жылы Мәскеу кінәзі [[Иван Калита]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XIV ғасырдағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден '''Городок''' деп атайды. 1389 жылы Дмитрий Донскойдың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы [[Юрий Дмитриевич]]ке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, 1425 жылға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс]]тың татар әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич 1434 жылы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] thweq5vxd1t654z0aqkifuw1g8mxlrz 3637347 3637346 2026-07-31T16:03:00Z Sagzhan 29953 3637347 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала Одинцово қалалық округінің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және [[2019 жыл]]дың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала Мәскеу өзенінің жағасында, [[Мәскеу]]ден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы [[Ресей]]дің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. [[Археология]]лық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – [[XIII ғасыр]]дың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы [[Юрий Долгорукий]] негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек [[1339 жыл]]ы Мәскеу кінәзі [[Қалталы Иван]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XIV ғасырдағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден '''Городок''' деп атайды. [[1389 жыл]]ы [[Дмитрий Донской]]дың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы [[Юрий Дмитриевич]]ке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, [[1425 жыл]]ға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс]]тың татар әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич 1434 жылы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] exax3825nbwe17io5igxr8r52njz32z 3637348 3637347 2026-07-31T16:05:30Z Sagzhan 29953 /* Звенигород кінәздігі */ 3637348 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала Одинцово қалалық округінің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және [[2019 жыл]]дың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала Мәскеу өзенінің жағасында, [[Мәскеу]]ден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы [[Ресей]]дің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. [[Археология]]лық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – [[XIII ғасыр]]дың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы Юрий Долгорукий негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек [[1339 жыл]]ы Мәскеу кінәзі [[Қалталы Иван]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]дағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден Городок деп атайды. [[1389 жыл]]ы [[Дмитрий Донской]]дың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы Юрий Дмитриевичке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, [[1425 жыл]]ға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың орда әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич [[1434 жыл]]ы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] 9rtw3rztgz893fvsgsem4c8n77c7826 3637349 3637348 2026-07-31T16:06:52Z Sagzhan 29953 /* Звенигород кінәздігі */ 3637349 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала Одинцово қалалық округінің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және [[2019 жыл]]дың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала Мәскеу өзенінің жағасында, [[Мәскеу]]ден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы [[Ресей]]дің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. [[Археология]]лық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – [[XIII ғасыр]]дың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы Юрий Долгорукий негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек [[1339 жыл]]ы Мәскеу кінәзі [[Қалталы Иван]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]дағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден Городок деп атайды. [[1389 жыл]]ы [[Дмитрий Донской]]дың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы Юрий Дмитриевичке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, [[1425 жыл]]ға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың орда әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич [[1434 жыл]]ы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] fu4ndvmf3kc6js63kijo77nnmsz7itx 3637350 3637349 2026-07-31T16:07:13Z Sagzhan 29953 /* География */ 3637350 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала Одинцово қалалық округінің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және [[2019 жыл]]дың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала Мәскеу өзенінің жағасында, [[Мәскеу]]ден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы [[Ресей]]дің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. [[Археология]]лық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – [[XIII ғасыр]]дың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы Юрий Долгорукий негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек [[1339 жыл]]ы Мәскеу кінәзі [[Қалталы Иван]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]дағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден Городок деп атайды. [[1389 жыл]]ы [[Дмитрий Донской]]дың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы Юрий Дмитриевичке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, [[1425 жыл]]ға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың орда әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич [[1434 жыл]]ы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] 0pmlelvjgwjiigmqk45sn0rhutauwpp 3637351 3637350 2026-07-31T16:07:47Z Sagzhan 29953 3637351 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала Одинцово қалалық округінің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және [[2019 жыл]]дың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала Мәскеу өзенінің жағасында, [[Мәскеу]]ден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы [[Ресей]]дің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. [[Археология]]лық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – [[XIII ғасыр]]дың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы Юрий Долгорукий негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек [[1339 жыл]]ы Мәскеу кінәзі [[Қалталы Иван]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]дағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден Городок деп атайды. [[1389 жыл]]ы [[Дмитрий Донской]]дың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы Юрий Дмитриевичке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, [[1425 жыл]]ға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың орда әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич [[1434 жыл]]ы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === 1605 жылдың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> 1618 жылы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] squv4wfadm81izkpxrgk45yhr840aql 3637424 3637351 2026-07-31T17:35:00Z Sagzhan 29953 /* Дүрбелең кезеңі */ 3637424 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала Одинцово қалалық округінің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және [[2019 жыл]]дың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала Мәскеу өзенінің жағасында, [[Мәскеу]]ден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы [[Ресей]]дің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. [[Археология]]лық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – [[XIII ғасыр]]дың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы Юрий Долгорукий негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек [[1339 жыл]]ы Мәскеу кінәзі [[Қалталы Иван]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]дағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден Городок деп атайды. [[1389 жыл]]ы [[Дмитрий Донской]]дың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы Юрий Дмитриевичке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, [[1425 жыл]]ға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың орда әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич [[1434 жыл]]ы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === [[1605 жыл]]дың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> [[1618 жыл]]ы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] ip4lxo9ik3rz0jduptsm1u3bjtsj3gi 3637425 3637424 2026-07-31T17:35:34Z Sagzhan 29953 /* Қалпына келуі */ 3637425 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Звенигород |шынайы атауы = Звенигород |сурет = |сурет атауы = Звенигород қаласының көріністері |елтаңба = Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |ту = Flag of Zvenigorod (Moscow oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Звенигород қаласының елтаңбасы |ту сипаттамасы = Звенигород қаласының туы |елтаңба ені = 90px |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 44 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Мәскеу облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300px |аймақ картасының өлшемi = 300px |аудан картасының өлшемi = |аймағы = [[Мәскеу облысы]] |кестедегі аймақ = Мәскеу облысы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Одинцово қалалық округі |кестедегі аудан = Одинцово қалалық округі |мекен түрі = Қала |мекені = Звенигород |кестедегі мекен = Звенигород |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = |құрылған уақыты = 1152 (аңыз бойынша) |алғашқы дерек = 1339 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,1 км² |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен |орталығының биiктігі = 180 м |климаты = Ылғалды континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 39 648 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 824 адам/км² |шоғырлануы = қала |ұлттық құрамы = негізінен орыстар |конфессионалдық құрамы = негізінен православие христиандары |этнохороним = звенигородтық |телефон коды = +7 495, +7 49636 |пошта индексі = |пошта индекстері = 143180–143185 |автомобиль коды = 50, 90, 150, 190, 750, 790 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Zvenigorod |сайты = |сайт тілі = орыс |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Өзені |add1 = [[Мәскеу өзені]] |add2n = Негізгі көрікті жері |add2 = [[Саввино-Сторожевский монастыры]] |add3n = Бейресми атауы |add3 = «Ресейдің Швейцариясы» }} '''Звенигород''' — [[Ресей]]дің [[Мәскеу облысы]]ндағы қала. Халқы — 37 915 адам (2025).<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Қала Одинцово қалалық округінің құрамына кіреді. Бұрын облыстық бағыныстағы қала болған және [[2019 жыл]]дың қаңтар–ақпан айларына дейін құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде Звенигород қалалық округі муниципалдық құрылымын құрады.<ref>{{Cite web |url=https://mosreg.ru/ |title=Муниципальные образования Московской области |publisher=Мәскеу облысының үкіметі |language=ru}}</ref> Звенигородқа «'''Жауынгерлік ерлік мекені'''» ({{lang-ru|Населённый пункт воинской доблести}}) құрметті атағы берілген.<ref>{{Cite web |url=https://mosoblduma.ru/ |title=О присвоении почётного звания «Населённый пункт воинской доблести» |publisher=Мәскеу облыстық думасы |language=ru}}</ref> == География == Қала Мәскеу өзенінің жағасында, [[Мәскеу]]ден батысқа қарай 30 км жерде, Смоленск–Мәскеу қыратының Клин–Дмитров жотасында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Қазіргі уақытта Звенигород пен оның маңы [[Ресей]]дің орталық бөлігіндегі танымал шипажай және демалыс аймақтарының біріне айналған.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> Қала аумағы арқылы Мәскеу өзені және оның салалары ағып өтеді. Сондай-ақ мұнда «'''Сторожка өзені аңғары'''» мемлекеттік табиғи қорықшасы орналасқан. Звенигородтың көркем табиғаты үшін оның маңы «'''Орыс Швейцариясы'''» деп аталады.<ref>{{Cite web |url=https://welcome.mosreg.ru/ |title=Звенигород |publisher=Путеводитель по Московской области |language=ru}}</ref> == Тарихы == === Звенигород кінәздігі === {{main|Звенигород кінәздігі}} Звенигород (ежелде кейде '''Мәскеулік Звенигород''' деп аталған) — Мәскеу маңындағы ең көне қалалардың бірі. [[Археология]]лық деректер Звенигород қалашығы орнында XII ғасырдың екінші жартысы – [[XIII ғасыр]]дың басында бекіністі қоныс болғанын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Бірқатар зерттеулерде қаланы 1152 жылы Юрий Долгорукий негізін қалағаны айтылады.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/ |title=Звенигород: исторические материалы |publisher=Президенттік кітапхана |language=ru}}</ref> Тарихшы Б. А. Рыбаковтың пікірінше, XII ғасырдағы Звенигород [[Чернигов кінәздігі]]нің солтүстік-шығыс шебіндегі тірек бекінісі болған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Звенигород туралы алғашқы жазба дерек [[1339 жыл]]ы Мәскеу кінәзі [[Қалталы Иван]]ның өсиетнамасында кездеседі: «''Ал ұлым Иванға Звенигородты беремін''». Жылнамаларда қала алғаш рет 1382 жылға қатысты аталады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Осылайша қала 1339–1492 жылдары өмір сүрген Звенигород үлестік кінәздігінің орталығына айналды. Оның алғашқы кінәздері Мәскеуде тұрғанымен, өз иеліктерінде бекіністер тұрғызып, жасақтар мен алым-салық жинаушыларды ұстады.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> [[XIV ғасыр]]дағы қаланың орталығы қазіргі қаланың батыс шетіндегі кремль болды. Жергілікті тұрғындар бұл орынды ежелден Городок деп атайды. [[1389 жыл]]ы [[Дмитрий Донской]]дың өсиеті бойынша Звенигород кінәздігі оның екінші ұлы Юрий Дмитриевичке өтті. Ол Звенигородты өз иелігінің астанасына айналдырып, [[1425 жыл]]ға дейін осында тұрақты тұрды. Оның билігі кезінде қала ерекше гүлденді. Кремльдің айналасына мұнаралары бар биік ағаш қабырғалармен қоршалған топырақ дуалдары салынды. Бұл қорғандардың қалдықтары бүгінге дейін сақталған.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> 1398 жылы қала маңындағы Сторожа тауында әулие Савва негізін қалаған '''Савва-Сторожев монастыры''' тұрғызылды. Шамамен 1399 жылы Городоктың ортасында ақ тастан салынған '''Успение соборы''' бой көтерсе, 1405 жылы монастырь аумағында '''Рождество соборы''' салынды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Саввино-Сторожевский монастырь |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> XV–XVI ғасырлардағы жазба деректер қалада сауда мен кеден қызметінің болғанын көрсетеді. Қала 1382 жылы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың орда әскері мен 1408 жылы [[Едіге]]нің әскері шапқыншылық жасап, қиратқанына қарамастан, өз дамуын жалғастырды.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/ |title=Звенигород |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru}}</ref> Юрий Дмитриевич [[1434 жыл]]ы Мәскеуде қайтыс болғаннан кейін Звенигород оның үлкен ұлы Василий Косойдың иелігіне өтті. Ал соңғысы 1448 жылы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін қала Боровск-Серпухов кінәзі Василий Ярославичтің қарамағына берілді. 1449–1454 жылдары Звенигородта қызметтік татар ханзадасы Қасым Мұхаммедұлы мен оған бағынышты черкас-қазақтарының станицасы (Қасым Кавказ тауларынан және Цемес шығанағы жағалауынан бастап келген мұсылман жасақтары) тұрды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> Кейінірек Звенигород Василий II Қараңғының ұлы Андрей Үлкеннің («Горяй»), одан соң III Иванның ұлы Юрий Ивановичтің иелігіне өтті. Иван Грозный тұсында қала қысқа уақыт Владимир Андреевич Старицкийдің үлесіне кірді. 1568 жылы Владимир өлтірілгеннен кейін Иван IV Звенигородты татар ханзадасы Мұртаза Әлиге сыйға тартты.<ref>{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1993686 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия (архив) |access-date=2026-07-31}}</ref> Сонымен қатар Звенигород бұған дейін де бірнеше мәрте қызметтік татар ханзадаларының иелігіне берілген: * Қасым (1446–1452); * Әбд әл-Латиф (1492–1497); * Дервіш Әли (1552–1554); * Қазан ханы Симеон Қасайұлы (Жәдігер Мұхаммед) (1554–1565); * Мұртаза Әли (Михаил Қайбулин) (1569–1575).<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> XVI ғасырда Звенигородтың екі бекінісі — кремлі мен Саввино-Сторожев монастыры — мемлекет шекараларының оңтүстік пен батысқа қарай жылжуына байланысты біртіндеп әскери және саяси маңызын жоғалтты.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Дүрбелең кезеңі === [[1605 жыл]]дың сәуірінде І Жалған Дмитрий Мәскеу Кремліне бара жатқан жолында Звенигород посадын өртеп, талан-таражға салды. Сол кездегі құжаттардың бірінде: «Монастырь ауылдарын күйретіп, монастырь қазынасын, аттарын, барлық азық-түлік қорын тартып алып, игумен Исайя мен бауырластарын тонап, отқа қақты» деп жазылған.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3182/ |title=История России с древнейших времён |website=Руниверс |access-date=2026-07-31}}</ref> Екі жылдан кейін, 1607 жылы, ІІ Жалған Дмитрий де Мәскеуге Мәскеу өзенінің бойымен жылжыды. Бұл жолы да Звенигород оның әскері тарапынан қатты тоналды. Дәл осы қалада ІІ Жалған Дмитрий Ресей мемлекетінің басшысы Василий Шуйскийдің елшісін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> [[1618 жыл]]ы қаланы поляк тақ мұрагері Владислав басып алды.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> === Қалпына келуі === 1651 жылы жас патша Алексей Михайловичтің тәрбиешісі боярин Борис Морозов Звенигород маңындағы Павлово иелігінде темір қорыту зауытын салдырды. Морозов қайтыс болғаннан кейін, 1661 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. 1669 жылы Бородников зауыты, ал 1672 жылы Обушков металлургия зауыты іске қосылды. Кейін бұл кәсіпорындар «Звенигород темір зауыттары» деген ортақ атаумен белгілі болды. 1681 жылы олар көпес Владимир Воронинге жалға берілді. 1699 жылдан кейін бұл зауыттардың қызметі туралы мәлімет кездеспейді. Зерттеушілер олардың батпақты темір кені қорының сарқылуына байланысты жұмысын тоқтатқан деп есептейді.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1701 жылғы құжатта: «Қонақ Владимир Воронин иеленген Звенигород зауыттары тоқтап қалды, онда енді темір өндірілмейді» деп көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=https://www.prlib.ru/item/436978 |title=Полное собрание законов Российской империи и исторические материалы |website=Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина |access-date=2026-07-31}}</ref> 1650 жылы қаладағы барлық құрылысты тас қамалмен қоршау жөнінде жарлық шығарылып, төрт жылдан кейін Звенигород ресми түрде бекініс мәртебесін алды. 1654 жылғы мәлімет бойынша қалада шамамен 230 түтін (аула) болған.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/zvenigorod-2fd2f3 |title=Звенигород |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2026-07-31}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] 80huj13eeybl612sb187f57g7s19sws 10 784331 3637453 2026-07-31T18:00:53Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-08-01|POTD 2026-08-01]]: filename only 3637453 wikitext text/x-wiki Palacio Pitti, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 163-165 HDR.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> ckaath6ymth2n8p77j4s0khrjj4m5b4 3 784333 3637515 2026-07-31T18:45:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3637515 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ayan merke2}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:45, 2026 ж. шілденің 31 (+05) j17dzzh1iegaj1oaw28hfnx4gyb0lle 3 784334 3637562 2026-08-01T02:13:04Z Ternarius 17489 Ternarius [[Қатысушы талқылауы:Ademyeniceri13]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Ademyeniceri2004]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ademyeniceri13|Ademyeniceri13]]" to "[[Special:CentralAuth/Ademyeniceri2004|Ademyeniceri2004]]" 3637562 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Ademyeniceri2004]] h832dozh4u6ibb60tx2s3uacnqkd8qe 0 784335 3637601 2026-08-01T03:59:23Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3637601 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 96q2ll53nni0xspk1nkyht23k9uki4f 3637602 3637601 2026-08-01T03:59:56Z Мағыпар 100137 үлгі 3637602 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jpdh3ltgxal9n1xyjgc1p576bnu49db 3637732 3637602 2026-08-01T10:34:56Z Мағыпар 100137 толықтыру 3637732 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] e150366244yy6wj74zto23xivx7tvhx 3637733 3637732 2026-08-01T10:35:50Z Мағыпар 100137 дереккөз 3637733 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fe70rye8e5wot02xsxngnok9upge7xh 3637737 3637733 2026-08-01T11:25:40Z Мағыпар 100137 толықтыру 3637737 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l9859kfm4eaydeztds8ysews2ljztgo 3637738 3637737 2026-08-01T11:26:54Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3637738 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5/|title=Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] r9onf1rt7y2cfexslwem80s38iryi5m 3637739 3637738 2026-08-01T11:36:33Z Мағыпар 100137 толықтыру 3637739 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5/|title=Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Тарихы == Дурбе алғаш рет 1230 жылға дейінгі тарихи шежірелерде қала Курша князі Ламекин мен папа легаты арасындағы куршалықтарды шоқындыру орны (Дурбе көлінде) туралы келісімшарт жасасумен байланысты аталады. 1260 жылдың шілдесінде Тевтон орденінің әскері Дурбе маңындағы шайқаста жемайттер мен курштардың біріккен армиясынан жеңіліске ұшырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hf4gwcwimsbct26c9o2ktq97fgjoxm9 3637740 3637739 2026-08-01T11:39:37Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3637740 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5/|title=Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Тарихы == Дурбе алғаш рет 1230 жылға дейінгі тарихи шежірелерде қала Курша князі Ламекин мен папа легаты арасындағы куршалықтарды шоқындыру орны (Дурбе көлінде) туралы келісімшарт жасасумен байланысты аталады. 1260 жылдың шілдесінде Тевтон орденінің әскері Дурбе маңындағы шайқаста жемайттер мен курштардың біріккен армиясынан жеңіліске ұшырады. Ливон орденінің қамалының болғаны туралы 1287 жылға дейінгі құжаттарда айтылады. 18 ғасырдың басындағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде ол қабырғаларының ішінде орналасқан елді мекенмен бірге қиратылды. 1893 жылы сол кезде Гробин уезінің құрамына кірген Дурбеге қала мәртебесі берілді. Кеңес дәуірінде оның аумағында колхоз басқармасы орналасты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] cy50ebxrjgwwmhswxw54uay9r9eqzlj 3637741 3637740 2026-08-01T11:42:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3637741 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5/|title=Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Тарихы == Дурбе алғаш рет 1230 жылға дейінгі тарихи шежірелерде қала Курша князі Ламекин мен папа легаты арасындағы куршалықтарды шоқындыру орны (Дурбе көлінде) туралы келісімшарт жасасумен байланысты аталады. 1260 жылдың шілдесінде Тевтон орденінің әскері Дурбе маңындағы шайқаста жемайттер мен курштардың біріккен армиясынан жеңіліске ұшырады. Ливон орденінің қамалының болғаны туралы 1287 жылға дейінгі құжаттарда айтылады. 18 ғасырдың басындағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде ол қабырғаларының ішінде орналасқан елді мекенмен бірге қиратылды. 1893 жылы сол кезде Гробин уезінің құрамына кірген Дурбеге қала мәртебесі берілді. Кеңес дәуірінде оның аумағында колхоз басқармасы орналасты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16497-Durbe.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] s0nj8rv56l7dhp8rf41nsghwma9i4u2 3637742 3637741 2026-08-01T11:46:26Z Мағыпар 100137 толықтыру 3637742 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5/|title=Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Тарихы == Дурбе алғаш рет 1230 жылға дейінгі тарихи шежірелерде қала Курша князі Ламекин мен папа легаты арасындағы куршалықтарды шоқындыру орны (Дурбе көлінде) туралы келісімшарт жасасумен байланысты аталады. 1260 жылдың шілдесінде Тевтон орденінің әскері Дурбе маңындағы шайқаста жемайттер мен курштардың біріккен армиясынан жеңіліске ұшырады. Ливон орденінің қамалының болғаны туралы 1287 жылға дейінгі құжаттарда айтылады. 18 ғасырдың басындағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде ол қабырғаларының ішінде орналасқан елді мекенмен бірге қиратылды. 1893 жылы сол кезде Гробин уезінің құрамына кірген Дурбеге қала мәртебесі берілді. Кеңес дәуірінде оның аумағында колхоз басқармасы орналасты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16497-Durbe.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига-Лиепая тас жолының (A9) тікелей бойында орналасқан. Лиепая небәрі 25 км, ал [[Гробини]] (аймақ орталығы) 15 км қашықтықта орналасқан. Жұмыс істейтін халықтың көпшілігі күн сайын осы ірі орталықтарға жұмысқа барады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pqhjpyo880lmkixmo9iwaf67r1eltqc 3637745 3637742 2026-08-01T11:49:16Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3637745 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5/|title=Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Тарихы == Дурбе алғаш рет 1230 жылға дейінгі тарихи шежірелерде қала Курша князі Ламекин мен папа легаты арасындағы куршалықтарды шоқындыру орны (Дурбе көлінде) туралы келісімшарт жасасумен байланысты аталады. 1260 жылдың шілдесінде Тевтон орденінің әскері Дурбе маңындағы шайқаста жемайттер мен курштардың біріккен армиясынан жеңіліске ұшырады. Ливон орденінің қамалының болғаны туралы 1287 жылға дейінгі құжаттарда айтылады. 18 ғасырдың басындағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде ол қабырғаларының ішінде орналасқан елді мекенмен бірге қиратылды. 1893 жылы сол кезде Гробин уезінің құрамына кірген Дурбеге қала мәртебесі берілді. Кеңес дәуірінде оның аумағында колхоз басқармасы орналасты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16497-Durbe.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига-Лиепая тас жолының (A9) тікелей бойында орналасқан. Лиепая небәрі 25 км, ал [[Гробиня]] (аймақ орталығы) 15 км қашықтықта орналасқан. Жұмыс істейтін халықтың көпшілігі күн сайын осы ірі орталықтарға жұмысқа барады.<br /> Жергілікті тұрғындар бақша өсірумен, алма өсірумен, егіншілікпен және үйде өндірумен (бал, ірімшік, қолөнер наны) белсенді айналысады. Жазда Дурбеде шағын бизнестер (қонақ үйлер, көл жағасындағы кемпингтер, кафелер) жанданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5ivxvgmdb90djma43rvs4ew7anm2okv 3637748 3637745 2026-08-01T11:53:35Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3637748 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5/|title=Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Тарихы == Дурбе алғаш рет 1230 жылға дейінгі тарихи шежірелерде қала Курша князі Ламекин мен папа легаты арасындағы куршалықтарды шоқындыру орны (Дурбе көлінде) туралы келісімшарт жасасумен байланысты аталады. 1260 жылдың шілдесінде Тевтон орденінің әскері Дурбе маңындағы шайқаста жемайттер мен курштардың біріккен армиясынан жеңіліске ұшырады. Ливон орденінің қамалының болғаны туралы 1287 жылға дейінгі құжаттарда айтылады. 18 ғасырдың басындағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде ол қабырғаларының ішінде орналасқан елді мекенмен бірге қиратылды. 1893 жылы сол кезде Гробин уезінің құрамына кірген Дурбеге қала мәртебесі берілді. Кеңес дәуірінде оның аумағында колхоз басқармасы орналасты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16497-Durbe.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига-Лиепая тас жолының (A9) тікелей бойында орналасқан. Лиепая небәрі 25 км, ал [[Гробиня]] (аймақ орталығы) 15 км қашықтықта орналасқан. Жұмыс істейтін халықтың көпшілігі күн сайын осы ірі орталықтарға жұмысқа барады.<br /> Жергілікті тұрғындар бақша өсірумен, алма өсірумен, егіншілікпен және үйде өндірумен (бал, ірімшік, қолөнер наны) белсенді айналысады. Жазда Дурбеде шағын бизнестер (қонақ үйлер, көл жағасындағы кемпингтер, кафелер) жанданады. Қалада бірнеше дүкен, кітапхана, мұражай, дәріхана және жақсы күтілген саябақ бар. Дегенмен, күрделі медициналық қызметтер, ірі сатып алулар немесе ойын-сауық үшін адамдар көршілес [[Лиепая]]ға барады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6q41dlsh6mfz76wpiiq3lmwjpwlhxuq 3637749 3637748 2026-08-01T11:54:40Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3637749 wikitext text/x-wiki '''Дурбе''' ({{lang-lv|Durbe}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курземе]] аймағындағы қала. Дурбе қаласының халқы 2026 жылы 512 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-durbe-11510.html|title=Население Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дурбе — Латвияның ең шағын қаласы, [[Лиепая]]дан шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Рига-Лиепая жолында орналасқан. Дурбе Вартай жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Приморская ойпаты (батысында) мен Риетумкурс қыратының (шығысында) арасында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 20-30 метр. Дурбе көлінің оңтүстігінде ұзындығы шамамен 1 шақырым болатын ескі аңғар орналасқан, оның жағалаулары кей жерлерде 40 метрге дейін жетеді. Дурбедегі ең биік нүкте, «Durbes priediens», теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5/|title=Дурбе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Тарихы == Дурбе алғаш рет 1230 жылға дейінгі тарихи шежірелерде қала Курша князі Ламекин мен папа легаты арасындағы куршалықтарды шоқындыру орны (Дурбе көлінде) туралы келісімшарт жасасумен байланысты аталады. 1260 жылдың шілдесінде Тевтон орденінің әскері Дурбе маңындағы шайқаста жемайттер мен курштардың біріккен армиясынан жеңіліске ұшырады. Ливон орденінің қамалының болғаны туралы 1287 жылға дейінгі құжаттарда айтылады. 