Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1956 3638513 3431179 2026-08-02T20:52:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638513 wikitext text/x-wiki {{Банк | банктың аты = «БТА Банк» АҚ | логотипі = Bta bank logotipi.gif | түрі = [[Акционерлік қоғам]] | лицензиясы = №242 <small>(4 наурыз 2008)</small> | салымдарды сақтау = | биржадағы листингі = | қызметі = Барлық банк қызметтері | ұраны = | құрылған жылы = 1991 | бұрынғы атаулары = | орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] | басты адамдары = Арман Дунаев <small>(директорлар кеңесінің төрағасы)</small><br>Ануар Сәйденов <small>(басқарама төрағасы)</small> | жарғылық капиталы = | меншікті капиталы = {{құлдырау}} −1,4 трлн теңге (2009)<ref name="kase">[http://www.kase.kz/files/emitters/BTAS/btasfq3_2009.pdf 2009 жылдың III тоқсаны бойынша аудиторлық емес қаржылық есеп беруі]</ref> | активтері = {{құлдырау}} 2,1 трлн теңге (2009)<ref name="kase"/> | таза табысы = {{құлдырау}} −2 трлн теңге (2009)<ref name="kase"/> | қызметкерлер саны= | басшы компания = | еншілес компания = | аудитор = [[Ernst & Young]] | дерекнама = | веб-сайты = [http://bta.kz/kk/about/ Ресми сайты] }} [[Сурет:BTA.headquarter.jpg|нобай|200px|ТұранӘлем Банкі]] '''БТА Банкі''' — Қазақстандағы екінші деңгейдегі ірі коммерциялық банк. БТА Банкі, АҚ (бұрынғы атауы «ТұранӘлем Банкі» АҚ (ТӘБ) 2008 жылдың бірінші тоқсанында [[ребрендинг]] нәтижесінде жаңа атауға ие болды) — Қазақстанның жүйе құрушы банкі, ТМД елдеріндегі банк желісін құрушы болып табылады. БТА Банкі — бүгінде нарықтың барлық саласына қатысушы, жетекші қаржылық топқа айналды: корпоративтік және жеке тұлғалар бизнесі, сауданы қаржыландыру, қор рыногы, несиелендіру, шағын және орта бизнесті дамыту, [[лизинг]], [[Ипотекалық несие|ипотека]], [[зейнетақы қоры]] және т.б көптеген қызмет түрлерін қамтиды. БТА Банкінің қазіргі таңда Қазақстан бойынша 22 филиал, 274 бөлімшесі мен [[Украина]]да ([[Киев]]), Ресейде, БАӘ-де (Дубаи) және Қытайда ([[Шаңхай|Шанхай]]) халықаралық өкілдіктері бар, және банкінің желісі Ресейге, Украинаға, Беларусь еліне, Қырғызстанға, Арменияға, Грузияға, Қазақстан мен Түркияға тарайды. БТА Банкі негізі қаланған уақыттан бері бірнеше марапаттарға ие болды. 2005 жылы аса беделді «Euromoney» журналының мәлімдеуі бойынша «ТМД-дағы үздік банк» және «Орта Азиядағы үздік банк» деген жоғары мәртебені иеленді. Британдық «The Banker» журналының «Шығыс Еуропадағы шағын банктер арасындағы ең үздігі» мәртебесіне ие болды. БТА Банкінің марапаттарын банкінің ресми сайтында көре аласыз.[http://www.tural.kz/kk/about/awards/]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} 2009 жылы Қазақстан билігі БТА банкті мемлекет қарауына алып, банктің бұрынғы (2005-2009 жылдардағы) иесі [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязовке]] халықаралық іздеу жариялаған еді. Банктің Қазақстан, Ресей, Украина, Қырғызстандағы кейбір басшыларына байланысты қылмыстық іс қозғалып, «ірі көлемде банк қаржысын ұрлады» деген айыптар тағылған. БТА одан кейін «заңсыз әкетілген активтерді қайтару» науқанын бастаған. == Тарихы == Банктің тарихы 1925 жылы 15 қазанда Өнеркәсіптік банктің Қазақстан аумағындағы бөлімшесі ретінде құрылған күнінен басталады. Кейін бөлімше түрліше атпен қайта құрылып отырды: 1932 жылдан КСРО Құрылыс пен электр шаруашылығын қаржыландыру банкінің Қазақ өлкелік кеңсесі, 1949 жылдан КСРО Өнеркәсіптік банктің, кейін КСРО Құрылыс банкінің Қазақ өлкелік кеңсесі, 1987 жылдан КСРО Өнеркәсіптік-құрылыс банкі Қазақ респ. банкі деп аталды, 1991 жылы 4 наурызда Қазақ республикасы “Тұранбанк” мемлекеттік коммерция өнеркәсіптік-құрылыс банкі, осы жылдың 24 шілдесінде “Тұранбанк” Қазақ акционерлік банкі болып өзгертілді. КСРО Сыртэкономбанктің 1990 жылы құрылған Қазақ республика банкі 1992 жылы “ALEM BANK KАZAKHSTAN” Қазақстан Республикасының Сыртқы экономика қызмет банкі деп қайта аталды. Бұл акционерлік банк бірқатар жылдар бойына ҚР Үкіметінің мемлекет кепілдігімен шетелден несие тарту жөніндегі агенттігі болды. 1997 жылы15 қаңтарда “Тұранбанк” пен “Қазақстан Әлембанк” қосылып, “Тұранәлембанк” ЖАҚ болып қайта құрылды. 1998 жылы 1 қазаннан ААҚ, 2003 жылдан АҚ. Банктің жоғары органы – акционерлер жиналысы, атқарушы органы – басқарма. Тұранәлембанк Қазақстанда екінші деңгейдегі банктердің арасында [[актив]]тері мен меншікті капиталының көлемі бойынша жетекші орында. Ол Қазақстанның жүйе құраушы банкіне және ТМД елдерінде банк желісін құру жөніндегі көшбасшысына айналып отыр. Оның активі 9,2 млрд. АҚШ доллары, меншікті капиталы 1,6 млрд. доллардан асады. Тұранәлембанк нарықтың барлық буындарына: корпоративтік және бөлшек сауда бизнесіне, сауданы қаржыландыруға, қор нарығына, шағын және орта бизнесті несиелендіруге және дамытуға, лизингіге, ипотекаға, зейнетақы қорына, басқа да көптеген шараларға қатысады. Оның 750 мыңға жуық клиенті бар. Қазақстан бойынша 22 бөлімшесі, 193 есептесу-кассалық бөлімі жұмыс істейді. ТМД елдерінде және алыс шетелдерде, бірқатар халықараралық өкілдіктері бар. Тұранәлембанк қызметінің стратегиялық бағыты – банк көрсететін қызметтің географиясын әртараптандыру, ТМД елдері мен алыс шетелдер экономикасының түрлі секторларына қатысу ауқымын кеңейту, сондай-ақ банк өнімдерінің түр-түрін дамыту, несие беру және сауданы қаржыландыру, тұрақты да серпінді түрде өсуге ұмтылу. Банк акционерлерінің құрамына EBRD (Еуропа жаңғыру және даму банкі), RZB (Райффайзен Централ Банк), ҚFC (Халықаралық қаржы корпорациясы), FMO (Голандия даму банкі) сияқты әлемнің аса ірі халықаралық қаржы институттары кіреді. Тұранәлембанк [[Қазақстан қор биржасы]]нда (KASE) АҚШ доллары бойынша маркет-мейкер мәртебесіне ие болып отыр.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> == Басшылары == * [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] (1997—1998) * Ержан Тәтішев (1998—2004) * [[Сәдуақас Халықсоветұлы Мәмештегі|Сәдуақас Мәмештегі]] (2005—2007) * Роман Солодченко (2007—2009) * [[Әнуар Ғалимоллаұлы Сәйденов|Әнуар Сәйденов]] (2009—2011) * [[Марат Зайырұлы Зайыров|Марат Зайыров]] (2011—2012) * [[Ерік Жұмаханұлы Балапанов|Ерік Балапанов]] (2012—2013) * [[Қадіржан Қабдошұлы Дәмитов|Қадіржан Дәмитов]] (2013—2014) * Мағжан Әуезов (2014—2015) == Еншілес банктері == * {{Ту|Қазақстан}} [[Темірбанк]] * {{Ту|Беларусь}} БТА Банк * {{Ту|Қырғызстан}} БТА Банк * {{Ту|Ресей}} БТА Банк * {{Ту|Украина}} БТА Банк * {{Ту|Армения}} БТА Банк * {{Ту|Грузия}} БТА Банк * {{Ту|Ресей}} БТА-Казань * {{Ту|Ресей}} Омск-Банк == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * Ресми сайт адресі [http://бта.қаз/kk/ бта.қаз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112132429/http://www.xn--80ab5c.xn--80ao21a/kk/ |date=2017-01-12 }} [[Санат:Қазақстанның жабылған банктері]] efvffh5beh262lj2pvgkuw9jz0uiena 0 4554 3638489 3628333 2026-08-02T19:51:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638489 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ахметжан Смағұлұлы Есімов | Шынайы есімі = | Суреті = AEsimov2013.jpg | Сурет ені = 200 | Атауы = | Титулы = [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорының Басқарма төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Samruk-Kazina logo kz.png | Реті = | Басқара бастады = 23 желтоқсан 2017 | Басқаруын аяқтады = 29 наурыз 2021 | Ізашары = [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] | Ізбасары = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Титулы_2 = [[Алматы]] қаласының 5-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Республикалық маңызы бар қалалар|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Almaty.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Almaty.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 4 сәуір 2008 | Басқаруын аяқтады_2 = 9 тамыз 2015 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] | Ізбасары_2 = [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 19 қаңтар 2006 | Басқаруын аяқтады_3 = 4 сәуір 2008 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_3 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]<br>[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | Ізашары_3 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] | Ізбасары_3 = [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] | Басқара бастады_4 = 18 мамыр 2001 | Басқаруын аяқтады_4 = 14 мамыр 2004 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізашары_4 = [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]] | Ізбасары_4 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = ақпан 1998 | Басқаруын аяқтады_5 = тамыз 1998 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]] | Ізбасары_5 = [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасының Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеті|Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет]] төрағасы | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan.svg | Реті_6 = | Басқара бастады_6 = қараша 1996 | Басқаруын аяқтады_6 = ақпан 1998 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_6 = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] | Ізашары_6 = ''лауазым пайда болды'' | Ізбасары_6 = [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] | Титулы_7 = [[Алматы облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Алматы облысы герб.png | Реті_7 = | Басқара бастады_7 = ақпан 1992 | Басқаруын аяқтады_7 = қазан 1994 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_7 = ''лауазым пайда болды; Алматы облыстық кеңесінің төрағасы ретінде өзі'' | Ізбасары_7 = [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] | Туған күні = 15.12.1950 | Туған жері = Интернационал ауылы, [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]], {{байрақ|Қазақ КСР}} (<span style="font- size:bigger;">қазіргі [[Қазақстан]]</span>), [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Мамандығы = инженер-механик | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = Қазақ ауыл шаруашылық институты (1974), Ресей қоғамдық ғылымдар академиясы (1991) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ахметжан Смағұлұлы Есімов''' ([[15 желтоқсан]] [[1950 жыл]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]]) — белгілі қазақстандық саясаткер, [[Алматы облысы]] мен [[Алматы]] қаласының бұрынғы әкімі. Өңірлерден бөлек Президент Әкімшілігін, Ауыл шаруашылығы министрлігін, «Астана ЭКСПО-2017» Ұлттық компаниясын, [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорын басқарған. == Өмірбаяны == [[Шапырашты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы А.Байғазыұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Сары Үйсін. Шапырашты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2000|томы= |беттері= |барлық беті= ?|сериясы= |isbn=5-89840-441-4|тиражы= }}</ref> «Ауыл шаруашылығы өндірісінің процесстер механизациясы» мамандығы бойынша 1974 жылы Қазақ ауылшаруашылық институтының механикалық факультетін бітірген. «Әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» мамандығы бойынша 1991 жылы Ресей қоғамдық ғылымдар академиясының әлеуметтік-саяси факультетін бітірген. 1968 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Достық» кеңшарының спорт жөніндегі әдіскері. 1969 жылдан - Қазақ ауыл шаруашылығы институтының студенті. 1974 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Ленин» кеңшарының инженер-механигі. 1977 жылдың желтоқсанынан - Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының жұмысшылар комитетінің төрағасы ([[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «1 май» ауылы). 1979 жылдың қаңтарынан - Қазақстан Компартиясы Қаскелең аудандық комитетінің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. 1979 жылдың тамызынан - «Ленин» кеңшарының партком хатшысы. 1982 жылдың наурызынан - Қазақстан Компартиясы [[Алматы облысы|Алматы облыстық]] комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы. 1983 жылдың мамырынан - «Ленин» кеңшарының директоры. 1985 жылдың тамызынан [[Алматы облысы]] Қаскелең аудандық атқару комитетінің төрағасы. 1986 жылдың шілдесінен - [[Алматы облысы]] Қазақстан Компартиясы Шелек аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 1988 жылдың қаңтарынан - Алматы облыстық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары-облыстық агроөнеркәсіп комитетінің төрағасы. 1988 жылдың желтоқсанынан - Қазақстан Компартиясы Алматы облыстық комитетінің хатшысы. 1990 жылдан - ҚазКСР Мемагроөнеркәсіп төрағасының бірінші орынбасары. 1991 жылдан - Алматы облыстық Кеңесінің төрағасы. 1992 жылдан - Алматы облыстық әкімшілігінің басшысы. 1994 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары. 1996 жылдан - ҚР мемлекеттік хатшысы. 1996 жылдан - ҚР Премьер-министрінің бірінші орынбасары - Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы. 1998 жылдан - ҚР Президент Әкімшілігінің жетекшісі. 1998 жылдан - ҚР Бенилюкс мемлекеттеріндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі. 2001 жылдан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі. 2002 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары - ауыл шаруашылығы министрі. 2004 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары. 2006 жылдың қаңтар айынан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі. 2008 жылдан бері - [[Алматы]] қаласының әкімі. 2015 жылдың 9 тамызынан "Астана ЭКСПО-2017" ҰК" АҚ басқарма төрағасы. 2017 жылғы 23 желтоқсанда "Самұрық-Қазына" АҚ Басқарма төрағасы болып тағайындалды. 2021 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті — Елбасының көмекшісі болып тағайындалды. == Ауылшаруашылық министрі лауазымындағы қызметі == А. Есімовтің ауылшаруашылық министрі қызметі барысында Қазақстан ұнның экспорты бойынша әлемде бірінші орынға шықты.<ref>http://kvedomosti.ru/news/47109.