18 ғасырдың басындағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде ол қабырғаларының ішінде орналасқан елді мекенмен бірге қиратылды. 1893 жылы сол кезде Гробин уезінің құрамына кірген Дурбеге қала мәртебесі берілді. Кеңес дәуірінде оның аумағында колхоз басқармасы орналасты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16497-Durbe.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала Рига-Лиепая тас жолының (A9) тікелей бойында орналасқан. Лиепая небәрі 25 км, ал [[Гробиня]] (аймақ орталығы) 15 км қашықтықта орналасқан. Жұмыс істейтін халықтың көпшілігі күн сайын осы ірі орталықтарға жұмысқа барады.<br /> Жергілікті тұрғындар бақша өсірумен, алма өсірумен, егіншілікпен және үйде өндірумен (бал, ірімшік, қолөнер наны) белсенді айналысады. Жазда Дурбеде шағын бизнестер (қонақ үйлер, көл жағасындағы кемпингтер, кафелер) жанданады. Қалада бірнеше дүкен, кітапхана, мұражай, дәріхана және жақсы күтілген саябақ бар. Дегенмен, күрделі медициналық қызметтер, ірі сатып алулар немесе ойын-сауық үшін адамдар көршілес [[Лиепая]]ға барады.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/1013216.html?ysclid=ms9u2aov3z926167066|title=ДУРБЕ - САМЫЙ МАЛЕНЬКИЙ ГОРОД ЛАТВИИ, НО С БОЛЬШОЙ ИСТОРИЧЕСКОЙ КИРХОЙ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-1|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] c700ii630g3h6pedonu6iz0cfo3b039 0 784336 3637626 2026-08-01T04:46:30Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы = Time After Time |Тыс = |Орындаушы = [[Синди Лопер]] |Альбом = [[She’s So Unusual]] |Шығарылған = 27 қаңтар 1984 |Формат = [[12"]], [[7"]] винил табақшалары |Б жағы = |Жазылған = |Жанр = поп-музыка, Нова... 3637626 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Time After Time |Тыс = |Орындаушы = [[Синди Лопер]] |Альбом = [[She’s So Unusual]] |Шығарылған = 27 қаңтар 1984 |Формат = [[12"]], [[7"]] винил табақшалары |Б жағы = |Жазылған = |Жанр = поп-музыка, [[Новая волна (музыка)|жаңа толқын]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = |Өлең авторы = Синди Лопер, Роб Хайман |Ұзақтығы = 4:03 |Лейблі = [[Epic Records]] |Продюсері = Рик Чертофф |Чарттар = |Шолулар = * [[Allmusic]] {{rating|4.5|5}}<ref name="allmusic">{{cite web|url=http://allmusic.com|title=«Time After Time»|publisher=[[Allmusic]]|lang=en|access-date=2013-07-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuOJrK9?url=http://allmusic.com|archive-date=2013-09-05}}</ref> |Алдыңғы = [[Girls Just Want to Have Fun]] |Алд_жыл = 1983 |Жыл = 1984 |Келесі = [[She Bop]] |Кел_жыл = 1984 |Басқа = {{External music video|{{YouTube|VdQY7BusJNU|logo=1|«Time After Time»}}}} }} '''«Time After Time»''' ({{tr-en|Қайта-қайта}}) — америкалық әнші [[Синди Лопер]]дің өзінің ''[[She’s So Unusual]]'' (1984) атты дебюттік студиялық альбомына кірген әні. Бұл сингл халықаралық хитке айналып, Канада мен АҚШ-тың бас чарттарында бірінші орынға ие болды ([[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], 1984 жылғы 9 маусым, 2 апта №1).<ref>{{cite web|author=Brian said...|url=http://hesawhore.blogspot.com/2007/09/1984.html|title=1984 ~ HEARTBREAK BEAT|publisher=Hesawhore.blogspot.com|date=2007-09-28|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuPs9PU?url=http://hesawhore.blogspot.com/2007/09/1984.html|archive-date=2013-09-05}}</ref> Ол әншінің «[[Girls Just Want to Have Fun]]<nowiki/>» синглінен кейінгі коммерциялық тұрғыдан ең сәтті туындысы болды. Сондай-ақ бұл шығарма Ұлыбританияда үшінші орынға ([[UK Singles Chart]]), ал Аустралияда алтыншы орынға ([[ARIA Chart|ARIA Singles Chart]]) тұрақтады. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналы мен [[MTV]] арнасы өздерінің ''100 Greatest Pop Songs'' (100 үздік поп-ән) тізімінде бұл туындыны №66 орынға қойды.<ref name="rockonthenet20002">{{cite web|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/rsmtv100.htm|title=Rolling Stone & MTV: 100 Greatest Pop Songs: 1-50|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuR9o5N?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/rsmtv100.htm|archive-date=2013-09-05}}</ref> «Time After Time» [[Грэмми (1985)|1985 жылғы салтанат]]ты рәсімде [[Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы|Жылдың үздік әні]] санатында «[[Грэмми]]<nowiki/>» сыйлығына ұсынылды, онда әнші, соның ішінде осы әннің де арқасында, [[Үздік жаңа әртіс үшін Грэмми сыйлығы|Жылдың үздік жаңа орындаушысы]] ретінде марапатқа ие болды.<ref>{{cite web|url=http://www.cyndilaupernews.com/documents/awards___nominations.html|title=The Leading Cyndi Lauper News Site on the Net|publisher=cyndilaupernews.com|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuSQ5cb?url=http://www.cyndilaupernews.com/?f|archive-date=2013-09-05}}</ref> Ән музыка сыншылары тарапынан оң қабылданды. Мысалы, Скотт Фломан (''[[Goldmine (журнал)|Goldmine]]'' журналының музыкалық сыншысы) әнді «онжылдықтың үздік балладаларының бірі» деп сипаттады.<ref>{{cite web|url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|title=Cyndi Lauper Album Reviews|lang=en|publisher=Sfloman.com|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuTWogh?url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|archive-date=2013-09-05}}</ref> == Композициясы және мәтіні == [[Синди Лопер]] мен {{Iw|Роб Хайман|3=en|4=Rob Hyman}} жазған және {{Iw|Рик Чертофф|3=en|4=Rick Chertoff}} продюсерлік еткен, «Time After Time» әні пернетақталық синтезаторлардың қарапайым аккордтарына, жарқын, сыңғырлаған гитараларға, сағаттың шықылыын еске түсіретін перкуссияға және серпімді бас желісіне негізделген.<ref name="Cinquemani">{{cite magazine|url=https://www.slantmagazine.com/music/review/cyndi-lauper-shes-so-unusual/335|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual|first=Sal|last=Cinquemani|date=2003-09-29|magazine=[[Slant Magazine]]|access-date=2011-09-15}}</ref> Лирикалық тұрғыдан бұл адал махаббат туралы ән. {{Iw|Blogcritics|3=en|4=Blogcritics}} басылымынан Пэм Аволедо «„Time After Time“ әнінде лирикалық кейіпкер өзін махаббатқа лайықсыз, күрделі адам деп санайды. Ол қашып кетеді және адамдардан оқшауланады. Алайда оны шексіз жақсы көретін адал жігіті оған барлық жағынан көмектесуге дайын. Қарым-қатынасқа тереңдік берілген. Жұптың жақындығы мен тарихы айқын көрінеді. Олар бірге ұзақ уақыт бойы келе жатыр. Олар бір-бірін жақсы көреді және өз өмірлерінің барлық қиын сәттерінде бір-біріне қолдау көрсетті» деп болжайды.<ref name="blogcritics">{{cite news|last1=Avoledo|first1=Pam|title=Single Review: Cyndi Lauper "Time After Time"|url=http://blogcritics.org/single-review-cyndi-lauper-time-after/|access-date=2014-07-10|work=[[Blogcritics]]|date=2006-01-15}}</ref> «Time After Time» [[до мажор]] тональділігінде, минутына 130 соққы [[қарқын]]ымен<ref>{{Cite web|url=https://songbpm.com/cyndi-lauper/time-after-time|title=BPM for 'time-after-time' by cyndi-lauper {{!}} songbpm.com|website=songbpm.com|access-date=2016-06-17}}</ref> 4/4 өлшемінде жазылған. Бұл әнде Лаупердің вокалы G₃-тен C₅-ке дейінгі диапазонды қамтиды.<ref>{{Cite web|url=http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0053843|title=Cyndi Lauper "Time After Time" Sheet Music in C Major (transposable) – Download & Print|last=Lauper|first=Cyndi|website=Musicnotes.com|date=2006-07-17|access-date=2016-06-17}}</ref> == Композициялық бағалауы == Ән сыншылардың жаппай мойындауына ие болды. [[Slant Magazine]] журналынан Сэл Чинквемани тректі мақтап, оны «альбомның ең үздік сәті, тіпті тұтастай алғанда Лопердің ең ұлы сәті» деп атады.<ref name="Cinquemani" /> [[PopMatters]]-тен Сьюзан Глен де оны «керемет» деп атап, ерекше көзге түсетін трек ретінде бағалады.<ref name="popmatters">{{cite news|last1=Glen|first1=Susan|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual &#124; PopMatters|url=https://www.popmatters.com/review/laupercyndi-shes/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306153905/http://www.popmatters.com:80/review/laupercyndi-shes|archive-date=2017-03-06|access-date=2014-07-10|work=[[PopMatters]]|url-status=dead}}</ref> [[Sputnikmusic]]-тен Брайан Ли Мэдден оны жай ғана «шедевр» және «оның өмірінде жазған немесе таспаға басқан ең үздік әрі ең маңызды әні» деп сипаттады.<ref name="sput">{{cite news|last1=Madden|first1=Bryan Lee|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual (album review)|url=https://www.sputnikmusic.com/review/35076/Cyndi-Lauper-Shes-So-Unusual/|access-date=2014-07-10|work=Sputnikmusic|date=2010-02-17}}</ref> {{Iw|Renowned for Sound|3=en|4=Renowned for Sound}} басылымынан Бренон Виверс оны «сентименталды» және «ғажап» деп атады.<ref>{{cite news|last1=Veevers|first1=Brendon|title=Album Review: Cyndi Lauper – She's So Unusual (A 30th Anniversary Celebration)|url=http://renownedforsound.com/index.php/album-review-cyndi-lauper-shes-so-unusual-a-30th-anniversary-celebration/|access-date=2014-07-10|work=Renowned for Sound|date=2014-04-14}}</ref> ''[[Goldmine (журнал)|Goldmine]]'' журналының музыкалық сыншысы Скотт Фломан әнді «керемет жан тебірентерлік» және «онжылдықтың үздік балладаларының бірі» деп сипаттады.<ref>{{cite web|url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|title=Cyndi Lauper Album Reviews|publisher=Sfloman.com|access-date=2012-11-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111093229/http://sfloman.com/cyndilauper.html|archive-date=2014-01-11}}</ref> {{Iw|Metro Weekly|3=en|4=Metro Weekly}} басылымынан Крис Джерард әнді «әдемі және мұңды-тәтті баллада» деп сипаттады.<ref name="metroweekly">{{cite news|last1=Gerard|first1=Chris|title=Cyndi Lauper's "She's So Unusual" 30 Years Later|url=http://www.metroweekly.com/2014/04/cyndi-laupers-shes-so-unusual-30-years-later/|access-date=2014-07-10|work=[[Metro Weekly]]|date=2014-04-03}}</ref> ''[[Cashbox]]'' журналы әннің «Лопердің вокалдық талантының терең резонансын көрсететін нәзік, ойлы әуен болып табылатынын» атап өтті.<ref name="cb">{{cite magazine|title=Reviews|magazine=Cash Box|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/80s/1984/CB-1984-04-24.pdf|date=1984-04-14|access-date=2022-07-23|page=14}}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == '''Марапаттар''' * 1984 — American Video Awards for Best Female Performance * 1984 — American Video Awards for Best Pop Video * 1984 — [[Broadcast Music, Incorporated|BMI Awards for Pop Award]] * 1984 — [[Billboard Awards|Billboard Awards for Best Female Performance]] * 1985 — Pro Canada Awards for Most Performed Foreign Song * 2008 — BMI Millionaire Award for 5 Million Spins on US Radio * 2009 — BMI Awards for Pop Award '''Номинациялар''' * [[1984 MTV Video Music Awards|1984]] — [[MTV Video Music Award for Best New Artist]] * 1984 — [[MTV Video Music Award for Best Female Video]] * 1984 — [[MTV Video Music Award for Best Direction]] * [[Grammy Awards of 1985|1985]] — [[Grammy Award for Song of the Year]] === Үздік синглдердің қорытынды тізімдері === {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! style="background:#bcbcbc;" |Жылы ! style="background:#bcbcbc;" |Ұйымдастыруы ! style="background:#bcbcbc;" |Тізімі ! style="background:#bcbcbc;" |Жұмысы ! style="background:#bcbcbc;" |Рангы |- | rowspan="2" |2000 |[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] | rowspan="2" |100 Greatest Pop Songs<ref name="rockonthenet2000" /> | rowspan="2" |«Time After Time» | rowspan="2" |#66 |- |[[MTV]] |- |2003 |[[VH1]] |100 Best Songs of the Past 25 Years<ref>{{cite web|title=VH1: 100 Best Songs of the Past 25 Years: 1-50|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2003/vh125songs.htm|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6IKjvTovS?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2003/vh125songs.htm|archive-date=2013-07-23}}</ref> |«Time After Time» |#22 |- |2006 |[[VH1]] |100 Greatest Songs of the 80’s<ref>{{cite web|title=VH1: 100 Greatest Songs of the 80's: 1-50|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2006/vh180s.htm|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuU9VEI?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2006/vh180s.htm|archive-date=2013-09-05}}</ref> |«Time After Time» |#19 |} == Басқа нұсқалар == * 1996 жылы [[U96]] тобы әннің қайырмасының музыкалық бөлігін (оны жылдамдатып және басқа сөздерді үстіне қою арқылы) «Heaven» (1996)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/song/U-96/Heaven-3223|title=hitparade.ch U96 – Heaven|date=|access-date=2014-12-29|archive-date=2015-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102113003/http://www.hitparade.ch/song/U-96/Heaven-3223|url-status=live}}</ref> композициясы үшін пайдаланды: Аустрияда № 2, Финляндияда № 7, Германияда № 4, Голландияда № 15, Норвегияда № 5, Швецияда № 5 және Швейцарияда № 16 позиция. * [[Novaspace]]: ''Novaspace'' (2002)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/song/Novaspace/Time-After-Time-5184|title=hitparade.ch Novaspace – Time after time|date=|access-date=2014-03-11|archive-date=2014-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419103124/http://hitparade.ch/song/Novaspace/Time-After-Time-5184|url-status=live}}</ref>: Германияда № 6, Австрияда № 7 және Австралияда № 15 позиция. * 1998 жыл. Америкалық R&B орындаушысы, әнші INOJ өзінің нұсқасын 1998 жылы жазды және ол [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында № 6 орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/303833/inoj/chart|title=INOJ|work=[[Billboard]]|access-date=2014-10-29|archive-date=2015-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617120755/http://www.billboard.com/artist/303833/inoj/chart|url-status=live}}</ref> Бұл нұсқаның бейнеклипі алғаш рет BET және The Box арналарында көрсетілді.<ref>{{статья|заглавие=Popular Uprisings: Billboard's Weekly Coverage of Hot Prospects for the Heatseekers Chart|ссылка=https://books.google.com/books?id=nw4EAAAAMBAJ&lpg=PA22&dq=inoj%20%22time%20after%20time%22&pg=PA22#v=onepage&q=inoj%20%22time%20after%20time%22&f=false|издание=Billboard|access-date=2014-10-29|язык=en|тип=journal|автор=Hay, Carly|число=20|месяц=3|год=1999|издательство=Lynne Segall}}</ref> * 2011 жылғы сәуір. The Voice телешоуында орындаушы [[Javier Colon]] соқыр тыңдаулар кезінде әннің акустикалық нұсқасын ұсынды. Бұл жазбаның студиялық нұсқасы ''Billboard'' Hot 100 Chart чарттарында № 65-ке,<ref>{{cite web|title=Javier Colon: Chart History – Hot 100|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart|work=[[Billboard]]|access-date=2014-10-30|archive-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021010833/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart|url-status=live}}</ref> [[Digital Songs]] chart-та № 41-ге,<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=395|title=Javier Colon: Chart History – Digital Songs|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025405/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=395|url-status=live}}</ref> [[Hot R&B/Hip-Hop Songs|R&B/Hip-Hop Digital Songs]]-те № 16-ға<ref>{{cite web|title=Javier Colon: Chart History – R&B/Hip-Hop Digital Songs|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=1086|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025418/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=1086|url-status=live}}</ref> және [[Top Heatseekers]] chart-та № 4-ке жетті.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=887|title=Javier Colon: Chart History – Heatseekers Songs|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025341/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=887|url-status=live}}</ref> * 2016 жылғы маусым. Ben Weighill.<ref>{{Cite web|url=http://www.furniturenews.net/news/articles/2016/06/1220011061-dreams-unveils-latest-replace-every-eight-campaign|title=Dreams unveils latest Replace Every Eight campaign {{!}} Furniture News Magazine<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816182011/http://www.furniturenews.net/news/articles/2016/06/1220011061-dreams-unveils-latest-replace-every-eight-campaign|url-status=live}}</ref> * 2016 жылғы шілде. [[The Lovelocks]], канадалық әйелдер кантри-дуэті (Ali Raney + Zoe Neuman) және CCMA® номинанты өзінің «Time After Time» каверін шығарды.<ref>{{Cite web|url=http://www.thelovelocksband.com/|title=The Lovelocks<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611014100/http://www.thelovelocksband.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RTKFxc9gYQA|title=The Lovelocks - Time After Time (Official HD) - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222060551/https://www.youtube.com/watch?v=RTKFxc9gYQA|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == '''Онлайн анықтамалықтар''': * {{Cite web|url=https://www.songfacts.com/facts/cyndi-lauper/time-after-time|title=«Time After Time» by Cyndi Lauper: Facts|lang=en|website={{iw|Songfacts|Songfacts database|en|Songfacts}}|publisher=Songfacts LLC|access-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428184709/https://www.songfacts.com/facts/cyndi-lauper/time-after-time|archive-date=2024-04-28|url-status=live|ref=Songfacts database}} [[Санат:Алфавит бойынша әндер]] [[Санат:1984 жылғы әндер]] [[Санат:Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:Billboard Adult Contemporary чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:RPM Top Singles чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:Поп-балладалар]] [[Санат:Синди Лопер әндері]] [[Санат:RPM Adult Contemporary чартында бірінші орынға шыққан әндер]] lyl00plgbbf4bspydfugyqelz3oykxu 3637627 3637626 2026-08-01T04:49:16Z ShadZ01 56180 3637627 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Time After Time |Тыс = |Орындаушы = [[Синди Лопер]] |Альбом = [[She’s So Unusual]] |Шығарылған = 27 қаңтар 1984 |Формат = [[12"]], [[7"]] винил табақшалары |Б жағы = |Жазылған = |Жанр = поп-музыка, [[Новая волна (музыка)|жаңа толқын]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = |Өлең авторы = Синди Лопер, Роб Хайман |Ұзақтығы = 4:03 |Лейблі = [[Epic Records]] |Продюсері = Рик Чертофф |Чарттар = |Шолулар = * [[Allmusic]] {{rating|4.5|5}}<ref name="allmusic">{{cite web|url=http://allmusic.com|title=«Time After Time»|publisher=[[Allmusic]]|lang=en|access-date=2013-07-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuOJrK9?url=http://allmusic.com|archive-date=2013-09-05}}</ref> |Алдыңғы = [[Girls Just Want to Have Fun]] |Алд_жыл = 1983 |Жыл = 1984 |Келесі = [[She Bop]] |Кел_жыл = 1984 |Басқа = {{External music video|{{YouTube|VdQY7BusJNU|logo=1|«Time After Time»}}}} }} '''«Time After Time»''' ({{tr-en|Қайта-қайта}}) — америкалық әнші [[Синди Лопер]]дің өзінің ''[[She’s So Unusual]]'' (1984) атты дебюттік студиялық альбомына кірген әні. Бұл сингл халықаралық хитке айналып, Канада мен АҚШ-тың бас чарттарында бірінші орынға ие болды ([[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], 1984 жылғы 9 маусым, 2 апта №1).<ref>{{cite web|author=Brian said...|url=http://hesawhore.blogspot.com/2007/09/1984.html|title=1984 ~ HEARTBREAK BEAT|publisher=Hesawhore.blogspot.com|date=2007-09-28|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuPs9PU?url=http://hesawhore.blogspot.com/2007/09/1984.html|archive-date=2013-09-05}}</ref> Ол әншінің «[[Girls Just Want to Have Fun]]<nowiki/>» синглінен кейінгі коммерциялық тұрғыдан ең сәтті туындысы болды. Сондай-ақ бұл шығарма Ұлыбританияда үшінші орынға ([[UK Singles Chart]]), ал Аустралияда алтыншы орынға ([[ARIA Chart|ARIA Singles Chart]]) тұрақтады. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналы мен [[MTV]] арнасы өздерінің ''100 Greatest Pop Songs'' (100 үздік поп-ән) тізімінде бұл туындыны №66 орынға қойды.<ref name="rockonthenet2000">{{cite web|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/rsmtv100.htm|title=Rolling Stone & MTV: 100 Greatest Pop Songs: 1-50|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuR9o5N?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/rsmtv100.htm|archive-date=2013-09-05}}</ref> «Time After Time» [[Грэмми (1985)|1985 жылғы салтанат]]ты рәсімде [[Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы|Жылдың үздік әні]] санатында «[[Грэмми]]<nowiki/>» сыйлығына ұсынылды, онда әнші, соның ішінде осы әннің де арқасында, [[Үздік жаңа әртіс үшін Грэмми сыйлығы|Жылдың үздік жаңа орындаушысы]] ретінде марапатқа ие болды.<ref>{{cite web|url=http://www.cyndilaupernews.com/documents/awards___nominations.html|title=The Leading Cyndi Lauper News Site on the Net|publisher=cyndilaupernews.com|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuSQ5cb?url=http://www.cyndilaupernews.com/?f|archive-date=2013-09-05}}</ref> Ән музыка сыншылары тарапынан оң қабылданды. Мысалы, Скотт Фломан (''[[Goldmine (журнал)|Goldmine]]'' журналының музыкалық сыншысы) әнді «онжылдықтың үздік балладаларының бірі» деп сипаттады.<ref>{{cite web|url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|title=Cyndi Lauper Album Reviews|lang=en|publisher=Sfloman.com|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuTWogh?url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|archive-date=2013-09-05}}</ref> == Композициясы және мәтіні == [[Синди Лопер]] мен {{Iw|Роб Хайман|3=en|4=Rob Hyman}} жазған және {{Iw|Рик Чертофф|3=en|4=Rick Chertoff}} продюсерлік еткен, «Time After Time» әні пернетақталық синтезаторлардың қарапайым аккордтарына, жарқын, сыңғырлаған гитараларға, сағаттың шықылыын еске түсіретін перкуссияға және серпімді бас желісіне негізделген.<ref name="Cinquemani">{{cite magazine|url=https://www.slantmagazine.com/music/review/cyndi-lauper-shes-so-unusual/335|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual|first=Sal|last=Cinquemani|date=2003-09-29|magazine=[[Slant Magazine]]|access-date=2011-09-15}}</ref> Лирикалық тұрғыдан бұл адал махаббат туралы ән. {{Iw|Blogcritics|3=en|4=Blogcritics}} басылымынан Пэм Аволедо «„Time After Time“ әнінде лирикалық кейіпкер өзін махаббатқа лайықсыз, күрделі адам деп санайды. Ол қашып кетеді және адамдардан оқшауланады. Алайда оны шексіз жақсы көретін адал жігіті оған барлық жағынан көмектесуге дайын. Қарым-қатынасқа тереңдік берілген. Жұптың жақындығы мен тарихы айқын көрінеді. Олар бірге ұзақ уақыт бойы келе жатыр. Олар бір-бірін жақсы көреді және өз өмірлерінің барлық қиын сәттерінде бір-біріне қолдау көрсетті» деп болжайды.<ref name="blogcritics">{{cite news|last1=Avoledo|first1=Pam|title=Single Review: Cyndi Lauper "Time After Time"|url=http://blogcritics.org/single-review-cyndi-lauper-time-after/|access-date=2014-07-10|work=[[Blogcritics]]|date=2006-01-15}}</ref> «Time After Time» [[до мажор]] тональділігінде, минутына 130 соққы [[қарқын]]ымен<ref>{{Cite web|url=https://songbpm.com/cyndi-lauper/time-after-time|title=BPM for 'time-after-time' by cyndi-lauper {{!}} songbpm.com|website=songbpm.com|access-date=2016-06-17}}</ref> 4/4 өлшемінде жазылған. Бұл әнде Лаупердің вокалы G₃-тен C₅-ке дейінгі диапазонды қамтиды.<ref>{{Cite web|url=http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0053843|title=Cyndi Lauper "Time After Time" Sheet Music in C Major (transposable) – Download & Print|last=Lauper|first=Cyndi|website=Musicnotes.com|date=2006-07-17|access-date=2016-06-17}}</ref> == Композициялық бағалауы == Ән сыншылардың жаппай мойындауына ие болды. [[Slant Magazine]] журналынан Сэл Чинквемани тректі мақтап, оны «альбомның ең үздік сәті, тіпті тұтастай алғанда Лопердің ең ұлы сәті» деп атады.<ref name="Cinquemani" /> [[PopMatters]]-тен Сьюзан Глен де оны «керемет» деп атап, ерекше көзге түсетін трек ретінде бағалады.<ref name="popmatters">{{cite news|last1=Glen|first1=Susan|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual &#124; PopMatters|url=https://www.popmatters.com/review/laupercyndi-shes/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306153905/http://www.popmatters.com:80/review/laupercyndi-shes|archive-date=2017-03-06|access-date=2014-07-10|work=[[PopMatters]]|url-status=dead}}</ref> [[Sputnikmusic]]-тен Брайан Ли Мэдден оны жай ғана «шедевр» және «оның өмірінде жазған немесе таспаға басқан ең үздік әрі ең маңызды әні» деп сипаттады.<ref name="sput">{{cite news|last1=Madden|first1=Bryan Lee|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual (album review)|url=https://www.sputnikmusic.com/review/35076/Cyndi-Lauper-Shes-So-Unusual/|access-date=2014-07-10|work=Sputnikmusic|date=2010-02-17}}</ref> {{Iw|Renowned for Sound|3=en|4=Renowned for Sound}} басылымынан Бренон Виверс оны «сентименталды» және «ғажап» деп атады.<ref>{{cite news|last1=Veevers|first1=Brendon|title=Album Review: Cyndi Lauper – She's So Unusual (A 30th Anniversary Celebration)|url=http://renownedforsound.com/index.php/album-review-cyndi-lauper-shes-so-unusual-a-30th-anniversary-celebration/|access-date=2014-07-10|work=Renowned for Sound|date=2014-04-14}}</ref> ''[[Goldmine (журнал)|Goldmine]]'' журналының музыкалық сыншысы Скотт Фломан әнді «керемет жан тебірентерлік» және «онжылдықтың үздік балладаларының бірі» деп сипаттады.<ref>{{cite web|url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|title=Cyndi Lauper Album Reviews|publisher=Sfloman.com|access-date=2012-11-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111093229/http://sfloman.com/cyndilauper.html|archive-date=2014-01-11}}</ref> {{Iw|Metro Weekly|3=en|4=Metro Weekly}} басылымынан Крис Джерард әнді «әдемі және мұңды-тәтті баллада» деп сипаттады.<ref name="metroweekly">{{cite news|last1=Gerard|first1=Chris|title=Cyndi Lauper's "She's So Unusual" 30 Years Later|url=http://www.metroweekly.com/2014/04/cyndi-laupers-shes-so-unusual-30-years-later/|access-date=2014-07-10|work=[[Metro Weekly]]|date=2014-04-03}}</ref> ''[[Cashbox]]'' журналы әннің «Лопердің вокалдық талантының терең резонансын көрсететін нәзік, ойлы әуен болып табылатынын» атап өтті.<ref name="cb">{{cite magazine|title=Reviews|magazine=Cash Box|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/80s/1984/CB-1984-04-24.pdf|date=1984-04-14|access-date=2022-07-23|page=14}}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == '''Марапаттар''' * 1984 — American Video Awards for Best Female Performance * 1984 — American Video Awards for Best Pop Video * 1984 — [[Broadcast Music, Incorporated|BMI Awards for Pop Award]] * 1984 — [[Billboard Awards|Billboard Awards for Best Female Performance]] * 1985 — Pro Canada Awards for Most Performed Foreign Song * 2008 — BMI Millionaire Award for 5 Million Spins on US Radio * 2009 — BMI Awards for Pop Award '''Номинациялар''' * [[1984 MTV Video Music Awards|1984]] — [[MTV Video Music Award for Best New Artist]] * 1984 — [[MTV Video Music Award for Best Female Video]] * 1984 — [[MTV Video Music Award for Best Direction]] * [[Grammy Awards of 1985|1985]] — [[Grammy Award for Song of the Year]] === Үздік синглдердің қорытынды тізімдері === {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! style="background:#bcbcbc;" |Жылы ! style="background:#bcbcbc;" |Ұйымдастыруы ! style="background:#bcbcbc;" |Тізімі ! style="background:#bcbcbc;" |Жұмысы ! style="background:#bcbcbc;" |Рангы |- | rowspan="2" |2000 |[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] | rowspan="2" |100 Greatest Pop Songs<ref name="rockonthenet2000" /> | rowspan="2" |«Time After Time» | rowspan="2" |#66 |- |[[MTV]] |- |2003 |[[VH1]] |100 Best Songs of the Past 25 Years<ref>{{cite web|title=VH1: 100 Best Songs of the Past 25 Years: 1-50|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2003/vh125songs.htm|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6IKjvTovS?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2003/vh125songs.htm|archive-date=2013-07-23}}</ref> |«Time After Time» |#22 |- |2006 |[[VH1]] |100 Greatest Songs of the 80’s<ref>{{cite web|title=VH1: 100 Greatest Songs of the 80's: 1-50|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2006/vh180s.htm|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuU9VEI?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2006/vh180s.htm|archive-date=2013-09-05}}</ref> |«Time After Time» |#19 |} == Басқа нұсқалар == * 1996 жылы [[U96]] тобы әннің қайырмасының музыкалық бөлігін (оны жылдамдатып және басқа сөздерді үстіне қою арқылы) «Heaven» (1996)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/song/U-96/Heaven-3223|title=hitparade.ch U96 – Heaven|date=|access-date=2014-12-29|archive-date=2015-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102113003/http://www.hitparade.ch/song/U-96/Heaven-3223|url-status=live}}</ref> композициясы үшін пайдаланды: Аустрияда № 2, Финляндияда № 7, Германияда № 4, Голландияда № 15, Норвегияда № 5, Швецияда № 5 және Швейцарияда № 16 позиция. * [[Novaspace]]: ''Novaspace'' (2002)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/song/Novaspace/Time-After-Time-5184|title=hitparade.ch Novaspace – Time after time|date=|access-date=2014-03-11|archive-date=2014-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419103124/http://hitparade.ch/song/Novaspace/Time-After-Time-5184|url-status=live}}</ref>: Германияда № 6, Австрияда № 7 және Австралияда № 15 позиция. * 1998 жыл. Америкалық R&B орындаушысы, әнші INOJ өзінің нұсқасын 1998 жылы жазды және ол [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында № 6 орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/303833/inoj/chart|title=INOJ|work=[[Billboard]]|access-date=2014-10-29|archive-date=2015-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617120755/http://www.billboard.com/artist/303833/inoj/chart|url-status=live}}</ref> Бұл нұсқаның бейнеклипі алғаш рет BET және The Box арналарында көрсетілді.<ref>{{статья|заглавие=Popular Uprisings: Billboard's Weekly Coverage of Hot Prospects for the Heatseekers Chart|ссылка=https://books.google.com/books?id=nw4EAAAAMBAJ&lpg=PA22&dq=inoj%20%22time%20after%20time%22&pg=PA22#v=onepage&q=inoj%20%22time%20after%20time%22&f=false|издание=Billboard|access-date=2014-10-29|язык=en|тип=journal|автор=Hay, Carly|число=20|месяц=3|год=1999|издательство=Lynne Segall}}</ref> * 2011 жылғы сәуір. The Voice телешоуында орындаушы [[Javier Colon]] соқыр тыңдаулар кезінде әннің акустикалық нұсқасын ұсынды. Бұл жазбаның студиялық нұсқасы ''Billboard'' Hot 100 Chart чарттарында № 65-ке,<ref>{{cite web|title=Javier Colon: Chart History – Hot 100|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart|work=[[Billboard]]|access-date=2014-10-30|archive-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021010833/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart|url-status=live}}</ref> [[Digital Songs]] chart-та № 41-ге,<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=395|title=Javier Colon: Chart History – Digital Songs|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025405/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=395|url-status=live}}</ref> [[Hot R&B/Hip-Hop Songs|R&B/Hip-Hop Digital Songs]]-те № 16-ға<ref>{{cite web|title=Javier Colon: Chart History – R&B/Hip-Hop Digital Songs|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=1086|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025418/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=1086|url-status=live}}</ref> және [[Top Heatseekers]] chart-та № 4-ке жетті.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=887|title=Javier Colon: Chart History – Heatseekers Songs|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025341/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=887|url-status=live}}</ref> * 2016 жылғы маусым. Ben Weighill.<ref>{{Cite web|url=http://www.furniturenews.net/news/articles/2016/06/1220011061-dreams-unveils-latest-replace-every-eight-campaign|title=Dreams unveils latest Replace Every Eight campaign {{!}} Furniture News Magazine<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816182011/http://www.furniturenews.net/news/articles/2016/06/1220011061-dreams-unveils-latest-replace-every-eight-campaign|url-status=live}}</ref> * 2016 жылғы шілде. [[The Lovelocks]], канадалық әйелдер кантри-дуэті (Ali Raney + Zoe Neuman) және CCMA® номинанты өзінің «Time After Time» каверін шығарды.<ref>{{Cite web|url=http://www.thelovelocksband.com/|title=The Lovelocks<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611014100/http://www.thelovelocksband.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RTKFxc9gYQA|title=The Lovelocks - Time After Time (Official HD) - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222060551/https://www.youtube.com/watch?v=RTKFxc9gYQA|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == '''Онлайн анықтамалықтар''': * {{Cite web|url=https://www.songfacts.com/facts/cyndi-lauper/time-after-time|title=«Time After Time» by Cyndi Lauper: Facts|lang=en|website={{iw|Songfacts|Songfacts database|en|Songfacts}}|publisher=Songfacts LLC|access-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428184709/https://www.songfacts.com/facts/cyndi-lauper/time-after-time|archive-date=2024-04-28|url-status=live|ref=Songfacts database}} [[Санат:Алфавит бойынша әндер]] [[Санат:1984 жылғы әндер]] [[Санат:Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:Billboard Adult Contemporary чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:RPM Top Singles чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:Поп-балладалар]] [[Санат:Синди Лопер әндері]] [[Санат:RPM Adult Contemporary чартында бірінші орынға шыққан әндер]] jahmbquwc6fsiql4kznhyimhuan92r8 3637628 3637627 2026-08-01T04:54:31Z ShadZ01 56180 /* Басқа нұсқалар */ 3637628 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Time After Time |Тыс = |Орындаушы = [[Синди Лопер]] |Альбом = [[She’s So Unusual]] |Шығарылған = 27 қаңтар 1984 |Формат = [[12"]], [[7"]] винил табақшалары |Б жағы = |Жазылған = |Жанр = поп-музыка, [[Новая волна (музыка)|жаңа толқын]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = |Өлең авторы = Синди Лопер, Роб Хайман |Ұзақтығы = 4:03 |Лейблі = [[Epic Records]] |Продюсері = Рик Чертофф |Чарттар = |Шолулар = * [[Allmusic]] {{rating|4.5|5}}<ref name="allmusic">{{cite web|url=http://allmusic.com|title=«Time After Time»|publisher=[[Allmusic]]|lang=en|access-date=2013-07-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuOJrK9?url=http://allmusic.com|archive-date=2013-09-05}}</ref> |Алдыңғы = [[Girls Just Want to Have Fun]] |Алд_жыл = 1983 |Жыл = 1984 |Келесі = [[She Bop]] |Кел_жыл = 1984 |Басқа = {{External music video|{{YouTube|VdQY7BusJNU|logo=1|«Time After Time»}}}} }} '''«Time After Time»''' ({{tr-en|Қайта-қайта}}) — америкалық әнші [[Синди Лопер]]дің өзінің ''[[She’s So Unusual]]'' (1984) атты дебюттік студиялық альбомына кірген әні. Бұл сингл халықаралық хитке айналып, Канада мен АҚШ-тың бас чарттарында бірінші орынға ие болды ([[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], 1984 жылғы 9 маусым, 2 апта №1).<ref>{{cite web|author=Brian said...|url=http://hesawhore.blogspot.com/2007/09/1984.html|title=1984 ~ HEARTBREAK BEAT|publisher=Hesawhore.blogspot.com|date=2007-09-28|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuPs9PU?url=http://hesawhore.blogspot.com/2007/09/1984.html|archive-date=2013-09-05}}</ref> Ол әншінің «[[Girls Just Want to Have Fun]]<nowiki/>» синглінен кейінгі коммерциялық тұрғыдан ең сәтті туындысы болды. Сондай-ақ бұл шығарма Ұлыбританияда үшінші орынға ([[UK Singles Chart]]), ал Аустралияда алтыншы орынға ([[ARIA Chart|ARIA Singles Chart]]) тұрақтады. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналы мен [[MTV]] арнасы өздерінің ''100 Greatest Pop Songs'' (100 үздік поп-ән) тізімінде бұл туындыны №66 орынға қойды.<ref name="rockonthenet2000">{{cite web|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/rsmtv100.htm|title=Rolling Stone & MTV: 100 Greatest Pop Songs: 1-50|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuR9o5N?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/rsmtv100.htm|archive-date=2013-09-05}}</ref> «Time After Time» [[Грэмми (1985)|1985 жылғы салтанат]]ты рәсімде [[Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы|Жылдың үздік әні]] санатында «[[Грэмми]]<nowiki/>» сыйлығына ұсынылды, онда әнші, соның ішінде осы әннің де арқасында, [[Үздік жаңа әртіс үшін Грэмми сыйлығы|Жылдың үздік жаңа орындаушысы]] ретінде марапатқа ие болды.<ref>{{cite web|url=http://www.cyndilaupernews.com/documents/awards___nominations.html|title=The Leading Cyndi Lauper News Site on the Net|publisher=cyndilaupernews.com|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuSQ5cb?url=http://www.cyndilaupernews.com/?f|archive-date=2013-09-05}}</ref> Ән музыка сыншылары тарапынан оң қабылданды. Мысалы, Скотт Фломан (''[[Goldmine (журнал)|Goldmine]]'' журналының музыкалық сыншысы) әнді «онжылдықтың үздік балладаларының бірі» деп сипаттады.<ref>{{cite web|url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|title=Cyndi Lauper Album Reviews|lang=en|publisher=Sfloman.com|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuTWogh?url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|archive-date=2013-09-05}}</ref> == Композициясы және мәтіні == [[Синди Лопер]] мен {{Iw|Роб Хайман|3=en|4=Rob Hyman}} жазған және {{Iw|Рик Чертофф|3=en|4=Rick Chertoff}} продюсерлік еткен, «Time After Time» әні пернетақталық синтезаторлардың қарапайым аккордтарына, жарқын, сыңғырлаған гитараларға, сағаттың шықылыын еске түсіретін перкуссияға және серпімді бас желісіне негізделген.<ref name="Cinquemani">{{cite magazine|url=https://www.slantmagazine.com/music/review/cyndi-lauper-shes-so-unusual/335|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual|first=Sal|last=Cinquemani|date=2003-09-29|magazine=[[Slant Magazine]]|access-date=2011-09-15}}</ref> Лирикалық тұрғыдан бұл адал махаббат туралы ән. {{Iw|Blogcritics|3=en|4=Blogcritics}} басылымынан Пэм Аволедо «„Time After Time“ әнінде лирикалық кейіпкер өзін махаббатқа лайықсыз, күрделі адам деп санайды. Ол қашып кетеді және адамдардан оқшауланады. Алайда оны шексіз жақсы көретін адал жігіті оған барлық жағынан көмектесуге дайын. Қарым-қатынасқа тереңдік берілген. Жұптың жақындығы мен тарихы айқын көрінеді. Олар бірге ұзақ уақыт бойы келе жатыр. Олар бір-бірін жақсы көреді және өз өмірлерінің барлық қиын сәттерінде бір-біріне қолдау көрсетті» деп болжайды.<ref name="blogcritics">{{cite news|last1=Avoledo|first1=Pam|title=Single Review: Cyndi Lauper "Time After Time"|url=http://blogcritics.org/single-review-cyndi-lauper-time-after/|access-date=2014-07-10|work=[[Blogcritics]]|date=2006-01-15}}</ref> «Time After Time» [[до мажор]] тональділігінде, минутына 130 соққы [[қарқын]]ымен<ref>{{Cite web|url=https://songbpm.com/cyndi-lauper/time-after-time|title=BPM for 'time-after-time' by cyndi-lauper {{!}} songbpm.com|website=songbpm.com|access-date=2016-06-17}}</ref> 4/4 өлшемінде жазылған. Бұл әнде Лаупердің вокалы G₃-тен C₅-ке дейінгі диапазонды қамтиды.<ref>{{Cite web|url=http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0053843|title=Cyndi Lauper "Time After Time" Sheet Music in C Major (transposable) – Download & Print|last=Lauper|first=Cyndi|website=Musicnotes.com|date=2006-07-17|access-date=2016-06-17}}</ref> == Композициялық бағалауы == Ән сыншылардың жаппай мойындауына ие болды. [[Slant Magazine]] журналынан Сэл Чинквемани тректі мақтап, оны «альбомның ең үздік сәті, тіпті тұтастай алғанда Лопердің ең ұлы сәті» деп атады.<ref name="Cinquemani" /> [[PopMatters]]-тен Сьюзан Глен де оны «керемет» деп атап, ерекше көзге түсетін трек ретінде бағалады.<ref name="popmatters">{{cite news|last1=Glen|first1=Susan|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual &#124; PopMatters|url=https://www.popmatters.com/review/laupercyndi-shes/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306153905/http://www.popmatters.com:80/review/laupercyndi-shes|archive-date=2017-03-06|access-date=2014-07-10|work=[[PopMatters]]|url-status=dead}}</ref> [[Sputnikmusic]]-тен Брайан Ли Мэдден оны жай ғана «шедевр» және «оның өмірінде жазған немесе таспаға басқан ең үздік әрі ең маңызды әні» деп сипаттады.<ref name="sput">{{cite news|last1=Madden|first1=Bryan Lee|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual (album review)|url=https://www.sputnikmusic.com/review/35076/Cyndi-Lauper-Shes-So-Unusual/|access-date=2014-07-10|work=Sputnikmusic|date=2010-02-17}}</ref> {{Iw|Renowned for Sound|3=en|4=Renowned for Sound}} басылымынан Бренон Виверс оны «сентименталды» және «ғажап» деп атады.<ref>{{cite news|last1=Veevers|first1=Brendon|title=Album Review: Cyndi Lauper – She's So Unusual (A 30th Anniversary Celebration)|url=http://renownedforsound.com/index.php/album-review-cyndi-lauper-shes-so-unusual-a-30th-anniversary-celebration/|access-date=2014-07-10|work=Renowned for Sound|date=2014-04-14}}</ref> ''[[Goldmine (журнал)|Goldmine]]'' журналының музыкалық сыншысы Скотт Фломан әнді «керемет жан тебірентерлік» және «онжылдықтың үздік балладаларының бірі» деп сипаттады.<ref>{{cite web|url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|title=Cyndi Lauper Album Reviews|publisher=Sfloman.com|access-date=2012-11-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111093229/http://sfloman.com/cyndilauper.html|archive-date=2014-01-11}}</ref> {{Iw|Metro Weekly|3=en|4=Metro Weekly}} басылымынан Крис Джерард әнді «әдемі және мұңды-тәтті баллада» деп сипаттады.<ref name="metroweekly">{{cite news|last1=Gerard|first1=Chris|title=Cyndi Lauper's "She's So Unusual" 30 Years Later|url=http://www.metroweekly.com/2014/04/cyndi-laupers-shes-so-unusual-30-years-later/|access-date=2014-07-10|work=[[Metro Weekly]]|date=2014-04-03}}</ref> ''[[Cashbox]]'' журналы әннің «Лопердің вокалдық талантының терең резонансын көрсететін нәзік, ойлы әуен болып табылатынын» атап өтті.<ref name="cb">{{cite magazine|title=Reviews|magazine=Cash Box|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/80s/1984/CB-1984-04-24.pdf|date=1984-04-14|access-date=2022-07-23|page=14}}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == '''Марапаттар''' * 1984 — American Video Awards for Best Female Performance * 1984 — American Video Awards for Best Pop Video * 1984 — [[Broadcast Music, Incorporated|BMI Awards for Pop Award]] * 1984 — [[Billboard Awards|Billboard Awards for Best Female Performance]] * 1985 — Pro Canada Awards for Most Performed Foreign Song * 2008 — BMI Millionaire Award for 5 Million Spins on US Radio * 2009 — BMI Awards for Pop Award '''Номинациялар''' * [[1984 MTV Video Music Awards|1984]] — [[MTV Video Music Award for Best New Artist]] * 1984 — [[MTV Video Music Award for Best Female Video]] * 1984 — [[MTV Video Music Award for Best Direction]] * [[Grammy Awards of 1985|1985]] — [[Grammy Award for Song of the Year]] === Үздік синглдердің қорытынды тізімдері === {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! style="background:#bcbcbc;" |Жылы ! style="background:#bcbcbc;" |Ұйымдастыруы ! style="background:#bcbcbc;" |Тізімі ! style="background:#bcbcbc;" |Жұмысы ! style="background:#bcbcbc;" |Рангы |- | rowspan="2" |2000 |[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] | rowspan="2" |100 Greatest Pop Songs<ref name="rockonthenet2000" /> | rowspan="2" |«Time After Time» | rowspan="2" |#66 |- |[[MTV]] |- |2003 |[[VH1]] |100 Best Songs of the Past 25 Years<ref>{{cite web|title=VH1: 100 Best Songs of the Past 25 Years: 1-50|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2003/vh125songs.htm|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6IKjvTovS?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2003/vh125songs.htm|archive-date=2013-07-23}}</ref> |«Time After Time» |#22 |- |2006 |[[VH1]] |100 Greatest Songs of the 80’s<ref>{{cite web|title=VH1: 100 Greatest Songs of the 80's: 1-50|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2006/vh180s.htm|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuU9VEI?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2006/vh180s.htm|archive-date=2013-09-05}}</ref> |«Time After Time» |#19 |} == Басқа нұсқалар == * 1996 жылы [[U96]] тобы әннің қайырмасының музыкалық бөлігін (оны жылдамдатып және басқа сөздерді үстіне қою арқылы) «Heaven» (1996)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/song/U-96/Heaven-3223|title=hitparade.ch U96 – Heaven|date=|access-date=2014-12-29|archive-date=2015-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102113003/http://www.hitparade.ch/song/U-96/Heaven-3223|url-status=live}}</ref> композициясы үшін пайдаланды: Аустрияда № 2, Финляндияда № 7, Германияда № 4, Голландияда № 15, Норвегияда № 5, Швецияда № 5 және Швейцарияда № 16 позиция. * [[Novaspace]]: ''Novaspace'' (2002)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/song/Novaspace/Time-After-Time-5184|title=hitparade.ch Novaspace – Time after time|date=|access-date=2014-03-11|archive-date=2014-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419103124/http://hitparade.ch/song/Novaspace/Time-After-Time-5184|url-status=live}}</ref>: Германияда № 6, Австрияда № 7 және Австралияда № 15 позиция. * 1998 жыл. Америкалық R&B орындаушысы, әнші INOJ өзінің нұсқасын 1998 жылы жазды және ол [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында № 6 орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/303833/inoj/chart|title=INOJ|work=[[Billboard]]|access-date=2014-10-29|archive-date=2015-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617120755/http://www.billboard.com/artist/303833/inoj/chart|url-status=live}}</ref> Бұл нұсқаның бейнеклипі алғаш рет BET және The Box арналарында көрсетілді.<ref>{{мақала|авторы=Hay, Carly|тақырыбы=Popular Uprisings: Billboard's Weekly Coverage of Hot Prospects for the Heatseekers Chart|шынайы атауы=|сілтеме=https://books.google.com/books?id=nw4EAAAAMBAJ&lpg=PA22&dq=inoj%20%22time%20after%20time%22&pg=PA22#v=onepage&q=inoj%20%22time%20after%20time%22&f=false|тілі=en|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Billboard|түрі=journal|орны=|баспасы=Lynne Segall|жыл=}}</ref> * 2011 жылғы сәуір. The Voice телешоуында орындаушы [[Javier Colon]] соқыр тыңдаулар кезінде әннің акустикалық нұсқасын ұсынды. Бұл жазбаның студиялық нұсқасы ''Billboard'' Hot 100 Chart чарттарында № 65-ке,<ref>{{cite web|title=Javier Colon: Chart History – Hot 100|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart|work=[[Billboard]]|access-date=2014-10-30|archive-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021010833/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart|url-status=live}}</ref> [[Digital Songs]] chart-та № 41-ге,<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=395|title=Javier Colon: Chart History – Digital Songs|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025405/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=395|url-status=live}}</ref> [[Hot R&B/Hip-Hop Songs|R&B/Hip-Hop Digital Songs]]-те № 16-ға<ref>{{cite web|title=Javier Colon: Chart History – R&B/Hip-Hop Digital Songs|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=1086|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025418/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=1086|url-status=live}}</ref> және [[Top Heatseekers]] chart-та № 4-ке жетті.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=887|title=Javier Colon: Chart History – Heatseekers Songs|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025341/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=887|url-status=live}}</ref> * 2016 жылғы маусым. Ben Weighill.<ref>{{Cite web|url=http://www.furniturenews.net/news/articles/2016/06/1220011061-dreams-unveils-latest-replace-every-eight-campaign|title=Dreams unveils latest Replace Every Eight campaign {{!}} Furniture News Magazine<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816182011/http://www.furniturenews.net/news/articles/2016/06/1220011061-dreams-unveils-latest-replace-every-eight-campaign|url-status=live}}</ref> * 2016 жылғы шілде. [[The Lovelocks]], канадалық әйелдер кантри-дуэті (Ali Raney + Zoe Neuman) және CCMA® номинанты өзінің «Time After Time» каверін шығарды.<ref>{{Cite web|url=http://www.thelovelocksband.com/|title=The Lovelocks<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611014100/http://www.thelovelocksband.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RTKFxc9gYQA|title=The Lovelocks - Time After Time (Official HD) - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222060551/https://www.youtube.com/watch?v=RTKFxc9gYQA|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == '''Онлайн анықтамалықтар''': * {{Cite web|url=https://www.songfacts.com/facts/cyndi-lauper/time-after-time|title=«Time After Time» by Cyndi Lauper: Facts|lang=en|website={{iw|Songfacts|Songfacts database|en|Songfacts}}|publisher=Songfacts LLC|access-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428184709/https://www.songfacts.com/facts/cyndi-lauper/time-after-time|archive-date=2024-04-28|url-status=live|ref=Songfacts database}} [[Санат:Алфавит бойынша әндер]] [[Санат:1984 жылғы әндер]] [[Санат:Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:Billboard Adult Contemporary чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:RPM Top Singles чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:Поп-балладалар]] [[Санат:Синди Лопер әндері]] [[Санат:RPM Adult Contemporary чартында бірінші орынға шыққан әндер]] 5vqwe0d18vp0mpdoccnyeiaweqdmq8t 3637665 3637628 2026-08-01T07:10:20Z ShadZ01 56180 3637665 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Time After Time |Тыс = |Орындаушы = [[Синди Лопер]] |Альбом = [[She’s So Unusual]] |Шығарылған = 27 қаңтар 1984 |Формат = [[12"]], [[7"]] винил табақшалары |Б жағы = |Жазылған = |Жанр = поп-музыка, [[Новая волна (музыка)|жаңа толқын]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = |Өлең авторы = Синди Лопер, Роб Хайман |Ұзақтығы = 4:03 |Лейблі = [[Epic Records]] |Продюсері = Рик Чертофф |Чарттар = |Шолулар = {{Unbulleted list | [[Allmusic]] {{rating|4.5|5}}<ref name="allmusic">{{cite web|url=http://allmusic.com|title=«Time After Time»|publisher=[[Allmusic]]|lang=en|access-date=2013-07-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuOJrK9?url=http://allmusic.com|archive-date=2013-09-05}}</ref> }} |Алдыңғы = [[Girls Just Want to Have Fun]] |Алд_жыл = 1983 |Жыл = 1984 |Келесі = [[She Bop]] |Кел_жыл = 1984 |Басқа = {{External music video|{{YouTube|VdQY7BusJNU|logo=1|«Time After Time»}}}} }} '''«Time After Time»''' ({{tr-en|Қайта-қайта}}) — америкалық әнші [[Синди Лопер]]дің өзінің ''[[She’s So Unusual]]'' (1984) атты дебюттік студиялық альбомына кірген әні. Бұл сингл халықаралық хитке айналып, Канада мен АҚШ-тың бас чарттарында бірінші орынға ие болды ([[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], 1984 жылғы 9 маусым, 2 апта №1).<ref>{{cite web|author=Brian said...|url=http://hesawhore.blogspot.com/2007/09/1984.html|title=1984 ~ HEARTBREAK BEAT|publisher=Hesawhore.blogspot.com|date=2007-09-28|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuPs9PU?url=http://hesawhore.blogspot.com/2007/09/1984.html|archive-date=2013-09-05}}</ref> Ол әншінің «[[Girls Just Want to Have Fun]]<nowiki/>» синглінен кейінгі коммерциялық тұрғыдан ең сәтті туындысы болды. Сондай-ақ бұл шығарма Ұлыбританияда үшінші орынға ([[UK Singles Chart]]), ал Аустралияда алтыншы орынға ([[ARIA Chart|ARIA Singles Chart]]) тұрақтады. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналы мен [[MTV]] арнасы өздерінің ''100 Greatest Pop Songs'' (100 үздік поп-ән) тізімінде бұл туындыны №66 орынға қойды.<ref name="rockonthenet2000">{{cite web|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/rsmtv100.htm|title=Rolling Stone & MTV: 100 Greatest Pop Songs: 1-50|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuR9o5N?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/rsmtv100.htm|archive-date=2013-09-05}}</ref> «Time After Time» [[Грэмми (1985)|1985 жылғы салтанат]]ты рәсімде [[Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы|Жылдың үздік әні]] санатында «[[Грэмми]]<nowiki/>» сыйлығына ұсынылды, онда әнші, соның ішінде осы әннің де арқасында, [[Үздік жаңа әртіс үшін Грэмми сыйлығы|Жылдың үздік жаңа орындаушысы]] ретінде марапатқа ие болды.<ref>{{cite web|url=http://www.cyndilaupernews.com/documents/awards___nominations.html|title=The Leading Cyndi Lauper News Site on the Net|publisher=cyndilaupernews.com|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuSQ5cb?url=http://www.cyndilaupernews.com/?f|archive-date=2013-09-05}}</ref> Ән музыка сыншылары тарапынан оң қабылданды. Мысалы, Скотт Фломан (''[[Goldmine (журнал)|Goldmine]]'' журналының музыкалық сыншысы) әнді «онжылдықтың үздік балладаларының бірі» деп сипаттады.<ref>{{cite web|url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|title=Cyndi Lauper Album Reviews|lang=en|publisher=Sfloman.com|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuTWogh?url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|archive-date=2013-09-05}}</ref> == Композициясы және мәтіні == [[Синди Лопер]] мен {{Iw|Роб Хайман|3=en|4=Rob Hyman}} жазған және {{Iw|Рик Чертофф|3=en|4=Rick Chertoff}} продюсерлік еткен, «Time After Time» әні пернетақталық синтезаторлардың қарапайым аккордтарына, жарқын, сыңғырлаған гитараларға, сағаттың шықылыын еске түсіретін перкуссияға және серпімді бас желісіне негізделген.<ref name="Cinquemani">{{cite magazine|url=https://www.slantmagazine.com/music/review/cyndi-lauper-shes-so-unusual/335|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual|first=Sal|last=Cinquemani|date=2003-09-29|magazine=[[Slant Magazine]]|access-date=2011-09-15}}</ref> Лирикалық тұрғыдан бұл адал махаббат туралы ән. {{Iw|Blogcritics|3=en|4=Blogcritics}} басылымынан Пэм Аволедо «„Time After Time“ әнінде лирикалық кейіпкер өзін махаббатқа лайықсыз, күрделі адам деп санайды. Ол қашып кетеді және адамдардан оқшауланады. Алайда оны шексіз жақсы көретін адал жігіті оған барлық жағынан көмектесуге дайын. Қарым-қатынасқа тереңдік берілген. Жұптың жақындығы мен тарихы айқын көрінеді. Олар бірге ұзақ уақыт бойы келе жатыр. Олар бір-бірін жақсы көреді және өз өмірлерінің барлық қиын сәттерінде бір-біріне қолдау көрсетті» деп болжайды.<ref name="blogcritics">{{cite news|last1=Avoledo|first1=Pam|title=Single Review: Cyndi Lauper "Time After Time"|url=http://blogcritics.org/single-review-cyndi-lauper-time-after/|access-date=2014-07-10|work=[[Blogcritics]]|date=2006-01-15}}</ref> «Time After Time» [[до мажор]] тональділігінде, минутына 130 соққы [[қарқын]]ымен<ref>{{Cite web|url=https://songbpm.com/cyndi-lauper/time-after-time|title=BPM for 'time-after-time' by cyndi-lauper {{!}} songbpm.com|website=songbpm.com|access-date=2016-06-17}}</ref> 4/4 өлшемінде жазылған. Бұл әнде Лаупердің вокалы G₃-тен C₅-ке дейінгі диапазонды қамтиды.<ref>{{Cite web|url=http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0053843|title=Cyndi Lauper "Time After Time" Sheet Music in C Major (transposable) – Download & Print|last=Lauper|first=Cyndi|website=Musicnotes.com|date=2006-07-17|access-date=2016-06-17}}</ref> == Композициялық бағалауы == Ән сыншылардың жаппай мойындауына ие болды. [[Slant Magazine]] журналынан Сэл Чинквемани тректі мақтап, оны «альбомның ең үздік сәті, тіпті тұтастай алғанда Лопердің ең ұлы сәті» деп атады.<ref name="Cinquemani" /> [[PopMatters]]-тен Сьюзан Глен де оны «керемет» деп атап, ерекше көзге түсетін трек ретінде бағалады.<ref name="popmatters">{{cite news|last1=Glen|first1=Susan|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual &#124; PopMatters|url=https://www.popmatters.com/review/laupercyndi-shes/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306153905/http://www.popmatters.com:80/review/laupercyndi-shes|archive-date=2017-03-06|access-date=2014-07-10|work=[[PopMatters]]|url-status=dead}}</ref> [[Sputnikmusic]]-тен Брайан Ли Мэдден оны жай ғана «шедевр» және «оның өмірінде жазған немесе таспаға басқан ең үздік әрі ең маңызды әні» деп сипаттады.<ref name="sput">{{cite news|last1=Madden|first1=Bryan Lee|title=Cyndi Lauper: She's So Unusual (album review)|url=https://www.sputnikmusic.com/review/35076/Cyndi-Lauper-Shes-So-Unusual/|access-date=2014-07-10|work=Sputnikmusic|date=2010-02-17}}</ref> {{Iw|Renowned for Sound|3=en|4=Renowned for Sound}} басылымынан Бренон Виверс оны «сентименталды» және «ғажап» деп атады.<ref>{{cite news|last1=Veevers|first1=Brendon|title=Album Review: Cyndi Lauper – She's So Unusual (A 30th Anniversary Celebration)|url=http://renownedforsound.com/index.php/album-review-cyndi-lauper-shes-so-unusual-a-30th-anniversary-celebration/|access-date=2014-07-10|work=Renowned for Sound|date=2014-04-14}}</ref> ''[[Goldmine (журнал)|Goldmine]]'' журналының музыкалық сыншысы Скотт Фломан әнді «керемет жан тебірентерлік» және «онжылдықтың үздік балладаларының бірі» деп сипаттады.<ref>{{cite web|url=http://sfloman.com/cyndilauper.html|title=Cyndi Lauper Album Reviews|publisher=Sfloman.com|access-date=2012-11-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111093229/http://sfloman.com/cyndilauper.html|archive-date=2014-01-11}}</ref> {{Iw|Metro Weekly|3=en|4=Metro Weekly}} басылымынан Крис Джерард әнді «әдемі және мұңды-тәтті баллада» деп сипаттады.<ref name="metroweekly">{{cite news|last1=Gerard|first1=Chris|title=Cyndi Lauper's "She's So Unusual" 30 Years Later|url=http://www.metroweekly.com/2014/04/cyndi-laupers-shes-so-unusual-30-years-later/|access-date=2014-07-10|work=[[Metro Weekly]]|date=2014-04-03}}</ref> ''[[Cashbox]]'' журналы әннің «Лопердің вокалдық талантының терең резонансын көрсететін нәзік, ойлы әуен болып табылатынын» атап өтті.<ref name="cb">{{cite magazine|title=Reviews|magazine=Cash Box|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/80s/1984/CB-1984-04-24.pdf|date=1984-04-14|access-date=2022-07-23|page=14}}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == '''Марапаттар''' * 1984 — American Video Awards for Best Female Performance * 1984 — American Video Awards for Best Pop Video * 1984 — [[Broadcast Music, Incorporated|BMI Awards for Pop Award]] * 1984 — [[Billboard Awards|Billboard Awards for Best Female Performance]] * 1985 — Pro Canada Awards for Most Performed Foreign Song * 2008 — BMI Millionaire Award for 5 Million Spins on US Radio * 2009 — BMI Awards for Pop Award '''Номинациялар''' * [[1984 MTV Video Music Awards|1984]] — [[MTV Video Music Award for Best New Artist]] * 1984 — [[MTV Video Music Award for Best Female Video]] * 1984 — [[MTV Video Music Award for Best Direction]] * [[Grammy Awards of 1985|1985]] — [[Grammy Award for Song of the Year]] === Үздік синглдердің қорытынды тізімдері === {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! style="background:#bcbcbc;" |Жылы ! style="background:#bcbcbc;" |Ұйымдастыруы ! style="background:#bcbcbc;" |Тізімі ! style="background:#bcbcbc;" |Жұмысы ! style="background:#bcbcbc;" |Рангы |- | rowspan="2" |2000 |[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] | rowspan="2" |100 Greatest Pop Songs<ref name="rockonthenet2000" /> | rowspan="2" |«Time After Time» | rowspan="2" |#66 |- |[[MTV]] |- |2003 |[[VH1]] |100 Best Songs of the Past 25 Years<ref>{{cite web|title=VH1: 100 Best Songs of the Past 25 Years: 1-50|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2003/vh125songs.htm|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6IKjvTovS?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2003/vh125songs.htm|archive-date=2013-07-23}}</ref> |«Time After Time» |#22 |- |2006 |[[VH1]] |100 Greatest Songs of the 80’s<ref>{{cite web|title=VH1: 100 Greatest Songs of the 80's: 1-50|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2006/vh180s.htm|publisher=Rock On The Net|date=|access-date=2012-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6JOuU9VEI?