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140110/http://kvedomosti.ru/news/47109.html |date=2017-12-07 }}</ref> <ref>http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035127/http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 |date=2015-09-24 }}</ref> == Алматы әкімі мәртебесіндегі қызметі == А. Есімов әкім ретіндегі қызметін алданған құрылыс үлескерлерінің түйткілін шешуден бастады. Сол кезде қалада құрылысы тоқтатылған 125 тұрғын үй кешені болатын.<ref>http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&lang=1&news_id=9406 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109080500/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&lang=1&news_id=9406 |date=2015-01-09 }}</ref> <ref>Президент Н. Назарбаевтың қолдауымен үлескерлердің барлығы дерлік үйлі болды.</ref> 2011 жылы Алматыда 7 Қысқы Азия ойындары табысты өтіп, оны өткізу үшін қалада спорт инфрақұрылымы құрылды. <ref>http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222034617/http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 |date=2017-12-22 }}</ref> Дәл сол жылы алматылық метрополитен ашылды. Сонымен қатар, 5 жылға жетпейтін уақыт аралығында қалада энергетика мәселесін шешуге септігін тигізген 20 қосалқы станция салынған.<ref>http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=11321 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140252/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&lang=1&news_id=11321 |date=2017-12-07 }}</ref> 2011 жылы муниципалды қоғамдық көліктің құрылуына бастамашылық етіп, нарықтан жеке тасымалдаушыларды біртіндеп ығыстырды.<ref>http://www.inform.kz/rus/article/2367325 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202752/http://inform.kz/rus/article/2367325 |date=2016-03-04 }}</ref> Экономиканың келешегі зор бағыты болып саналатын Алматы өңіріндегі тау-шаңғы туризмін дамыту бойынша идеологтарының бірі.<ref>https://informburo.kz/novosti/esimov-hochet-otdat-gornolyzhnyy-turizm-almaty-shveytsarskim-investoram-5055.html</ref> 2008 жылы қалаға қосылған проблемалық ауылдардың орнында Алатау ауданы құрылды. Қаладағы өмір деңгейінің жоғарылығын желеу етіп Үкімет алдында алматылық дәрігерлер мен мұғалімдердің жалақысын бөлек көбейту мәселесін бірнеше рет көтерген. <ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/esimov-poruchil-uvelichit-zarabotnuyu-platu-medrabotnikam-177848/</ref><ref>https://www.caravan.kz/news/akim-almaty-prosit-vdvoe-povysit-zarplatu-uchitelyam-shkol-goroda-278381/</ref> 2013 жылдың 6 қазанында Ахметжан Есімов және Олимпиада чемпионы Александр Винокуровтың бастамасымен Алматы әкімдігі Қазақстан тарихында алғаш рет UCI аясында 1,2 санатты «Алматы туры» кәсіби велошеруін ұйымдастырылып, сәтті өткізілген болатын. Велошеру трансляциясы Eurosport телеарнасынан өткізілген.<ref>http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207191910/http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html |date=2017-12-07 }}</ref><ref>http://www.inform.kz/rus/article/2595169 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207150750/http://www.inform.kz/rus/article/2595169 |date=2017-12-07 }}</ref> 2014 жылы Есімовтың жетекшілігімен Алматының өңірлік жалпы өнімнің көлемі тарихта алғаш рет 8 трлн теңгеден асты.<ref>http://www.kazpravda.kz/news/view/vrp-almati-vpervie-v-istorii-previsil-8-trln-tenge--esimov</ref> Сол жылы қаланың мыңдаған жасампаз және дарынды ұстазы 300 000 теңге көлеміндегі бірреттік ақшалай сыйақыға ие болды.<ref>https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519200428/https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html |date=2017-05-19 }}</ref> Алматы қ. Мәслихатының XXIX кезектен тыс сессиясында сегізінші Наурызбай ауданы пайда болып<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nauryizbayskiy-rayon-poyavilsya-v-almatyi-258018/</ref>, қала ауданы ұлғайған. 2014 жылдың соңында Наурызбай ауданындағы халықтың саны 180 мың адамнан асты. == Ахметжан Есімовтың «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы лауазымындағы қызметі == 2015 жылғы 9-тамызда Мемлекет басшысының жарлығымен Ахметжан Есімов «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болып тағайындалды. Дәл осы күні ҚР Президентінің Қаулысы бойынша А.С.Есімов Алматы қаласының әкімі қызметінен босатылды (ол бұл қызметте 2008 жылдан бері істеп келген).<ref>http://www.kazpravda.kz/news/politika/ahmetzhan-esimov-vozglavil-natskompaniu-astana-ekspo-2017/</ref> Ахметжан Есімовке дейін, Астана қаласының әкімі Әділбек Жақсыбеков «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық Компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болған. Ә.Жақсыбеков бұл қызметке Талған Ермегияев тұтқынға алынған соң, Елбасының бұйрығымен 2015 жылғы 11 маусымда тағайындалған болатын.<ref>http://www.kazpravda.kz/news/politika/akim-astani-sovmeshchaet-dolzhnost-glavi-nk-astana-ekspo-2017-na-bezvozmednoi-os/</ref><ref>http://kaztrk.kz/ru/news/articles/termegiyaev-prigovoren-k-14-godam-tyurmy-s-konfiskaciei-imushestva-350{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ахметжан Есімовтың Басқарма Төрағасы болып тағайындалған соң, бірден EXPO-қалашығының құрылысына жоспарланған шығын көлемін 78 миллиард теңгеге қысқартты. Сондай-ақ, компанияның топ-менеджментін екі есе қысқартты. Кейін Ахметжан Есімов отандық мердігерлерді тарту мақсатында өңірлерді аралап, жергілікті бизнес өкілдерімен кездесулер өткізген. Нәтижесінде ЭКСПО-2017 Халықаралық көрмесі нысандарының құрылысына атсалысқан қазақстандық компаниялардың үлесі 90% құрды.<ref>https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708121519/https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 |date=2018-07-08 }}</ref> Көрме нысандары құрылысының құны бюджет есебінен 302 млрд теңгеге азайды.<ref>http://24.kz/ru/news/social/item/159483-ekspo-2017-i-npp-atameken-pom{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2017 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев көрменің дайындық деңгейіне баға берді. «Көрменің лайықты деңгейде ұйымдастырылуы әлемдік қауымдастыққа тәуелсіз Қазақстанның тағы бір жетістігін көрсетеді», - деп атап өтті Н.Назарбаев.<ref>https://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202031505/http://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html |date=2017-12-02 }}</ref> 2017 жылғы 23-ақпанда Халықаралық көрмелер бюросының Бас хатшысы Висенте Лоссерталес «Астана ЭКСПО-2017» көрмесінің нысандарын тексеріп шыққанан кейін «ЭКСПО-2017 соңғы 25 жыл ішіндегі ең үздік көрме болады», - деп мәлімдеді.<ref>https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201033915/https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html |date=2017-12-01 }}</ref> Үш ай ішінде, яғни 10-маусым мен 9-қыркүйек аралығында ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесіне 4 000 000 жуық адам келген.<ref>https://expo2017astana.com/ru/page_id=2025&news_id=1812 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035925/https://expo2017astana.com/ru/page_id%3D2025%26news_id%3D1812 |date=2017-12-01 }}</ref> ЭКСПО-2017 кезінде 28 мемлекет басшысы, 13 парламент спикері мен Бас хатшы, 10 премьер-министр, 26 премьер-министрдің орынбасары, 70 министр мен 48 министр орынбасарларының қатысуымен 220 ресми іс-шара ұйымдастырылды. Энергетика, құрылыс, инвестиция салаларында Қазақстанның іскер және ғылыми-білім беру саласының өкілдері мен қатысушы елдер арасында 39 келісім жасалған. ЭКСПО-2017 көрмесінде 193 «жасыл» технология таныстырылып, оның дені Қазақстанда сәтті енгізіліп жатыр. «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ бюджетін оңтайландыру арқасында 364 миллиард теңге үнемделді, бұл көрсеткіш жобаның бастапқы құнынан 44,6% аз. Көрме Қазақстанның экономикасына едәуір мультипликативтік әсерін тигізді. 1400 астам шағын және орта бизнес кәсіпорны жалпы сомасы 640 миллиард теңге көлемінде тауар мен қызметке тапсырыс алған. 50 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. Туроператорлардың қызметіне деген сұраныс екі есеге артты. Астанадағы кәсіпкерлік субъектілерінің саны 10% көбейді. Елорданың бюджетіне қызмет көрсету саласынан түскен салық көлемі 1,2 есеге өсті. EXPO 2017 жабылу салтанатында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстанның астанасы жаһандық назарға ілігіп, бүкіл әлемнің көңілін өзіне аударды. National Geographic журналының шешімімен, Астана «Болашақ қаласы» аталымын жеңіп алды. Сонымен қатар New York Times газетінің мәліметінше, Қазақстан саяхаттап баруға лайықты елдер тізіміне енген. Жалпы EXPO аясында 6000 астам алуан түрлі шаралар өткізілді. Біздің еліміз еуразиялық өңірдің қарқынды дамып отырған мемлекеті ретінде өз имиджін нығайта түсті. EXPO феномені ғылым, бизнес және қоғамның нәтижелі және өнімді өзара әрекеттесуге септігін тигізді», - деп мәлімдеді.<ref>http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216094046/http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 |date=2017-12-16 }}</ref> ЭКСПО-2017 шетелдік меймандар тарапынан жоғары бағаға ие болды. EXPO-2017 мұрасының нысандары туристік орын ретінде қызмет етуді жалғастырып келеді. <ref>https://ru.sputniknews.kz/society/20171110/3731656/dobro-pozhalovat-vnov-ehkspo-zhdet-gostej.html</ref> == Ахметжан Есімовтің «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ Басқарма төрағасы лауазымындағы қызметі == 23 желтоқсан 2017 жылы ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды. <ref>https://www.lenta.inform.kz/kz/ahmetzhan-esimov-samuryk-kazyna-korynyn-baskarma-toragasy-bolyp-tagayyndaldy_a3103600{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2018 жылдың 11 қаңтарында Қор Басқармасының шешімімен «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ жаңа құралымы бекітілді. Жаңа құрылымға сәйкес басқарушы директорлар саны 10-нан 5-ке дейін, департаменттер мен құрылымдық бөлімшелер саны 37-ден 27-ге дейін қысқарып, басқарма төрағасының орынбасарының бір қызметі енгізілді.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/samuryik-kazyina-uak-de-baskarushyi-direktorlar-sanyi-ek-286333/]</ref> 2018 жылдың 19 сәуірінде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ басқару жөніндегі кеңестің отырысы өтті. Басқосу барысында «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының жаңарған даму стратегиясы мен Қорды трансформациялау бағдарламасын қабылдау мәселелері талқыланды. Жиын соңында Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев «Самұрық-Қазына» АҚ –ның 2018-2028 жылдарға арналған жаңарған даму статегиясын жіне Қорды трнасформациялау бағдарламасын мақұлдады.<ref>[http://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysy-samuryk-kazyna-ulttyk-al-aukat-koryn-baskaru-zhonindegi-kenestin-otyrysyn-otkizdi]</ref> 2018 жылдың сәуірінде Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының жаңа кадрлық саясатын таныстырды. А.Есімов басқарушы лауазымына тағайындаудың сабақтастық қағидаттары қабылданатынын айтты. Нәтижесінде, компания қызметкерлері арасынан білікті кадрлық резерві қалыптасады. Басқарма Төрағасы шетелдік мамандарды жұмылдыру мәселесіне де тоқталды. «Самұрық-Қазына» шетелден келген азаматтардың қызметінен толықтай бас тартпайды, дегенмен олардың орнын басатын мамандарды дайындау - басты назарда: басымдылық жергілікті азаматтарға беріледі.<ref>https://egemen.kz/article/168075-samuryq-qazynanynh-basqarushy-denhgeydegi-qyzmetkerleri-qysqarady</ref> Ахметжан Есімовтің тапсырмасы бойынша 2018 жылдың ақпанында Қор бәсекелестік ортаны кеңейту, тауарлар мен қызметтердің сапасын жақсарту, шығындарды азайту мақсатында сатып алу тетіктеріне бірқатар өзгерістер енгізді. Сатып алу холдингішілік кооперация арқылы жүзеге асырыл,ан тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің тізімі 4500-ден 424-ке дейін қысқарды.<ref>[http://qaz.infozakon.kz/global/5429-samry-azyna-satyp-alu-zhyesn-zhetldrude.html]</ref> А.Есімовтің кезінде Қор елдегі бірінші нөмірлі салық төлеушіге айналды. Осы жылдың 9 айында «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ »АҚ компаниялары тобының салық төлемдері 813 млрд теңгені құрады, бұл 2018 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 102 млрд теңгеге артық.<ref>[https://kaz.zakon.kz/4992968-sam-ry-azyna-9-ayda-813-mlrd.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102151330/https://kaz.zakon.kz/4992968-sam-ry-azyna-9-ayda-813-mlrd.html |date=2019-11-02 }}</ref> А.Есімовтің басшылығымен «Сарыарқа» газ құбыры мерзімінде аяқталды (газ құбырына сілтеме). Қазақстанның Тұңғыш Президентінің бес әлеуметтік бастамасы аясында салынған газ құбыры Орталық Қазақстан мен мемлекетіміздің астанасын елдің бірыңғай газ тасымалдау желісімен байланыстырды.<ref>[https://egemen.kz/article/216834-saryarqa-magistraldyq-gaz-qubyrynynh-qurylysy-ayaqtaldy]</ref> А.Есімовтің басқаруымен «Қазатомөнеркәсіп» АҚ өз акцияларын халықаралық қор биржасында сәтті орналастырған алғашқы ұлттық компания болды. Ұлттық компания 451 миллион доллар тұратын 15% акциясын Лондон қор биржасында сәтті орналастырды. Сұраныс ұсыныстан 1,7 есе асып түсті.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/kazatomonerkasip-11-8-mln-karapajym-akciyasyn-satylymga-shygardy]</ref> 2019 жылдың 1 мамырында Қазақстандағы алғашқы лоукостер Fly Arystan авиакомпаниясы іске қосылды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstanskiy-loukoster-sovershil-pervyiy-reys-almatyi-nur-368312/]</ref> 2019 жылда Арыс қаласында Арыс қаласында қор қалпына келтіретін 68 әлеуметтік инфрақұрылым нысандарының 63 нысаны пайдалануға берілді. Қайта қалпына келтірілген қалған 5 нысан қыркүйек және қазан айларында тапсырылады. Олардың қатарында жедел медициналық көмек және стоматология бөлімшелері, вокзал, балалар жасөспірімдер спорт мектебі мен балабақша бар. Қор 16 мектеп, 36 балабақша, 8 Денсаулық сақтау нысаны, 4 спорт нысанасын, колледж, Теміржол вокзалы, Даңқ аллеясы және орталық алаңды қираған әлеуметтік нысандарды жөндеуден өткізді.