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2006/vh180s.htm|archive-date=2013-09-05}}</ref> |«Time After Time» |#19 |} == Басқа нұсқалар == * 1996 жылы [[U96]] тобы әннің қайырмасының музыкалық бөлігін (оны жылдамдатып және басқа сөздерді үстіне қою арқылы) «Heaven» (1996)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/song/U-96/Heaven-3223|title=hitparade.ch U96 – Heaven|date=|access-date=2014-12-29|archive-date=2015-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102113003/http://www.hitparade.ch/song/U-96/Heaven-3223|url-status=live}}</ref> композициясы үшін пайдаланды: Аустрияда № 2, Финляндияда № 7, Германияда № 4, Голландияда № 15, Норвегияда № 5, Швецияда № 5 және Швейцарияда № 16 позиция. * [[Novaspace]]: ''Novaspace'' (2002)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/song/Novaspace/Time-After-Time-5184|title=hitparade.ch Novaspace – Time after time|date=|access-date=2014-03-11|archive-date=2014-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419103124/http://hitparade.ch/song/Novaspace/Time-After-Time-5184|url-status=live}}</ref>: Германияда № 6, Австрияда № 7 және Австралияда № 15 позиция. * 1998 жыл. Америкалық R&B орындаушысы, әнші INOJ өзінің нұсқасын 1998 жылы жазды және ол [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында № 6 орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/303833/inoj/chart|title=INOJ|work=[[Billboard]]|access-date=2014-10-29|archive-date=2015-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617120755/http://www.billboard.com/artist/303833/inoj/chart|url-status=live}}</ref> Бұл нұсқаның бейнеклипі алғаш рет BET және The Box арналарында көрсетілді.<ref>{{мақала|авторы=Hay, Carly|тақырыбы=Popular Uprisings: Billboard's Weekly Coverage of Hot Prospects for the Heatseekers Chart|шынайы атауы=|сілтеме=https://books.google.com/books?id=nw4EAAAAMBAJ&lpg=PA22&dq=inoj%20%22time%20after%20time%22&pg=PA22#v=onepage&q=inoj%20%22time%20after%20time%22&f=false|тілі=en|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Billboard|түрі=journal|орны=|баспасы=Lynne Segall|жыл=}}</ref> * 2011 жылғы сәуір. The Voice телешоуында орындаушы [[Javier Colon]] соқыр тыңдаулар кезінде әннің акустикалық нұсқасын ұсынды. Бұл жазбаның студиялық нұсқасы ''Billboard'' Hot 100 Chart чарттарында № 65-ке,<ref>{{cite web|title=Javier Colon: Chart History – Hot 100|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart|work=[[Billboard]]|access-date=2014-10-30|archive-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021010833/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart|url-status=live}}</ref> [[Digital Songs]] chart-та № 41-ге,<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=395|title=Javier Colon: Chart History – Digital Songs|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025405/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=395|url-status=live}}</ref> [[Hot R&B/Hip-Hop Songs|R&B/Hip-Hop Digital Songs]]-те № 16-ға<ref>{{cite web|title=Javier Colon: Chart History – R&B/Hip-Hop Digital Songs|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=1086|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025418/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=1086|url-status=live}}</ref> және [[Top Heatseekers]] chart-та № 4-ке жетті.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=887|title=Javier Colon: Chart History – Heatseekers Songs|work=Billboard|access-date=2014-10-30|archive-date=2015-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619025341/http://www.billboard.com/artist/304273/javier-colon/chart?f=887|url-status=live}}</ref> * 2016 жылғы маусым. Ben Weighill.<ref>{{Cite web|url=http://www.furniturenews.net/news/articles/2016/06/1220011061-dreams-unveils-latest-replace-every-eight-campaign|title=Dreams unveils latest Replace Every Eight campaign {{!}} Furniture News Magazine<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816182011/http://www.furniturenews.net/news/articles/2016/06/1220011061-dreams-unveils-latest-replace-every-eight-campaign|url-status=live}}</ref> * 2016 жылғы шілде. [[The Lovelocks]], канадалық әйелдер кантри-дуэті (Ali Raney + Zoe Neuman) және CCMA® номинанты өзінің «Time After Time» каверін шығарды.<ref>{{Cite web|url=http://www.thelovelocksband.com/|title=The Lovelocks<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611014100/http://www.thelovelocksband.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RTKFxc9gYQA|title=The Lovelocks - Time After Time (Official HD) - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2016-08-02|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222060551/https://www.youtube.com/watch?v=RTKFxc9gYQA|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == '''Онлайн анықтамалықтар''': * {{Cite web|url=https://www.songfacts.com/facts/cyndi-lauper/time-after-time|title=«Time After Time» by Cyndi Lauper: Facts|lang=en|website={{iw|Songfacts|Songfacts database|en|Songfacts}}|publisher=Songfacts LLC|access-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428184709/https://www.songfacts.com/facts/cyndi-lauper/time-after-time|archive-date=2024-04-28|url-status=live|ref=Songfacts database}} [[Санат:Алфавит бойынша әндер]] [[Санат:1984 жылғы әндер]] [[Санат:Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:Billboard Adult Contemporary чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:RPM Top Singles чартында бірінші орынға шыққан әндер]] [[Санат:Поп-балладалар]] [[Санат:Синди Лопер әндері]] [[Санат:RPM Adult Contemporary чартында бірінші орынға шыққан әндер]] 1l8lzqgy44fqtb3xkk468xot8u52gxu 0 784337 3637639 2026-08-01T06:49:44Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Жария компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br... 3637639 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Жария компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{ӨСІМ}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{ӨСІМ}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{ӨСІМ}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{ҚҰЛДЫРАУ}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{ҚҰЛДЫРАУ}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы Миланда орналасқан Banca Intesa мен Туринде орналасқан Sanpaolo IMI банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы Istituto Bancario San Paolo di Torino ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: Миланда IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал Туринде бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. ja6i9228m6sqtjdiybtca46sj1740hb 3637640 3637639 2026-08-01T06:50:11Z 1nter pares 146705 3637640 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Жария компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{ӨСІМ}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{ӨСІМ}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{ӨСІМ}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{ҚҰЛДЫРАУ}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{ҚҰЛДЫРАУ}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы Миланда орналасқан Banca Intesa мен Туринде орналасқан Sanpaolo IMI банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы Istituto Bancario San Paolo di Torino ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: Миланда IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал Туринде бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} etl3dnppmqfm0dx65ytvfd80uyvuff6 3637641 3637640 2026-08-01T06:50:25Z 1nter pares 146705 /* */ 3637641 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{ӨСІМ}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{ӨСІМ}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{ӨСІМ}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{ҚҰЛДЫРАУ}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{ҚҰЛДЫРАУ}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы Миланда орналасқан Banca Intesa мен Туринде орналасқан Sanpaolo IMI банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы Istituto Bancario San Paolo di Torino ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: Миланда IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал Туринде бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 12sog2of68uac6hbt7cs17el1byqmz4 3637642 3637641 2026-08-01T06:51:09Z 1nter pares 146705 /* */ 3637642 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы Миланда орналасқан Banca Intesa мен Туринде орналасқан Sanpaolo IMI банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы Istituto Bancario San Paolo di Torino ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: Миланда IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал Туринде бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ewgzwsuxojh4aljrjt4ll8zq97byx6o 3637643 3637642 2026-08-01T06:52:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3637643 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} t3ty0tbttm9imru3a2m3sqnih7krqhu 3637644 3637643 2026-08-01T06:55:15Z 1nter pares 146705 3637644 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9tls22ptrp5pplnoch6q16q0psbgoh8 3637650 3637644 2026-08-01T06:56:58Z 1nter pares 146705 3637650 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4t7594jjfvfxfllz4tifhlx1y2wu4k3 3637652 3637650 2026-08-01T06:57:07Z 1nter pares 146705 3637652 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e0oawlqk85a56paqp9y59n5qblexube 3637656 3637652 2026-08-01T06:59:49Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3637656 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gd0ikmovw14j4jce3qjsza7gf7mv9x4 3637658 3637656 2026-08-01T07:01:55Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3637658 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bwcvcjok6t5vnc0li6aolnssd5djk8n 3637659 3637658 2026-08-01T07:04:04Z 1nter pares 146705 /* Banca Intesa */ 3637659 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pwo5pnwtl27ax4xb09f7t5cm5ctryqz 3637660 3637659 2026-08-01T07:05:41Z 1nter pares 146705 3637660 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4zxb8xdhtrghz7q5w8uf6ldptlvt5uv 3637661 3637660 2026-08-01T07:06:10Z 1nter pares 146705 3637661 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b8aseyz3am5ibb13v2h1ulmwmx24h56 3637662 3637661 2026-08-01T07:09:01Z 1nter pares 146705 /* Banca Commerciale Italiana */ 3637662 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8suz8tkafdvqklde5xc50hb1osiwdlf 3637664 3637662 2026-08-01T07:10:12Z 1nter pares 146705 3637664 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} h4dw1st19cjmj7kar6yu8izvttsrdxz 3637667 3637664 2026-08-01T07:10:59Z 1nter pares 146705 /* Sanpaolo IMI */ 3637667 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} npc9pbxvzqzr9qr4r7ffyp56ut244kn 3637668 3637667 2026-08-01T07:12:41Z 1nter pares 146705 3637668 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6so5ubxmci0r1alz9lr6xi4f47197ih 3637669 3637668 2026-08-01T07:14:42Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637669 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bvb760vjuadpdmligwkjhptxh7gyarm 3637670 3637669 2026-08-01T07:17:25Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637670 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 52526o7ut3181wo3bd958k8y2c2azsu 3637671 3637670 2026-08-01T07:18:52Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637671 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d32mydkok6haq2iyh0tdedalwptax4l 3637673 3637671 2026-08-01T07:22:02Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637673 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9ufww3yzpt4yyv0t4r7ef8vggo68914 3637674 3637673 2026-08-01T07:25:00Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637674 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tp1sr31vgwhj19pm833beste5o6b5j0 3637675 3637674 2026-08-01T07:27:44Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637675 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4cmy7mmypa2uqnq9m4nvkmvykp2fwa6 3637676 3637675 2026-08-01T07:30:53Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637676 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8jpxwcggykd2ogav154u9z4xsm0uqhe 3637677 3637676 2026-08-01T07:32:16Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637677 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ftdm80d365mdtf49gygnos3f3c7vpvk 3637678 3637677 2026-08-01T07:34:25Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637678 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. Сату мәмілесін 2020 жылдың соңына қарай аяқтау жоспарланды. Мақсат 2021 жылғы сәуірде басқаруындағы активтері 1,1 триллион, несиелері 460 миллиард және пайдасы 5 миллиард болатын, көлемі жағынан Еуропада жетінші орын алатын банк ретінде қаржылық есептілікті ұсыну еді.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/20_luglio_29/ubi-oggi-termina-l-opas-intesa-sanpaolo-dicembre-filiali-bper-62d198a2-d1e1-11ea-9065-3ebb3245a97d.shtml|title=Ubi, oggi termina l'opas di Intesa Sanpaolo. A dicembre le filiali a Bper|author=Fabrizio Massaro|date=29 July 2020|language=italian}}</ref> Ұсыныс 2020 жылғы 30 шілдеде аяқталып, UBI капиталының 91,0149%-ына қол жеткізілді. Осылайша, жарғылық капиталдың 90%-ынан астамы сатып алынғандықтан, UBI акцияларын қор биржасынан алып тастау рәсімдері басталды, соның нәтижесінде Intesa Sanpaolo UBI Banca-ның жалғыз акционеріне айналды. Intesa бірігу аяқталғаннан кейін алты ай ішінде 500 филиалын сатуға міндеттелді.<ref>{{cite news|url=https://www.proiezionidiborsa.it/in-arrivo-importanti-cambiamenti-per-queste-due-banche/|title=In arrivo importanti cambiamenti per queste due banche|author=Lorenzo -Masini|newspaper=Proiezioni di Borsa |date=27 July 2020|language=italian}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1cc0zlqh4uncyec7bj6pauqyvyq9hlv 3637682 3637678 2026-08-01T07:40:51Z 1nter pares 146705 /* Intesa Sanpaolo */ 3637682 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. Сату мәмілесін 2020 жылдың соңына қарай аяқтау жоспарланды. Мақсат 2021 жылғы сәуірде басқаруындағы активтері 1,1 триллион, несиелері 460 миллиард және пайдасы 5 миллиард болатын, көлемі жағынан Еуропада жетінші орын алатын банк ретінде қаржылық есептілікті ұсыну еді.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/20_luglio_29/ubi-oggi-termina-l-opas-intesa-sanpaolo-dicembre-filiali-bper-62d198a2-d1e1-11ea-9065-3ebb3245a97d.shtml|title=Ubi, oggi termina l'opas di Intesa Sanpaolo. A dicembre le filiali a Bper|author=Fabrizio Massaro|date=29 July 2020|language=italian}}</ref> Ұсыныс 2020 жылғы 30 шілдеде аяқталып, UBI капиталының 91,0149%-ына қол жеткізілді. Осылайша, жарғылық капиталдың 90%-ынан астамы сатып алынғандықтан, UBI акцияларын қор биржасынан алып тастау рәсімдері басталды, соның нәтижесінде Intesa Sanpaolo UBI Banca-ның жалғыз акционеріне айналды. Intesa бірігу аяқталғаннан кейін алты ай ішінде 500 филиалын сатуға міндеттелді.<ref>{{cite news|url=https://www.proiezionidiborsa.it/in-arrivo-importanti-cambiamenti-per-queste-due-banche/|title=In arrivo importanti cambiamenti per queste due banche|author=Lorenzo -Masini|newspaper=Proiezioni di Borsa |date=27 July 2020|language=italian}}</ref> 2020 жылғы қазанда Intesa Sanpaolo-ның жеке банк бөлімшесі Швейцарияда орналасқан REYL & Cie банкінің 69% үлесін сатып алу туралы келісімге қол жеткізгені жарияланды.<ref>{{Cite news|url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/INTESA-SANPAOLO-S-P-A-68944/news/Intesa-Sanpaolo-S-p-A-Buys-69-Stake-in-Swiss-Bank-REYL-31482817/ |title=Intesa Sanpaolo S p A : Buys 69% Stake in Swiss Bank REYL|date=2020-10-05|access-date=2020-10-05}}</ref> 2026 жылғы 30 қаңтарда Intesa Sanpaolo [[REYL & Cie]] капиталының өзіне тиесілі болмаған қалған 24% үлесін сатып алып, швейцариялық банкке толық бақылау орнатты және жеке банк ісі бағытын кеңейтті.<ref>{{Cite news|url=https://citywire.com/ch/news/intesa-sanpaolo-takes-100-stake-in-reyl/a2482928 |title=Intesa Sanpaolo takes 100% stake in Reyl |date=30 January 2026}}</ref> 2022 жылғы тамызда ISP Люксембургтің [[CBP Quilvest]] жеке банкін толық (100%) сатып алуды аяқтады. Бұл мәміле Швейцариядағы орталықты толықтыратын екінші жеке банк хабын құруға бағытталды.<ref>{{cite web | url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/news/all-news/2022/fideuram-luxembourg-acquires-cbp-quilvest | title=Fideuram acquires 100% of Luxembourg private bank CBP Quilvest &#124; Intesa Sanpaolo }}</ref> 2024 жылғы мамырда Intesa Sanpaolo румыниялық [[First Bank]] банкін сатып алуды аяқтап, Румыниядағы қатысуын кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Intesa Sanpaolo finalizes acquisition of First Bank |date=31 May 2024 |url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/press-releases/2024/05/intesa-sanpaolo-finalizes-acquisition-of-first-bank}}</ref> 2024 жылғы қарашада банк сондай-ақ әлемдегі ең ірі активтерді басқарушы компания және Intesa акционері болып табылатын [[BlackRock]]-пен Бельгия мен Люксембургтегі клиенттерге цифрлық әл-ауқатты басқару қызметтерін ұсыну мақсатында серіктестік орнатуға қызығушылық білдірді.<ref>{{Cite web |date=November 11, 2024 |title=Italy's Intesa partners with BlackRock in private banking in Benelux |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/finance/italys-intesa-partners-with-blackrock-private-banking-benelux-2024-11-11/}}</ref> 2025 жылғы 1 қарашада Intesa Sanpaolo First Bank-ті өзінің Румыниядағы бөлімшесі — Intesa Sanpaolo Bank Romania құрамына біріктірді.<ref>{{Cite web |title=Merger between Intesa Sanpaolo Bank Romania and First Bank nears completion |date=14 October 2025 |url=https://www.romania-insider.com/merger-intesa-sanpaolo-first-bank-romania-oct-2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0dnohcgvikrxz39sps4ujbijw830qf7 3637683 3637682 2026-08-01T07:42:37Z 1nter pares 146705 3637683 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. Сату мәмілесін 2020 жылдың соңына қарай аяқтау жоспарланды. Мақсат 2021 жылғы сәуірде басқаруындағы активтері 1,1 триллион, несиелері 460 миллиард және пайдасы 5 миллиард болатын, көлемі жағынан Еуропада жетінші орын алатын банк ретінде қаржылық есептілікті ұсыну еді.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/20_luglio_29/ubi-oggi-termina-l-opas-intesa-sanpaolo-dicembre-filiali-bper-62d198a2-d1e1-11ea-9065-3ebb3245a97d.shtml|title=Ubi, oggi termina l'opas di Intesa Sanpaolo. A dicembre le filiali a Bper|author=Fabrizio Massaro|date=29 July 2020|language=italian}}</ref> Ұсыныс 2020 жылғы 30 шілдеде аяқталып, UBI капиталының 91,0149%-ына қол жеткізілді. Осылайша, жарғылық капиталдың 90%-ынан астамы сатып алынғандықтан, UBI акцияларын қор биржасынан алып тастау рәсімдері басталды, соның нәтижесінде Intesa Sanpaolo UBI Banca-ның жалғыз акционеріне айналды. Intesa бірігу аяқталғаннан кейін алты ай ішінде 500 филиалын сатуға міндеттелді.<ref>{{cite news|url=https://www.proiezionidiborsa.it/in-arrivo-importanti-cambiamenti-per-queste-due-banche/|title=In arrivo importanti cambiamenti per queste due banche|author=Lorenzo -Masini|newspaper=Proiezioni di Borsa |date=27 July 2020|language=italian}}</ref> 2020 жылғы қазанда Intesa Sanpaolo-ның жеке банк бөлімшесі Швейцарияда орналасқан REYL & Cie банкінің 69% үлесін сатып алу туралы келісімге қол жеткізгені жарияланды.<ref>{{Cite news|url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/INTESA-SANPAOLO-S-P-A-68944/news/Intesa-Sanpaolo-S-p-A-Buys-69-Stake-in-Swiss-Bank-REYL-31482817/ |title=Intesa Sanpaolo S p A : Buys 69% Stake in Swiss Bank REYL|date=2020-10-05|access-date=2020-10-05}}</ref> 2026 жылғы 30 қаңтарда Intesa Sanpaolo [[REYL & Cie]] капиталының өзіне тиесілі болмаған қалған 24% үлесін сатып алып, швейцариялық банкке толық бақылау орнатты және жеке банк ісі бағытын кеңейтті.<ref>{{Cite news|url=https://citywire.com/ch/news/intesa-sanpaolo-takes-100-stake-in-reyl/a2482928 |title=Intesa Sanpaolo takes 100% stake in Reyl |date=30 January 2026}}</ref> 2022 жылғы тамызда ISP Люксембургтің [[CBP Quilvest]] жеке банкін толық (100%) сатып алуды аяқтады. Бұл мәміле Швейцариядағы орталықты толықтыратын екінші жеке банк хабын құруға бағытталды.<ref>{{cite web | url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/news/all-news/2022/fideuram-luxembourg-acquires-cbp-quilvest | title=Fideuram acquires 100% of Luxembourg private bank CBP Quilvest &#124; Intesa Sanpaolo }}</ref> 2024 жылғы мамырда Intesa Sanpaolo румыниялық [[First Bank]] банкін сатып алуды аяқтап, Румыниядағы қатысуын кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Intesa Sanpaolo finalizes acquisition of First Bank |date=31 May 2024 |url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/press-releases/2024/05/intesa-sanpaolo-finalizes-acquisition-of-first-bank}}</ref> 2024 жылғы қарашада банк сондай-ақ әлемдегі ең ірі активтерді басқарушы компания және Intesa акционері болып табылатын [[BlackRock]]-пен Бельгия мен Люксембургтегі клиенттерге цифрлық әл-ауқатты басқару қызметтерін ұсыну мақсатында серіктестік орнатуға қызығушылық білдірді.<ref>{{Cite web |date=November 11, 2024 |title=Italy's Intesa partners with BlackRock in private banking in Benelux |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/finance/italys-intesa-partners-with-blackrock-private-banking-benelux-2024-11-11/}}</ref> 2025 жылғы 1 қарашада Intesa Sanpaolo First Bank-ті өзінің Румыниядағы бөлімшесі — Intesa Sanpaolo Bank Romania құрамына біріктірді.<ref>{{Cite web |title=Merger between Intesa Sanpaolo Bank Romania and First Bank nears completion |date=14 October 2025 |url=https://www.romania-insider.com/merger-intesa-sanpaolo-first-bank-romania-oct-2025}}</ref> == Ресейден кетуі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lvlxkbqw2q8xn2ph49x53k9qik3xanb 3637684 3637683 2026-08-01T07:44:58Z 1nter pares 146705 /* Ресейден кетуі */ 3637684 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. Сату мәмілесін 2020 жылдың соңына қарай аяқтау жоспарланды. Мақсат 2021 жылғы сәуірде басқаруындағы активтері 1,1 триллион, несиелері 460 миллиард және пайдасы 5 миллиард болатын, көлемі жағынан Еуропада жетінші орын алатын банк ретінде қаржылық есептілікті ұсыну еді.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/20_luglio_29/ubi-oggi-termina-l-opas-intesa-sanpaolo-dicembre-filiali-bper-62d198a2-d1e1-11ea-9065-3ebb3245a97d.shtml|title=Ubi, oggi termina l'opas di Intesa Sanpaolo. A dicembre le filiali a Bper|author=Fabrizio Massaro|date=29 July 2020|language=italian}}</ref> Ұсыныс 2020 жылғы 30 шілдеде аяқталып, UBI капиталының 91,0149%-ына қол жеткізілді. Осылайша, жарғылық капиталдың 90%-ынан астамы сатып алынғандықтан, UBI акцияларын қор биржасынан алып тастау рәсімдері басталды, соның нәтижесінде Intesa Sanpaolo UBI Banca-ның жалғыз акционеріне айналды. Intesa бірігу аяқталғаннан кейін алты ай ішінде 500 филиалын сатуға міндеттелді.<ref>{{cite news|url=https://www.proiezionidiborsa.it/in-arrivo-importanti-cambiamenti-per-queste-due-banche/|title=In arrivo importanti cambiamenti per queste due banche|author=Lorenzo -Masini|newspaper=Proiezioni di Borsa |date=27 July 2020|language=italian}}</ref> 2020 жылғы қазанда Intesa Sanpaolo-ның жеке банк бөлімшесі Швейцарияда орналасқан REYL & Cie банкінің 69% үлесін сатып алу туралы келісімге қол жеткізгені жарияланды.<ref>{{Cite news|url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/INTESA-SANPAOLO-S-P-A-68944/news/Intesa-Sanpaolo-S-p-A-Buys-69-Stake-in-Swiss-Bank-REYL-31482817/ |title=Intesa Sanpaolo S p A : Buys 69% Stake in Swiss Bank REYL|date=2020-10-05|access-date=2020-10-05}}</ref> 2026 жылғы 30 қаңтарда Intesa Sanpaolo [[REYL & Cie]] капиталының өзіне тиесілі болмаған қалған 24% үлесін сатып алып, швейцариялық банкке толық бақылау орнатты және жеке банк ісі бағытын кеңейтті.<ref>{{Cite news|url=https://citywire.com/ch/news/intesa-sanpaolo-takes-100-stake-in-reyl/a2482928 |title=Intesa Sanpaolo takes 100% stake in Reyl |date=30 January 2026}}</ref> 2022 жылғы тамызда ISP Люксембургтің [[CBP Quilvest]] жеке банкін толық (100%) сатып алуды аяқтады. Бұл мәміле Швейцариядағы орталықты толықтыратын екінші жеке банк хабын құруға бағытталды.<ref>{{cite web | url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/news/all-news/2022/fideuram-luxembourg-acquires-cbp-quilvest | title=Fideuram acquires 100% of Luxembourg private bank CBP Quilvest &#124; Intesa Sanpaolo }}</ref> 2024 жылғы мамырда Intesa Sanpaolo румыниялық [[First Bank]] банкін сатып алуды аяқтап, Румыниядағы қатысуын кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Intesa Sanpaolo finalizes acquisition of First Bank |date=31 May 2024 |url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/press-releases/2024/05/intesa-sanpaolo-finalizes-acquisition-of-first-bank}}</ref> 2024 жылғы қарашада банк сондай-ақ әлемдегі ең ірі активтерді басқарушы компания және Intesa акционері болып табылатын [[BlackRock]]-пен Бельгия мен Люксембургтегі клиенттерге цифрлық әл-ауқатты басқару қызметтерін ұсыну мақсатында серіктестік орнатуға қызығушылық білдірді.<ref>{{Cite web |date=November 11, 2024 |title=Italy's Intesa partners with BlackRock in private banking in Benelux |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/finance/italys-intesa-partners-with-blackrock-private-banking-benelux-2024-11-11/}}</ref> 2025 жылғы 1 қарашада Intesa Sanpaolo First Bank-ті өзінің Румыниядағы бөлімшесі — Intesa Sanpaolo Bank Romania құрамына біріктірді.<ref>{{Cite web |title=Merger between Intesa Sanpaolo Bank Romania and First Bank nears completion |date=14 October 2025 |url=https://www.romania-insider.com/merger-intesa-sanpaolo-first-bank-romania-oct-2025}}</ref> == Ресейден кетуі == 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін ISP Ресейдегі бөлімшесінен шығу жұмыстарын бастайтынын мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Intesa CEO says still trying to finalise Russian exit |url=https://www.reuters.com/business/finance/intesa-ceo-says-still-trying-finalise-russian-exit-2024-02-08/ |website=Reuters |date=8 February 2024 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2023 жылғы қыркүйекте [[Владимир Путин]] банк тобының Ресейдегі қызметін сатуға мүмкіндік беретін жоспарды мақұлдады.<ref>{{cite web |title=Putin Approves Sale of Italian Bank Intesa's Russian Subsidiary |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/09/29/putin-approves-sale-of-italian-bank-intesas-russian-subsidiary-a82603 |website=Moscow Times |date=29 September 2023 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша ISP Ресей нарығынан шығу процесін әлі аяқтаған жоқ.<ref>{{cite web |title=Italian banks must quit Russia, ECB's Panetta says |url=https://www.reuters.com/markets/europe/italian-banks-must-quit-russia-ecbs-panetta-says-2024-05-25/ |website=Reuters |date=25 May 2024 |access-date=3 June 2024 |last1=Fonte |first1=Giuseppe |last2=Za |first2=Valentina }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1q4s6cmi7wnqqfxetyel78bk84tk6z9 3637685 3637684 2026-08-01T07:47:21Z 1nter pares 146705 /* Ресейден кетуі */ 3637685 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. Сату мәмілесін 2020 жылдың соңына қарай аяқтау жоспарланды. Мақсат 2021 жылғы сәуірде басқаруындағы активтері 1,1 триллион, несиелері 460 миллиард және пайдасы 5 миллиард болатын, көлемі жағынан Еуропада жетінші орын алатын банк ретінде қаржылық есептілікті ұсыну еді.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/20_luglio_29/ubi-oggi-termina-l-opas-intesa-sanpaolo-dicembre-filiali-bper-62d198a2-d1e1-11ea-9065-3ebb3245a97d.shtml|title=Ubi, oggi termina l'opas di Intesa Sanpaolo. A dicembre le filiali a Bper|author=Fabrizio Massaro|date=29 July 2020|language=italian}}</ref> Ұсыныс 2020 жылғы 30 шілдеде аяқталып, UBI капиталының 91,0149%-ына қол жеткізілді. Осылайша, жарғылық капиталдың 90%-ынан астамы сатып алынғандықтан, UBI акцияларын қор биржасынан алып тастау рәсімдері басталды, соның нәтижесінде Intesa Sanpaolo UBI Banca-ның жалғыз акционеріне айналды. Intesa бірігу аяқталғаннан кейін алты ай ішінде 500 филиалын сатуға міндеттелді.<ref>{{cite news|url=https://www.proiezionidiborsa.it/in-arrivo-importanti-cambiamenti-per-queste-due-banche/|title=In arrivo importanti cambiamenti per queste due banche|author=Lorenzo -Masini|newspaper=Proiezioni di Borsa |date=27 July 2020|language=italian}}</ref> 2020 жылғы қазанда Intesa Sanpaolo-ның жеке банк бөлімшесі Швейцарияда орналасқан REYL & Cie банкінің 69% үлесін сатып алу туралы келісімге қол жеткізгені жарияланды.<ref>{{Cite news|url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/INTESA-SANPAOLO-S-P-A-68944/news/Intesa-Sanpaolo-S-p-A-Buys-69-Stake-in-Swiss-Bank-REYL-31482817/ |title=Intesa Sanpaolo S p A : Buys 69% Stake in Swiss Bank REYL|date=2020-10-05|access-date=2020-10-05}}</ref> 2026 жылғы 30 қаңтарда Intesa Sanpaolo [[REYL & Cie]] капиталының өзіне тиесілі болмаған қалған 24% үлесін сатып алып, швейцариялық банкке толық бақылау орнатты және жеке банк ісі бағытын кеңейтті.<ref>{{Cite news|url=https://citywire.com/ch/news/intesa-sanpaolo-takes-100-stake-in-reyl/a2482928 |title=Intesa Sanpaolo takes 100% stake in Reyl |date=30 January 2026}}</ref> 2022 жылғы тамызда ISP Люксембургтің [[CBP Quilvest]] жеке банкін толық (100%) сатып алуды аяқтады. Бұл мәміле Швейцариядағы орталықты толықтыратын екінші жеке банк хабын құруға бағытталды.