<ref>[https://shymkenttv.kz/kz/news/society_public/arystyn-barlyk-mektebinde-algashky-konyrau-sogyldy]</ref> 2020 жылы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ тұрақты даму саласындағы бастамаларды іске асыруға арналған БҰҰ бойынша үздік 30 қордың қатарына енді.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/ekonomika/item/428255-sam-ry-azyna-lemdegi-zdik-zhiyrma-ordy-ataryna-endi]</ref> == Марапаттары == * «Құрмет белгісі» (1982) * «Парасат» (2002)<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 Мемлекеттік марапатпен иеленді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727193816/http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 |date=2010-07-27 }}</ref> * «Отан» (2007) ордендерімен марапатталған. * «Қазақстанның Еңбек Ері» (2017)<ref>{{cite web | url = http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-3 | title = О награждении государственными наградами Республики Казахстан | accessdate = 2017-12-15 | publisher = Akorda.kz}}</ref> == Қосымша мәліметтер == * Әскери атағы - полковник. * Хоббиі - спорт, әдебиет, шетел тілдері, музыка. * Сүйіп оқитын әдебиеті - шығыс философиялық әдебиеті, классика. * Үйленген. 2 қызы бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> * Экономика ғылымдарының докторы (1999). * «Жаңа жағдайлардағы Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені» (1991), «Республикалық АӨК даму келешегі және оның болжануы» (1991) кітаптарының авторы. * Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әкежан Қажыгелдиннің министрлер кабинеті}} {{Нұрлан Балғымбаевтың министрлер кабинеті}} {{Қасымжомарт Тоқаевтың министрлер кабинеті}} {{Иманғали Тасмағамбетовтің министрлер кабинеті}} {{Даниал Ахметовтің министрлер кабинеті}} {{Кәрім Мәсімовтің I министрлер кабинеті}} [[Санат:Қарасай ауданында туғандар]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстанның Люксембургтағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Нидерландтағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Бельгиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] [[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Алматы әкімдері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]] bz8275fsnh10r0h5y2z2fngw7mwxdtu 0 7898 3638737 3558258 2026-08-03T11:16:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638737 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер|Есімі=Болат Жәмитұлы Өтемұратов|Сурет=Photo of Bulat Utemuratov 1.jpg|Туған күні=13.11.1957|Туған жері=[[Атырау|Гурьев]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}} →<br>{{KAZ}}|Компания 1=[[ForteBank]]|Лауазымы 1=негізін салушы<ref> https://forbes.kz/ranking/object/41</ref>|Компания 2=[[АТФ Банк]]|Лауазымы 2=негізін салушы <ref> https://forbes.kz/ranking/object/41</ref>|Білімі=[[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институты]] (1981)|Марапаттары={{Назарбаев ордені}} {{Құрмет ордені}} {{Достық ордені}}|Жұбайы=Ажар Әбжәмиқызы Өтемұратова ''(тумысында Байшуақова, 1955 ж.т.) ''}} '''Болат Жамитұлы Өтемұратов''' ([[13 қараша]] [[1957]], [[Атырау]]) — [[қазақстан|қазақ]] [[кәсіпкер]], қоғам қайраткері, спорттық функционер және меценат. [[Қазақстан теннис федерациясы|Қазақстан Теннис федерациясының]] президенті (2007 жылдан бастап)<ref>https://online.zakon.kz/m/amp/document/30100336</ref>, [[Халықаралық теннис федерациясы|Халықаралық теннис федерациясының]] вице-президенті (2019 жылдан бастап)<ref>https://online.zakon.kz/m/amp/document/33374310</ref>, [[Швейцария|Швейцариядағы]] тұңғыш [[Қазақстан елшілерінің тізімі|Қазақстан елшісі]] (1996—1999). [[Forbes|Forbes журналының]] есептеуі бойынша 2024 жылы байлығы 2,7 млрд $ бағаланды.<ref>https://forbes.kz/ranking/object/41</ref> == Өмірбаяны == 1957 жылы 13 қарашада Қазақ КСР Гурьев қаласында (қазіргі — Атырау) дүниеге келді. Қызылорда қаласындағы К.Е. Ворошилов атындағы № 3 мектепте білім алып, 1975 жылы 10-сыныпты бітірді. 1981 жылы [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институтын]] тәмамдап, экономист мамандығын алды. Институтты бітіргеннен кейін, сол жерде оқытушы болып, кейіннен 1986 жылға дейін Алматы сауда басқармасы жүйесінде жұмыс істеді. 1986-1990 жылдары Кеңестік аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары болды. 1990-1992 жылдары Қазақстан Республикасының Сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитеті – кейіннен Қазақстан Республикасының Сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі министрлігінде бөлім бастығы, басқарма бастығы болып жұмыс істеді. 1992 жылы Австриядағы Қазақ сауда үйінің бас директоры болып тағайындалды. 1993 жылы Қазақстанға оралып, ҚР Сыртқы экономикалық байланыстар министрінің орынбасары (1993-94 жж.), ҚР Өнеркәсіп және сауда министрінің бірінші орынбасары (1994-1995 жж.) ретінде қызмет атқарды. 1996-1999 жылдары – Қазақстан Республикасының Швейцариядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Женева қаласындағы БҰҰ бөлімшесі мен басқа да халықаралық ұйымдардың тұрақты өкілі. [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|ҚР Президентінің Әкімшілігінде]] әр түрлі лауазымдарды иеленді: 1999 жылғы ақпаннан 2003 жылғы маусымға дейін — ҚР Президентінің Сыртқы саяси және сыртқы экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі, 2003 жылғы маусымнан 2006 жылғы наурызға дейін — ҚР Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы, сонымен қатар ҚР Президенті жанындағы Демократия және азаматтық қоғам мәселелері жөніндегі ұлттық комиссияның төрағасы (2004 ж. қараша – 2006 ж. наурыз). 2006 жылғы наурыздан 2008 жылғы желтоқсанға дейін – [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|ҚР Президентінің Іс басқарушысы]]. 2007 жылы Қазақстан теннис федерациясының президенті болып сайланды. 2007 жылғы шілдеден 2022 ж. қаңтар айына дейін - [[Аманат (партия)|«Нұр Отан» Халықтық-Демократиялық партиясының]] Саяси кеңесінің мүшесі.<ref>https://zhasalash.kz/sayasat/qosh-bol-nur-otan-qosh-parlament!-19469.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816011819/https://zhasalash.kz/sayasat/qosh-bol-nur-otan-qosh-parlament!-19469.html |date=2022-08-16 }}</ref> 2022 жылдың қаңтарында «Нұр Отан» партиясының саяси кеңесінің құрамына өзгерістер енгізіліп, партияның жоғары өкілді органы 55%-ға жаңарған кезде, Өтемұратов кейбір кәсіпкерлер сияқты партияның саяси кеңесінен шығып қалды.<ref>https://kazaknews.kz/sayasat/n-r-otanny-sayasi-ke-es-ramy-bekitildi/</ref> 2008 жылғы желтоқсаннан 2013 жылғы наурызға дейін ҚР Президентінің штаттан тыс кеңесшісі, 2010 жылғы мамырдан 2013 жылғы наурызға дейін - [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасымен]] ынтымақтастық мәселелері жөніндегі ҚР Президентінің Арнайы өкілі болды. 2019 жылғы 1 қазаннан бастап [[Халықаралық теннис федерациясы]]ның вице-президенті болып сайланды.<ref>[https://www.itftennis.com/en/about-us/organisation/company-structure/ COMPANY STRUCTURE]</ref> == Коммерциялық қызметі == Болат Өтемұратов – Қазақстанның ірі кәсіпкерлерінің бірі.<ref>https://forbes.kz/ranking/object/41</ref> Оның алғашқы ірі жобасы — «АТФ Банкінің» дамуы және оның UniCredit италиялық тобына сәтті сатылуы (1995 – 2007 жж. қараша). Осы кезеңде банк шағын қаржы мекемесінен 160 бөлімшесі және 8 миллиардтық теңгерімі бар ірі мультиөңірлік және мультиөнімдік қаржы тобына дейін өсті.<ref>https://bulatutemuratov.kz/stati/kak-bulat-utemuratov-sozdal-privlekatelnyj-dlya-inostrannyh-investorov-finansovyj-institut-i-chto-iz-etogo-poluchilos/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128020054/https://bulatutemuratov.kz/stati/kak-bulat-utemuratov-sozdal-privlekatelnyj-dlya-inostrannyh-investorov-finansovyj-institut-i-chto-iz-etogo-poluchilos/ |date=2020-11-28 }}</ref> 2009 жылғы дағдарыстан кейін мына банктерді құрды: Kassa Nova –Қазақстандағы алғашқы микрокредиттік банк және ForteBank — бизнеске арналған банк. 2014 жылдың мамыр айында [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ]] бизнесмен Болат Өтемұратовқа Темірбанктегі өз үлесін және Альянс банктегі өз акцияларының бір бөлігін сату бойынша мәмілені аяқтады. Қор «Темірбанк» АҚ-ның 79,88% қарапайым акциясын 35,7 млрд теңгеге, сондай-ақ «Альянс Банк» АҚ-ның 16% қарапайым және артықшылықты акциясын 1,5 млрд теңгеге сатты. «Темірбанк» АҚ қосымша 2010-2012 жылдары бөлінбеген пайда есебінен, [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына» АҚ]]-ға 9,1 млрд теңге көлемінде үлеспайда төледі. Мәміле нәтижесінде [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] АҚ 51% қарапайым және артықшылықты акциялармен «Альянс Банк» АҚ акцияларының бақылау пакетін сақтап қалды, ал Болат Өтемұратов «Темірбанк» АҚ-дағы бақылаушы акционерге айналды. Осы мәмілеге қатысты Өтемұратов келесідей пікір білдірді: «Темірбанк» акцияларының бақылау пакетін және «Альянс Банк» акцияларының миноритарлық пакетін сатып алу жөніндегі мәміленің аяқталуы осы банктерді қалпына келтіру үдерісіндегі негізгі қадам болып табылады. «Альянс Банкіне» қатысты [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] қорымен бірлесіп, банк капиталын берік қалпына келтіру мақсатында оның сыртқы міндеттемелерін қайта құрылымдау бойынша банк кредиторларының өкілдерімен мұқият және жан-жақты келіссөздер жүргізілуде. Өз тарапымнан мен «Темірбанктің» капиталын құю және оларды болашақта біріктіру арқылы «Альянс банкті» қалпына келтіруге қатысуға дайынмын». Сонымен қатар Өтемұратов мырза «Верный Капитал» инвестициялық тобының негізгі акционері болып табылады, Veon-мен бірлесіп, Beeline маркасымен жұмыс істейтін екі телекоммуникациялық операторға – Қазақстандағы «КарТел» және Қырғызстандағы «Sky Mobile» операторларына ие. == Байлығы == {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Байлығы !! Орны |- | 2024 | 2,7 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/75_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2024</ref> | әлемде 1238-ші, елде 6-шы |- |2023 | 2,7 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2023</ref> | әлемде 1104-ші, елде 6-шы |- |2022 | 2,8 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2022</ref> | әлемде 1123-ші, елде 6-шы |- |2021 | 3,5 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2021_1621273818/amp</ref> | әлемде 891-ші, елде 4-ші |- |2020 | 2,8 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_1525434752_1603074535/amp</ref> | елде 4-ші |- |2019 | 3,4 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2019</ref> | елде 2-ші |- |2018 | 2,6 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_2018_1525434751/amp</ref> | елде 4-ші |- |2017 | 2,4 млрд<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_2017_2018/amp</ref> | елде 2-ші |- |2016 | 2,4 млрд<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2016</ref> | елде 1-ші |- |2015 | 2,6 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2015/amp</ref> | елде 1-ші |- |2014 | 2,2 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana/amp</ref> | елде 1-ші |- |2013 | 2,2 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_lyudey_kazahstana_-_2013</ref> | елде 2-ші |- |2012 | 1,6 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_lyudey_kazahstana_-_2012</ref> | елде 4-ші |- |} == Қоғамдық және қайырымдылық қызметі == 2007 жылғы тамызда Болат Өтемұратов ҚР Теннис федерациясының президенті болып сайланды. Кәсіби спортшылар мен жасөспірімдерді қолдаумен қатар, Қазақстандағы Теннис федерациясының басым міндеттері Baby Тennis және «10-ға дейінгі Теннис» бағдарламалары болып табылады<ref>https://ortcom.kz/kk/novosti/1681370279</ref>. Team Kazakhstan теннис академиясы құрылды, бұл - теннистен ұлттық құраманың болашақ мүшелері дайындықтан өтетін интернат түріндегі оқу орны. Теннистен ерлер құрамасы үш рет Дэвис Кубогының ширек финалына шықты (2011, 2013, 2014 жж.), әйелдер құрамасы Федерация Кубогының әлемдік тобында өнер көрсетеді. Қазақстан теннис федерациясының баспасөз қызметінің мәліметінше, 2023 жылы 10 қазақстандық теннисші әлемдегі топ 100-дің қатарына кірді.<ref>https://standard.kz/kz/post/qazaqstandyq-10-tennissi-alemdegi-top-100-din-qataryna-kirdi-489</ref> 2015 жылдан бері Болат Өтемұратов Халықаралық теннис федерациясы (ITF) Директорлар кеңесінің және Дэвис Кубогы комитетінің құрамына кіреді, сондай-ақ әлемдік теннисті дамытуға белсенді қатысады. Қазақстанда теннисті дамытудағы зор жетістіктері үшін Халықаралық теннис федерациясының және Азия теннис федерациясының сыйлықтарымен марапатталды.<ref>https://tengrinews.kz/tennis/bulat-utemuratov-pozdravil-mihaila-kukushkina-volevoy-373180/</ref><ref>https://ktf.kz/kz/federation/governance/?season=0&type=1&id=1</ref> 2019 жылғы қазан айында Қазақстан теннис федерациясы Астана қаласында Новак Джокович пен Рафаель Надальдің қайырымдылық матчын ұйымдастырды.<ref>https://www.zakon.kz/4980492-n-r-s-ltan-a-dzhokovich-pen-nadal-keled.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127110449/https://www.zakon.kz/4980492-n-r-s-ltan-a-dzhokovich-pen-nadal-keled.html |date=2020-11-27 }}</ref> 2023 жылы Болат Өтемұратов Халықаралық теннис федерациясының (ITF) Директорлар кеңесінің мүшелігіне қайта сайланды, сондай-ақ ұйымның вице-президенті лауазымына тағайындалды.<ref>https://stan.kz/bolat-otemyratov-halikaralik-tennis-federaciyasinin-vic-322532/</ref> 2014 жылы Болат Өтемұратовтың қайырымдылық қоры құрылды. Қор қызметінің салалары мына бағыттарды қамтиды: * «Аутизм. Әлем баршаға ортақ» бағдарламасы – Қазақстанның 12 қаласында – [[Астана]], [[Алматы]], [[Өскемен]], [[Қызылорда]], [[Ақтөбе]], [[Орал]], [[Шымкент]], [[Петропавл]], [[Павлодар|Павлодар,]] [[Семей]], [[Тараз]] және [[Қарағанды]] қалаларында аутистік спектрі бұзылған балаларға арналған «Асыл Мирас» аутизм-орталықтары табысты жұмыс істейді<ref>https://utemuratovfund.org/kk/news/53 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250114071154/https://utemuratovfund.org/kk/news/53 |date=2025-01-14 }}</ref>. Жыл сайын «Аутизм. Мүмкіндіктер әлемі» халықаралық конференциясы өткізіледі. * Қызыл Жарты Ай қоғамымен әріптестікте Төтенше жағдайлар кезінде зардап шеккендерге қаржылай көмек көрсетеді<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/fond-bulata-utemuratova-pomog-semyam-pavodkov-aktyubinskoy-494758/</ref>; * БЦС ауыратын балалар ата-аналарының Арди қауымдастығының жобаларына қолдау көрсетеді<ref>[https://forbes.kz//life/style/fond_bulata_utemuratova_vyidelil_1_mln_assotsiatsii_roditeley_detey-invalidov/? https://forbes.kz//life/style/fond_bulata_utemuratova_vyidelil_1_mln_assotsiatsii_roditeley_detey-invalidov/?]</ref>; * Көп балалы және аз қамтылған отбасыларға арналған тұрғын үй құрылысы жөніндегі «Баламекен» жобасы – «Баламекен» жобасы аясында Болат Өтемұратов қоры Қызылордада 100 аз қамтылған көп балалы отбасыға арнап тұрғын үйлер салды<ref>https://egemen.kz/article/199902-balameken-dgobasy-bastaldy</ref>. Бұл жобаны жүзеге асыру құны 450 миллион теңгені құрады. Арыс қаласында 2019 жылы маусымда оқ-дәрі қоймасындағы жарылыс кезінде тұрғын үйінен айырылған жергілікті тұрғындарға 50 жаңа үйдің кілттері тапсырылды. Баспаналар 100 отбасыға есептелген. Қор осы мақсатқа 850 миллион теңге бөлді<ref>https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/354455-arys-alasynda-100-otbasy-baspanaly-boldy</ref>. 2020 жылғы мамырда Болат Өтемұратов Түркістан облысы Мақтаарал ауданының су тасқынынан зардап шеккен тұрғындарына арнап 150 жаңа үйдің құрылысына 6 млн АҚШ долларын бөлді<ref>https://holanews.kz/view/news/4858362{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; 2021 жылы Арал қаласында 40 отбасы "Баламекен" жоба шеңберінде жаңа баспанаға ие болды. Жаңа пәтерлерді иеленген отбасылардың қатарына көпбалалы отбасылар, жетім балалар, мүгедектер мен апатты жағдайдағы үйде тұрып келген отбасылар кірді<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-aral/press/news/details/266603?lang=kk</ref>. * Алматы Ботаникалық бағын қайта құру. 2020 жылдың мамыр айында, Алматыға жұмыс сапары аясында ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ботаникалық баққа барып, құны 15 миллион АҚШ долларын құраған бақты қайта құру жобасына жоғары баға берді<ref>https://sputniknews.kz/society/20200512/13951487/toqaev-almaty-botanikalyq-baq.html</ref><ref name="vernycapital.com">https://vernycapital.com/kz/news/467-otemuratov-tokaevka-botanikalyk-bakty-kajta-zhanartudan-kejin-korsetti-bul-bizdin-almatyga-syjlygymyz-bak-memleket-menshiginde-kalady {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922174437/https://vernycapital.com/kz/news/467-otemuratov-tokaevka-botanikalyk-bakty-kajta-zhanartudan-kejin-korsetti-bul-bizdin-almatyga-syjlygymyz-bak-memleket-menshiginde-kalady |date=2020-09-22 }}</ref>; * Батырхан Шүкенов атындағы қорға қолдау көрсету.<ref>https://batyr.foundation/</ref> 2023 жылы Қор Түркияның Төтенше жағдайларды басқару басқармасы (AFAD) арқылы жер сілкінісінен зардап шеккен түрік азаматтарына көмек көрсету үшін 5 миллион АҚШ долларын бөлді.<ref>https://astanatimes.com/2023/04/turkiyes-embassy-extends-gratitude-to-kazakh-people-for-support-in-aftermath-of-earthquake/</ref> 10 жыл ішінде Қор білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, ғылым, табиғи апаттар мен техногендік апаттардан зардап шеккендерді қолдау, мұқтаждарға арналған тұрғын үйлер салу саласындағы қайырымдылық жобаларды іске асыруға 150 млн доллар жұмсады.<ref>https://forbes.kz/actual/bulata_utemuratova_priznali_metsenatom_goda/</ref> == Әлеуметтік және экологиялық жауапкершілігі == Бизнесменге тиесілі компания БАҚ арқылы өзінің экологиялық жауаптылығын көрсетеді, 2019 жылғы 12 наурызда ауаның ластануы және экология мәселесі бойынша талқылау кездеуін ұйымдастырды.<ref>https://vlast.kz/novosti/32033-eksperty-obsudat-problemy-ekologii-gorodov-kazahstana.html</ref> Оның қайырымдылық қоры Алматы қаласындағы Ботаникалық бақты қайта құру жобасын жүргізуде. Қайта жаңартудан кейін Ботаникалық бақ Президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа көрсетілді. Қайта құруға 15 млн АҚШ доллары мөлшерінде қаражат жұмсалды.<ref name="vernycapital.com"/> 2019 жылы Қазақстан теннис федерациясына қалалық әкімдік «Қарағанды орталық саябағынан» теннис орталығын салуға жер бөлді. Осы себепті жұртшылық, тұрғындар және экологиялық белсенділер наразылық толқынын көтерді және бұған жауап ретінде Теннис федерациясы құрылыс орнын ауыстыруға дайындығы туралы мәлімдеме жасады. Нәтижесінде, қала тұрғындары мемлекетке тиесілі саябақ аумағын және ондағы жас ағаштарды сақтап қалды. Теннис орталығы үшін ҚТФ басқа орын табуға бел буды. Инвестициялар көлемі 2,2 млрд теңгені құрайды.<ref>http://ekaraganda.kz/?mod=news_read&id=86281</ref> 2019 жылы Павлодар қалалық әкімдігі өткізген тендер шеңберінде, «ForteBank» АҚ филиал ғимаратының құрылысы үшін Павлодар қаласындағы «Денсаулық» саябағының жер тілімін уақытша пайдалану (жалдау) құқығын алды. Бұған наразы болған тұрғындар мен экологтар саябақтың жойылуына және құрылыстың салынуына үзілді-кесілді қарсы шықты. Форте Банк заңнама талабымен 1:15 есебінен өтем ретінде жаңа ағаштар отырғызды. Заң талабы бойынша саябақтағы құрылыс мәселесі бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізілген жоқ, тек жұртшылық наразылығынан кейін ғана тыңдауды 16 мамырда өткізу туралы шешім қабылданды. Саябақтың аумағы қоғамдық тыңдаулар өткізілмей қоршалып, 9 сәуірде ағаштарды заңсыз кесу басталды.<ref>https://pavon.kz/post/view/60797</ref><ref>https://pavon.kz/post/view/61015</ref> 2021 жылдың қараша айында Болат Өтемұратов қорының қаражаты есебінен Қызылорда әуежайында жаңа терминалдың құрылысы жарияланды, ол 2024 жылы ашылды.<ref>https://qazaqstan.tv/news/202418/</ref> 2023 жылғы қыркүйегінде Қосшы қаласында Болат Өтемұратов Қорының есебінен салынған жаңа 1500 орындық мектеп-гимназия есігін ашты.<ref>https://kaz.inform.kz/news/bilim-kuni-kosshyda-zhana-eki-mektep-esigin-aykara-ashty_a4107143/</ref> 2024 жылғы қыркүйегінде Алматы облысының Есік қаласындағы және Шелек кентіндегі екі жалпы білім беретін мектеп ашылды<ref>https://nege.kz/news/esk-kalasinda-900-orindik-zamanaui-zhana-mektep-ashildi-bc81fc</ref><ref>https://24.kz/kz/zha-aly-tar/zharnama/item/668576-shelek-auylynda-zamanaui-lgidegi-zha-a-mektep-oldanu-a-berildi</ref>. 2025 жылы Қосшы қаласында тұрғындар спорт секцияларына, музыка сабақтарына және мәдени шараларға қатыса алатын жаңа қоғамдық орталықты пайдалануға беру жоспарлануда.<ref>https://baq.kz/bolat-otemuratov-qory-qosshyda-qogamdyq-ortalyq-salady-293129/</ref> 2022-2023 жылдары Қор Алматы мен Астананың 36 мектебінде «Жасыл мектептер» атты екі жаңа жобаны, онда көкөністер мен шөптерді өсіруге арналған жыл бойы жұмыс істейтін заманауи жылыжайлар, сондай-ақ Көшбасшылық академиясы жобасын іске қосты<ref>https://informburo.kz/kaz/newskaz/nur-sultanda-zhasyl-mektepter-zhobasy-iske-khosyldy</ref>. Түркістан, Жамбыл, Қызылорда облыстары мен Шымкент және Астана қалаларынан келген 124 мектептен 36 000-нан астам оқушы мен 217 жаттықтырушы мұғалім Академия шеңберінде командада көшбасшылық, сыни ойлау және өзара іс-қимыл дағдылары бойынша оқудан өтті<ref>https://informburo.kz/kaz/newskaz/almatyda-oetken-forumgha-jas-leader-akademiiasy-baghdarlamasynyng-450-ge-zhuykh-tuelegi-khatysty</ref>. 2024 жылы Болат Өтемұратов қоры Қазақстандағы ауқымды су тасқынының салдарын жоюға шамамен 12 млрд теңге бөлді. Бұл қаражатқа Ақтөбе және Ақмола облыстарынан зардап шеккен 500-ден астам отбасы үшін тұрғын үй сатып алынды<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/aktobe/press/news/details/780960</ref> <ref>https://qaz.ulysmedia.kz/news/14727-su-taskyny-rg-gold-kompaniiasy-akmola-oblysyna-milliard-tenge-boldi/</ref>. Болат Өтемұратов қоры 10 жыл ішінде Қазақстандағы қайырымдылық жобаларына 98,4 млрд теңгеден астам инвестиция салды<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novyiy-aeroport-shkolyi-pomosch-postradavshim-pavodkov-556403/</ref>.  Қордың қызметі Қазақстанның Еуропа бизнес-қауымдастығының (Eurobak) және Қазақстандағы Америка Сауда Палатасының (AmCham) наградаларымен марапатталды<ref>https://caaok.kz/kk/qyzylorda-aeuezhajynyng-zhanga-terminaly-eurobak-tyng-bedeldi-syjlyghymen-marapattaldy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250114071157/https://caaok.kz/kk/qyzylorda-aeuezhajynyng-zhanga-terminaly-eurobak-tyng-bedeldi-syjlyghymen-marapattaldy/ |date=2025-01-14 }}</ref><ref>https://forbes.kz/articles/fond-bulata-utemuratova-poluchil-premiyu-amerikanskoy-torgovoy-palaty-bc3862</ref>. == Марапаттары == * [[«Құрмет» ордені]] (2002) * Тұңғыш Президент Ордені (2007) * 2-дәрежелі [[Достық ордені]] (2014) * [[Қызылорда облысы]]ның Құрметті азаматы * Қазақстанда теннисті дамытудағы зор жетістіктері үшін Халықаралық теннис федерациясының және Азия теннис федерациясының мапараттары (2017) * [[Алтын Жүрек|«Алтын Жүрек»]] сыйлығының Жылдың қайырымды адамы<ref>https://bulatutemuratov.kz/stati/zhomart-zh-rek-i-altyn-zh-rek-pochemu-bulata-utemuratova-vybrali-blagotvoritelem-goda/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128022954/https://bulatutemuratov.kz/stati/zhomart-zh-rek-i-altyn-zh-rek-pochemu-bulata-utemuratova-vybrali-blagotvoritelem-goda/ |date=2020-11-28 }}</ref>(2018) * Әлеуметтік саладағы үздік жобалары үшін «Жыл меценаты» сыйлығының иегері (2023 ж.)<ref>https://018.kz/5846-semejde-asyl-miras-autizm-ortalyy-ashyldy.html</ref> == Отбасы == Әкесі - Жәмит Өтемұратов, Гурьев облыстық прокуратурасының жауапты қызметкері. Жұбайы – Өтемұратова (Байшуақова) Ажар Әбжәмиқызы. Балалары: ұлдары – Әлидар Өтемұратов (1979 жылы туған) және Әнуар Өтемұратов (1983 жылы туған), қызы – Динара (2003 жылы туған). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның Швейцариядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан миллиардерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері]] [[Санат:Достық орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] 609sj5qucsbamd5jiuyskqnci5o3rvr 3638738 3638737 2026-08-03T11:16:10Z KiranBOT 168555 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 3638738 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер|Есімі=Болат Жәмитұлы Өтемұратов|Сурет=Photo of Bulat Utemuratov 1.jpg|Туған күні=13.11.1957|Туған жері=[[Атырау|Гурьев]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}} →<br>{{KAZ}}|Компания 1=[[ForteBank]]|Лауазымы 1=негізін салушы<ref> https://forbes.kz/ranking/object/41</ref>|Компания 2=[[АТФ Банк]]|Лауазымы 2=негізін салушы <ref> https://forbes.kz/ranking/object/41</ref>|Білімі=[[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институты]] (1981)|Марапаттары={{Назарбаев ордені}} {{Құрмет ордені}} {{Достық ордені}}|Жұбайы=Ажар Әбжәмиқызы Өтемұратова ''(тумысында Байшуақова, 1955 ж.т.) ''}} '''Болат Жамитұлы Өтемұратов''' ([[13 қараша]] [[1957]], [[Атырау]]) — [[қазақстан|қазақ]] [[кәсіпкер]], қоғам қайраткері, спорттық функционер және меценат. [[Қазақстан теннис федерациясы|Қазақстан Теннис федерациясының]] президенті (2007 жылдан бастап)<ref>https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30100336#sub_id=0</ref>, [[Халықаралық теннис федерациясы|Халықаралық теннис федерациясының]] вице-президенті (2019 жылдан бастап)<ref>https://online.zakon.kz/document/?doc_id=33374310#sub_id=0</ref>, [[Швейцария|Швейцариядағы]] тұңғыш [[Қазақстан елшілерінің тізімі|Қазақстан елшісі]] (1996—1999). [[Forbes|Forbes журналының]] есептеуі бойынша 2024 жылы байлығы 2,7 млрд $ бағаланды.<ref>https://forbes.kz/ranking/object/41</ref> == Өмірбаяны == 1957 жылы 13 қарашада Қазақ КСР Гурьев қаласында (қазіргі — Атырау) дүниеге келді. Қызылорда қаласындағы К.Е. Ворошилов атындағы № 3 мектепте білім алып, 1975 жылы 10-сыныпты бітірді. 1981 жылы [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институтын]] тәмамдап, экономист мамандығын алды. Институтты бітіргеннен кейін, сол жерде оқытушы болып, кейіннен 1986 жылға дейін Алматы сауда басқармасы жүйесінде жұмыс істеді. 1986-1990 жылдары Кеңестік аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары болды. 1990-1992 жылдары Қазақстан Республикасының Сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитеті – кейіннен Қазақстан Республикасының Сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі министрлігінде бөлім бастығы, басқарма бастығы болып жұмыс істеді. 1992 жылы Австриядағы Қазақ сауда үйінің бас директоры болып тағайындалды. 1993 жылы Қазақстанға оралып, ҚР Сыртқы экономикалық байланыстар министрінің орынбасары (1993-94 жж.), ҚР Өнеркәсіп және сауда министрінің бірінші орынбасары (1994-1995 жж.) ретінде қызмет атқарды. 1996-1999 жылдары – Қазақстан Республикасының Швейцариядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Женева қаласындағы БҰҰ бөлімшесі мен басқа да халықаралық ұйымдардың тұрақты өкілі. [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|ҚР Президентінің Әкімшілігінде]] әр түрлі лауазымдарды иеленді: 1999 жылғы ақпаннан 2003 жылғы маусымға дейін — ҚР Президентінің Сыртқы саяси және сыртқы экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі, 2003 жылғы маусымнан 2006 жылғы наурызға дейін — ҚР Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы, сонымен қатар ҚР Президенті жанындағы Демократия және азаматтық қоғам мәселелері жөніндегі ұлттық комиссияның төрағасы (2004 ж. қараша – 2006 ж. наурыз). 2006 жылғы наурыздан 2008 жылғы желтоқсанға дейін – [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|ҚР Президентінің Іс басқарушысы]]. 