<ref>{{cite web | url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/news/all-news/2022/fideuram-luxembourg-acquires-cbp-quilvest | title=Fideuram acquires 100% of Luxembourg private bank CBP Quilvest &#124; Intesa Sanpaolo }}</ref> 2024 жылғы мамырда Intesa Sanpaolo румыниялық [[First Bank]] банкін сатып алуды аяқтап, Румыниядағы қатысуын кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Intesa Sanpaolo finalizes acquisition of First Bank |date=31 May 2024 |url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/press-releases/2024/05/intesa-sanpaolo-finalizes-acquisition-of-first-bank}}</ref> 2024 жылғы қарашада банк сондай-ақ әлемдегі ең ірі активтерді басқарушы компания және Intesa акционері болып табылатын [[BlackRock]]-пен Бельгия мен Люксембургтегі клиенттерге цифрлық әл-ауқатты басқару қызметтерін ұсыну мақсатында серіктестік орнатуға қызығушылық білдірді.<ref>{{Cite web |date=November 11, 2024 |title=Italy's Intesa partners with BlackRock in private banking in Benelux |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/finance/italys-intesa-partners-with-blackrock-private-banking-benelux-2024-11-11/}}</ref> 2025 жылғы 1 қарашада Intesa Sanpaolo First Bank-ті өзінің Румыниядағы бөлімшесі — Intesa Sanpaolo Bank Romania құрамына біріктірді.<ref>{{Cite web |title=Merger between Intesa Sanpaolo Bank Romania and First Bank nears completion |date=14 October 2025 |url=https://www.romania-insider.com/merger-intesa-sanpaolo-first-bank-romania-oct-2025}}</ref> == Ресейден кетуі == 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін ISP Ресейдегі бөлімшесінен шығу жұмыстарын бастайтынын мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Intesa CEO says still trying to finalise Russian exit |url=https://www.reuters.com/business/finance/intesa-ceo-says-still-trying-finalise-russian-exit-2024-02-08/ |website=Reuters |date=8 February 2024 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2023 жылғы қыркүйекте [[Владимир Путин]] банк тобының Ресейдегі қызметін сатуға мүмкіндік беретін жоспарды мақұлдады.<ref>{{cite web |title=Putin Approves Sale of Italian Bank Intesa's Russian Subsidiary |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/09/29/putin-approves-sale-of-italian-bank-intesas-russian-subsidiary-a82603 |website=Moscow Times |date=29 September 2023 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша ISP Ресей нарығынан шығу процесін әлі аяқтаған жоқ.<ref>{{cite web |title=Italian banks must quit Russia, ECB's Panetta says |url=https://www.reuters.com/markets/europe/italian-banks-must-quit-russia-ecbs-panetta-says-2024-05-25/ |website=Reuters |date=25 May 2024 |access-date=3 June 2024 |last1=Fonte |first1=Giuseppe |last2=Za |first2=Valentina }}</ref> == Жасырын бақылауға қатысты жанжал == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8iqznlmra9fjaiuomd1xtoe5cb5948g 3637686 3637685 2026-08-01T07:48:51Z 1nter pares 146705 /* Жасырын бақылауға қатысты жанжал */ 3637686 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. Сату мәмілесін 2020 жылдың соңына қарай аяқтау жоспарланды. Мақсат 2021 жылғы сәуірде басқаруындағы активтері 1,1 триллион, несиелері 460 миллиард және пайдасы 5 миллиард болатын, көлемі жағынан Еуропада жетінші орын алатын банк ретінде қаржылық есептілікті ұсыну еді.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/20_luglio_29/ubi-oggi-termina-l-opas-intesa-sanpaolo-dicembre-filiali-bper-62d198a2-d1e1-11ea-9065-3ebb3245a97d.shtml|title=Ubi, oggi termina l'opas di Intesa Sanpaolo. A dicembre le filiali a Bper|author=Fabrizio Massaro|date=29 July 2020|language=italian}}</ref> Ұсыныс 2020 жылғы 30 шілдеде аяқталып, UBI капиталының 91,0149%-ына қол жеткізілді. Осылайша, жарғылық капиталдың 90%-ынан астамы сатып алынғандықтан, UBI акцияларын қор биржасынан алып тастау рәсімдері басталды, соның нәтижесінде Intesa Sanpaolo UBI Banca-ның жалғыз акционеріне айналды. Intesa бірігу аяқталғаннан кейін алты ай ішінде 500 филиалын сатуға міндеттелді.<ref>{{cite news|url=https://www.proiezionidiborsa.it/in-arrivo-importanti-cambiamenti-per-queste-due-banche/|title=In arrivo importanti cambiamenti per queste due banche|author=Lorenzo -Masini|newspaper=Proiezioni di Borsa |date=27 July 2020|language=italian}}</ref> 2020 жылғы қазанда Intesa Sanpaolo-ның жеке банк бөлімшесі Швейцарияда орналасқан REYL & Cie банкінің 69% үлесін сатып алу туралы келісімге қол жеткізгені жарияланды.<ref>{{Cite news|url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/INTESA-SANPAOLO-S-P-A-68944/news/Intesa-Sanpaolo-S-p-A-Buys-69-Stake-in-Swiss-Bank-REYL-31482817/ |title=Intesa Sanpaolo S p A : Buys 69% Stake in Swiss Bank REYL|date=2020-10-05|access-date=2020-10-05}}</ref> 2026 жылғы 30 қаңтарда Intesa Sanpaolo [[REYL & Cie]] капиталының өзіне тиесілі болмаған қалған 24% үлесін сатып алып, швейцариялық банкке толық бақылау орнатты және жеке банк ісі бағытын кеңейтті.<ref>{{Cite news|url=https://citywire.com/ch/news/intesa-sanpaolo-takes-100-stake-in-reyl/a2482928 |title=Intesa Sanpaolo takes 100% stake in Reyl |date=30 January 2026}}</ref> 2022 жылғы тамызда ISP Люксембургтің [[CBP Quilvest]] жеке банкін толық (100%) сатып алуды аяқтады. Бұл мәміле Швейцариядағы орталықты толықтыратын екінші жеке банк хабын құруға бағытталды.<ref>{{cite web | url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/news/all-news/2022/fideuram-luxembourg-acquires-cbp-quilvest | title=Fideuram acquires 100% of Luxembourg private bank CBP Quilvest &#124; Intesa Sanpaolo }}</ref> 2024 жылғы мамырда Intesa Sanpaolo румыниялық [[First Bank]] банкін сатып алуды аяқтап, Румыниядағы қатысуын кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Intesa Sanpaolo finalizes acquisition of First Bank |date=31 May 2024 |url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/press-releases/2024/05/intesa-sanpaolo-finalizes-acquisition-of-first-bank}}</ref> 2024 жылғы қарашада банк сондай-ақ әлемдегі ең ірі активтерді басқарушы компания және Intesa акционері болып табылатын [[BlackRock]]-пен Бельгия мен Люксембургтегі клиенттерге цифрлық әл-ауқатты басқару қызметтерін ұсыну мақсатында серіктестік орнатуға қызығушылық білдірді.<ref>{{Cite web |date=November 11, 2024 |title=Italy's Intesa partners with BlackRock in private banking in Benelux |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/finance/italys-intesa-partners-with-blackrock-private-banking-benelux-2024-11-11/}}</ref> 2025 жылғы 1 қарашада Intesa Sanpaolo First Bank-ті өзінің Румыниядағы бөлімшесі — Intesa Sanpaolo Bank Romania құрамына біріктірді.<ref>{{Cite web |title=Merger between Intesa Sanpaolo Bank Romania and First Bank nears completion |date=14 October 2025 |url=https://www.romania-insider.com/merger-intesa-sanpaolo-first-bank-romania-oct-2025}}</ref> == Ресейден кетуі == 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін ISP Ресейдегі бөлімшесінен шығу жұмыстарын бастайтынын мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Intesa CEO says still trying to finalise Russian exit |url=https://www.reuters.com/business/finance/intesa-ceo-says-still-trying-finalise-russian-exit-2024-02-08/ |website=Reuters |date=8 February 2024 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2023 жылғы қыркүйекте [[Владимир Путин]] банк тобының Ресейдегі қызметін сатуға мүмкіндік беретін жоспарды мақұлдады.<ref>{{cite web |title=Putin Approves Sale of Italian Bank Intesa's Russian Subsidiary |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/09/29/putin-approves-sale-of-italian-bank-intesas-russian-subsidiary-a82603 |website=Moscow Times |date=29 September 2023 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша ISP Ресей нарығынан шығу процесін әлі аяқтаған жоқ.<ref>{{cite web |title=Italian banks must quit Russia, ECB's Panetta says |url=https://www.reuters.com/markets/europe/italian-banks-must-quit-russia-ecbs-panetta-says-2024-05-25/ |website=Reuters |date=25 May 2024 |access-date=3 June 2024 |last1=Fonte |first1=Giuseppe |last2=Za |first2=Valentina }}</ref> == Жасырын бақылауға қатысты жанжал == 2024 жылғы тамызда Intesa Sanpaolo ішкі тергеу барысында заңсыз әрекеттердің дәлелдері анықталғаннан кейін өз қызметкері Винченцо Ковиеллоны жұмыстан шығарды.<ref>{{cite web |title=Former Intesa Sanpaolo banker accused of breaching 3,500 accounts, including PM Meloni's |url=https://www.euronews.com/2024/10/11/former-intesa-sanpaolo-banker-accused-of-breaching-3500-accounts-including-pm-melonis |website=Euronews |date=11 October 2024 |access-date=17 October 2024}}</ref> Бари прокуратурасы Ковиеллоны Италияның премьер-министрі [[Джорджа Мелони]]ді, қорғаныс министрі [[Гуидо Крозетто]]ны, Ұлттық мафияға және терроризмге қарсы басқарманың прокурорын, сондай-ақ карабинерлер мен [[Италияның қаржы полициясы]] — Guardia di Finanza-ның бірнеше қызметкерін қоса алғанда, шамамен 3 500 адамның банк шоттарына бірнеше рет рұқсатсыз қол жеткізді деп айыптады. Прокуратураның мәліметінше, бұл ұлттық қауіпсіздікке қатер төндірген.<ref>{{cite web |title=How did a 'bank snooping' scandal ensnare politicians in Italy? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/14/how-did-a-bank-snooping-scandal-ensnare-politicians-in-italy |website=Al-Jazeera |access-date=17 October 2024}}</ref> Мелони Ковиеллоның әрекеттері Италия демократиясына нұқсан келтіруге бағытталған «ықпал ету топтарының» кең ауқымды әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Meloni says 'pressure groups' are behind bank snooping scandal |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/meloni-says-pressure-groups-are-behind-bank-snooping-scandal-2kq02qmnp |website=[[The Times]] |date=13 October 2024 |access-date=17 October 2024}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2rfm7h7p2yc2mv1c47l50p8vbprzkc3 3637687 3637686 2026-08-01T07:49:22Z 1nter pares 146705 /* Жасырын бақылауға қатысты жанжал */ 3637687 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. Сату мәмілесін 2020 жылдың соңына қарай аяқтау жоспарланды. Мақсат 2021 жылғы сәуірде басқаруындағы активтері 1,1 триллион, несиелері 460 миллиард және пайдасы 5 миллиард болатын, көлемі жағынан Еуропада жетінші орын алатын банк ретінде қаржылық есептілікті ұсыну еді.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/20_luglio_29/ubi-oggi-termina-l-opas-intesa-sanpaolo-dicembre-filiali-bper-62d198a2-d1e1-11ea-9065-3ebb3245a97d.shtml|title=Ubi, oggi termina l'opas di Intesa Sanpaolo. A dicembre le filiali a Bper|author=Fabrizio Massaro|date=29 July 2020|language=italian}}</ref> Ұсыныс 2020 жылғы 30 шілдеде аяқталып, UBI капиталының 91,0149%-ына қол жеткізілді. Осылайша, жарғылық капиталдың 90%-ынан астамы сатып алынғандықтан, UBI акцияларын қор биржасынан алып тастау рәсімдері басталды, соның нәтижесінде Intesa Sanpaolo UBI Banca-ның жалғыз акционеріне айналды. Intesa бірігу аяқталғаннан кейін алты ай ішінде 500 филиалын сатуға міндеттелді.<ref>{{cite news|url=https://www.proiezionidiborsa.it/in-arrivo-importanti-cambiamenti-per-queste-due-banche/|title=In arrivo importanti cambiamenti per queste due banche|author=Lorenzo -Masini|newspaper=Proiezioni di Borsa |date=27 July 2020|language=italian}}</ref> 2020 жылғы қазанда Intesa Sanpaolo-ның жеке банк бөлімшесі Швейцарияда орналасқан REYL & Cie банкінің 69% үлесін сатып алу туралы келісімге қол жеткізгені жарияланды.<ref>{{Cite news|url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/INTESA-SANPAOLO-S-P-A-68944/news/Intesa-Sanpaolo-S-p-A-Buys-69-Stake-in-Swiss-Bank-REYL-31482817/ |title=Intesa Sanpaolo S p A : Buys 69% Stake in Swiss Bank REYL|date=2020-10-05|access-date=2020-10-05}}</ref> 2026 жылғы 30 қаңтарда Intesa Sanpaolo [[REYL & Cie]] капиталының өзіне тиесілі болмаған қалған 24% үлесін сатып алып, швейцариялық банкке толық бақылау орнатты және жеке банк ісі бағытын кеңейтті.<ref>{{Cite news|url=https://citywire.com/ch/news/intesa-sanpaolo-takes-100-stake-in-reyl/a2482928 |title=Intesa Sanpaolo takes 100% stake in Reyl |date=30 January 2026}}</ref> 2022 жылғы тамызда ISP Люксембургтің [[CBP Quilvest]] жеке банкін толық (100%) сатып алуды аяқтады. Бұл мәміле Швейцариядағы орталықты толықтыратын екінші жеке банк хабын құруға бағытталды.<ref>{{cite web | url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/news/all-news/2022/fideuram-luxembourg-acquires-cbp-quilvest | title=Fideuram acquires 100% of Luxembourg private bank CBP Quilvest &#124; Intesa Sanpaolo }}</ref> 2024 жылғы мамырда Intesa Sanpaolo румыниялық [[First Bank]] банкін сатып алуды аяқтап, Румыниядағы қатысуын кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Intesa Sanpaolo finalizes acquisition of First Bank |date=31 May 2024 |url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/press-releases/2024/05/intesa-sanpaolo-finalizes-acquisition-of-first-bank}}</ref> 2024 жылғы қарашада банк сондай-ақ әлемдегі ең ірі активтерді басқарушы компания және Intesa акционері болып табылатын [[BlackRock]]-пен Бельгия мен Люксембургтегі клиенттерге цифрлық әл-ауқатты басқару қызметтерін ұсыну мақсатында серіктестік орнатуға қызығушылық білдірді.<ref>{{Cite web |date=November 11, 2024 |title=Italy's Intesa partners with BlackRock in private banking in Benelux |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/finance/italys-intesa-partners-with-blackrock-private-banking-benelux-2024-11-11/}}</ref> 2025 жылғы 1 қарашада Intesa Sanpaolo First Bank-ті өзінің Румыниядағы бөлімшесі — Intesa Sanpaolo Bank Romania құрамына біріктірді.<ref>{{Cite web |title=Merger between Intesa Sanpaolo Bank Romania and First Bank nears completion |date=14 October 2025 |url=https://www.romania-insider.com/merger-intesa-sanpaolo-first-bank-romania-oct-2025}}</ref> == Ресейден кетуі == 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін ISP Ресейдегі бөлімшесінен шығу жұмыстарын бастайтынын мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Intesa CEO says still trying to finalise Russian exit |url=https://www.reuters.com/business/finance/intesa-ceo-says-still-trying-finalise-russian-exit-2024-02-08/ |website=Reuters |date=8 February 2024 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2023 жылғы қыркүйекте [[Владимир Путин]] банк тобының Ресейдегі қызметін сатуға мүмкіндік беретін жоспарды мақұлдады.<ref>{{cite web |title=Putin Approves Sale of Italian Bank Intesa's Russian Subsidiary |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/09/29/putin-approves-sale-of-italian-bank-intesas-russian-subsidiary-a82603 |website=Moscow Times |date=29 September 2023 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша ISP Ресей нарығынан шығу процесін әлі аяқтаған жоқ.<ref>{{cite web |title=Italian banks must quit Russia, ECB's Panetta says |url=https://www.reuters.com/markets/europe/italian-banks-must-quit-russia-ecbs-panetta-says-2024-05-25/ |website=Reuters |date=25 May 2024 |access-date=3 June 2024 |last1=Fonte |first1=Giuseppe |last2=Za |first2=Valentina }}</ref> == Жасырын бақылауға қатысты жанжал == 2024 жылғы тамызда Intesa Sanpaolo ішкі тергеу барысында заңсыз әрекеттердің дәлелдері анықталғаннан кейін өз қызметкері Винченцо Ковиеллоны жұмыстан шығарды.<ref>{{cite web |title=Former Intesa Sanpaolo banker accused of breaching 3,500 accounts, including PM Meloni's |url=https://www.euronews.com/2024/10/11/former-intesa-sanpaolo-banker-accused-of-breaching-3500-accounts-including-pm-melonis |website=Euronews |date=11 October 2024 |access-date=17 October 2024}}</ref> Бари прокуратурасы Ковиеллоны Италияның премьер-министрі [[Жоржиа Мелони]]ді, қорғаныс министрі [[Гуидо Крозетто]]ны, Ұлттық мафияға және терроризмге қарсы басқарманың прокурорын, сондай-ақ карабинерлер мен [[Италияның қаржы полициясы]] — Guardia di Finanza-ның бірнеше қызметкерін қоса алғанда, шамамен 3 500 адамның банк шоттарына бірнеше рет рұқсатсыз қол жеткізді деп айыптады. Прокуратураның мәліметінше, бұл ұлттық қауіпсіздікке қатер төндірген.<ref>{{cite web |title=How did a 'bank snooping' scandal ensnare politicians in Italy? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/14/how-did-a-bank-snooping-scandal-ensnare-politicians-in-italy |website=Al-Jazeera |access-date=17 October 2024}}</ref> Мелони Ковиеллоның әрекеттері Италия демократиясына нұқсан келтіруге бағытталған «ықпал ету топтарының» кең ауқымды әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Meloni says 'pressure groups' are behind bank snooping scandal |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/meloni-says-pressure-groups-are-behind-bank-snooping-scandal-2kq02qmnp |website=[[The Times]] |date=13 October 2024 |access-date=17 October 2024}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cl3ksekbqne5683r19txd0r2etdeo83 3637688 3637687 2026-08-01T07:50:23Z 1nter pares 146705 3637688 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Intesa Sanpaolo S.p.A. |логотипі = |логотип ені = 250px |суреті = Torino Mole Antonelliana Vista sul il Grattaciello di Intesa Sanpaolo 2.jpg |сурет атауы = [[Турин]] қаласындағы штаб-пәтер ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0000072618|ISP}}<br />[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = {{plainlist| * [[Италия]] * [[Шығыс Еуропа#Орталық Еуропа|Орталық және Шығыс Еуропа]] * [[Мысыр]] }} |құрылды = [[қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] (бірігу нәтижесінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Ca' de Sass]], [[Милан]], Италия * [[Grattacielo Intesa Sanpaolo]], [[Турин]], Италия }} |басты адамдары = {{plainlist| * [[Gian Maria Gros-Pietro]] (төраға) * [[Carlo Messina]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар * жеке капитал * тәуекелдерді басқару * әл-ауқатты басқару }} |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Banca Intesa]] * [[Sanpaolo IMI]] }} |операциялық кіріс = {{өсім}} €21,27 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,32 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €960 млрд (2025) |меншікті капиталы = {{өсім}} €65,2 млрд (2025) |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 90 831 (2025) |бөлімшелер = 4 565 филиал:<br />• 3 611-і Италияда<br />• 954-і шетелде |капитализация = |басшы компания = |бағынышты компания = isybank |меншік иесі = Fondazione Compagnia di San Paolo (6,5%)<br />[[Fondazione Cariplo]] (5,26%) |рейтинг = {{plainlist| * Fitch: A− (2025) * Moody's: A3 (2025) * S&P: BBB+ (2025) }} |капитал жеткіліктілігі = {{құлдырау}} 13,2% (2025) |сайты = {{URL|https://www.intesasanpaolo.com/}} }} '''Intesa Sanpaolo S.p.A.''' — Италияның халықаралық банк тобы. Ол жиынтық активтері бойынша Италиядағы ең ірі әрі әлемдегі 38-ші ірі банк болып табылады.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's 100 largest banks|last=Jimenea|last2=Wu|last3=Terris|last4=Singh|last5=Lozano|date=15 April 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=8 March 2026}}</ref> Топ 2007 жылы [[Милан]]да орналасқан [[Banca Intesa]] мен [[Турин]]де орналасқан [[Sanpaolo IMI]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Алайда оның корпоративтік тарихы 1583 жылы [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] ретінде алғаш құрылған кезден бастау алады. Банктің екі штаб-пәтері бар: [[Милан]]да IMI – Корпоративтік және инвестициялық банк ісі бөлімшесі, Халықаралық банктер бөлімшесі, Жеке банк ісі бөлімшесі, Активтерді басқару бөлімшесі және Сақтандыру бөлімшесі орналасқан, ал [[Турин]]де бөлшек банк ісі бөлімшесі болып табылатын Banca dei Territori орналасқан. 2025 жылғы жағдай бойынша банк Италияда шамамен 14 миллион клиентке, сондай-ақ [[Alexbank]], [[CIB Bank]], [[PBZ]] және [[VÚB Banka]] сияқты бірнеше еншілес ұйымдары арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада 7,5 миллион клиентке қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=La forza del Gruppo - Le nostre attività |url=https://group.intesasanpaolo.com/it/sezione-editoriale/forza-del-gruppo/le-nostre-attivita |access-date=21 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=IntesaSanpaolo Shareholder's Guide |url=https://group.intesasanpaolo.com/content/dam/portalgroup/repository-documenti/investor-relations/Contenuti/RISORSE/Documenti%20PDF/guida_azionisti/Guida%20azionisti_01_2021_ing.pdf |access-date=23 February 2021}}</ref> 2025 жылға қарай оның активтері 1,011 триллион АҚШ долларына жетіп, бұл көрсеткіш бойынша [[Fortune Global 500]] рейтингінде 40-орынды, ал жалпы рейтингте 283-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/company/intesa-sanpaolo/|title=Intesa Sanpaolo in Fortune Rankings|website=www.forbes.com|access-date=2025-07-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |title=Intesa Sanpaolo S.P.A. |access-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229210900/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=ISNPY-5&passSymbol=ISNPY-5&sedol=4076836&isOut=null |archive-date=2012-02-29 |url-status=dead }}</ref> Компания [[Euro Stoxx 50 қор индексі]]нің құрамына кіреді.<ref>[http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro+stoxx+50+EU0009658145/constituents Frankfurt Stock Exchange] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208093448/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents |date=2019-02-08 }}</ref> Intesa Sanpaolo 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері маңызды институт мәртебесіне ие, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}}}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Intesa Sanpaolo-ның нарықтық капитализациясы 73 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web |title=Market capitalization of Intesa Sanpaolo (ISP.MI) |url=https://companiesmarketcap.com/intesa-sanpaolo/marketcap/ |website=companiesmarketcap.com |access-date=25 July 2024}}</ref> == Тарихы == 2007 жылы бірігіп Intesa Sanpaolo-ны құрған [[Banca Intesa]] мен [[Sanpaolo IMI]] банктерінің өзі де көптеген бірігулердің нәтижесінде қалыптасты.<ref name="History">{{cite web |url= http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/chi_siamo/eng_storia.jsp#/chi_siamo/eng_storia.jsp |title=History |access-date= December 14, 2012 |publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 1998 жылы Cariplo мен [[Banco Ambrosiano Veneto]] бірігіп, Banca Intesa құрылды. Келесі жылы топқа [[Banca Commerciale Italiana]] қосылды. 1998 жылы бөлшек банк ісіне маманданған Istituto Bancario San Paolo di Torino мен инвестициялық банк IMI (Istituto Mobiliare Italiano) бірігуінің нәтижесінде Sanpaolo IMI құрылды.<ref name="History" /> === Banca Intesa === Банк тобының ең көне бөлігі — Cariplo S.p.A. Оның бастау тарихы 1823 жылы Миланда құрылған Австрия империясының [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] жинақ кассасынан басталады. Бұл жинақ кассасын XIX ғасырдың басындағы ауыр экономикалық жағдайға үкіметтің жауабы ретінде Италияның қайырымдылық ұйымы — Орталық [[қайырымдылық]] комитеті құрған. XX ғасырдың басында банк, негізінен Джордано [[Делль'Аморе]]нің жетекшілігімен, Италияның солтүстігіндегі компанияларға Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде және одан кейін капитал тартуға көмектесті. 1990 жылы [[Джулиано Амато]] бастаған банк реформалары (Амато заңы; ''Legge Amato'') үкіметті банктерді бақылаудан бас тартуға міндеттеп, оларды қайта құрылымдау мен қайта ұйымдастыруға алып келді (соның нәтижесінде банк әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамаларға азырақ көңіл бөлетін, нарыққа көбірек бағдарланған ұйымға айналды).<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~hine/seminarpapers/Carosio.htm|title=Italy, Europe and Financial Regulation|website=users.ox.ac.uk|access-date=2019-07-16}}</ref> Cariplo S.p.A. 1991 жылы [[Ente Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] сатқан [[Cassa di Risparmio delle Provincie Lombarde]] өзінің еншілес ұйымы IBI-мен бірігуі нәтижесінде құрылды. [[Banco Ambrosiano Veneto]] 1989 жылы [[Nuovo Banco Ambrosiano]] мен [[Banca Cattolica del Veneto]] банктерінің бірігуінен пайда болды.<ref name="ricerca.repubblica2">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/07/23/ambroveneto-prima-banca-privata.html|title=Ambroveneto, prima banca privata|date=23 July 1989 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Банк 1990-жылдары көптеген сатып алулардың (соның ішінде Citibank Italia, Banca Vallone di Galatina және еуропалық бағалы қағаздар дилері Caboto) арқасында көлемін ұлғайтты.<ref name="ricerca.repubblica">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/09/24/bazoli-un-passo-dalla-citibank-italia.html|title=Bazoli è a un passo dalla Citibank Italia|date=24 September 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="ricerca.repubblica1">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/28/ambroveneto-ingoia-la-banca-vallone.html|title=Ambroveneto "ingoia" la Banca Vallone|date=28 August 1991 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/ambroveneto-al-100-in-caboto-1053401|title=Ambroveneto al 100% in Caboto|date=December 1995 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Banca Commerciale Italiana === [[Сурет:Milan CadeSass.jpg|thumb|Intesa Sanpaolo-ның Миландағы штаб-пәтері — Ca' de Sass]] Banca Commerciale Italiana (BCI) 1894 жылы Солтүстік Италияның [[бизнес|коммерциялық]] секторында корпоративтік несиелеумен айналысатын банк ретінде құрылды. 1994 жылы Mediobanca BCI акцияларының бір бөлігін сатып алды (қызығы, шамамен 50 жыл бұрын Mediobanca-ны құрған үш банктің бірі дәл осы BCI болатын).<ref name="ricerca.repubblica4">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/04/30/mediobanca-si-prepara-allo-shopping.html?ref=search|title=Mediobanca si prepara allo shopping|date=30 April 1994 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> Сол жылы BCI Banco Ambrosiano Veneto банкін сатып алуға әрекеттенді, алайда акционерлер 1,13 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі ұсынысты қабылдамай, мәміле жүзеге аспады.<ref name="italiaoggi1">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/comit-vuole-il-50-1-di-bav-234621|title=Comit vuole il 50,1% di Bav|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1999 жылы сол кездегі Италияның ең ірі банкі [[Unicredit Group]] BCI-ді дұшпандық жолмен сатып алуға әрекеттенді, бірақ Mediobanca-ның компаниядағы үлесіне байланысты бұл әрекеті сәтсіз аяқталды (Mediobanca Banca di Roma-ны BCI-мен біріктіруді көздеді).<ref name="italiaoggi">{{cite web |url= https://www.italiaoggi.it/archivio/unicredit-saluta-la-comit-45441|title=UniCredit saluta la Comit|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 1998 жылы BCI бұрынғы Banco Ambrosiano және Cariplo банктерімен бірігіп, 2003 жылы Banca Intesa деп қайта аталған қаржы институтын құрды.<ref name="ricerca.repubblica3">{{cite web |url= https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/07/29/cariplo-entra-in-ambroveneto-nasce-la-terza.html|title=Cariplo entra in Ambroveneto, nasce la terza banca italiana|date=29 July 1997 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> === Sanpaolo IMI === Sanpaolo IMI 1998 жылы 1563 жылы құрылған [[Istituto Bancario San Paolo di Torino]] мен 1931 жылы құрылған [[Istituto Mobiliare Italiano]] (IMI) банктерінің 37,8 миллиард АҚШ долларына бағаланған мәміле нәтижесінде бірігуі арқылы құрылды.<ref name=ny>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E7D6103EF93BA1575BC0A9609C8B63|title=Italy's Creation of a Banking Giant Is Seen as a Precursor|date=2006-08-28 | work=The New York Times | first=Heather | last=Timmons}}</ref> === Intesa Sanpaolo === 2007 жылғы қаңтарда Италиядағы үш ірі банктің екеуі — Banca Intesa мен Sanpaolo IMI ресми түрде бірікті.<ref>{{cite web|url=https://www.borsaitaliana.it/homepage/homepage.htm?lang=it&target=StudiDownloadFree&filename=pdf/63816.pdf|title=Quotazioni, Azioni, Obbligazioni, ETF, Fondi, Indici - Borsa Italiana|website=www.borsaitaliana.it|access-date=2019-07-16}}</ref> Бірігуге рұқсат беру шеңберінде [[Италияның Бәсекелестік жөніндегі органы]] (AGCM) Intesa Sanpaolo-ға Удине және Гориция (Фриули — Венеция-Джулия өңірі), Ровиго және Падуя (Венето өңірі), Аоста аңғары, Биелла және Алессандрия (Пьемонт өңірі), Больцано (Оңтүстік Тироль), Болонья (Эмилия-Романья өңірі), Павия (Ломбардия өңірі), Неаполь (Кампания өңірі), Империя (Лигурия өңірі), Сассари және Кальяри (Сардиния аралы), Риети (Лацио өңірі), Терни (Умбрия өңірі), Пезаро-Урбино (Марке өңірі), Пескара (Абруццо өңірі) және Катандзаро (Калабрия өңірі) провинцияларында екі жыл бойы жаңа филиалдар ашуға тыйым салды.<ref>{{cite web|url=http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|title=Provvedimento n. 16249 C8027 - Banca Intesa/Sanpaolo IMI|date=20 December 2006|access-date=5 March 2016|publisher=Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152342/http://www.agcm.it/component/domino/download/41256297003874BD/C5EF609B3245D345C125725700564791.html?a=p16249.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> Францияның Crédit Agricole банк тобы 2007 жылы Cariparma мен FriulAdria банктерін, 2011 жылы Carispezia банкін, сондай-ақ Intesa Sanpaolo-ның бірқатар филиалдарын сатып алу арқылы Intesa Sanpaolo құрамынан бөліне бастады.<ref name="soldionline">{{cite web |url= https://www.soldionline.it/notizie/azioni-italia/intesa-sanpaolo-formalizza-cessione-cariparma-e-friuladria|title=Intesa Sanpaolo formalizza cessione Cariparma e Friuladria |date=March 2007 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2012 жылы [[Crédit Agricole]] Intesa Sanpaolo-дағы барлық акцияларын сатты.<ref name="ilfattoquotidiano">{{cite web |url= https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/02/20/intesa-sanpaolo-credit-agricole-cede-allantitrust-e-si-libera-dellintera-quota/506133/|title=Intesa Sanpaolo, Credit Agricole cede all'Antitrust e si libera dell'intera quota|date=20 February 2013 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2007 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio di Biella e Vercelli]] банкі 399 миллион еуроға [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] банкіне сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-04-000000003F788|title=Joint Press Release Sale of 55% of Biverbanca Finalised|date=20 December 2007|access-date=16 February 2016|publisher=Intesa Sanpaolo & Banca Monte dei Paschi di Siena}}</ref> 2008 жылы Intesa Sanpaolo Banca CR Firenze банкін сатып алды.<ref name="quinewsfirenze">{{cite web |url= https://www.quinewsfirenze.it/la-cr-di-firenze-assorbita-da-intesa.htm|title=La Cr di Firenze assorbita da Intesa|language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Cassa di Risparmio di Fano банкі Credito Valtellinese банкіне сатылды.<ref name="reuters">{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/creval-intesa-carifano-idITL354760320081203|title=Creval perfeziona acquisto 81,6% Carifano, Core Tier1 visto 6,8%|newspaper=Reuters |date=3 December 2008 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2009 жылы топтың сатып алуларының қатарына MF Honyvem іскерлік ақпарат компаниясының 30% үлесін және Alitalia – Compagnia Aerea Italiana компаниясындағы үлесті 33,3%-ға дейін ұлғайту кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aRjZ9em2tuaM|title=Leali, Other Investors Buy Alitalia Cargo Unit, Corriere Says|website=[[Bloomberg News]]|date=2009-04-02}}</ref> Банк Air France-тың Alitalia-дан үлес сатып алуына жол бермеу үшін үкіметпен бірлесіп жұмыс істеп жатыр деген қауесет тарағанымен, кейін [[Air France]] компанияның 25% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509091735/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3599214.ece|url-status=dead|archive-date=May 9, 2008|title=Silvio Berlusconi may save Alitalia from Air France|date=2008-03-22 | location=London | work=[[The Times]] | first=Richard | last=Owen}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/alitalia-intesasanpaolo-idUSMAT00759720071210|title=Intesa CEO attacks French purchase of Alitalia|date=2007-12-10|work=Reuters|access-date=2019-07-16}}</ref> 2015 жылы Alitalia – Compagnia Aerea Italiana әуе компаниясындағы өз үлесінің бір бөлігін [[Etihad Airways]]-ке сатты. 2012–2013 жылдары Intesa Sanpaolo [[Banca delle Marche]] банкіне салынған инвестициясының (жарғылық капиталдың 5,84% үлесі) құнын жалпы сомасы 90 миллион еуроға (18 + 72 миллион еуро), ал 2014 жылы [[Cassa di Risparmio della Provincia di Chieti]] банкіндегі азшылық үлесінің құнын 26 миллион еуроға төмендетті. 2015 жылғы құтқару жоспары аясында аталған банктердің акционерлері шығындарды өз мойнына алды.{{Citation needed}} 2014 жылы [[Cassa di Risparmio di Venezia]] мен [[Banca di Credito Sardo Intesa Sanpaolo]] құрамына біріктірілді. Банктің 2014–2017 жылдарға арналған бизнес-жоспарында банк тобының заңды құрылымын оңайлату көзделді.<ref name="agi">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_incorpora_banca_di_credito_sardo_e_cassa_di_risparmio_di_venezia-84398/news/2014-06-30/|title=Intesa incorpora Banca di Credito Sardo e Cassa di Risparmio di Venezia|date=30 June 2014 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2015 жылы [[Banca Monte Parma]], [[Banca di Trento e Bolzano]], [[Cassa di Risparmio di Civitavecchia]], [[Cassa di Risparmio di Rieti]] және [[Cassa di Risparmio della Provincia di Viterbo]] жергілікті банктері Intesa Sanpaolo құрамына біріктірілді.<ref name="agi1">{{cite web |url= https://www.agi.it/cronaca/intesa_sanpaolo_incorpora_banca_di_trento_e_bolzano_e_banca_monte_parma-245277/news/2015-04-17/|title=Intesa Sanpaolo incorpora Banca di Trento e Bolzano e Banca Monte Parma|date=17 April 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza1">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/intesa-sanpaolo-stipulato-atto-incorporazione-di-cassa-di-risparmio-di-viterbo-201511201221594703|title=Intesa Sanpaolo, stipulato atto incorporazione di Cassa di Risparmio di Viterbo|date=20 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="rietilife">{{cite web |url= https://www.rietilife.com/2015/11/23/addio-cassa-di-risparmio-di-rieti-dopo-169-anni-da-oggi-diventa-intesa-sanpaolo/|title=Addio Cassa di Risparmio di Rieti dopo 169 anni: da oggi diventa Intesa Sanpaolo|date=23 November 2015 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> [[Banca dell'Adriatico]] мен [[Casse di Risparmio dell'Umbria]] банктерін 2016 жылдың ортасында Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспарланды. Сондай-ақ 2016 жылы топтың қалған бөлшек банктері үшін бірыңғай веб-сайт қолданысқа енгізілді.<ref name="ilrestodelcarlino">{{cite web |url= https://www.ilrestodelcarlino.it/pesaro/economia/2012/11/06/798135-nasce-nuova-Banca-Adriatico.shtml|title=Nasce la nuova Banca dell'Adriatico|date=6 November 2012 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref><ref name="milanofinanza2">{{cite web |url= https://www.milanofinanza.it/news/casse-di-risparmio-dell-umbria-diventa-intesa-201611181204311615#:~:text=L'istituto%20umbro%2C%20gi%C3%A0%20parte,Umbria%20diventa%20ufficialmente%20Intesa%20Sanpaolo.|title=Casse di Risparmio dell'Umbria diventa Intesa|date=18 November 2016 |language=Italian|access-date= 13 April 2023}}</ref> 2016–2017 жылдары банк тобы өз қызметінің негізгі бағытына жатпайтын активтерін де сатты. Олардың қатарында [[Visa Europe]]-тің 0,49% жай акцияларын қолма-қол ақша мен акциялар түріндегі мәміле арқылы сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004A7927|title=Intesa Sanpaolo Sells Stake in Visa Europe to Visa Inc.|date=21 June 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> Intesa Sanpaolo Card пен оның еншілес ұйымы Setefi-ді Mercury компаниясына ([[Istituto Centrale delle Banche Popolari Italiane]]-нің бас компаниясы) 1,035 миллиард еуроға сату,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004630DD|title= Intesa Sanpaolo Signs Agreement for Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=2 May 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004C83F8|title=ntesa Sanpalo Finalizes Sale of Setefi and Intesa Sanpaolo Card to Advent, Bain Capital and Clessidra|date=15 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> сондай-ақ [[Италия банкі]]нің 4,88% акциясын банктің акционерлері — [[Compagnia di San Paolo]], [[Fondazione Cariplo]] және топтың зейнетақы қорларына 366 миллион еуроға сату болды.<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004CECCC|title= Intesa Sanpaolo: Board of Directors Passes Resolution Authorising the Sale for 4.88% of Bank of Italy Capital|date=3 February 2017|access-date=13 February 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2017 жылғы 26 маусымда,<ref>{{cite web|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/investor_relations/eng_comunicati_detail_ir_price_sensitive.jsp?contentId=CNT-05-00000004DDFA8&title=no|title=Intesa Sanpaolo signs contract to acquire certain assets and liabilities of Banca Popolare di Vicenza and Veneto Banca|date=26 June 2017|access-date=26 June 2017|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> үкімет қаржыландырған салымшыларды құтқару бағдарламасы (және күйреген банктердің инвесторларын шығындарды өз мойнына алуға міндеттеу) аясында Intesa Sanpaolo [[Banca Popolare di Vicenza]] (BPVi) мен [[Veneto Banca]] банктерінің сапалы активтерін, соның ішінде [[Banca Apulia]] және [[Banca Nuova]] сияқты кейбір еншілес ұйымдарын сатып алды. BPVi мен Veneto Banca филиалдары бастапқыда Intesa Sanpaolo филиалдарына айналды, алайда олардың бір бөлігі кейінірек тиімділікті арттыру мақсатында жабылды, өйткені Intesa Sanpaolo банкротқа ұшыраған банктер орналасқан Венето өңіріндегі ірі банктердің бірі болатын. 2017 жылғы қазанда Banca Nuova-ны Intesa Sanpaolo құрамына біріктіру жоспары жарияланды. 2017 жылғы желтоқсанда [[Cassa di Risparmio del Friuli Venezia Giulia]] банкін біріктіру жоспары жарияланды.<ref>{{Cite web |date=2017-10-30 |title=Case Studies: Banco Popolare di Vicenza and Veneto Banca |url=https://mail.sevenpillarsinstitute.org/articles/case-studies-banco-popolare-di-vicenza-and-veneto-banca/ |access-date=2023-07-12 |website=Seven Pillars Institute}}</ref> 2018 жылғы 6 ақпанда 2018–2021 жылдарға арналған бизнес-жоспар аясында тағы он банкті біріктіру жарияланды: [[Banco di Napoli]], [[Banca CR Firenze]], [[CR Pistoia e della Lucchesia]], [[CR Veneto]], [[Carisbo]], [[Cariromagna]], [[Banca Apulia]], [[Banca IMI]], [[Banca Prossima]] және [[Mediocredito Italiano]].<ref>{{cite press release|url=http://www.group.intesasanpaolo.com/scriptIsir0/si09/contentData/view/content-ref?id=CNT-05-00000004FBACB|title=2018-2021 Business Plan |date=6 February 2018|access-date=11 February 2018|publisher=Intesa Sanpaolo}}</ref> 2020 жылғы 17 ақпанда Карло Мессина күтпеген жерден UBI Banca банкіне қатысты 4,9 миллиард еуро көлеміндегі ерікті жария айырбастау ұсынысының (OPS) басталғанын жариялады. Ұсынысқа сәйкес, жаңадан шығарылған UBI Banca-ның әрбір 10 акциясы үшін Intesa Sanpaolo-ның 17 акциясы берілетін болды, бұл 14 ақпан, жұма күнгі биржалық бағамен салыстырғанда 27,6% үстемеақыны құрады.<ref>{{cite web|url= https://www.repubblica.it/economia/2020/02/17/news/intesa_sanpaolo_lancia_un_offerta_su_ubi_banca-248841970/|title=Intesa Sanpaolo lancia un'offerta su UBI Banca da 4,9 miliardi|date=17 February 2020|language=italian}}</ref> Сонымен қатар, 2020 жылғы 27 сәуірде UBI-дің үш миллион клиентіне қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған Intesa акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысында осы сатып алу ұсынысын қолдау мақсатындағы жарғылық капиталды ұлғайтуды мақұлдатты. Бұл операция күрделі болды, өйткені Монополияға қарсы органмен туындауы мүмкін мәселелердің алдын алу үшін оған басқа компаниялар да тартылды. UnipolSai UBI банкіне тиесілі Banca Assurance Popolari, Lombardia Vita және Aviva Italia сақтандыру компанияларының бизнес бөлімшелерін сатып алу туралы келісімге қол жеткізді. Болоньялық сақтандыру тобы BPER Banca-ның 802,26 миллион еуро көлеміндегі жарғылық капиталын ұлғайтуды қолдады. UnipolSai бұл Эмилия банкінің ең ірі акционері болып табылады және оның 19,9% акциясына иелік етеді. Өз кезегінде, BPER Intesa-мен келісімшартқа қол қойды, оған сәйкес шамамен 1,2 миллион клиенті бар UBI-дің 532 филиалын, олардың жартысына жуығы Ломбардияда орналасқан, сатып алуға тиіс болды. 2020 жылғы шілдеде монополияға қарсы орган жария айырбастау ұсынысы нәтижесінде акциялардың 67%-ы сатып алынбаған жағдайда, Intesa-ға өз филиалдарының бір бөлігін сатуды міндеттеді.<ref>{{cite web|url=https://www.finanzaonline.com/notizie/intesa-sanpaolo-incassa-ok-antitrust-a-ops-su-ubi-ma-su-quali-sportelli-cedere-spunta-unincognita|accessdate=4 November 2020|title=Intesa Sanpaolo incassa ok Antitrust a OPS su UBI, ma su quali sportelli cedere spunta un'incognita|date=17 July 2020|author=Valentina Panigada|language=italian}}</ref> Италия мен Еуропаның түрлі реттеуші органдары мақұлдаған бұл мәміле UBI акцияларының қор биржасынан алынуына және екі банктің бірігуіне алып келді. Сату мәмілесін 2020 жылдың соңына қарай аяқтау жоспарланды. Мақсат 2021 жылғы сәуірде басқаруындағы активтері 1,1 триллион, несиелері 460 миллиард және пайдасы 5 миллиард болатын, көлемі жағынан Еуропада жетінші орын алатын банк ретінде қаржылық есептілікті ұсыну еді.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/20_luglio_29/ubi-oggi-termina-l-opas-intesa-sanpaolo-dicembre-filiali-bper-62d198a2-d1e1-11ea-9065-3ebb3245a97d.shtml|title=Ubi, oggi termina l'opas di Intesa Sanpaolo. A dicembre le filiali a Bper|author=Fabrizio Massaro|date=29 July 2020|language=italian}}</ref> Ұсыныс 2020 жылғы 30 шілдеде аяқталып, UBI капиталының 91,0149%-ына қол жеткізілді. Осылайша, жарғылық капиталдың 90%-ынан астамы сатып алынғандықтан, UBI акцияларын қор биржасынан алып тастау рәсімдері басталды, соның нәтижесінде Intesa Sanpaolo UBI Banca-ның жалғыз акционеріне айналды. Intesa бірігу аяқталғаннан кейін алты ай ішінде 500 филиалын сатуға міндеттелді.<ref>{{cite news|url=https://www.proiezionidiborsa.it/in-arrivo-importanti-cambiamenti-per-queste-due-banche/|title=In arrivo importanti cambiamenti per queste due banche|author=Lorenzo -Masini|newspaper=Proiezioni di Borsa |date=27 July 2020|language=italian}}</ref> 2020 жылғы қазанда Intesa Sanpaolo-ның жеке банк бөлімшесі Швейцарияда орналасқан REYL & Cie банкінің 69% үлесін сатып алу туралы келісімге қол жеткізгені жарияланды.<ref>{{Cite news|url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/INTESA-SANPAOLO-S-P-A-68944/news/Intesa-Sanpaolo-S-p-A-Buys-69-Stake-in-Swiss-Bank-REYL-31482817/ |title=Intesa Sanpaolo S p A : Buys 69% Stake in Swiss Bank REYL|date=2020-10-05|access-date=2020-10-05}}</ref> 2026 жылғы 30 қаңтарда Intesa Sanpaolo [[REYL & Cie]] капиталының өзіне тиесілі болмаған қалған 24% үлесін сатып алып, швейцариялық банкке толық бақылау орнатты және жеке банк ісі бағытын кеңейтті.<ref>{{Cite news|url=https://citywire.com/ch/news/intesa-sanpaolo-takes-100-stake-in-reyl/a2482928 |title=Intesa Sanpaolo takes 100% stake in Reyl |date=30 January 2026}}</ref> 2022 жылғы тамызда ISP Люксембургтің [[CBP Quilvest]] жеке банкін толық (100%) сатып алуды аяқтады. Бұл мәміле Швейцариядағы орталықты толықтыратын екінші жеке банк хабын құруға бағытталды.<ref>{{cite web | url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/news/all-news/2022/fideuram-luxembourg-acquires-cbp-quilvest | title=Fideuram acquires 100% of Luxembourg private bank CBP Quilvest &#124; Intesa Sanpaolo }}</ref> 2024 жылғы мамырда Intesa Sanpaolo румыниялық [[First Bank]] банкін сатып алуды аяқтап, Румыниядағы қатысуын кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Intesa Sanpaolo finalizes acquisition of First Bank |date=31 May 2024 |url=https://group.intesasanpaolo.com/en/newsroom/press-releases/2024/05/intesa-sanpaolo-finalizes-acquisition-of-first-bank}}</ref> 2024 жылғы қарашада банк сондай-ақ әлемдегі ең ірі активтерді басқарушы компания және Intesa акционері болып табылатын [[BlackRock]]-пен Бельгия мен Люксембургтегі клиенттерге цифрлық әл-ауқатты басқару қызметтерін ұсыну мақсатында серіктестік орнатуға қызығушылық білдірді.<ref>{{Cite web |date=November 11, 2024 |title=Italy's Intesa partners with BlackRock in private banking in Benelux |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/finance/italys-intesa-partners-with-blackrock-private-banking-benelux-2024-11-11/}}</ref> 2025 жылғы 1 қарашада Intesa Sanpaolo First Bank-ті өзінің Румыниядағы бөлімшесі — Intesa Sanpaolo Bank Romania құрамына біріктірді.<ref>{{Cite web |title=Merger between Intesa Sanpaolo Bank Romania and First Bank nears completion |date=14 October 2025 |url=https://www.romania-insider.com/merger-intesa-sanpaolo-first-bank-romania-oct-2025}}</ref> == Ресейден кетуі == 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін ISP Ресейдегі бөлімшесінен шығу жұмыстарын бастайтынын мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Intesa CEO says still trying to finalise Russian exit |url=https://www.reuters.com/business/finance/intesa-ceo-says-still-trying-finalise-russian-exit-2024-02-08/ |website=Reuters |date=8 February 2024 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2023 жылғы қыркүйекте [[Владимир Путин]] банк тобының Ресейдегі қызметін сатуға мүмкіндік беретін жоспарды мақұлдады.<ref>{{cite web |title=Putin Approves Sale of Italian Bank Intesa's Russian Subsidiary |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/09/29/putin-approves-sale-of-italian-bank-intesas-russian-subsidiary-a82603 |website=Moscow Times |date=29 September 2023 |access-date=3 June 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша ISP Ресей нарығынан шығу процесін әлі аяқтаған жоқ.<ref>{{cite web |title=Italian banks must quit Russia, ECB's Panetta says |url=https://www.reuters.com/markets/europe/italian-banks-must-quit-russia-ecbs-panetta-says-2024-05-25/ |website=Reuters |date=25 May 2024 |access-date=3 June 2024 |last1=Fonte |first1=Giuseppe |last2=Za |first2=Valentina }}</ref> == Жасырын бақылауға қатысты жанжал == 2024 жылғы тамызда Intesa Sanpaolo ішкі тергеу барысында заңсыз әрекеттердің дәлелдері анықталғаннан кейін өз қызметкері Винченцо Ковиеллоны жұмыстан шығарды.<ref>{{cite web |title=Former Intesa Sanpaolo banker accused of breaching 3,500 accounts, including PM Meloni's |url=https://www.euronews.com/2024/10/11/former-intesa-sanpaolo-banker-accused-of-breaching-3500-accounts-including-pm-melonis |website=Euronews |date=11 October 2024 |access-date=17 October 2024}}</ref> Бари прокуратурасы Ковиеллоны Италияның премьер-министрі [[Жоржиа Мелони]]ді, қорғаныс министрі [[Гуидо Крозетто]]ны, Ұлттық мафияға және терроризмге қарсы басқарманың прокурорын, сондай-ақ карабинерлер мен [[Италияның қаржы полициясы]] — Guardia di Finanza-ның бірнеше қызметкерін қоса алғанда, шамамен 3 500 адамның банк шоттарына бірнеше рет рұқсатсыз қол жеткізді деп айыптады. Прокуратураның мәліметінше, бұл ұлттық қауіпсіздікке қатер төндірген.<ref>{{cite web |title=How did a 'bank snooping' scandal ensnare politicians in Italy? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/14/how-did-a-bank-snooping-scandal-ensnare-politicians-in-italy |website=Al-Jazeera |access-date=17 October 2024}}</ref> Мелони Ковиеллоның әрекеттері Италия демократиясына нұқсан келтіруге бағытталған «ықпал ету топтарының» кең ауқымды әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Meloni says 'pressure groups' are behind bank snooping scandal |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/meloni-says-pressure-groups-are-behind-bank-snooping-scandal-2kq02qmnp |website=[[The Times]] |date=13 October 2024 |access-date=17 October 2024}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Intesa Sanpaolo]] [[Санат:Италия банктері]] [[Санат:Италия қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Италия сақтандыру компаниялары]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:Туринде орналасқан компаниялар]] [[Санат:2007 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:2007 жылы құрылған банктер]] [[Санат:2007 жылы құрылған Италия компаниялары]] [[Санат:Euro Stoxx 50 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:FTSE MIB құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Италия брендтері]] [[Санат:Бастапқы дилерлер]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] 9q6p2y740t57w3i2d25173az27yh3t0 10 784338 3637646 2026-08-01T06:55:33Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Үлгі:Жеке ерлігі үшін орден]] бетін [[Үлгі:Жеке батылдығы үшін ордені]] бетіне жылжытты 3637646 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Үлгі:Жеке батылдығы үшін ордені]] nncbbuu1yxlgt5b3dcq5i94x1m76hr9 10 784339 3637648 2026-08-01T06:55:56Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Үлгі:Жеке ерлігі үшін орден/doc]] бетін [[Үлгі:Жеке батылдығы үшін ордені/doc]] бетіне жылжытты 3637648 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Үлгі:Жеке батылдығы үшін ордені/doc]] sfm6snwngqxxg4dqf5ywfu8p67s268d 0 784340 3637663 2026-08-01T07:09:05Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} |... 3637663 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o30sgppi1ts5f01gx332r3uvlg8rjwp 3637679 3637663 2026-08-01T07:36:11Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3637679 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған Георгадзенің орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ. == Орденнің статуты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8xpx0em3ev5t8in5121bqkok7shomjq 3637680 3637679 2026-08-01T07:38:51Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3637680 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=[[КонсультантПлюс]] |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=[[Официальный интернет-портал правовой информации]]|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mmd099kqv6nly7uzf9xy4xqvasllmj0 3637681 3637680 2026-08-01T07:39:13Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3637681 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} q88cx07to0omzqgy8cm3h84cngkti2k 3637691 3637681 2026-08-01T07:54:48Z Орел Карл 81620 /* Орденнің статуты */ 3637691 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 15ijqe2l3l7xf3a6sgvi3jox7p58tlu 3637693 3637691 2026-08-01T08:00:03Z Орел Карл 81620 /* Сипаттамасы */ 3637693 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6f3fjvaauumbg6builrlpysjn9v4006 3637696 3637693 2026-08-01T08:09:12Z Орел Карл 81620 /* Сипаттамасы */ 3637696 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bctdq876uyalelu8g9u1cc7jxqdz47m 3637697 3637696 2026-08-01T08:10:11Z Орел Карл 81620 /* Сипаттамасы */ 3637697 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4ipmoqq1rgz0j3stqcdhvy4dx5wvbre 3637703 3637697 2026-08-01T08:21:51Z Орел Карл 81620 /* Марапаттау */ 3637703 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі Владикавказ) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда Непалдағы Лхоцзе шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. Барнаул қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының (Уват ауданы, Түмен облысы) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. КСРО Қарулы күштері әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2ow5nc83zbjvusb0stfhe0h88me40ky 3637704 3637703 2026-08-01T08:22:00Z Орел Карл 81620 /* Марапаттау */ 3637704 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі Владикавказ) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда Непалдағы Лхоцзе шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. Барнаул қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының (Уват ауданы, Түмен облысы) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. КСРО Қарулы күштері әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6g6632lz6hw47qkcugoyalpa0hhx71o 3637710 3637704 2026-08-01T08:33:33Z Орел Карл 81620 /* Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар */ 3637710 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі Владикавказ) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда Непалдағы Лхоцзе шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. Барнаул қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының (Уват ауданы, Түмен облысы) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. КСРО Қарулы күштері әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге Батылдық ордені тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === «Жеке батылдығы үшін» ордені ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 79uzuviuq7l7tqz5bfjzuo7kv1p6bxb 3637711 3637710 2026-08-01T08:33:50Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО ордендері|КСРО ордендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3637711 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі Владикавказ) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда Непалдағы Лхоцзе шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. Барнаул қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының (Уват ауданы, Түмен облысы) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. КСРО Қарулы күштері әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге Батылдық ордені тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === «Жеке батылдығы үшін» ордені ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] ffreq81vqnhlif70kyj0bwqoohnxcr7 3637712 3637711 2026-08-01T08:34:13Z Орел Карл 81620 /* Ресей */ 3637712 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі Владикавказ) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда Непалдағы Лхоцзе шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. Барнаул қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының (Уват ауданы, Түмен облысы) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. КСРО Қарулы күштері әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === «Жеке батылдығы үшін» ордені ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] g48chou6yez2fwamdt4ehcuvvz5hlz4 3637713 3637712 2026-08-01T08:34:47Z Орел Карл 81620 /* Беларус */ 3637713 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі Владикавказ) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда Непалдағы Лхоцзе шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. Барнаул қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының (Уват ауданы, Түмен облысы) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. КСРО Қарулы күштері әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] ba22j8xtm7yspuqx8vb17230y53aksh 3637714 3637713 2026-08-01T08:35:33Z Орел Карл 81620 /* Марапаттау */ 3637714 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі Владикавказ) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. Барнаул қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының (Уват ауданы, Түмен облысы) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. КСРО Қарулы күштері әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] a0kjmzu4elvxvk61obuwv1mr025peug 3637715 3637714 2026-08-01T08:37:55Z Орел Карл 81620 /* Марапаттау */ 3637715 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] e4kd58q03q64r4cte7cdgnthsnizhbr 3637716 3637715 2026-08-01T08:39:32Z Орел Карл 81620 /* Ресей */ 3637716 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === [[Сурет:RUSMARKA-1915.jpg|thumb|right|200px|2015 жылғы ресейлік пошта маркасындағы Батылдық ордені]] Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] g2qrazm1ca41s0vp2d16jjxdj1puxjz 3637717 3637716 2026-08-01T08:39:43Z Орел Карл 81620 /* Ресей */ 3637717 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === [[Сурет:RUSMARKA-1915.jpg|thumb|right|100px|2015 жылғы ресейлік пошта маркасындағы Батылдық ордені]] Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] gcgxlqtey97crkicnt92w0psk0tcd8h 3637720 3637717 2026-08-01T08:40:45Z Орел Карл 81620 /* Беларус */ 3637720 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === [[Сурет:RUSMARKA-1915.jpg|thumb|right|100px|2015 жылғы ресейлік пошта маркасындағы Батылдық ордені]] Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Сурет:Stamps of Belarus, 2008-740.jpg|thumb|right|200px|2008 жылғы беларустық пошта маркасындағы «Жеке батылдығы үшін» ордені]] [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] ac1z1h0aimyu3fzc2bw3wvk8c35kpy3 3637721 3637720 2026-08-01T08:40:56Z Орел Карл 81620 /* Беларус */ 3637721 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 28 желтоқсан 1988 жылы | алғашқы иегері = 3 ақпан 1989 жылы | соңғы иегері = 28 қазан 1994 жылы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == 1988 жылғы 22 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> . КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. 1991 жылғы 26 желтоқсанда КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === [[Сурет:RUSMARKA-1915.jpg|thumb|right|100px|2015 жылғы ресейлік пошта маркасындағы Батылдық ордені]] Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Сурет:Stamps of Belarus, 2008-740.jpg|thumb|right|100px|2008 жылғы беларустық пошта маркасындағы «Жеке батылдығы үшін» ордені]] [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] a6rgo8vb0hvvfy8ugl7s6gw3itp4vba 14 784341 3637689 2026-08-01T07:51:53Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Италия банктері]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Туринде орналасқан компаниялар]] 3637689 wikitext text/x-wiki [[Санат:Италия банктері]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Туринде орналасқан компаниялар]] jkvjf29ka1dnezs5845awj5ijdir80v 14 784342 3637690 2026-08-01T07:53:23Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Италия қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Италиядағы банк ісі]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша банктер]] 3637690 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Италия қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Италиядағы банк ісі]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша банктер]] 9eg9gkorlbee17hrejrk3ofmz66h63e 14 784343 3637692 2026-08-01T07:56:51Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Италия қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Италиядағы қаржылық қызметтер]] 3637692 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Италия қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Италиядағы қаржылық қызметтер]] tpks2zrkkqti1dowxuq06o91sr27tu6 14 784344 3637694 2026-08-01T08:01:58Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Салалар бойынша Италия компаниялары]] [[Санат:Италиядағы қызмет көрсету салалары]] 3637694 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Салалар бойынша Италия компаниялары]] [[Санат:Италиядағы қызмет көрсету салалары]] 46x1ijre7ftl53c47dsrark99f86gom 3637695 3637694 2026-08-01T08:03:20Z 1nter pares 146705 3637695 wikitext text/x-wiki [[Санат:Салалар бойынша Италия компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Италиядағы қызмет көрсету салалары]] 9yx8bw89x0pybohidjljstqqfh2t250 14 784345 3637698 2026-08-01T08:12:47Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Италия компаниялары]] [[Санат:Италия өнеркәсіп салалары]] [[Санат:Елдер және салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалар бойынша Еуропа компаниялары]] 3637698 wikitext text/x-wiki [[Санат:Италия компаниялары]] [[Санат:Италия өнеркәсіп салалары]] [[Санат:Елдер және салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Салалар бойынша Еуропа компаниялары]] qgi1tze3kr15umvbwfy7nrncyga042t 14 784346 3637699 2026-08-01T08:14:35Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Италия экономикасы [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша өнеркәсіп салалары]] 3637699 wikitext text/x-wiki [[Санат:Италия экономикасы [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша өнеркәсіп салалары]] ntzypxevnso69fvm2lyvi5iv6grwv20 3637700 3637699 2026-08-01T08:14:42Z 1nter pares 146705 3637700 wikitext text/x-wiki [[Санат:Италия экономикасы]] [[Санат:Салалар және елдер бойынша экономика]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша өнеркәсіп салалары]] 6lqtmr7pddt2p7ujn4vnpdryc6lcxs2 14 784347 3637701 2026-08-01T08:18:33Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар мен салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Еуропа компаниялары]] [[Санат:Еуропадағы өнеркәсіп салалары]] 3637701 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар мен салалар бойынша компаниялар]] [[Санат:Еуропа компаниялары]] [[Санат:Еуропадағы өнеркәсіп салалары]] iavhc6ktho96te8pc3uugzhzbc0qn0k 14 784348 3637702 2026-08-01T08:20:15Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Еуропа елдері бойынша қызмет көрсету саласы]] [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Италия өнеркәсіп салалары]] 3637702 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа елдері бойынша қызмет көрсету саласы]] [[Санат:Елдер бойынша қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Италия өнеркәсіп салалары]] oiz8p9fl9a5or0ty9uir23zs9m73fx7 14 784349 3637705 2026-08-01T08:23:37Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Еуропа елдері бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Италиядағы қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Италия қаржысы]] 3637705 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа елдері бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Италиядағы қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Италия қаржысы]] p3w4ycsudxzo01l1ml41n84si15sfd8 3637706 3637705 2026-08-01T08:25:24Z 1nter pares 146705 /* */ 3637706 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа елдері бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызметтер]] [[Санат:Италиядағы қызмет көрсету салалары]] [[Санат:Италиядағы қаржы]] pghm29va0met64487d594m15b7kc06j 14 784350 3637707 2026-08-01T08:25:43Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша қаржы]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша қаржы]] [[Санат:Италия экономикасы]] 3637707 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша қаржы]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша қаржы]] [[Санат:Италия экономикасы]] 7yij4pagzu79wm36caarh3m6sfh7j9i 0 784351 3637708 2026-08-01T08:26:47Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Андрей Билецкий | Шынайы есімі = {{lang-uk|Андрій Білецьки... 