2007 жылы Қазақстан теннис федерациясының президенті болып сайланды. 2007 жылғы шілдеден 2022 ж. қаңтар айына дейін - [[Аманат (партия)|«Нұр Отан» Халықтық-Демократиялық партиясының]] Саяси кеңесінің мүшесі.<ref>https://zhasalash.kz/sayasat/qosh-bol-nur-otan-qosh-parlament!-19469.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816011819/https://zhasalash.kz/sayasat/qosh-bol-nur-otan-qosh-parlament!-19469.html |date=2022-08-16 }}</ref> 2022 жылдың қаңтарында «Нұр Отан» партиясының саяси кеңесінің құрамына өзгерістер енгізіліп, партияның жоғары өкілді органы 55%-ға жаңарған кезде, Өтемұратов кейбір кәсіпкерлер сияқты партияның саяси кеңесінен шығып қалды.<ref>https://kazaknews.kz/sayasat/n-r-otanny-sayasi-ke-es-ramy-bekitildi/</ref> 2008 жылғы желтоқсаннан 2013 жылғы наурызға дейін ҚР Президентінің штаттан тыс кеңесшісі, 2010 жылғы мамырдан 2013 жылғы наурызға дейін - [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасымен]] ынтымақтастық мәселелері жөніндегі ҚР Президентінің Арнайы өкілі болды. 2019 жылғы 1 қазаннан бастап [[Халықаралық теннис федерациясы]]ның вице-президенті болып сайланды.<ref>[https://www.itftennis.com/en/about-us/organisation/company-structure/ COMPANY STRUCTURE]</ref> == Коммерциялық қызметі == Болат Өтемұратов – Қазақстанның ірі кәсіпкерлерінің бірі.<ref>https://forbes.kz/ranking/object/41</ref> Оның алғашқы ірі жобасы — «АТФ Банкінің» дамуы және оның UniCredit италиялық тобына сәтті сатылуы (1995 – 2007 жж. қараша). Осы кезеңде банк шағын қаржы мекемесінен 160 бөлімшесі және 8 миллиардтық теңгерімі бар ірі мультиөңірлік және мультиөнімдік қаржы тобына дейін өсті.<ref>https://bulatutemuratov.kz/stati/kak-bulat-utemuratov-sozdal-privlekatelnyj-dlya-inostrannyh-investorov-finansovyj-institut-i-chto-iz-etogo-poluchilos/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128020054/https://bulatutemuratov.kz/stati/kak-bulat-utemuratov-sozdal-privlekatelnyj-dlya-inostrannyh-investorov-finansovyj-institut-i-chto-iz-etogo-poluchilos/ |date=2020-11-28 }}</ref> 2009 жылғы дағдарыстан кейін мына банктерді құрды: Kassa Nova –Қазақстандағы алғашқы микрокредиттік банк және ForteBank — бизнеске арналған банк. 2014 жылдың мамыр айында [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ]] бизнесмен Болат Өтемұратовқа Темірбанктегі өз үлесін және Альянс банктегі өз акцияларының бір бөлігін сату бойынша мәмілені аяқтады. Қор «Темірбанк» АҚ-ның 79,88% қарапайым акциясын 35,7 млрд теңгеге, сондай-ақ «Альянс Банк» АҚ-ның 16% қарапайым және артықшылықты акциясын 1,5 млрд теңгеге сатты. «Темірбанк» АҚ қосымша 2010-2012 жылдары бөлінбеген пайда есебінен, [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына» АҚ]]-ға 9,1 млрд теңге көлемінде үлеспайда төледі. Мәміле нәтижесінде [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] АҚ 51% қарапайым және артықшылықты акциялармен «Альянс Банк» АҚ акцияларының бақылау пакетін сақтап қалды, ал Болат Өтемұратов «Темірбанк» АҚ-дағы бақылаушы акционерге айналды. Осы мәмілеге қатысты Өтемұратов келесідей пікір білдірді: «Темірбанк» акцияларының бақылау пакетін және «Альянс Банк» акцияларының миноритарлық пакетін сатып алу жөніндегі мәміленің аяқталуы осы банктерді қалпына келтіру үдерісіндегі негізгі қадам болып табылады. «Альянс Банкіне» қатысты [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] қорымен бірлесіп, банк капиталын берік қалпына келтіру мақсатында оның сыртқы міндеттемелерін қайта құрылымдау бойынша банк кредиторларының өкілдерімен мұқият және жан-жақты келіссөздер жүргізілуде. Өз тарапымнан мен «Темірбанктің» капиталын құю және оларды болашақта біріктіру арқылы «Альянс банкті» қалпына келтіруге қатысуға дайынмын». Сонымен қатар Өтемұратов мырза «Верный Капитал» инвестициялық тобының негізгі акционері болып табылады, Veon-мен бірлесіп, Beeline маркасымен жұмыс істейтін екі телекоммуникациялық операторға – Қазақстандағы «КарТел» және Қырғызстандағы «Sky Mobile» операторларына ие. == Байлығы == {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Байлығы !! Орны |- | 2024 | 2,7 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/75_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2024</ref> | әлемде 1238-ші, елде 6-шы |- |2023 | 2,7 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2023</ref> | әлемде 1104-ші, елде 6-шы |- |2022 | 2,8 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2022</ref> | әлемде 1123-ші, елде 6-шы |- |2021 | 3,5 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2021_1621273818/amp</ref> | әлемде 891-ші, елде 4-ші |- |2020 | 2,8 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_1525434752_1603074535/amp</ref> | елде 4-ші |- |2019 | 3,4 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2019</ref> | елде 2-ші |- |2018 | 2,6 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_2018_1525434751/amp</ref> | елде 4-ші |- |2017 | 2,4 млрд<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_2017_2018/amp</ref> | елде 2-ші |- |2016 | 2,4 млрд<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2016</ref> | елде 1-ші |- |2015 | 2,6 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2015/amp</ref> | елде 1-ші |- |2014 | 2,2 млрд $<ref> https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana/amp</ref> | елде 1-ші |- |2013 | 2,2 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_lyudey_kazahstana_-_2013</ref> | елде 2-ші |- |2012 | 1,6 млрд $<ref> https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_lyudey_kazahstana_-_2012</ref> | елде 4-ші |- |} == Қоғамдық және қайырымдылық қызметі == 2007 жылғы тамызда Болат Өтемұратов ҚР Теннис федерациясының президенті болып сайланды. Кәсіби спортшылар мен жасөспірімдерді қолдаумен қатар, Қазақстандағы Теннис федерациясының басым міндеттері Baby Тennis және «10-ға дейінгі Теннис» бағдарламалары болып табылады<ref>https://ortcom.kz/kk/novosti/1681370279</ref>. Team Kazakhstan теннис академиясы құрылды, бұл - теннистен ұлттық құраманың болашақ мүшелері дайындықтан өтетін интернат түріндегі оқу орны. Теннистен ерлер құрамасы үш рет Дэвис Кубогының ширек финалына шықты (2011, 2013, 2014 жж.), әйелдер құрамасы Федерация Кубогының әлемдік тобында өнер көрсетеді. Қазақстан теннис федерациясының баспасөз қызметінің мәліметінше, 2023 жылы 10 қазақстандық теннисші әлемдегі топ 100-дің қатарына кірді.<ref>https://standard.kz/kz/post/qazaqstandyq-10-tennissi-alemdegi-top-100-din-qataryna-kirdi-489</ref> 2015 жылдан бері Болат Өтемұратов Халықаралық теннис федерациясы (ITF) Директорлар кеңесінің және Дэвис Кубогы комитетінің құрамына кіреді, сондай-ақ әлемдік теннисті дамытуға белсенді қатысады. Қазақстанда теннисті дамытудағы зор жетістіктері үшін Халықаралық теннис федерациясының және Азия теннис федерациясының сыйлықтарымен марапатталды.<ref>https://tengrinews.kz/tennis/bulat-utemuratov-pozdravil-mihaila-kukushkina-volevoy-373180/</ref><ref>https://ktf.kz/kz/federation/governance/?season=0&type=1&id=1</ref> 2019 жылғы қазан айында Қазақстан теннис федерациясы Астана қаласында Новак Джокович пен Рафаель Надальдің қайырымдылық матчын ұйымдастырды.<ref>https://www.zakon.kz/4980492-n-r-s-ltan-a-dzhokovich-pen-nadal-keled.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127110449/https://www.zakon.kz/4980492-n-r-s-ltan-a-dzhokovich-pen-nadal-keled.html |date=2020-11-27 }}</ref> 2023 жылы Болат Өтемұратов Халықаралық теннис федерациясының (ITF) Директорлар кеңесінің мүшелігіне қайта сайланды, сондай-ақ ұйымның вице-президенті лауазымына тағайындалды.<ref>https://stan.kz/bolat-otemyratov-halikaralik-tennis-federaciyasinin-vic-322532/</ref> 2014 жылы Болат Өтемұратовтың қайырымдылық қоры құрылды. Қор қызметінің салалары мына бағыттарды қамтиды: * «Аутизм. Әлем баршаға ортақ» бағдарламасы – Қазақстанның 12 қаласында – [[Астана]], [[Алматы]], [[Өскемен]], [[Қызылорда]], [[Ақтөбе]], [[Орал]], [[Шымкент]], [[Петропавл]], [[Павлодар|Павлодар,]] [[Семей]], [[Тараз]] және [[Қарағанды]] қалаларында аутистік спектрі бұзылған балаларға арналған «Асыл Мирас» аутизм-орталықтары табысты жұмыс істейді<ref>https://utemuratovfund.org/kk/news/53 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250114071154/https://utemuratovfund.org/kk/news/53 |date=2025-01-14 }}</ref>. Жыл сайын «Аутизм. Мүмкіндіктер әлемі» халықаралық конференциясы өткізіледі. * Қызыл Жарты Ай қоғамымен әріптестікте Төтенше жағдайлар кезінде зардап шеккендерге қаржылай көмек көрсетеді<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/fond-bulata-utemuratova-pomog-semyam-pavodkov-aktyubinskoy-494758/</ref>; * БЦС ауыратын балалар ата-аналарының Арди қауымдастығының жобаларына қолдау көрсетеді<ref>[https://forbes.kz//life/style/fond_bulata_utemuratova_vyidelil_1_mln_assotsiatsii_roditeley_detey-invalidov/? https://forbes.kz//life/style/fond_bulata_utemuratova_vyidelil_1_mln_assotsiatsii_roditeley_detey-invalidov/?]</ref>; * Көп балалы және аз қамтылған отбасыларға арналған тұрғын үй құрылысы жөніндегі «Баламекен» жобасы – «Баламекен» жобасы аясында Болат Өтемұратов қоры Қызылордада 100 аз қамтылған көп балалы отбасыға арнап тұрғын үйлер салды<ref>https://egemen.kz/article/199902-balameken-dgobasy-bastaldy</ref>. Бұл жобаны жүзеге асыру құны 450 миллион теңгені құрады. Арыс қаласында 2019 жылы маусымда оқ-дәрі қоймасындағы жарылыс кезінде тұрғын үйінен айырылған жергілікті тұрғындарға 50 жаңа үйдің кілттері тапсырылды. Баспаналар 100 отбасыға есептелген. Қор осы мақсатқа 850 миллион теңге бөлді<ref>https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/354455-arys-alasynda-100-otbasy-baspanaly-boldy</ref>. 2020 жылғы мамырда Болат Өтемұратов Түркістан облысы Мақтаарал ауданының су тасқынынан зардап шеккен тұрғындарына арнап 150 жаңа үйдің құрылысына 6 млн АҚШ долларын бөлді<ref>https://holanews.kz/view/news/4858362{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; 2021 жылы Арал қаласында 40 отбасы "Баламекен" жоба шеңберінде жаңа баспанаға ие болды. Жаңа пәтерлерді иеленген отбасылардың қатарына көпбалалы отбасылар, жетім балалар, мүгедектер мен апатты жағдайдағы үйде тұрып келген отбасылар кірді<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-aral/press/news/details/266603?lang=kk</ref>. * Алматы Ботаникалық бағын қайта құру. 2020 жылдың мамыр айында, Алматыға жұмыс сапары аясында ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ботаникалық баққа барып, құны 15 миллион АҚШ долларын құраған бақты қайта құру жобасына жоғары баға берді<ref>https://sputniknews.kz/society/20200512/13951487/toqaev-almaty-botanikalyq-baq.html</ref><ref name="vernycapital.com">https://vernycapital.com/kz/news/467-otemuratov-tokaevka-botanikalyk-bakty-kajta-zhanartudan-kejin-korsetti-bul-bizdin-almatyga-syjlygymyz-bak-memleket-menshiginde-kalady {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922174437/https://vernycapital.com/kz/news/467-otemuratov-tokaevka-botanikalyk-bakty-kajta-zhanartudan-kejin-korsetti-bul-bizdin-almatyga-syjlygymyz-bak-memleket-menshiginde-kalady |date=2020-09-22 }}</ref>; * Батырхан Шүкенов атындағы қорға қолдау көрсету.<ref>https://batyr.foundation/</ref> 2023 жылы Қор Түркияның Төтенше жағдайларды басқару басқармасы (AFAD) арқылы жер сілкінісінен зардап шеккен түрік азаматтарына көмек көрсету үшін 5 миллион АҚШ долларын бөлді.<ref>https://astanatimes.com/2023/04/turkiyes-embassy-extends-gratitude-to-kazakh-people-for-support-in-aftermath-of-earthquake/</ref> 10 жыл ішінде Қор білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, ғылым, табиғи апаттар мен техногендік апаттардан зардап шеккендерді қолдау, мұқтаждарға арналған тұрғын үйлер салу саласындағы қайырымдылық жобаларды іске асыруға 150 млн доллар жұмсады.<ref>https://forbes.kz/actual/bulata_utemuratova_priznali_metsenatom_goda/</ref> == Әлеуметтік және экологиялық жауапкершілігі == Бизнесменге тиесілі компания БАҚ арқылы өзінің экологиялық жауаптылығын көрсетеді, 2019 жылғы 12 наурызда ауаның ластануы және экология мәселесі бойынша талқылау кездеуін ұйымдастырды.<ref>https://vlast.kz/novosti/32033-eksperty-obsudat-problemy-ekologii-gorodov-kazahstana.html</ref> Оның қайырымдылық қоры Алматы қаласындағы Ботаникалық бақты қайта құру жобасын жүргізуде. Қайта жаңартудан кейін Ботаникалық бақ Президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа көрсетілді. Қайта құруға 15 млн АҚШ доллары мөлшерінде қаражат жұмсалды.<ref name="vernycapital.com"/> 2019 жылы Қазақстан теннис федерациясына қалалық әкімдік «Қарағанды орталық саябағынан» теннис орталығын салуға жер бөлді. Осы себепті жұртшылық, тұрғындар және экологиялық белсенділер наразылық толқынын көтерді және бұған жауап ретінде Теннис федерациясы құрылыс орнын ауыстыруға дайындығы туралы мәлімдеме жасады. Нәтижесінде, қала тұрғындары мемлекетке тиесілі саябақ аумағын және ондағы жас ағаштарды сақтап қалды. Теннис орталығы үшін ҚТФ басқа орын табуға бел буды. Инвестициялар көлемі 2,2 млрд теңгені құрайды.<ref>http://ekaraganda.kz/?mod=news_read&id=86281</ref> 2019 жылы Павлодар қалалық әкімдігі өткізген тендер шеңберінде, «ForteBank» АҚ филиал ғимаратының құрылысы үшін Павлодар қаласындағы «Денсаулық» саябағының жер тілімін уақытша пайдалану (жалдау) құқығын алды. Бұған наразы болған тұрғындар мен экологтар саябақтың жойылуына және құрылыстың салынуына үзілді-кесілді қарсы шықты. Форте Банк заңнама талабымен 1:15 есебінен өтем ретінде жаңа ағаштар отырғызды. Заң талабы бойынша саябақтағы құрылыс мәселесі бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізілген жоқ, тек жұртшылық наразылығынан кейін ғана тыңдауды 16 мамырда өткізу туралы шешім қабылданды. Саябақтың аумағы қоғамдық тыңдаулар өткізілмей қоршалып, 9 сәуірде ағаштарды заңсыз кесу басталды.<ref>https://pavon.kz/post/view/60797</ref><ref>https://pavon.kz/post/view/61015</ref> 2021 жылдың қараша айында Болат Өтемұратов қорының қаражаты есебінен Қызылорда әуежайында жаңа терминалдың құрылысы жарияланды, ол 2024 жылы ашылды.<ref>https://qazaqstan.tv/news/202418/</ref> 2023 жылғы қыркүйегінде Қосшы қаласында Болат Өтемұратов Қорының есебінен салынған жаңа 1500 орындық мектеп-гимназия есігін ашты.<ref>https://kaz.inform.kz/news/bilim-kuni-kosshyda-zhana-eki-mektep-esigin-aykara-ashty_a4107143/</ref> 2024 жылғы қыркүйегінде Алматы облысының Есік қаласындағы және Шелек кентіндегі екі жалпы білім беретін мектеп ашылды<ref>https://nege.kz/news/esk-kalasinda-900-orindik-zamanaui-zhana-mektep-ashildi-bc81fc</ref><ref>https://24.kz/kz/zha-aly-tar/zharnama/item/668576-shelek-auylynda-zamanaui-lgidegi-zha-a-mektep-oldanu-a-berildi</ref>. 2025 жылы Қосшы қаласында тұрғындар спорт секцияларына, музыка сабақтарына және мәдени шараларға қатыса алатын жаңа қоғамдық орталықты пайдалануға беру жоспарлануда.<ref>https://baq.kz/bolat-otemuratov-qory-qosshyda-qogamdyq-ortalyq-salady-293129/</ref> 2022-2023 жылдары Қор Алматы мен Астананың 36 мектебінде «Жасыл мектептер» атты екі жаңа жобаны, онда көкөністер мен шөптерді өсіруге арналған жыл бойы жұмыс істейтін заманауи жылыжайлар, сондай-ақ Көшбасшылық академиясы жобасын іске қосты<ref>https://informburo.kz/kaz/newskaz/nur-sultanda-zhasyl-mektepter-zhobasy-iske-khosyldy</ref>. Түркістан, Жамбыл, Қызылорда облыстары мен Шымкент және Астана қалаларынан келген 124 мектептен 36 000-нан астам оқушы мен 217 жаттықтырушы мұғалім Академия шеңберінде командада көшбасшылық, сыни ойлау және өзара іс-қимыл дағдылары бойынша оқудан өтті<ref>https://informburo.kz/kaz/newskaz/almatyda-oetken-forumgha-jas-leader-akademiiasy-baghdarlamasynyng-450-ge-zhuykh-tuelegi-khatysty</ref>. 2024 жылы Болат Өтемұратов қоры Қазақстандағы ауқымды су тасқынының салдарын жоюға шамамен 12 млрд теңге бөлді. Бұл қаражатқа Ақтөбе және Ақмола облыстарынан зардап шеккен 500-ден астам отбасы үшін тұрғын үй сатып алынды<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/aktobe/press/news/details/780960</ref> <ref>https://qaz.ulysmedia.kz/news/14727-su-taskyny-rg-gold-kompaniiasy-akmola-oblysyna-milliard-tenge-boldi/</ref>. Болат Өтемұратов қоры 10 жыл ішінде Қазақстандағы қайырымдылық жобаларына 98,4 млрд теңгеден астам инвестиция салды<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novyiy-aeroport-shkolyi-pomosch-postradavshim-pavodkov-556403/</ref>.  Қордың қызметі Қазақстанның Еуропа бизнес-қауымдастығының (Eurobak) және Қазақстандағы Америка Сауда Палатасының (AmCham) наградаларымен марапатталды<ref>https://caaok.kz/kk/qyzylorda-aeuezhajynyng-zhanga-terminaly-eurobak-tyng-bedeldi-syjlyghymen-marapattaldy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250114071157/https://caaok.kz/kk/qyzylorda-aeuezhajynyng-zhanga-terminaly-eurobak-tyng-bedeldi-syjlyghymen-marapattaldy/ |date=2025-01-14 }}</ref><ref>https://forbes.kz/articles/fond-bulata-utemuratova-poluchil-premiyu-amerikanskoy-torgovoy-palaty-bc3862</ref>. == Марапаттары == * [[«Құрмет» ордені]] (2002) * Тұңғыш Президент Ордені (2007) * 2-дәрежелі [[Достық ордені]] (2014) * [[Қызылорда облысы]]ның Құрметті азаматы * Қазақстанда теннисті дамытудағы зор жетістіктері үшін Халықаралық теннис федерациясының және Азия теннис федерациясының мапараттары (2017) * [[Алтын Жүрек|«Алтын Жүрек»]] сыйлығының Жылдың қайырымды адамы<ref>https://bulatutemuratov.kz/stati/zhomart-zh-rek-i-altyn-zh-rek-pochemu-bulata-utemuratova-vybrali-blagotvoritelem-goda/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128022954/https://bulatutemuratov.kz/stati/zhomart-zh-rek-i-altyn-zh-rek-pochemu-bulata-utemuratova-vybrali-blagotvoritelem-goda/ |date=2020-11-28 }}</ref>(2018) * Әлеуметтік саладағы үздік жобалары үшін «Жыл меценаты» сыйлығының иегері (2023 ж.)<ref>https://018.kz/5846-semejde-asyl-miras-autizm-ortalyy-ashyldy.html</ref> == Отбасы == Әкесі - Жәмит Өтемұратов, Гурьев облыстық прокуратурасының жауапты қызметкері. Жұбайы – Өтемұратова (Байшуақова) Ажар Әбжәмиқызы. Балалары: ұлдары – Әлидар Өтемұратов (1979 жылы туған) және Әнуар Өтемұратов (1983 жылы туған), қызы – Динара (2003 жылы туған). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның Швейцариядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан миллиардерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері]] [[Санат:Достық орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] cqvwy5ctb42plycgrh7vpk5lf16l7xe 0 8975 3638681 3340066 2026-08-03T09:53:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638681 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Talkingpointsmemo2.png|нобай|Блогтың мысалы]] '''Блог''' ({{lang-en|blog}}, ''we'''b log''''' дегеннен, «[[Интернет|желі]] журналы не оқиға күнделігі») — үнемі үстелінетін ұзын емес жазбалардан, суреттерден, таспалардан тұратын мәнді мағлұматы бар торап. '''''Блогшы''''' деп блог жетекшілерін атайды. Ғаламтордағы барлық блогтар жиынтығын [[блогосфера]] дейді. Авторлық құрамына байланысты блогтар топтық және дербес (корпоративтік, клубтық) және қоғамық (ашық) болып бөлінеді. Құрамы бойынша - тематикалық және бірегей. Блог қолданушыларға бір тақырыпқа өз пікірлерін (комментарийлерді) қалдыру блогтарға тән қасиеті бар. Ол блогтарды желілік қарым-қатынас ортасын істейді және оның чат, веб-форум, жаңалықтар тобы және электронды поштасынан біршама артылықшылықтары болады. == Блогтардың түрлері == ;Авторлары бойынша * Дербес (авторлық, жеке) блог – жеке бір адамдармен жүргізіледі (ереже бойынша оның иесімен). * «Елес»( «Призрачный») блог – аты анықталмаған адамның бөтен адамның атынан блогты жүргізу. * Корпоративтік блог – бір серіктестіктің қызметкерлердің блогы жүргізілуі. ;Тематикалық бағыты бойынша Көп жағдайда дербес блогтар жеке сипатқа ие болады. Бірақ коллективтік және корпоративтік орталардағыдай дербес блог орталарының мамандырылған, яғни белгілі бір өмір сфераларына арналған блогтар болады: * Саясат – саясатқа арналған блогтар. Әдетте саяси блогтарды көшбасшылар саяси партиялар мен саяси бірлестіктердің бірлестіктері, саясаткерлер жүргізеді. * Тұрмыс – әдетте бұл адамдар арасындағы қарым қатынас проблемеларын, психологияны, үй шаруашылығын жүргізу - яғни «тұрмыс», «жеке өмір» түсініктерімен байланысты проблемаларды қарастыратын блогтар. * Саяхат – белгілі бір елде өз-өзін қалай ұстау туралы кеңес беретін және басқа ұлттардың салт-дәстүрлері туралы айтатын авторлардың өзінің сапарларынан алған әсерлерімен бөлінісетін блогтар. * Білім – білім тақырыбына арналған блогтар. Әдетте ол белгілі бір оқу орындарының блогтары. Бұл блогқа қатысушылар білім беру процесін, білім проблемаларын қарастырады. * Сән – сән әлеміндегі жаңалықтар, трендтер, сәнді көрсетілімдерін талқылайтын блогтар. Бұл блогтарда мамандардың пікірлерін, стилистердің кеңестерін және сәнге құмар адамдардың пікірлерін оқуға болады. * Музыка – авторлар өзінің музыкалық сүйіспеншілігін, музыкалық әлемдегі жаңалықтарды талқылайтын блогтар. Музыкалық блогтар – белгілі бір музыкалық бағытқа арналуы мүмкін және әртүрлі музыкалық жанрлар мен стильдерді жарыққа шығарады. ;Мультимедияның түрі бойынша * Мәтіндік блог – негізгі мазмұны мәтін болып табылатын блог. * Фотоблог – негізгі мазмұнын фотографиялар құрастыратын блог. * Музыкалық блог – негізгі құрамы музыка құрастыратын блогтар. * Подкаст және блогкастинг – негізгі мазмұны МР3-файл түрінде қаланатын блогтар. * Видеоблог – негізгі мазмұны видеофайл түрінде көрсетілген блогтар. ;Мазмұндық ерекшеліктері бойынша * Контенттік блог – бастапқы авторлық контентті баспаға шығаратын блог. * Мониторингтік (сілтемелік) блог – негізгі контенті басқа сайттарға комментарийдан өткен сілтемелер болып табылады. * Дәйексөз блогы – негізгі контенті басқа блогтардан алынған дәйексөздер болып табылады. * Тамблелог - негізгі контентінде аса маңызды ақпарат болмайтын, қойын кітапшасы секілді блогтың шағын түрі. . * Сполг-спам-блог. ;Техникалық негізі бойынша * Stand alone блогы – жеке хостингтегі немесе қозғалтқыштағы блог. * Блог-платформадағы блог – блог-қызмет күшімен жүргізілетін блог. * Моблог – құрамында ұялы және портативтік құралдары орналасқан контенті бар ұялы уеб-блог. == Блогтардың функциялары және қатысу ынтасы == Блогтарды оқу мен авторлық – мазмұны бойынша екі әртүрлі процесс деп есептеу керек. Өзінің жеке блогынан тыс контекст жүргізу блогтарының коммуникативтік мүмкіндіктерімен пайдаланатын адамдар, тікелей байланысуға мүмкіндіктері жоқ адамдармен, мысалы, басқа қалаларда тұратын жолдастармен, қарым-қатынастарды белгілейді. Блогтарда пайдаланылатын хабарламалардың альтернативтік экономикасы, қарым-қатынастың мұндай формасын ыңғайлы етеді, өйткені ол міндетті өз аралығын және «бірде-бір» шектелген қарым-қатынастарды қарастырады. Евгений Горный өз баспасында туыстармен байланысты қолдаудан басқа мақсаттарды да анықтаған: * Ақпаратты алу * Оқу-көңілдену * Белгілі бір іс-әрекетке байланысты көпшіліктің реакциясын қадағалау. * Әлеуметтену үшін, өзін әйгілі адамдар өміріне қатыстылығын сезіну үшін оқу. 2005 жылы жүргізілген [[Livejournal]] блогтерлердің сауалнамасы іс жүзінде, блогтардың келесі функциялары ерекшеленген. ;Коммуникативтік функция Коммуникативтік функция кең түрде таралған. Көптеген блогерлер айтуы бойынша, олар блогтарды қызықты адамдармен қарым-қатынас жүргізу үшін оқиды немесе жүргізеді деп айтады. Ең алдымен ол өз ойын көпшілік есту үшін айту мүмкіндігі. Ондаған таныстарға өзінің қала шетінде тұрған саябаққа барғаны туралы айтудың мағынасы неде? Егер оны блогта сипаттап, суретті сипаттау мүмкіндігі болғанда. Олардың әрқайсысы ол туралы олар үшін ыңғайлы уақытта оқи алады. Бірақ мұндай жағдай қарама-қарсы проблемаларды туғызады. Яғни, екі блогерлердің нақты өмірде кездескен кезде олардың фантазиясы болмай, олармен әңгімелесуі қызықтырмайтын кезде. ;Өзін-өзі таныстыру функциясы Бірнеше респонденттер басында дербес сайтты құруды ойлаған, бірақ блогты жүргізуі қанша жеңіл болғандықтан, бұл ақпаратты баяндау өз жайлы болды. Авторлардың шығармашылығын талқылау және баспаға шығаруға арналған блогтар кластары бар, бірақ кәдімгі күнделіктің де автордың дербестілігі туралы ақпараты бар. Көптеген блогерлер «басқалар мені оқу үшін күнделікті жүргіземін» деп айта алады. ;Көңілдену функциясы Көптеген адамдар блогтарды жүргізіп, блогты оқуды және комментарийлерді талқылауды көңіл көтеру уақыты ретінде пайдаланады. Әсіресе, егер олар интернеттен басқа көңіл көтеру құралдарынан шектеліп, бос уақыты көп болған кезде. Кейбір пайдаланушылар блогтарды бос уақытты өткізу үшін пайдаланады, ал басқалары, керісінше, уақыт жетіспеушілікке байланысты толық қарым-қатынас үшін пайдаланады. ;Ғұмырнама функциялары Әдеттегі күнделік сияқты , блог жаңа функциялардан басқа мемуаллар функциялар жүргізуші ретінде бола алады. Ол болшақта пайда болатын белгілі бір жазу орны болып табылада.Бұл функцияны пайдаланатын респонденттер, күнделікті өз үшін пайдаланады беп айтады. Яғни, белгілі бір оқиғаны ұмытпас үшін, оны жазып, кейінірек оны оқу мақсатында жүргізеді. ;Рефлексия мен өздігінен даму функциясы Блогерлердің өзге «МЕН» сипатын құрастыруға мүмкіндік берумен байланысты функция. Кейбіреулері күнделіктің жариялылығы оны әрі қарай жүргізуді мәжбүр еткізеді, сонымен қатар өзінің ойларын дұрыс құрастыруды үйренуге мүмкіндік береді, бұл жағдай олармен болған оқиғаларды жақсы түсінуге көмектеседі. ;Психотерапевтік функциясы Блогтың психотерапевтік функциялары еске салуы кездеседі. Ол алдын-ала болжанған немесе эмоцияларды сыртқа шығару, қияларды айту, жүйке жүйесін қалпына келтіру, жазуларын жүргізу процесінде негізделген. Дәстүрлі кунделіктің бұл функциясы көптеген авторлармен айтылып және ол жаңа формаға және жаңа мүмкіндіктерге ие болуы мүмкін. Егер livejournal пайдалунышалрдың қоғамдастықтағы тұрақты диалогтар мазмұнын қарастыратын болсақ, бұндай транзакциялар қарым-қатынастың ең танымал формасы болып табылады, бір тұтынушы өмірге шағымдалса, онда басқалары оны жұбауратады. == Тарихы == • 1992 жылы [[Тим Бендерс-Ли]] парағын «Washington Profile» газеті ең бірінші блог деп санайды. • 1996 жылы блогтардың кең таралуы болды. • 1999 жылының тамызында [[Сан-Франциско]] қаласындағы Pyra Labs компьютерлік компаниясы Blogger сайтын ашты. Бұл ең бірінші тегін блогтық жүйе болып саналды. Содан кейін 2003 жылдың ақпанында [[Google]] компаниясы Blogger-ді сатып алды. • Ақпараттың төгілудің қайнар көзін ашуға талап еткен және компанияның ресми түрде жарияланбаған тауарлары туралы айтқаны үшін 2004 жылы блогерлерді сотқа берген [[Apple]] компаниясы екі жылдан соң сот процесінен жеңілді. Тілшілер секілді, ақпараттардың қайнар көзін жария етпеу туралы блогерлердің де құқықтары бар екендігін 2006 жылы сот шешімі қабылданды. == Сипаттары == Блогтың негізгі сипаттары: * Блогтағы хабарлар хронологиялық тәртіпте орналасады. * Блогты негізінен бір адам бірінші жақтан жазады. * Блогта басқа тораптарға (блоггерге қызықты) сілтемелер табылады. * Блогта негізінен [[RSS]] арнасы болуы тиіс. * Блог жиі жаңарып тұрады — күнде немесе аптасына бірнеше рет. * Блогта хабарларға пікір қалдыруға болады. * Блогта «[[блогролл]]», яғни басқа блогтарға сілтеме болады. * Блог арқылы оның авторы туралы көзқарас қалыптастыруға болады. * Блогты негізінен әуесқойлар жүргізеді (кәсіби журналистер немесе жазушылар емес). Бірақ кейде олар да кездеседі. == Техникалық негізі == Блогтардың шектеулері және техникалық мүмкіндіктері, желілік технологиялардың ортақ толығымен анықталады. Бағдарламалық қамсызданудың бар болуы блогты жүргізуді жорамалдайды да, «Бүкіләлемдік торда» кәдімгі қолданушының жаңа жазуларды енгізуге мүмкіндік береді. Жүйенің мазмұнымен басқарудың жеке түрі және бұл бағдарламалық қамсыздандыру блогтың «қоғалтқышы» болып саналады. == Блогтардың қасиеттері == == ҚазНет блог-тұғырнамалары == * http://blogtime.