3637708 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Андрей Билецкий | Шынайы есімі = {{lang-uk|Андрій Білецький}} | Суреті = Andrii Biletskyi.jpg | Сурет ені = | Атауы = Билецкий, 2025 жыл | Титулы = [[Ұлттық корпус]] көшбасшысы | Ту = Flag of National Corps.svg | Ту2 = National Corps logo.svg | Басқара бастады = 14 қазан 2016 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Армияның 3-корпусы (Украина)|Армияның 3-корпусы]]ның қолбасшысы | Ту_2 = National Idea2.svg | Ту2_2 = Emblem of the Ukrainian Ground Forces.svg | Басқара бастады_2 = 14 наурыз 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[3-жеке шабуыл бригадасы]]ның қолбасшысы | Ту_3 = Flag of the Ukrainian 3rd Separate Assault Brigade.png | Ту2_3 = 3ошбр logo.svg | Басқара бастады_3 = 26 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 14 наурыз 2025 | Ізашары_3 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_3 = Ярослав Левенец | Титулы_4 = [[Украина халық депутаты]] | Ту_4 = Small logo of the Verkhovna Rada of Ukraine.svg | Ту2_4 = Flag of Ukraine.svg | Басқара бастады_4 = 27 қараша 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 29 тамыз 2019 | тақырыпша1_4 = Округі | мәтін1_4 = [[Киев]], 217 | Ізашары_4 = [[Александр Михайлович Бригинец|Александр Бригинец]] | Ізбасары_4 = [[Марьяна Владимировна Беузглая|Марьяна Безуглая]] | Титулы_5 = [[Азов бригадасы]]ның қолбасшысы | Ту_5 = Emblem of the Azov Battalion.svg | Ту2_5 = AZOV logo.svg | Басқара бастады_5 = мамыр 2014 | Басқаруын аяқтады_5 = қазан 2014 | Ізашары_5 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_5 = [[Игорь Владимирович Михайленко|Игорь Михайленко]] | Туған күні = 5.8.1979 | Туған жері = {{туғанжері|Харьков|Харьковта}}, [[Харьков облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Славян неопаганизмі|Родноверие]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Юлия Билецкая|2003|2016|end=div}}<ref name=abnllab>{{Cite web|url=http://pda.pravda.com.ua/news/id_7125249/ |title=Екс-лідер "Азова" Білецький задекларував лише зарплату і $5 тисяч |language=uk |publisher=[[Українська правда]] |date=2016-10-30}}</ref><ref name="dekl2015"/> | Балалары = 1 | Партиясы = {{ublist |[[Ұлттық корпус]] (2016–) |[[Социал-ұлттық ассамблея]] (2008–2016) |[[Украина патриоты]] (2005–2008) |[[Тризуб (ұйым)|Тризуб]] (2002–2005) }} | Білімі = [[В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті|Харьков ұлттық университеті]]<ref name=HtvhoAB/> | Мамандығы = | Атағы = [[Сурет:Ukrainian police shoulder mark 10.svg|15px]] [[полиция подполковнигі]]<ref name=ltcol>{{Cite web|url=http://nackor.org/en/andrey-bileckiy |title=Andriy Biletsky |date=2015-12-08 |work=nackor.org}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210620185806/http://nackor.org/en/andrey-bileckiy |date=2021-06-20}}</ref><ref name=Unian30Jan18>{{Cite web|url=https://www.unian.info/society/2372643-ukraines-interior-ministry-elaborates-on-duties-of-newly-created-national-militia-units-video.html |title=Ukraine's Interior Ministry elaborates on duties of newly created 'national militia units' (Video) |work=[[УНІАН]] |date=2018-01-30 |accessdate=2026-08-01}}</ref><br>[[Сурет:Погон бригадного генерала ЗСУ (2020).svg|15px]] [[бригада генералы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/7372025-56701 |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №737/2025 |language=uk |work=[[Украина президентінің кеңсесі]] |date=2025-09-30}}</ref> | Қызмет еткен жылдары = 2014–2016<ref name="B@naa"/><ref name=abnllab/><br>2022 жылдан<ref name=":2" /> | Құрамында болды = {{байрақ|Украина}} | Әскер түрі = {{ublist |{{flagicon image|Загальний нарукавний знак МВС України.png}} [[Украина милициясы|Милиция]] ([[Украина полициясының ерекше мақсатты күзет қызметі|Полицияның ерекше күзмет қызметі]]) (2014) |{{flagicon image|Ensign of the National Guard of Ukraine.svg|border}} [[Украина ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]] (2014–2016) |{{flagicon image|Ensign of the Ukrainian Ground Forces.svg|border}} [[Украина Құрлықтағы әскерлері|Құрлықтағы әскер]] (2014–2016) }} | Шайқасы = [[Орыс-украин соғысы]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{«Ерлігі үшін» III дәрежелі ордені}} |{{Украина тәуелсіздігіне 25 жыл мерейтойлық медалі}} }} }} [[Бригада генералы]] '''Андрей Евгеньевич Билецкий''' ({{lang-uk|Андрій Євгенійович Білецький}};<ref name=dekl2015>{{Cite web|url=https://public.nazk.gov.ua/declaration/b1606fc3-bca6-4a3a-bd4d-81930efe46cb |title=Перегляд декларації |language=uk |date=2015}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180209004042/https://public.nazk.gov.ua/declaration/b1606fc3-bca6-4a3a-bd4d-81930efe46cb |date=2018-02-09}}</ref> [[5 тамыз]] [[1979 жыл|1979]], [[Харьков]])<ref name=ltcol /> — украиндық әскери және [[Әсіре оңшылдар|әсіре оңшыл]] саяси қайраткер, 2016 жылдан бергі [[Ұлттық корпус]] саяси партиясының көшбасшысы. Бұрын Билецкий [[Армияның 3-корпусы (Украина)|Армияның 3-корпусы]]на және [[3-жеке шабуыл бригадасы]]на қолбасшылық ететін. 2014 жылдан 2019 жылға дейін ол [[Верховна Рада]]да [[Украина халық депутаты]] болды. Билецкий әлемнің көпшілігіне [[Азов бригадасы]]ның негіздеушісі, әрі тұңғыш қолбасшысы ретінде белгілі. == Өмірбаяны == Билецкий [[В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті|Харьков ұлттық университеті]]нің тарих факультетінде білім алған. Оның дипломдық жұмысы [[Украин көтерілісшілік армиясы|УПА]] жайлы еді.<ref name=HtvhoAB>{{Cite web|url=https://hromadske.ua/posts/my-namahaiemosia-pryity-do-vlady-cherez-vybory-khocha-maiemo-vsiaki-mozhlyvosti-iak-azov-staie-partiieiu |title=«Ми намагаємося прийти до влади через вибори, хоча маємо всякі можливості» — як «Азов» стає партією |language=uk |publisher=[[Громадське]].ua |last=Сергацкова |first=Катерина |date=2016-10-13 |accessdate=2026-08-01}}</ref> Билецкий украин [[әсіре оңшылдар]]ының арасында 2000 жылдары көзге түсті. 2005 жылы ол [[Украина патриоты]] ұлтшыл қозғалысының қайта жанғаруын өз қолына алды да, [[Социал-ұлттық ассамблея]] тең негіздеушілерінің бірі болды.<ref>Бірнеше дереккөз: *{{cite journal |last=Shekhovstov |first=Anton |date=2011 |title=The Creeping Resurgence of the Ukrainian Radical Right? The Case of the Freedom Party. |journal=Europe-Asia Studies |volume=63 |issue=2 |pages=203–228 |doi=10.1080/09668136.2011.547696 |s2cid=155079439}} *{{cite book |last=Shekhovstov |first=Anton |title=Right-Wing Populism in Europe |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |editor=Wodak |chapter=17: Para-Militarism to Radical Right-Wing Populism: The Rise of the Ukrainian Far-Right Party Svoboda.}} *Anton Shekhovtsov, Andreas Umland [https://www.academia.edu/7615988/Ukraines_Radical_Right Ukraine's Radical Right] // [[Journal of Democracy]]. 25-том, 3-нөмір, шілде 2014 *{{cite book |last=Shekhovtsov |first=Anton |title=Right-Wing Populism in Europe |publisher=[[Bloomsbury Academic]] |year=2013 |isbn=978-1780932453 |editor=Ruth Wodak |pages=249–263 |chapter=17: From Para-Militarism to Radical Right-Wing Populism: The Rise of the Ukrainian Far-Right Party Svoboda}} *{{cite journal |last=Ishchenko |first=Volodymyr |date=2011 |title=Fighting Fences vs Fighting Monuments: Politics of Memory and Protest Mobilization in Ukraine |journal=[[Debatte: Journal of Contemporary Central and Eastern Europe]] |volume=19 |issue=1–2 |pages=369–395 |doi=10.1080/0965156X.2011.611680 |s2cid=145492425}} *{{cite book |last=Ghosh |first=Mridula |title=The Extreme Right in Ukraine's Political Mainstream: What Lies Ahead? |date=2013 |publisher=Friedrich Ebert Stiftung |editor=Ralf Melzer}}</ref> Ұйымдардың екеуі де [[этностық ұлтшылдық]], [[ақтар артықтығы]], [[неонацизм]] мен [[неофашизм]]мен айналысады делінеді.<ref>{{Cite web |date=2014-11-12 |title=Kiev regional police head accused of neo-Nazi ties |url=https://www.jpost.com/diaspora/kiev-regional-police-head-accused-of-neo-nazi-ties-381559 |accessdate=2025-12-05 |publisher=[[The Jerusalem Post]] |language=en |quote=The Kharkiv Human Rights Protection Group (KHPG) has objected to Troyan’s appointment, describing him as a leading member of the Patriot of Ukraine organization, which some have described as neo-Nazi. Patriot of Ukraine is linked with the Social-National Assembly of Ukraine and has displayed symbols reminiscent of those used by the Nazis on its banners and other materials. [...] KHPG says Patriot of Ukraine espouses “xenophobic and neo-Nazi ideas” and engages in violence. It based its opposition to Troyan’s appointment on allegations by anti-Semitism researcher Viacheslav Likhachev, who is connected to the local Jewish community. |issn=0792-822X }}</ref><ref name="brayman2">{{cite news |last=Brayman |first=Lolita |date=2014-02-28 |title=Ukrainian nationalists strive to shake off allegations of anti-Semitism |url=https://www.haaretz.com/jewish/2014-02-28/ty-article/.premium/ukrainians-rebut-anti-semitism-talk/0000017f-f7a7-d318-afff-f7e7191d0000 |access-date=2014-05-12 |newspaper=Haaretz |quote=Some Pravy Sektor protesters on the Maidan sported yellow armbands with the wolf hook symbol revealing their specific political party affiliation—that of the Social National Assembly (SNA), a largely Kiev-based neo-Nazi organization. Other more openly anti-Semitic parties are White Hammer and C14, the neo-Nazi youth wing of the Svoboda party.}}</ref><ref name=":6" /> 2011 жылы ол тұтқынға алынды, оған тонады мен шабуыл жасады деген айыптар тағылды, [[Украин төңкерісі (2014)|Еуромайдан төңкерісі]]нен кейін 2014 жылы ол босатылды, жаңа үкімет оны [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] үкіметінің [[саяси тұтқын]]ы деп таныды.<ref name="bereza" /> [[Донбасстағы соғыс]] ушығып бара жатқанда, ол өзінің әсіре оңшылдардағы байланыстары мен басшылық лауазымын пайдаланып, ресейшіл сепаратистерге қарсы тұру үшін ерікті жасақ ұйымдастырды. 2014 жылғы мамырда [[Украина Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] жасаққа санкция салып, оны ресми түрде [[Азов бригадасы|«Азов» батальоны]] деп атады,<ref name="B@naa" /><ref name="abnllab" /> ал Билецкий оны [[Донбасс]] аймағындағы сепаратистік күштерге қарсы бірнеше операцияларда басқарды.<ref name="pancevski">{{cite news |last=Pancevski |first=Bojan |date=2014-05-11 |title=Kiev lets loose Men in Black |url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/kiev-lets-loose-men-in-black-qm85k6jhlbj |accessdate=2018-04-12 |newspaper=[[The Sunday Times]] |location=London}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220214233722/https://www.thetimes.co.uk/article/kiev-lets-loose-men-in-black-qm85k6jhlbj |date=2022-02-14}}</ref> Қыркүйек айында олар [[Украина ұлттық гвардиясы|Украинаның Ұлттық гвардиясы]]на біріктірілді.<ref name="reuters-20150325">{{cite news |last=Baczynska |first=Gabriela |date=2015-03-25 |title=Ukrainian battalion gears up for more fighting |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-azov-idUSKBN0ML0XJ20150325 |access-date=2015-06-15 |publisher=[[Reuters]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160124064419/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-azov-idUSKBN0ML0XJ20150325 |date=2016-01-24}}</ref> 2014 жылғы қазанда Билецкий саясатқа көңіл бөлу үшін Азов полкінің басшылығынан кетті. [[Украинадағы парламент сайлауы (2014)|2014 жылғы Украина парламентінің сайлауы]]нда ол [[Украина халық депутаты]] болып сайланды,<ref>2022: "'Don't confuse patriotism and Nazism': Ukraine's Azov forces face scrutiny Nationalist regiment with neo-Nazi roots has been instrumental in the resistance to Russia's invasion" https://www.ft.com/content/7191ec30-9677-423d-873c-e72b64725c2d</ref> және 2015 жылы ол өзінің әсіре оңшыл белсенділерден, ардагерлерден және кең ауқымды Азов қозғалысын жақтаушылардан тұратын желісін ресми саяси ұйымға жұмылдыруды мақсат етіп, [[Ұлттық корпус]] партиясын құрды.<ref name="KP15Oct2016" /> Белгілігі мен ұйымдастырушылық ресурстарына қарамастан, Ұлттық корпус ұлттық деңгейде айтарлықтай сайлау табыстарына қол жеткізе алмады, ал Билецкий [[Украинадағы парламент сайлауы (2019)|2019 жылғы сайлау]]дан кейін мандатын жоғалтты.<ref name="formerMP2748306" /> 2022 жылғы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Билецкий [[Киев]] аймағындағы Азовтың бұрынғы ардагерлерінен еріктілер күштін жинап,<ref name="Ball-2022">{{Cite news |last=Ball |first=Tom |date=2022-05-30 |title=Azov Battalion drops neo-Nazi symbol exploited by Russian propagandists |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/azov-battalion-drops-neo-nazi-symbol-exploited-by-russian-propagandists-lpjnsp7qg |work=[[The Times]] |language=en |issn=0140-0460}}</ref> [[Украина Құрлықтағы әскерлері]] қатарына қосылды.<ref name=":5" /> 2025 жылы ол [[Армияның 3-корпусы]]ның [[бригада генералы]] атанды.<ref name=":7">{{cite web|first=Ірина |last=Перепечко |language=uk |url=https://babel.ua/news/116248-tretya-okrema-shturmova-brigada-teper-stala-tretim-armiyskim-korpusom |accessdate=2025-08-03 |date=2025-03-14 |title=Третя окрема штурмова бригада створює корпус — ним командуватиме Білецький |publisher={{iw|Бабель (интернет баспагері)|Бабель|uk|Бабель (інтернет-видання)}}}}</ref> == Жеке өмірі == Билецкий Юлия Билецкаяға үйленген болатын.<ref name=abnllab /> Олардың бір Александр есімді ұлы бар.<ref name="dekl2015"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Билецкий, Андрей Евгеньевич}} [[Санат:Украина әскерилері]] [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украин ұлтшылдары]] [[Санат:Украина Верховна Радасы VIII шақырылымы халық депутаттары]] [[Санат:Бригада генералдары (Украина)]] [[Санат:В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Мариупольдің құрметті азаматтары]] [[Санат:Ресейдің басып кіруінен Украина қорғанысы қатысушылары (2022)]] [[Санат:Донбасстағы соғыс қатысушылары]] kwgax1z56wgaeu9rleyso47asms5e62 3637718 3637708 2026-08-01T08:39:50Z Nurken 111493 3637718 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Андрей Билецкий | Шынайы есімі = {{lang-uk|Андрій Білецький}} | Суреті = Andrii Biletskyi.jpg | Сурет ені = | Атауы = Билецкий, 2025 жыл | Титулы = [[Ұлттық корпус]] көшбасшысы | Ту = Flag of National Corps.svg | Ту2 = National Corps logo.svg | Басқара бастады = 14 қазан 2016 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Армияның 3-корпусы (Украина)|Армияның 3-корпусы]]ның қолбасшысы | Ту_2 = National Idea2.svg | Ту2_2 = Emblem of the Ukrainian Ground Forces.svg | Басқара бастады_2 = 14 наурыз 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[3-жеке шабуыл бригадасы]]ның қолбасшысы | Ту_3 = Flag of the Ukrainian 3rd Separate Assault Brigade.png | Ту2_3 = 3ошбр logo.svg | Басқара бастады_3 = 26 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 14 наурыз 2025 | Ізашары_3 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_3 = Ярослав Левенец | Титулы_4 = [[Украина халық депутаты]] | Ту_4 = Small logo of the Verkhovna Rada of Ukraine.svg | Ту2_4 = Flag of Ukraine.svg | Басқара бастады_4 = 27 қараша 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 29 тамыз 2019 | тақырыпша1_4 = Округі | мәтін1_4 = [[Киев]], 217 | Ізашары_4 = [[Александр Михайлович Бригинец|Александр Бригинец]] | Ізбасары_4 = [[Марьяна Владимировна Беузглая|Марьяна Безуглая]] | Титулы_5 = [[Азов бригадасы]]ның қолбасшысы | Ту_5 = Emblem of the Azov Battalion.svg | Ту2_5 = AZOV logo.svg | Басқара бастады_5 = мамыр 2014 | Басқаруын аяқтады_5 = қазан 2014 | Ізашары_5 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_5 = [[Игорь Владимирович Михайленко|Игорь Михайленко]] | Туған күні = 5.8.1979 | Туған жері = {{туғанжері|Харьков|Харьковта}}, [[Харьков облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Славян неопаганизмі|Родноверие]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Юлия Билецкая|2003|2016|end=div}}<ref name=abnllab>{{Cite web|url=http://pda.pravda.com.ua/news/id_7125249/ |title=Екс-лідер "Азова" Білецький задекларував лише зарплату і $5 тисяч |language=uk |publisher=[[Українська правда]] |date=2016-10-30}}</ref><ref name="dekl2015"/> | Балалары = 1 | Партиясы = {{ublist |[[Ұлттық корпус]] (2016–) |[[Социал-ұлттық ассамблея]] (2008–2016) |[[Украина патриоты]] (2005–2008) |[[Тризуб (ұйым)|Тризуб]] (2002–2005) }} | Білімі = [[В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті|Харьков ұлттық университеті]]<ref name=HtvhoAB/> | Мамандығы = | Атағы = [[Сурет:Ukrainian police shoulder mark 10.svg|15px]] [[полиция подполковнигі]]<ref name=ltcol>{{Cite web|url=http://nackor.org/en/andrey-bileckiy |title=Andriy Biletsky |date=2015-12-08 |work=nackor.org}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210620185806/http://nackor.org/en/andrey-bileckiy |date=2021-06-20}}</ref><ref name=Unian30Jan18>{{Cite web|url=https://www.unian.info/society/2372643-ukraines-interior-ministry-elaborates-on-duties-of-newly-created-national-militia-units-video.html |title=Ukraine's Interior Ministry elaborates on duties of newly created 'national militia units' (Video) |work=[[УНІАН]] |date=2018-01-30 |accessdate=2026-08-01}}</ref><br>[[Сурет:Погон бригадного генерала ЗСУ (2020).svg|15px]] [[бригада генералы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/7372025-56701 |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №737/2025 |language=uk |work=[[Украина президентінің кеңсесі]] |date=2025-09-30}}</ref> | Қызмет еткен жылдары = 2014–2016<ref name="B@naa"/><ref name=abnllab/><br>2022 жылдан<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/ukrainian-military-reveals-garbage-ammunition-100100236.html |author=New Voice of Ukraine |title=Ukrainian military reveals garbage and ammunition left by invaders during retreat from Bakhmut positions |work=news.yahoo.com |date=2023-05-12}}</ref> | Құрамында болды = {{байрақ|Украина}} | Әскер түрі = {{ublist |{{flagicon image|Загальний нарукавний знак МВС України.png}} [[Украина милициясы|Милиция]] ([[Украина полициясының ерекше мақсатты күзет қызметі|Полицияның ерекше күзмет қызметі]]) (2014) |{{flagicon image|Ensign of the National Guard of Ukraine.svg|border}} [[Украина ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]] (2014–2016) |{{flagicon image|Ensign of the Ukrainian Ground Forces.svg|border}} [[Украина Құрлықтағы әскерлері|Құрлықтағы әскер]] (2014–2016) }} | Шайқасы = [[Орыс-украин соғысы]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{«Ерлігі үшін» III дәрежелі ордені}} |{{Украина тәуелсіздігіне 25 жыл мерейтойлық медалі}} }} }} [[Бригада генералы]] '''Андрей Евгеньевич Билецкий''' ({{lang-uk|Андрій Євгенійович Білецький}};<ref name=dekl2015>{{Cite web|url=https://public.nazk.gov.ua/declaration/b1606fc3-bca6-4a3a-bd4d-81930efe46cb |title=Перегляд декларації |language=uk |date=2015}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180209004042/https://public.nazk.gov.ua/declaration/b1606fc3-bca6-4a3a-bd4d-81930efe46cb |date=2018-02-09}}</ref> [[5 тамыз]] [[1979 жыл|1979]], [[Харьков]])<ref name=ltcol /> — украиндық әскери және [[Әсіре оңшылдар|әсіре оңшыл]] саяси қайраткер, 2016 жылдан бергі [[Ұлттық корпус]] саяси партиясының көшбасшысы. Бұрын Билецкий [[Армияның 3-корпусы (Украина)|Армияның 3-корпусы]]на және [[3-жеке шабуыл бригадасы]]на қолбасшылық ететін. 2014 жылдан 2019 жылға дейін ол [[Верховна Рада]]да [[Украина халық депутаты]] болды. Билецкий әлемнің көпшілігіне [[Азов бригадасы]]ның негіздеушісі, әрі тұңғыш қолбасшысы ретінде белгілі. == Өмірбаяны == Билецкий [[В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті|Харьков ұлттық университеті]]нің тарих факультетінде білім алған. Оның дипломдық жұмысы [[Украин көтерілісшілік армиясы|УПА]] жайлы еді.<ref name=HtvhoAB>{{Cite web|url=https://hromadske.ua/posts/my-namahaiemosia-pryity-do-vlady-cherez-vybory-khocha-maiemo-vsiaki-mozhlyvosti-iak-azov-staie-partiieiu |title=«Ми намагаємося прийти до влади через вибори, хоча маємо всякі можливості» — як «Азов» стає партією |language=uk |publisher=[[Громадське]].ua |last=Сергацкова |first=Катерина |date=2016-10-13 |accessdate=2026-08-01}}</ref> Билецкий украин [[әсіре оңшылдар]]ының арасында 2000 жылдары көзге түсті. 2005 жылы ол [[Украина патриоты]] ұлтшыл қозғалысының қайта жанғаруын өз қолына алды да, [[Социал-ұлттық ассамблея]] тең негіздеушілерінің бірі болды.<ref>Бірнеше дереккөз: *{{cite journal |last=Shekhovstov |first=Anton |date=2011 |title=The Creeping Resurgence of the Ukrainian Radical Right? The Case of the Freedom Party. |journal=Europe-Asia Studies |volume=63 |issue=2 |pages=203–228 |doi=10.1080/09668136.2011.547696 |s2cid=155079439}} *{{cite book |last=Shekhovstov |first=Anton |title=Right-Wing Populism in Europe |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |editor=Wodak |chapter=17: Para-Militarism to Radical Right-Wing Populism: The Rise of the Ukrainian Far-Right Party Svoboda.}} *Anton Shekhovtsov, Andreas Umland [https://www.academia.edu/7615988/Ukraines_Radical_Right Ukraine's Radical Right] // [[Journal of Democracy]]. 25-том, 3-нөмір, шілде 2014 *{{cite book |last=Shekhovtsov |first=Anton |title=Right-Wing Populism in Europe |publisher=[[Bloomsbury Academic]] |year=2013 |isbn=978-1780932453 |editor=Ruth Wodak |pages=249–263 |chapter=17: From Para-Militarism to Radical Right-Wing Populism: The Rise of the Ukrainian Far-Right Party Svoboda}} *{{cite journal |last=Ishchenko |first=Volodymyr |date=2011 |title=Fighting Fences vs Fighting Monuments: Politics of Memory and Protest Mobilization in Ukraine |journal=[[Debatte: Journal of Contemporary Central and Eastern Europe]] |volume=19 |issue=1–2 |pages=369–395 |doi=10.1080/0965156X.2011.611680 |s2cid=145492425}} *{{cite book |last=Ghosh |first=Mridula |title=The Extreme Right in Ukraine's Political Mainstream: What Lies Ahead? |date=2013 |publisher=Friedrich Ebert Stiftung |editor=Ralf Melzer}}</ref> Ұйымдардың екеуі де [[этностық ұлтшылдық]], [[ақтар артықтығы]], [[неонацизм]] мен [[неофашизм]]мен айналысады делінеді.<ref>{{Cite web |date=2014-11-12 |title=Kiev regional police head accused of neo-Nazi ties |url=https://www.jpost.com/diaspora/kiev-regional-police-head-accused-of-neo-nazi-ties-381559 |accessdate=2025-12-05 |publisher=[[The Jerusalem Post]] |language=en |quote=The Kharkiv Human Rights Protection Group (KHPG) has objected to Troyan’s appointment, describing him as a leading member of the Patriot of Ukraine organization, which some have described as neo-Nazi. Patriot of Ukraine is linked with the Social-National Assembly of Ukraine and has displayed symbols reminiscent of those used by the Nazis on its banners and other materials. [...] KHPG says Patriot of Ukraine espouses “xenophobic and neo-Nazi ideas” and engages in violence. It based its opposition to Troyan’s appointment on allegations by anti-Semitism researcher Viacheslav Likhachev, who is connected to the local Jewish community. |issn=0792-822X }}</ref><ref name="brayman2">{{cite news |last=Brayman |first=Lolita |date=2014-02-28 |title=Ukrainian nationalists strive to shake off allegations of anti-Semitism |url=https://www.haaretz.com/jewish/2014-02-28/ty-article/.premium/ukrainians-rebut-anti-semitism-talk/0000017f-f7a7-d318-afff-f7e7191d0000 |access-date=2014-05-12 |newspaper=Haaretz |quote=Some Pravy Sektor protesters on the Maidan sported yellow armbands with the wolf hook symbol revealing their specific political party affiliation—that of the Social National Assembly (SNA), a largely Kiev-based neo-Nazi organization. Other more openly anti-Semitic parties are White Hammer and C14, the neo-Nazi youth wing of the Svoboda party.}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=2014-11-13 |title=Ukraine has ignored the far right for too long – it must wake up to the danger {{!}} Volodymyr Ishchenko |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/nov/13/ukraine-far-right-fascism-mps |accessdate=2022-12-01 |publisher=[[the Guardian]] |language=en}}</ref> 2011 жылы ол тұтқынға алынды, оған тонады мен шабуыл жасады деген айыптар тағылды, [[Украин төңкерісі (2014)|Еуромайдан төңкерісі]]нен кейін 2014 жылы ол босатылды, жаңа үкімет оны [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] үкіметінің [[саяси тұтқын]]ы деп таныды.<ref name="bereza">{{Cite web|last=Bereza |first=A. |url=https://web.archive.org/web/20150119152837/http://nvua.net/publications/Andrey-Bileckiy-Kak-voyna-prevratila-polituznika-v-komandira-batalona-Azov--17031.html |title=Andriy Biletsky. How war changed a political prisoner into a commander of the Azov Battalion |publisher=Novoye Vremya |date=2014-10-22}}</ref> [[Донбасстағы соғыс]] ушығып бара жатқанда, ол өзінің әсіре оңшылдардағы байланыстары мен басшылық лауазымын пайдаланып, ресейшіл сепаратистерге қарсы тұру үшін ерікті жасақ ұйымдастырды. 2014 жылғы мамырда [[Украина Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] жасаққа санкция салып, оны ресми түрде [[Азов бригадасы|«Азов» батальоны]] деп атады,<ref name="B@naa">{{Cite web|url=http://pda.pravda.com.ua/articles/id_7123983/ |title=Andriy Biletsky: Avakov - man system, but the system I think is negative |language=uk |publisher=[[Українська правда]] |date=2016-10-18}}</ref><ref name="abnllab" /> ал Билецкий оны [[Донбасс]] аймағындағы сепаратистік күштерге қарсы бірнеше операцияларда басқарды.<ref name="pancevski">{{cite news |last=Pancevski |first=Bojan |date=2014-05-11 |title=Kiev lets loose Men in Black |url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/kiev-lets-loose-men-in-black-qm85k6jhlbj |accessdate=2018-04-12 |newspaper=[[The Sunday Times]] |location=London}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220214233722/https://www.thetimes.co.uk/article/kiev-lets-loose-men-in-black-qm85k6jhlbj |date=2022-02-14}}</ref> Қыркүйек айында олар [[Украина ұлттық гвардиясы|Украинаның Ұлттық гвардиясы]]на біріктірілді.<ref name="reuters-20150325">{{cite news |last=Baczynska |first=Gabriela |date=2015-03-25 |title=Ukrainian battalion gears up for more fighting |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-azov-idUSKBN0ML0XJ20150325 |access-date=2015-06-15 |publisher=[[Reuters]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160124064419/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-azov-idUSKBN0ML0XJ20150325 |date=2016-01-24}}</ref> 2014 жылғы қазанда Билецкий саясатқа көңіл бөлу үшін Азов полкінің басшылығынан кетті. [[Украинадағы парламент сайлауы (2014)|2014 жылғы Украина парламентінің сайлауы]]нда ол [[Украина халық депутаты]] болып сайланды,<ref>2022: "'Don't confuse patriotism and Nazism': Ukraine's Azov forces face scrutiny Nationalist regiment with neo-Nazi roots has been instrumental in the resistance to Russia's invasion" https://www.ft.com/content/7191ec30-9677-423d-873c-e72b64725c2d</ref> және 2015 жылы ол өзінің әсіре оңшыл белсенділерден, ардагерлерден және кең ауқымды Азов қозғалысын жақтаушылардан тұратын желісін ресми саяси ұйымға жұмылдыруды мақсат етіп, [[Ұлттық корпус]] партиясын құрды.