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225155957/http://blogtime.kz/ |date=2015-02-25 }} * http://aitaber.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201040052/http://aitaber.kz/ |date=2019-02-01 }} * http://zhanaoi.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008115714/http://zhanaoi.kz/ |date=2016-10-08 }} * http://kerekinfo.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525024822/http://www.kerekinfo.kz/ |date=2012-05-25 }} * http://kazjur.kz{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://qazaqblogger.kz{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://massaget.kz * http://tumble.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421021639/http://tumble.kz/ |date=2013-04-21 }} * http://teriskey.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110201052/http://teriskey.kz/ |date=2014-01-10 }} * http://on.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127205819/http://www.on.kz/ |date=2020-01-27 }} {{Интернет және сайттар}} [[Санат:Интернет]] [[Санат:Желілік қатынасу]] 58k619e5o4mntyr9bhb7tbd742noekk 0 9958 3638551 3600649 2026-08-03T05:05:27Z 1nter pares 146705 3638551 wikitext text/x-wiki '''Байбақты''' — қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. [[Шежіре]] бойынша, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. [[Қынық]], Жауғашты, [[Күшпен]], [[Бұғанай]], Дәуімшар, [[Жомарт]], [[Шолан]], Сырым, [[Батақ]] аталарына бөлінеді. Батақтан: Сасай, Жанбақты, Құдайназар, Сүгір, Жауғашты, Дауымшар, Жаманке, Бұғанай, Шолпан, Тоқсаба, Қоянқашу, Құлшық, Олжаорыс, ал Қынықтан: Шекеу, Еділбай, Жайылған, Құлсүйіндік, Қырықтық, Шомаш, Бақан, Алыс, ал Жауғаштыдан: Қожакелді, Жүлке, Әліғұл, Жарлқас-Қарақұдас, Қожагелдіден, Әлғұлдан, Жүлкеден тараған ұрпақтар БҚО Жаңақалада тұрады. (Жүлкелер Дүйсековтер, Байғалиевтар, Байтұрғановтар, Бекболатовтар, Сисеновтар) Әлтекеден: Андас, Мамат, Жабағы, Назарымбет, Кеңшарбақ Боран, Сейдахмет, Қалматай аталары, 1801 жылы құрылған Бөкей Ордасына (барлығы 16 025 жан) көшіп келген. Ертеде [[Еділ]] мен [[Жайық]] өзендері аралығын қоныстанған. Сондай-ақ, [[Ресей]]дің кейбір облыстарында да ұшырасады. Байбақты руынан атақты Жауғашты, [[Күшпен]], Дәуімшар, [[Жомарт]], [[Шолан]], [[Сырым]], т.б. [[би]]лер мен [[батыр]]лар шыққан. [[Ұран]]ы — [[Дәуқара]], [[таңба]]сы — бақан, шалғы орақ, тағы екеуі бар. Біздің ойымызша, Байбақты [[руы]]ның тарихы өте қызықты. Айтар болсақ, [[Кіші жүз]] руларының көпшілігі сияқты, бұл рудың да шығу тарихы осы уақытқа дейін айқын болмай қалып өтыр. Байбақты руының шежіресін қарастыра келгенде, тоқсаба оның төртінші ұрпағы болып келетінін көреміз. Осыған байлаиысты XV ғасырдағы орыс деректемелерінде және Бейбарыс пен [[Ибн-Халдуң]]да бар ертедегі қыпшаңтардың тоқсаба руы туралы мағлұмат қызықты, онда тоқсаба руы бірініні болып көрсетіледі. Бұл жайт бізге бүкіл байбақты руы болмаса да, оның әлде бір бөлігі ертедегі қыпшақтардан шыққан деп жорамалдауға мүмкіндік береді, оның үстіне неғұрлым кейінгі кездегі қыпшақтарда тоқсаба руы жоқ. Басқа да көптеген қыпшақ тайпалары сияқты, тоқсабаның кейіннен Кіші жүз құрамына, ал бір бөлігі ішінде Қыпшақ руы бар қарақалпақ халқына енгені анық; соңғыларының ұраны Тоқсаба болып табылады. Ал рудың жаңа атауы (Байбақты) шынында да жиі жорамал болып келгеніндей, кейіннен пайда болуы мүмкін. Ертедегі деректемелерде Байбақты руы туралы айтылмауын, бәлкім, осымен түсіндіруге болар. Байбақты руының таңба белгілері: және (Тынышбаев бойынша). И. Мейер де бір ғана белгісін келтіреді. Таңбалардың осы әр алуан түрін мұқият қараған кезде олардың бәрі бірдей ұқсас екені және біреулерінде кішкене сызықшалардың негізгі сызыққа тік бүрышпен, ал басқаларында қиғашталып келуімен ғана ерекшелеттеді. Байбақты руының ұраны «Дәуқара», бізге Н.И. Гродеков пен М. Тынышбаевтың деректері бойынша ғана мәлім.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том; Вяткин М.П., Сырым батыр, М.—Л., 1947; Атшыбаев Ә., Кіші жүз шежіресі, А., 1996</ref> == ДНК-анализ == Ү гаплогруппасы C-М48<ref>http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2982&st=1240 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528175938/http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2982&st=1240 |date=2015-05-28 }}</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Сырым Датұлы]] # [[Қаржауұлы Науша]] # [[Қазы би]] # [[Есен Шегірейұлы Орақбаев]] источник? # [[Жұбан Молдағалиев]] # [[Қадыр Мырза Әлі]] # [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев]] # [[Шора Шамғалиұлы Сарыбаев]] Бұғанай # [[Болат Шамғалиұлы Сарыбаев]] Бұғанай # [[Шамғали Харесұлы Сарыбаев]] Бұғанай # [[Сатиев Қуанышқали]] Шекеу # [[Дәуқара Қарақожаұлы]] # [[Роза Үмбетқызы Жаманова]] # [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов]] # [[Дамир Амагелдіұлы Исмағұл]] {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Кіші жүз рулары]] [[http://bibliotekar.kz/istorija-kazahstana-za-8-klass-hviii-v-1/2-o-massovom-perehode-kazahov-vo-glave-s.html]] i33hx4tdp0czfhp4663xsafh4um16od 3638552 3638551 2026-08-03T05:05:47Z 1nter pares 146705 3638552 wikitext text/x-wiki '''Байбақты''' — қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. [[Шежіре]] бойынша, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. [[Қынық]], Жауғашты, [[Күшпен]], [[Бұғанай]], Дәуімшар, [[Жомарт]], [[Шолан]], Сырым, [[Батақ]] аталарына бөлінеді. Батақтан: Сасай, Жанбақты, Құдайназар, Сүгір, Жауғашты, Дауымшар, Жаманке, Бұғанай, Шолпан, Тоқсаба, Қоянқашу, Құлшық, Олжаорыс, ал Қынықтан: Шекеу, Еділбай, Жайылған, Құлсүйіндік, Қырықтық, Шомаш, Бақан, Алыс, ал Жауғаштыдан: Қожакелді, Жүлке, Әліғұл, Жарлқас-Қарақұдас, Қожагелдіден, Әлғұлдан, Жүлкеден тараған ұрпақтар БҚО Жаңақалада тұрады. (Жүлкелер Дүйсековтер, Байғалиевтар, Байтұрғановтар, Бекболатовтар, Сисеновтар) Әлтекеден: Андас, Мамат, Жабағы, Назарымбет, Кеңшарбақ Боран, Сейдахмет, Қалматай аталары, 1801 жылы құрылған Бөкей Ордасына (барлығы 16 025 жан) көшіп келген. Ертеде [[Еділ]] мен [[Жайық]] өзендері аралығын қоныстанған. Сондай-ақ, [[Ресей]]дің кейбір облыстарында да ұшырасады. Байбақты руынан атақты Жауғашты, [[Күшпен]], Дәуімшар, [[Жомарт]], [[Шолан]], [[Сырым]], т.б. [[би]]лер мен [[батыр]]лар шыққан. [[Ұран]]ы — [[Дәуқара]], [[таңба]]сы — бақан, шалғы орақ, тағы екеуі бар. Біздің ойымызша, Байбақты [[руы]]ның тарихы өте қызықты. Айтар болсақ, [[Кіші жүз]] руларының көпшілігі сияқты, бұл рудың да шығу тарихы осы уақытқа дейін айқын болмай қалып өтыр. Байбақты руының шежіресін қарастыра келгенде, тоқсаба оның төртінші ұрпағы болып келетінін көреміз. Осыған байлаиысты XV ғасырдағы орыс деректемелерінде және Бейбарыс пен [[Ибн-Халдуң]]да бар ертедегі қыпшаңтардың тоқсаба руы туралы мағлұмат қызықты, онда тоқсаба руы бірініні болып көрсетіледі. Бұл жайт бізге бүкіл байбақты руы болмаса да, оның әлде бір бөлігі ертедегі қыпшақтардан шыққан деп жорамалдауға мүмкіндік береді, оның үстіне неғұрлым кейінгі кездегі қыпшақтарда тоқсаба руы жоқ. Басқа да көптеген қыпшақ тайпалары сияқты, тоқсабаның кейіннен Кіші жүз құрамына, ал бір бөлігі ішінде Қыпшақ руы бар қарақалпақ халқына енгені анық; соңғыларының ұраны Тоқсаба болып табылады. Ал рудың жаңа атауы (Байбақты) шынында да жиі жорамал болып келгеніндей, кейіннен пайда болуы мүмкін. Ертедегі деректемелерде Байбақты руы туралы айтылмауын, бәлкім, осымен түсіндіруге болар. Байбақты руының таңба белгілері: және (Тынышбаев бойынша). И. Мейер де бір ғана белгісін келтіреді. Таңбалардың осы әр алуан түрін мұқият қараған кезде олардың бәрі бірдей ұқсас екені және біреулерінде кішкене сызықшалардың негізгі сызыққа тік бүрышпен, ал басқаларында қиғашталып келуімен ғана ерекшелеттеді. Байбақты руының ұраны «Дәуқара», бізге Н.И. Гродеков пен М. Тынышбаевтың деректері бойынша ғана мәлім.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том; Вяткин М.П., Сырым батыр, М.—Л., 1947; Атшыбаев Ә., Кіші жүз шежіресі, А., 1996</ref> == ДНК-анализ == Ү гаплогруппасы C-М48<ref>http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2982&st=1240 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528175938/http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2982&st=1240 |date=2015-05-28 }}</ref> == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Сырым Датұлы]] # [[Қаржауұлы Науша]] # [[Қазы би]] # [[Есен Шегірейұлы Орақбаев]] источник? # [[Жұбан Молдағалиев]] # [[Қадыр Мырза Әлі]] # [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев]] # [[Шора Шамғалиұлы Сарыбаев]] Бұғанай # [[Болат Шамғалиұлы Сарыбаев]] Бұғанай # [[Шамғали Харесұлы Сарыбаев]] Бұғанай # [[Сатиев Қуанышқали]] Шекеу # [[Дәуқара Қарақожаұлы]] # [[Роза Үмбетқызы Жаманова]] # [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов]] # [[Дамир Амагелдіұлы Исмағұл]] {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Кіші жүз рулары]] 66e7v68arkamx04f40z8hkpp1j5xv0u 0 11343 3638357 3615592 2026-08-02T14:33:56Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Ажырату әдістері */ 3638357 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=79|жылжу модульі=27|жылусыйымдылығы=25,39|молярлық көлем=10,2|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|тор параметрлері=4,0781|c/a қатынас=1|Дебай температурасы=170,00|жылуөткізгіштік=318|Юнг модульі=79|Пуассон коэффициенті=0.4|балқу жылуы=12,68|Моос қаттылығы=2.5|Виккерс қаттылығы=188–216|Бринеллий қаттылығы=188–245|CAS тіркелу нөмірі=7440-57-5|сурет=Au crystals1.jpg|қб қысымы 1=1646|қб қысымы 10=1814|қб қысымы 100=2021|қб қысымы 1 k=2281|қб қысымы 10 k=2620|булану жылуы=~340|қайнау температурасы=3129 [[Кельвин|К]] (2856 [[Градус Цельсия|°C]], 5173 °F)<ref name =webelements/>|үсті=[[Күміс|Ag]]|атом радиусы=144|асты=[[Рентгений|Rg]]|символ=Au|сыртқы түрі=Ашық сары түсті металл|атауы=Алтын|топ=11|период=6|блок=d|атомдық масса=196.966570(4)|конфигурация=[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s¹|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 18, 1|ковалентті радиус=136±6|балқу температурасы=1337,33 [[Кельвин|К]] (1064,18 [[Градус Цельсия|°C]], 1947,52 °F)<ref name =webelements/>|Ван-дер-Ваальс радиусы=166|ион радиусы=(−3e) 185 (+1e) 137|электртерістілігі=2,64|электродты потенциал=Au←Au³⁺ 1,50 В, Au←Au⁺ 1,70В|Электродты потенциал=Au←Au³⁺ 1,50 В, Au←Au⁺ 1,70В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +5|иондалу энергиясы 1=890.1|иондалу энергиясы 2=1980|фаза=Қатты дене|тығыздық=19,3-19,32|қб қысымы 100 k=3078|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Gold.gif|left|73x73px|Алтын ''Au'']] [[Сурет:Or Venezuela.jpg|thumb|250px|Сом алтын]] '''Алтын''' ([[Латын тілі|лат]]. ''aurum''; '''Au''') — [[Химиялық элементтер|элементтердің периодты жүйесінің]] I-тобындағы химиялық элемент, асыл [[металдар]]дың бірі. Реттік нөмірі 79, [[атом]] массасы 196,967 г/моль, [[балқу]] температурасы 1063 °С, [[қайнау]] температурасы 2947 °С. == Алтынның биологиялық маңызы == Күмістің бактерицидтік қасиетін арттырады. Ағзадағы иммундық процесті қалыпты етеді. Көне Грекия мен Римде алтынды (пластинкаларын) ауызға салып, тамақ ауруларын емдеген екен. Сондай-ақ қазіргі медицинада да алтын қоспалары кеңінен қолданылады. Ғалымдар алтынның адамға тигізетін залалы да бар екенін дәлелдеп шықты. Канадалық ғалымдар алтын бұйымдардың адам ағзасына тигізетін әсерін зерттей келе күтпеген шешімге келді. Олар алтын бұйымдардың қызу қанды адамдардың көңіл-күйіне кері әсерін тигізетінін, тіпті депрессияға түсулеріне себеп тудыратынын айтады. Ғалымдар алтын бұйымның адам терісіне тигенде оның ағзасындағы зат алмасуды баяулатып, жүйке жүйесінің қозуына әсер ететінін дәлелдеп шықты. Мамандар бұл шешімге келе отырып, алтын бұйымдардан мүлдем бас тарту керектігін алға тартпайды. Алайда, олар қызу қанды адамдарға ұйықтар алдында алтын бұйымдарын шешіп жатуға кеңес береді. Себебі, адам ұйықтап жатқанда оның ағзасы әлсіз болады. == Қасиеттері == Таза алтын сары түсті, соғылғыш және созылғыш [[Металдар|металл]], [[химия]]лық инертті элемент. Сыртқы ортаның химиялық әсеріне аса төзімді. [[Оттек]], [[сутек]], [[азот]], және [[көміртек]]пен тікелей қосылмайды. Алтынға сілтілер және жеке [[қышқылдар]] әсер етпейді. “Патша сұйығында” (1 көлем HNO₃, 3 көлем HCl) және кейбір күшті қышқылдар қоспасында ериді. Қосылыстарында алтын бір және үш валентті болып келеді. Табиғатта саф алтын түрінде, [[тау жыныстары]]нда (5*10⁻⁷%), теңіз және [[мұхит]] суында (0.01-0.05 мг/т) кездеседі. Кентастардын алтынды ұсақтау, байыту және цианды натрий ерітіндісімен өңдеу арқылы алады. Алтынмен басқа металдардың бетін жалатады, әшекей бұйымдар жасайды. Тауар өндіруде, сауда-саттықта басқа заттардың бәрінің нарқы алтынмен бағаланады.<ref name="h1">Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: [[Химия]]. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — [[Алматы]]: "Мектеп" баспасы, [[2007]]. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8</ref> Алтын табиғатта сап түрде кездесетін [[Металдар|металл]]. Алтынның, ұсақ түйірлері [[кварц]] ішінде, немесе кварц құмы арасында шашыраңкы күйде болады. Алтынның табиғаттағы қосылысы алтын теллуриді (калаверит) AuTe₂ құрамында және [[мыс]]<nowiki/>тың, [[қорғасын]]<nowiki/>ның сульфид кендерінде болады. Алтын [[Сібір]]де, [[Орал]]да және Орта [[Азия]] мен [[Қазақстан]]да да кездеседі.