<ref name="KP15Oct2016">{{cite news|url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/nationalist-azov-battalion-starts-political-party.html |work=[[Kyiv Post]] |date=2016-10-15 |title=Nationalist Azov Battalion starts political party |first=Bermet |last=Talant}}</ref> Белгілігі мен ұйымдастырушылық ресурстарына қарамастан, Ұлттық корпус ұлттық деңгейде айтарлықтай сайлау табыстарына қол жеткізе алмады, ал Билецкий [[Украинадағы парламент сайлауы (2019)|2019 жылғы сайлау]]дан кейін мандатын жоғалтты.<ref name="formerMP2748306">{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-elections/2748306-cec-counts-100-percent-of-vote-in-ukraines-parliamentary-elections.html |title=CEC counts 100 percent of vote in Ukraine's parliamentary elections |language=en |publisher=[[Укрінформ]] |date=2019-07-26}}</ref> 2022 жылғы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Билецкий [[Киев]] аймағындағы Азовтың бұрынғы ардагерлерінен еріктілер күштін жинап,<ref name="Ball-2022">{{Cite news |last=Ball |first=Tom |date=2022-05-30 |title=Azov Battalion drops neo-Nazi symbol exploited by Russian propagandists |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/azov-battalion-drops-neo-nazi-symbol-exploited-by-russian-propagandists-lpjnsp7qg |work=[[The Times]] |language=en |issn=0140-0460}}</ref> [[Украина Құрлықтағы әскерлері]] қатарына қосылды.<ref name=":5">{{Cite web |title=Андрій Білецький: Росіяни стерли свої кадрові частини в Україні в нуль |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2023/10/17/7424397/ |accessdate=2024-03-26 |publisher=[[Українська правда]] |language=uk}}</ref> 2025 жылы ол [[Армияның 3-корпусы]]ның [[бригада генералы]] атанды.<ref name=":7">{{cite web|first=Ірина |last=Перепечко |language=uk |url=https://babel.ua/news/116248-tretya-okrema-shturmova-brigada-teper-stala-tretim-armiyskim-korpusom |accessdate=2025-08-03 |date=2025-03-14 |title=Третя окрема штурмова бригада створює корпус — ним командуватиме Білецький |publisher={{iw|Бабель (интернет баспагері)|Бабель|uk|Бабель (інтернет-видання)}}}}</ref> == Жеке өмірі == Билецкий Юлия Билецкаяға үйленген болатын.<ref name=abnllab /> Олардың бір Александр есімді ұлы бар.<ref name="dekl2015"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Билецкий, Андрей Евгеньевич}} [[Санат:Украина әскерилері]] [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украин ұлтшылдары]] [[Санат:Украина Верховна Радасы VIII шақырылымы халық депутаттары]] [[Санат:Бригада генералдары (Украина)]] [[Санат:В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Мариупольдің құрметті азаматтары]] [[Санат:Ресейдің басып кіруінен Украина қорғанысы қатысушылары (2022)]] [[Санат:Донбасстағы соғыс қатысушылары]] qewx1sc9bd34sau2ggplxh22p8ant4m 3637719 3637718 2026-08-01T08:40:31Z Nurken 111493 3637719 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Андрей Билецкий | Шынайы есімі = {{lang-uk|Андрій Білецький}} | Суреті = Andrii Biletskyi.jpg | Сурет ені = | Атауы = Билецкий, 2025 жыл | Титулы = [[Ұлттық корпус]] көшбасшысы | Ту = Flag of National Corps.svg | Ту2 = National Corps logo.svg | Басқара бастады = 14 қазан 2016 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Армияның 3-корпусы (Украина)|Армияның 3-корпусы]]ның қолбасшысы | Ту_2 = National Idea2.svg | Ту2_2 = Emblem of the Ukrainian Ground Forces.svg | Басқара бастады_2 = 14 наурыз 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[3-жеке шабуыл бригадасы]]ның қолбасшысы | Ту_3 = Flag of the Ukrainian 3rd Separate Assault Brigade.png | Ту2_3 = 3ошбр logo.svg | Басқара бастады_3 = 26 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 14 наурыз 2025 | Ізашары_3 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_3 = Ярослав Левенец | Титулы_4 = [[Украина халық депутаты]] | Ту_4 = Small logo of the Verkhovna Rada of Ukraine.svg | Ту2_4 = Flag of Ukraine.svg | Басқара бастады_4 = 27 қараша 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 29 тамыз 2019 | тақырыпша1_4 = Округі | мәтін1_4 = [[Киев]], 217 | Ізашары_4 = [[Александр Михайлович Бригинец|Александр Бригинец]] | Ізбасары_4 = [[Марьяна Владимировна Беузглая|Марьяна Безуглая]] | Титулы_5 = [[Азов бригадасы]]ның қолбасшысы | Ту_5 = Emblem of the Azov Battalion.svg | Ту2_5 = AZOV logo.svg | Басқара бастады_5 = мамыр 2014 | Басқаруын аяқтады_5 = қазан 2014 | Ізашары_5 = ''Лауазымы құрылды'' | Ізбасары_5 = [[Игорь Владимирович Михайленко|Игорь Михайленко]] | Туған күні = 5.8.1979 | Туған жері = {{туғанжері|Харьков|Харьковте}}, [[Харьков облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Славян неопаганизмі|Родноверие]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Юлия Билецкая|2003|2016|end=div}}<ref name=abnllab>{{Cite web|url=http://pda.pravda.com.ua/news/id_7125249/ |title=Екс-лідер "Азова" Білецький задекларував лише зарплату і $5 тисяч |language=uk |publisher=[[Українська правда]] |date=2016-10-30}}</ref><ref name="dekl2015"/> | Балалары = 1 | Партиясы = {{ublist |[[Ұлттық корпус]] (2016–) |[[Социал-ұлттық ассамблея]] (2008–2016) |[[Украина патриоты]] (2005–2008) |[[Тризуб (ұйым)|Тризуб]] (2002–2005) }} | Білімі = [[В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті|Харьков ұлттық университеті]]<ref name=HtvhoAB/> | Мамандығы = | Атағы = [[Сурет:Ukrainian police shoulder mark 10.svg|15px]] [[полиция подполковнигі]]<ref name=ltcol>{{Cite web|url=http://nackor.org/en/andrey-bileckiy |title=Andriy Biletsky |date=2015-12-08 |work=nackor.org}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210620185806/http://nackor.org/en/andrey-bileckiy |date=2021-06-20}}</ref><ref name=Unian30Jan18>{{Cite web|url=https://www.unian.info/society/2372643-ukraines-interior-ministry-elaborates-on-duties-of-newly-created-national-militia-units-video.html |title=Ukraine's Interior Ministry elaborates on duties of newly created 'national militia units' (Video) |work=[[УНІАН]] |date=2018-01-30 |accessdate=2026-08-01}}</ref><br>[[Сурет:Погон бригадного генерала ЗСУ (2020).svg|15px]] [[бригада генералы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/7372025-56701 |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №737/2025 |language=uk |work=[[Украина президентінің кеңсесі]] |date=2025-09-30}}</ref> | Қызмет еткен жылдары = 2014–2016<ref name="B@naa"/><ref name=abnllab/><br>2022 жылдан<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/ukrainian-military-reveals-garbage-ammunition-100100236.html |author=New Voice of Ukraine |title=Ukrainian military reveals garbage and ammunition left by invaders during retreat from Bakhmut positions |work=news.yahoo.com |date=2023-05-12}}</ref> | Құрамында болды = {{байрақ|Украина}} | Әскер түрі = {{ublist |{{flagicon image|Загальний нарукавний знак МВС України.png}} [[Украина милициясы|Милиция]] ([[Украина полициясының ерекше мақсатты күзет қызметі|Полицияның ерекше күзмет қызметі]]) (2014) |{{flagicon image|Ensign of the National Guard of Ukraine.svg|border}} [[Украина ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]] (2014–2016) |{{flagicon image|Ensign of the Ukrainian Ground Forces.svg|border}} [[Украина Құрлықтағы әскерлері|Құрлықтағы әскер]] (2014–2016) }} | Шайқасы = [[Орыс-украин соғысы]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{«Ерлігі үшін» III дәрежелі ордені}} |{{Украина тәуелсіздігіне 25 жыл мерейтойлық медалі}} }} }} [[Бригада генералы]] '''Андрей Евгеньевич Билецкий''' ({{lang-uk|Андрій Євгенійович Білецький}};<ref name=dekl2015>{{Cite web|url=https://public.nazk.gov.ua/declaration/b1606fc3-bca6-4a3a-bd4d-81930efe46cb |title=Перегляд декларації |language=uk |date=2015}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180209004042/https://public.nazk.gov.ua/declaration/b1606fc3-bca6-4a3a-bd4d-81930efe46cb |date=2018-02-09}}</ref> [[5 тамыз]] [[1979 жыл|1979]], [[Харьков]])<ref name=ltcol /> — украиндық әскери және [[Әсіре оңшылдар|әсіре оңшыл]] саяси қайраткер, 2016 жылдан бергі [[Ұлттық корпус]] саяси партиясының көшбасшысы. Бұрын Билецкий [[Армияның 3-корпусы (Украина)|Армияның 3-корпусы]]на және [[3-жеке шабуыл бригадасы]]на қолбасшылық ететін. 2014 жылдан 2019 жылға дейін ол [[Верховна Рада]]да [[Украина халық депутаты]] болды. Билецкий әлемнің көпшілігіне [[Азов бригадасы]]ның негіздеушісі, әрі тұңғыш қолбасшысы ретінде белгілі. == Өмірбаяны == Билецкий [[В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті|Харьков ұлттық университеті]]нің тарих факультетінде білім алған. Оның дипломдық жұмысы [[Украин көтерілісшілік армиясы|УПА]] жайлы еді.<ref name=HtvhoAB>{{Cite web|url=https://hromadske.ua/posts/my-namahaiemosia-pryity-do-vlady-cherez-vybory-khocha-maiemo-vsiaki-mozhlyvosti-iak-azov-staie-partiieiu |title=«Ми намагаємося прийти до влади через вибори, хоча маємо всякі можливості» — як «Азов» стає партією |language=uk |publisher=[[Громадське]].ua |last=Сергацкова |first=Катерина |date=2016-10-13 |accessdate=2026-08-01}}</ref> Билецкий украин [[әсіре оңшылдар]]ының арасында 2000 жылдары көзге түсті. 2005 жылы ол [[Украина патриоты]] ұлтшыл қозғалысының қайта жанғаруын өз қолына алды да, [[Социал-ұлттық ассамблея]] тең негіздеушілерінің бірі болды.<ref>Бірнеше дереккөз: *{{cite journal |last=Shekhovstov |first=Anton |date=2011 |title=The Creeping Resurgence of the Ukrainian Radical Right? The Case of the Freedom Party. |journal=Europe-Asia Studies |volume=63 |issue=2 |pages=203–228 |doi=10.1080/09668136.2011.547696 |s2cid=155079439}} *{{cite book |last=Shekhovstov |first=Anton |title=Right-Wing Populism in Europe |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |editor=Wodak |chapter=17: Para-Militarism to Radical Right-Wing Populism: The Rise of the Ukrainian Far-Right Party Svoboda.}} *Anton Shekhovtsov, Andreas Umland [https://www.academia.edu/7615988/Ukraines_Radical_Right Ukraine's Radical Right] // [[Journal of Democracy]]. 25-том, 3-нөмір, шілде 2014 *{{cite book |last=Shekhovtsov |first=Anton |title=Right-Wing Populism in Europe |publisher=[[Bloomsbury Academic]] |year=2013 |isbn=978-1780932453 |editor=Ruth Wodak |pages=249–263 |chapter=17: From Para-Militarism to Radical Right-Wing Populism: The Rise of the Ukrainian Far-Right Party Svoboda}} *{{cite journal |last=Ishchenko |first=Volodymyr |date=2011 |title=Fighting Fences vs Fighting Monuments: Politics of Memory and Protest Mobilization in Ukraine |journal=[[Debatte: Journal of Contemporary Central and Eastern Europe]] |volume=19 |issue=1–2 |pages=369–395 |doi=10.1080/0965156X.2011.611680 |s2cid=145492425}} *{{cite book |last=Ghosh |first=Mridula |title=The Extreme Right in Ukraine's Political Mainstream: What Lies Ahead? |date=2013 |publisher=Friedrich Ebert Stiftung |editor=Ralf Melzer}}</ref> Ұйымдардың екеуі де [[этностық ұлтшылдық]], [[ақтар артықтығы]], [[неонацизм]] мен [[неофашизм]]мен айналысады делінеді.<ref>{{Cite web |date=2014-11-12 |title=Kiev regional police head accused of neo-Nazi ties |url=https://www.jpost.com/diaspora/kiev-regional-police-head-accused-of-neo-nazi-ties-381559 |accessdate=2025-12-05 |publisher=[[The Jerusalem Post]] |language=en |quote=The Kharkiv Human Rights Protection Group (KHPG) has objected to Troyan’s appointment, describing him as a leading member of the Patriot of Ukraine organization, which some have described as neo-Nazi. Patriot of Ukraine is linked with the Social-National Assembly of Ukraine and has displayed symbols reminiscent of those used by the Nazis on its banners and other materials. [...] KHPG says Patriot of Ukraine espouses “xenophobic and neo-Nazi ideas” and engages in violence. It based its opposition to Troyan’s appointment on allegations by anti-Semitism researcher Viacheslav Likhachev, who is connected to the local Jewish community. |issn=0792-822X }}</ref><ref name="brayman2">{{cite news |last=Brayman |first=Lolita |date=2014-02-28 |title=Ukrainian nationalists strive to shake off allegations of anti-Semitism |url=https://www.haaretz.com/jewish/2014-02-28/ty-article/.premium/ukrainians-rebut-anti-semitism-talk/0000017f-f7a7-d318-afff-f7e7191d0000 |access-date=2014-05-12 |newspaper=Haaretz |quote=Some Pravy Sektor protesters on the Maidan sported yellow armbands with the wolf hook symbol revealing their specific political party affiliation—that of the Social National Assembly (SNA), a largely Kiev-based neo-Nazi organization. Other more openly anti-Semitic parties are White Hammer and C14, the neo-Nazi youth wing of the Svoboda party.}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=2014-11-13 |title=Ukraine has ignored the far right for too long – it must wake up to the danger {{!}} Volodymyr Ishchenko |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/nov/13/ukraine-far-right-fascism-mps |accessdate=2022-12-01 |publisher=[[the Guardian]] |language=en}}</ref> 2011 жылы ол тұтқынға алынды, оған тонады мен шабуыл жасады деген айыптар тағылды, [[Украин төңкерісі (2014)|Еуромайдан төңкерісі]]нен кейін 2014 жылы ол босатылды, жаңа үкімет оны [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] үкіметінің [[саяси тұтқын]]ы деп таныды.<ref name="bereza">{{Cite web|last=Bereza |first=A. |url=https://web.archive.org/web/20150119152837/http://nvua.net/publications/Andrey-Bileckiy-Kak-voyna-prevratila-polituznika-v-komandira-batalona-Azov--17031.html |title=Andriy Biletsky. How war changed a political prisoner into a commander of the Azov Battalion |publisher=Novoye Vremya |date=2014-10-22}}</ref> [[Донбасстағы соғыс]] ушығып бара жатқанда, ол өзінің әсіре оңшылдардағы байланыстары мен басшылық лауазымын пайдаланып, ресейшіл сепаратистерге қарсы тұру үшін ерікті жасақ ұйымдастырды. 2014 жылғы мамырда [[Украина Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] жасаққа санкция салып, оны ресми түрде [[Азов бригадасы|«Азов» батальоны]] деп атады,<ref name="B@naa">{{Cite web|url=http://pda.pravda.com.ua/articles/id_7123983/ |title=Andriy Biletsky: Avakov - man system, but the system I think is negative |language=uk |publisher=[[Українська правда]] |date=2016-10-18}}</ref><ref name="abnllab" /> ал Билецкий оны [[Донбасс]] аймағындағы сепаратистік күштерге қарсы бірнеше операцияларда басқарды.<ref name="pancevski">{{cite news |last=Pancevski |first=Bojan |date=2014-05-11 |title=Kiev lets loose Men in Black |url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/kiev-lets-loose-men-in-black-qm85k6jhlbj |accessdate=2018-04-12 |newspaper=[[The Sunday Times]] |location=London}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220214233722/https://www.thetimes.co.uk/article/kiev-lets-loose-men-in-black-qm85k6jhlbj |date=2022-02-14}}</ref> Қыркүйек айында олар [[Украина ұлттық гвардиясы|Украинаның Ұлттық гвардиясы]]на біріктірілді.<ref name="reuters-20150325">{{cite news |last=Baczynska |first=Gabriela |date=2015-03-25 |title=Ukrainian battalion gears up for more fighting |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-azov-idUSKBN0ML0XJ20150325 |access-date=2015-06-15 |publisher=[[Reuters]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160124064419/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-azov-idUSKBN0ML0XJ20150325 |date=2016-01-24}}</ref> 2014 жылғы қазанда Билецкий саясатқа көңіл бөлу үшін Азов полкінің басшылығынан кетті. [[Украинадағы парламент сайлауы (2014)|2014 жылғы Украина парламентінің сайлауы]]нда ол [[Украина халық депутаты]] болып сайланды,<ref>2022: "'Don't confuse patriotism and Nazism': Ukraine's Azov forces face scrutiny Nationalist regiment with neo-Nazi roots has been instrumental in the resistance to Russia's invasion" https://www.ft.com/content/7191ec30-9677-423d-873c-e72b64725c2d</ref> және 2015 жылы ол өзінің әсіре оңшыл белсенділерден, ардагерлерден және кең ауқымды Азов қозғалысын жақтаушылардан тұратын желісін ресми саяси ұйымға жұмылдыруды мақсат етіп, [[Ұлттық корпус]] партиясын құрды.<ref name="KP15Oct2016">{{cite news|url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/nationalist-azov-battalion-starts-political-party.html |work=[[Kyiv Post]] |date=2016-10-15 |title=Nationalist Azov Battalion starts political party |first=Bermet |last=Talant}}</ref> Белгілігі мен ұйымдастырушылық ресурстарына қарамастан, Ұлттық корпус ұлттық деңгейде айтарлықтай сайлау табыстарына қол жеткізе алмады, ал Билецкий [[Украинадағы парламент сайлауы (2019)|2019 жылғы сайлау]]дан кейін мандатын жоғалтты.<ref name="formerMP2748306">{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-elections/2748306-cec-counts-100-percent-of-vote-in-ukraines-parliamentary-elections.html |title=CEC counts 100 percent of vote in Ukraine's parliamentary elections |language=en |publisher=[[Укрінформ]] |date=2019-07-26}}</ref> 2022 жылғы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Билецкий [[Киев]] аймағындағы Азовтың бұрынғы ардагерлерінен еріктілер күштін жинап,<ref name="Ball-2022">{{Cite news |last=Ball |first=Tom |date=2022-05-30 |title=Azov Battalion drops neo-Nazi symbol exploited by Russian propagandists |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/azov-battalion-drops-neo-nazi-symbol-exploited-by-russian-propagandists-lpjnsp7qg |work=[[The Times]] |language=en |issn=0140-0460}}</ref> [[Украина Құрлықтағы әскерлері]] қатарына қосылды.<ref name=":5">{{Cite web |title=Андрій Білецький: Росіяни стерли свої кадрові частини в Україні в нуль |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2023/10/17/7424397/ |accessdate=2024-03-26 |publisher=[[Українська правда]] |language=uk}}</ref> 2025 жылы ол [[Армияның 3-корпусы]]ның [[бригада генералы]] атанды.<ref name=":7">{{cite web|first=Ірина |last=Перепечко |language=uk |url=https://babel.ua/news/116248-tretya-okrema-shturmova-brigada-teper-stala-tretim-armiyskim-korpusom |accessdate=2025-08-03 |date=2025-03-14 |title=Третя окрема штурмова бригада створює корпус — ним командуватиме Білецький |publisher={{iw|Бабель (интернет баспагері)|Бабель|uk|Бабель (інтернет-видання)}}}}</ref> == Жеке өмірі == Билецкий Юлия Билецкаяға үйленген болатын.<ref name=abnllab /> Олардың бір Александр есімді ұлы бар.<ref name="dekl2015"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Билецкий, Андрей Евгеньевич}} [[Санат:Украина әскерилері]] [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украин ұлтшылдары]] [[Санат:Украина Верховна Радасы VIII шақырылымы халық депутаттары]] [[Санат:Бригада генералдары (Украина)]] [[Санат:В. Н. Каразин атындағы Харьков ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Мариупольдің құрметті азаматтары]] [[Санат:Ресейдің басып кіруінен Украина қорғанысы қатысушылары (2022)]] [[Санат:Донбасстағы соғыс қатысушылары]] kq189qsozo13dzohubjwjza3dotlll8 14 784352 3637722 2026-08-01T08:43:38Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Италиядағы қаржылық қызметтер]] [[Санат:Елдер бойынша банк ісі]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша банк ісі]] 3637722 wikitext text/x-wiki [[Санат:Италиядағы қаржылық қызметтер]] [[Санат:Елдер бойынша банк ісі]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша банк ісі]] s8kx8955j4tefv4vwni1ognhcwvgdr7 14 784353 3637723 2026-08-01T08:46:33Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:2007 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:2000 жылдары құрылған банктер]] 3637723 wikitext text/x-wiki [[Санат:2007 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:2000 жылдары құрылған банктер]] fm8qm6e04phwr4okj7bdijcpv5fcmzv 3 784354 3637726 2026-08-01T10:23:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3637726 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Balaussaa008}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 15:23, 2026 ж. тамыздың 1 (+05) c3unp38fv2vpx5ypyjkxtyo86tzoe6p 0 784355 3637744 2026-08-01T11:48:53Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = Minshengbank.png |логотип ені = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Жария компания]] |құрылған... 3637744 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = Minshengbank.png |логотип ені = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Жария компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Қытай туы}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = [[Қытай]]дың банк ісі |өнімі = |табыс = {{ӨСІМ}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{ӨСІМ}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' (дәстүрлі қытайша: 中國民生銀行, жеңілдетілген қытайша: 中国民生银行, пиньинь: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және әлемдегі ең ірі 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> t1n7acxlbm99pjpf66mu39ob31a1ly9 3637746 3637744 2026-08-01T11:49:24Z 1nter pares 146705 3637746 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = Minshengbank.png |логотип ені = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Жария компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Қытай туы}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = [[Қытай]]дың банк ісі |өнімі = |табыс = {{ӨСІМ}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{ӨСІМ}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' (дәстүрлі қытайша: 中國民生銀行, жеңілдетілген қытайша: 中国民生银行, пиньинь: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және әлемдегі ең ірі 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} boeu3vselgjt614jzuexrjds8ra6f1h 3637747 3637746 2026-08-01T11:50:13Z 1nter pares 146705 /* */ 3637747 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = Minshengbank.png |логотип ені = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Жария компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Қытай туы}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = [[Қытай]]дың банк ісі |өнімі = |табыс = {{ӨСІМ}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{ӨСІМ}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' ({{lang-zh|中国民生银行}}, [[пиньинь]]: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және әлемдегі ең ірі 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mev2wn885c7l25zf0u838hiwupmj7aw 3637750 3637747 2026-08-01T11:55:30Z 1nter pares 146705 /* */ 3637750 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = Minshengbank.png |логотип ені = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Қытай туы}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = [[Қытай]]дың банк ісі |өнімі = |табыс = {{ӨСІМ}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{ӨСІМ}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' ({{lang-zh|中国民生银行}}, [[пиньинь]]: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және әлемдегі ең ірі 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} odwzqi4oy0a1yj11wgrnmfa2j4zo0ql 3637751 3637750 2026-08-01T11:55:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3637751 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = Minshengbank.png |логотип ені = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Байрақ|Қытай}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = [[Қытай]]дың банк ісі |өнімі = |табыс = {{ӨСІМ}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{ӨСІМ}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' ({{lang-zh|中国民生银行}}, [[пиньинь]]: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және әлемдегі ең ірі 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0250sulc5for24c6ruuje4e768mwmc0 3637752 3637751 2026-08-01T11:55:58Z 1nter pares 146705 /* */ 3637752 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = Minshengbank.png |логотип ені = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Байрақ|Қытай}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = банк ісі |өнімі = |табыс = {{ӨСІМ}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{ӨСІМ}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' ({{lang-zh|中国民生银行}}, [[пиньинь]]: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және әлемдегі ең ірі 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} byiapur2eaihhiwgcqikox5o61vyixo 3637753 3637752 2026-08-01T11:56:54Z 1nter pares 146705 /* */ 3637753 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = |логотип ені = |суреті = |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Байрақ|Қытай}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = банк ісі |өнімі = |табыс = {{ӨСІМ}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{ӨСІМ}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' ({{lang-zh|中国民生银行}}, [[пиньинь]]: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және [[Ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі]] 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6e9re05esuxyr20pjrsu5yn003cdntk 3637754 3637753 2026-08-01T11:57:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3637754 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Minsheng Bank Tower, Wuhan, Hubei Province, P.R.China.JPG |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Байрақ|Қытай}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = банк ісі |өнімі = |табыс = {{ӨСІМ}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{ҚҰЛДЫРАУ}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{ӨСІМ}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{ӨСІМ}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' ({{lang-zh|中国民生银行}}, [[пиньинь]]: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және [[Ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі]] 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ckkcvaxdif1otrfdegpc9b3ud322pkr 3637755 3637754 2026-08-01T11:58:33Z 1nter pares 146705 /* */ 3637755 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Minsheng Bank Tower, Wuhan, Hubei Province, P.R.China.JPG |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Байрақ|Қытай}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = банк ісі |өнімі = |табыс = {{өсім}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{құлдырау}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{құлдырау}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{өсім}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{өсім}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' ({{lang-zhқұлдырау|中国民生银行}}, [[пиньинь]]: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және [[Ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі]] 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n9vtohk3k5u9n77livjx415bkk3gff8 3637756 3637755 2026-08-01T11:58:44Z 1nter pares 146705 /* */ 3637756 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Minsheng Banking Corp., Ltd. |түпнұсқа атауы = |бұрынғы атаулары = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Minsheng Bank Tower, Wuhan, Hubei Province, P.R.China.JPG |сурет ені = |сурет атауы = Ухань қаласындағы Minsheng Bank ғимараты |түрі = [[Қоғамдық компания]] |құрылған = [[1996 жыл|1996]] |құрушылары = Цзин Шупин |таратылған = |таратылу себебі = |ізбасары = |орналасуы = {{Байрақ|Қытай}}: [[Бейжің]] |негізгі тұлғалары = Хун Ци <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)</small><br />Чжэн Ваньчунь <small>(президент)</small> |биржадағы листингі = {{SSE|600016}}<br />{{SEHK|1988}} |саласы = банк ісі |өнімі = |табыс = {{өсім}} RMB 181,81 млрд<br /><small>$27,88 млрд (2020)</small> |ҒЗТКЖ = |операциялық табыс = {{құлдырау}} RMB 36,706 млрд<br /><small>$5,63 млрд (2020)</small> |таза табыс = {{құлдырау}} RMB 34,309 млрд<br /><small>$5,262 млрд (2020)</small> |активтері = {{өсім}} RMB 6,950 трлн<br /><small>$1,066 трлн (2020)</small> |меншікті капиталы = {{өсім}} RMB 529,54 млрд<br /><small>$81,22 млрд (2020)</small> |нарықтық құны = RMB 228,2 млрд<br /><small>$35 млрд (2021 жылғы 4 шілде)</small> |қызметкерлер саны = 58 338 |бөлімшелері = |бас компаниясы = |еншілес компаниялары = |аудиторы = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = }} '''China Minsheng Banking Corporation''' ({{lang-zh|中国民生银行}}, [[пиньинь]]: ''Zhōngguó Mínshēng Yínháng'', палладийше: ''Чжунго Миньшэн Иньхан'', қысқартылған атауы: '''CMBC''') — Қытайдың коммерциялық банкі, активтерінің көлемі бойынша Қытайдағы 12-ші ірі банк, елдегі 23-ші ірі жария компания және [[Ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі]] 40 банктің бірі. 1996 жылғы 12 қаңтарда құрылған.<ref>{{cite web|title=Banks in China|url=https://www.relbanks.com/asia/china/|publisher=Relbanks.com|access-date=2019-06-10|language=en|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173913/https://www.relbanks.com/asia/china|url-status=live}}</ref> ''Forbes Global 2000'' журналының 2019 жылғы әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде CMBC 114-орынды иеленді, оның ішінде кірісі бойынша — 198-орын, таза пайдасы бойынша — 84-орын, активтері бойынша — 43-орын, ал нарықтық капитализациясы бойынша — 406-орын алды.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212934/http://www.forbes.com/companies/china-minsheng-banking/|url-status=live}}</ref> ''Fortune Global 500'' рейтингінде 232-орында тұр.<ref>{{cite web|title=China Minsheng Banking|url=https://fortune.com/global500/china-minsheng-banking/|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726201352/http://fortune.com/global500/china-minsheng-banking|url-status=live}}</ref> Қытай Халық Республикасында мемлекеттік құрылымдардың қатысуынсыз құрылған алғашқы банк ретінде белгілі.[?] Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. Сондай-ақ банкке Ухань қаласындағы биіктігі 331 метр болатын Minsheng Bank Building зәулім ғимараты тиесілі, ол қаладағы биіктігі бойынша екінші ғимарат болып табылады.<ref>{{cite web|title=Minsheng Bank Building|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|publisher=The Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=2019-10-13|language=en|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005045913/http://www.skyscrapercenter.com/building/minsheng-bank-building/374|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8v2nj3o52des0t1zgczgfmmzl8guqpc