<ref name=h1/> == Ажырату әдістері == Құмда шашылған аз алтынды (тоннасына 2 - 4 г) ажыратып алу үшін әр түрлі әдіс қолданады. Ең оңай, көптен қолданылып келе жатқан әдіс - құмды ағын сумен жуу, сонда құм қиыршықтары суға ілесіп кете береді де, алтын ауыр болғандыктан қалып қояды. Екінші бір әдіс алтынды амальгамаға айналдыру. Сынап көпшілік металдарды өз ішінде еріте алады, ол ерітіндіні амальгама дейді. Амальгамадағы алтынды шығарып алу үшін, амальгаманы қыздырса, сынап ұшып кетеді, оның буын жинап, салқындатып қайтадан іске қосады. Бірақ бұл екі әдіспен де кұмдағы алтын түгел алынбайды, көп болса, 75% ғана алынады. Бұлардан гөрі тәуірірек әдіс цианид әдісі. Ішінде алтын қалған жынысты KCN тұзынын, 0,02 - 0,2% ерітіндісімен 2 - 3 рет қайталап шаймалап жуады, сонда: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:40%"> 4Au + 8NaCN + 2H₂O + O₂ = 4Na[Au(CN)₂] +4NaOH </blockquote> Комплексті қосылыс құрамындағы алтынды мырыштың, жәрдемімен ығыстырып шығарады: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:40%"> 2Na[Au(CN)₂] +Zn = Na₂ [Zn (CN)₄] +2Au </blockquote> Бұл шыққан алтынды мырыштан тазалау үшін сұйық [[Күкірт қышқылы|күкірт қышкылы]]<nowiki/>мен жуады, [[мырыш]] еріп кетеді. [[Күміс]] сияқты басқа қоспалардан тазалау үшін концентрленген ыстық [[күкірт қышқылы]]мен жуады, онда күміс Ag₂SO₄-кe айналады. Кейде күмістен тазалау үшін электролиздеуді қолданады - анод - тазартылмаған алтын, катод - таза алтын, электролит ретінде Н[АuСl₄] ертіндісін қолданады сонда күміс анод шламы түрінде қалады.[[Сурет:Toi 250kg gold bar.jpg|thumb|255x255px|250 кг алтын, Той музейі, Жапония.|солға]]Алтын - жұмсақ сары түсті, соғылғыш, созылғыш, жайылғыш, ауыр, жұмсақ. [[металл]]. Қалыңдығы, 0,0001 мм [[фольга]] жасауға болады. Алтын жұмсақ болғандықтан таза түрде емес, мыс және күміспен араластырылған құйма түрінде колданылады. Түрлі алтын заттарды алтын мен мыстың құймасынан жасайды, ол құймада көбінесе 58,3% алтын болады (алтын заттардың пробасы 583). Алтын белсенділігі тіпті нашар металл, активтік қатарында ол ақырғы орында тұр. Оттекпен тікелей еш жағдайда да қосылмайды. Сұйық заттардан тек калий немесе натрийцианидының ерітіндісінде, [[хлор]] суында және «патша сұйығында» ериді. «Патша сұйығы» үш көлем тұз қышқылымен бір көлем азот қышқылының коспасы: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:40%"> 3HCl + HNO₃ = 2Cl+NOCl+2H₂O,<br /> Au + 2Cl + NOCI = AuCl₃ + NO,<br /> АuСl₃ + НСl = Н[АuСl]₄ </blockquote> Алтын селен қышқылында да (күшті тотықтырғыш) ериді: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:40%"> 2Au + 6H₂SeO₄ = Au₂(SeO)₄ + 3SeO₂ + 6H₂O </blockquote> Алтын ұсақ ұнтақ түрінде хлормен, 400 - 650 °С [[фосфор]] буымен реакцияласады. Алтыннан монета (ақша) жасайды (тұтынуға шығарылған қағаз ақшаның қорғауышы ретінде банкта жатады); тіс салады, басқа металдардың бетіне жалатады және әсемдікке тұтынатын әшекей бұйымдар жасайды. == Алтынның қосылыстapы == Алтын қосылыстарда бір және үш валенттік көрсетеді, бірақ үш валентті қосылыстары берігірек. Бір валентті алтынның тұздары бір валентті мыстың, қосылыстары сияқты диспропорцияланып үш валентті қосылыс және дербес алтын береді: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> 3AuCI=AuCl₃ + 2Au,<br /> 3AuCl + KCl = K[AuCl₄] +2Au </blockquote> Бір валентті алтыннын комплексті қосылыстары ауриттер тұрактырақ, мысалы K[Au(CN)₂]. Алтынның (I) оксиді да қыздырса тотығу-тотықсыздану реакциясына ұшырайды <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> 2Au₂O = 4Au + O₂ </blockquote> Алтынның үш валентті қосылыстары көбірек. Алтынның (III) оксиді Au₂O₃ - қара қоңыр, Au₂S₃ - қара, Au(ОН)₃ - күрең түсті барлығы қатты заттар, суда еритіні тек AuСl₃. Алтынның (III) гидроксиді Au(ОН)₃ амфотерлі зат, сілтілерде және қышқылдарда еріп аниондық комплекстер түзеді: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> NaOH + Au(OH)₃ = Na[Au(OH)₄],<br /> Au(OH)₃ + 4HCl = H[AuCl₄] +3H₂O,<br /> Au(OH)₃ + 4HNO₃ = H[Au(NO₃)₄] +3H₂O </blockquote> Аниондық комплекс түзілуінен алтынның галогенидтері галогено-аураттарга айналғыш келеді: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> NaBr + AuBr₃ = Na[AuBr₄] </blockquote> AuCl₃ гидролизінде аквоқышқылдap түзіледі. <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> AuCl₃ + H₂O = H₂[AuOCl₃] </blockquote> Алтынның оңайырақ алынатын қосылысы AuCl₃ өзге косылыстары осыдан алынады. Алтынның барлық қосылыстары айырылғанда металдық алтын бөлініп шығады.<ref>Қазақстан балалар энциклопедиясы</ref> == Қолданылуы == Алтын ақшалық кұнды металл (валюта). Coнымен қатар ол әр түрлі әшекейлік-көркемдік өнім, зергерлік бұйымдарға қолданылады.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап [[Абай]] атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Кен орны == Алтын кені мол кездесетін [[ТМД]] аймақтары: [[Орал таулары]], [[Қазақстан]], [[Сібір]]. Алыс шетелдерде Аляскада, Колорадода (АҚШ), Африкада, Австралияда т. б. жатады .<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == {{Commons|Gold}} * [http://www.fingramota.kz/kz/invest/drag%20metalli.php Бағалы металдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520131229/http://fingramota.kz/kz/invest/drag%20metalli.php |date=2011-05-20 }} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Асыл металдар]] [[Санат:Химиялық элементтер]] [[Санат:Алтын]] [[Санат:Алтын қоспалары]] [[Санат:Тағам қоспалары]] [[Санат:Бояғыштар]] [[Санат:Өтпелі металдар]] [[Санат:Тиын металдары мен қорытпалары]] mkqjnrtihsondut93tk3u7pc8a28m7m 0 16382 3638734 3622490 2026-08-03T11:15:00Z Ербол Асан 184123 грамматикалық қателік 3638734 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} '''Арқалық станциясы''' — [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан Темір жолы]]» АҚ-ның қарауындағы [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласында орналасқан Қостанай темір жолының Есіл бағытында орналасқан станция. Станцияда 10-ға жуық жол, үлкен вокзал ғимараты бар. Оның жанында өндірістік аймақ басталады. Боксит кенін карьерлерден шығаруға арналған ведомстволық теміржол желілерінің кең желісі бар. Локомотивтер арасында әртүрлі типтегі [[ТЭМ тепловоздары]] басым. Теміржол желісі 1950-жылдары салынып, 1961 жылы арқалық станциясы және басқа да станцияларға пайдалануға берілді. Жолаушылар қозғалысы жергілікті бағыттағы екі жұп жолаушылар пойызымен ұсынылған: Қостанай — Арқалық және Астана — Арқалық. Бұған қоса, 2017 жылға дейін Алматы — Арқалық бағытына тіркеме вагондар қатынаған. Бұрын, Арқалық облыс орталығы болған кезде, Арқалық — Мәскеу (Қазан вокзалы) бағытында да тіркеме вагондар жүретін. 2014 жылы оңтүстікке қарай ұзындығы 214 шақырым болатын Арқалық — Шұбаркөл жаңа теміржол желісі ашылды (Осы уақытқа дейін станция тұйық болған). Шұбаркөл станциясынан Арқалық арқылы Ресей мен Балтық жағалауына ай сайын 5,5 мыңнан астам көмір вагоны (күніне үш құрам) жөнелтіледі. Бұл жылына шамамен төрт миллион тонна жүк тасымалдауға мүмкіндік береді (2016 жылғы дерек). Жергілікті жүк тасымалының көлемі шағын (тәулігіне 3 жұп пойыздан аспайды). Арқалықтан негізгі жүк ол - [[боксит кені]]. Көптеген станцияларда элеваторлар бар, астық тиеледі. Жолаушылар және жүк тасымалында негізінен Есіл депосының 2ТЭ10 тепловоздары пайдаланылады. Ведомстволық теміржол желісінің ең ұзын бөлігі Арқалық станциясынан оңтүстікке қарай шамамен 20 шақырымға дейін созылады. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Арқалық]] [[Санат:Қазақстан темір жолдары]] 7l9bc5b7goa7yr5kgsrze49wmdj5edp 3638736 3638734 2026-08-03T11:15:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:Tulegenovsk|Tulegenovsk]] соңғы нұсқасына қайтарды 3622490 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} '''Арқалық станциясы''' — [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан Темір жолы]]» АҚ-ның қарауындағы [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласында орналасқан Қостанай темір жолының Есіл бағытында орналасқан станция. Станцияда 10-ға жуық жол, үлкен вокзал ғимараты бар. Оның жанында өндірістік аймақ басталады. Боксит кенін карьерлерден шығаруға арналған ведомстволық теміржол желілерінің кең желісі бар. Локомотивтер арасында әртүрлі типтегі [[ТЭМ тепловоздары]] басым. Теміржол желісі 1950-жылдары салынып, 1961 жылы арқалық станциясы және басқа да станцияларға пайдалануға берілді. Жолаушылар қозғалысы жергілікті бағыттағы екі жұп жолаушылар пойызымен ұсынылған: Қостанай — Арқалық және Астана — Арқалық. Бұған қоса, 2017 жылға дейін Алматы — Арқалық бағытына тіркеме вагондар қатынаған. Бұрын, Арқалық облыс орталығы болған кезде, Арқалық — Мәскеу ([[Қазан вокзалы]]) бағытында да тіркеме вагондар жүретін. 2014 жылы оңтүстікке қарай ұзындығы 214 шақырым болатын Арқалық — Шұбаркөл жаңа теміржол желісі ашылды (Осы уақытқа дейін станция тұйық болған). Шұбаркөл станциясынан Арқалық арқылы Ресей мен Балтық жағалауына ай сайын 5,5 мыңнан астам көмір вагоны (күніне үш құрам) жөнелтіледі. Бұл жылына шамамен төрт миллион тонна жүк тасымалдауға мүмкіндік береді (2016 жылғы дерек). Жергілікті жүк тасымалының көлемі шағын (тәулігіне 3 жұп пойыздан аспайды). Арқалықтан негізгі жүк ол - [[боксит кені]]. Көптеген станцияларда элеваторлар бар, астық тиеледі. Жолаушылар және жүк тасымалында негізінен Есіл депосының 2ТЭ10 тепловоздары пайдаланылады. Ведомстволық теміржол желісінің ең ұзын бөлігі Арқалық станциясынан оңтүстікке қарай шамамен 20 шақырымға дейін созылады. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Арқалық]] [[Санат:Қазақстан темір жолдары]] p8tz4w6u3s7froyyzq3vu0ge7bl6pty 0 18977 3638376 3603224 2026-08-02T14:50:09Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3638376 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=50|Юнг модульі=50|булану жылуы=296|жылусыйымдылығы=27,11|молярлық көлем=16,3|тор құрылымы=Тетрагональды|Тор құрылымы=Тетрагональды|тор параметрлері={{math|''a''}}=5,831; {{math|''c''}}=3,181|c/a қатынас=0,546|Дебай температурасы=170,00|жылуөткізгіштік=66,8|жылжу модульі=18|қайнау температурасы=2893 K,&nbsp;2620&nbsp;°C<ref name="Zhang">''Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang'' Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. In: ''[[Journal of Chemical & Engineering Data]].'' 56, 2011, S.&nbsp;328–337, [[doi:10.1021/je1011086]].</ref>|Пуассон коэффициенті=0.36|Бринеллий қаттылығы=50–440|CAS тіркелу нөмірі=7440-31-5|сурет=Cassiterite09.jpg|сурет анықтамасы=Қалайы кені|қб қысымы 1=1497|қб қысымы 10=1657|қб қысымы 100=1855|қб қысымы 1 k=2107|қб қысымы 10 k=2438|балқу жылуы=7,19;|балқу температурасы=231,90 °C|үсті=[[Германий|Ge]]|атом радиусы=140|асты=[[Қорғасын|Pb]]|символ=Sn|сыртқы түрі=күміс-ақ металл (бета, β) <br/> немесе сұр металл (альфа, α)|атауы=Қалайы|топ=14|период=5|блок=p|атомдық масса=118.710(7)|конфигурация=[Kr] 4d¹⁰5s^{<nowiki>2</nowiki>}5p^{<nowiki>2</nowiki>}|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 18, 4|ковалентті радиус=139±4|тығыздық=7,31|Ван-дер-Ваальс радиусы=217|ион радиусы=(+4e) 71 (+2) 93|электртерістілігі=1,96|электродты потенциал=−0,136|Электродты потенциал=−0,136|тотығу дәрежелері=−4, −3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4|иондалу энергиясы 1=708.6|иондалу энергиясы 2=1411.8|иондалу энергиясы 3=2943.0|фаза=Қатты дене|қб қысымы 100 k=2893|тип=Басқа [[металдар]]}}[[Сурет:Tin.gif|thumb|100px|Қалайы ''Sn''|солға]] '''Қалайы''' ([[латын тілі|лат.]] ''Stannum''; '''Sn''') — элементтердің периодтық жүйесінің ІV-тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 50, атомдық массасы 118,69. Қалайы күміс түсті ақ, жұмсақ, [[иілгіш металл]]. Балқу t 231,91°С, қайнау t 2240°С. Табиғатта массалық сандары 112, 114 – 120, 122, 124 болатын 10 тұрақты изотопы бар. Жасанды жолмен көптеген радиоактивті изотопы алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 8.10-3%. Қалайы қоршаған орта температурасына байланысты үш түрлі кристалдық модификацияда (түр өзгешелігінде) кездеседі: #''кубтық'' (14°С-қа дейін) – тығыздығы 5,846 г/см³ болатын α - Sn (сұр қалайы); #''тетрагональдік'' (173°С-қа дейін) – тығыздығы 7,295 г/см³ β - Sn (ақ қалайы); #''ромбылық'' (231,84°С-қа дейін) – тығыздығы 6,52 – 6,56 г/см³ γ - Sn. Қалайы б.з-дан 6000 жылы бұрын белгілі болған. Оны өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланған. Қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жұқа берік қабат Қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Табиғатта негізінен қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: [[касситерит]], [[станнин]]. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы-тасты ([[касситерит]]) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: :<chem>SnO2 + C -> Sn + CO2</chem> Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі [[күкірт]] және [[азот]] қышқылдарында тез ериді. Қалайы көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе қалайының, [[мыс]]пен құймасы – қола өнеркәсібі мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан оны кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданады. Ол «ақ қаңылтыр» деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ [[қаңылтыр]]дан консерві қалбырлары жасалады.<ref>Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім</ref> Кәдімгі ақ түсті қалайы 14°С-тан төменгі температурада сұр қалайыға айналып, ұнтақ күйге көшеді. Мұны ''“қалайының оба ауруы”'' деп атайды. Қалайы біздің заманымыздан 6000 ж. бұрын белгілі болған, өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланылған. Ол қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жаңа берік қабат қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Қалайы табиғатта, негізінен, қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы тасты (касситерит) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: SnO₂+ C = Sn +CO₂. Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі [[күкірт]] және [[азот]] қышқылдарында тез ериді, көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе, қалайының мыспен құймасы – [[қола өнеркәсібі]] мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан [[темір]] тотықпайды. Сондықтан қалайы кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданылады. Ол “[[ақ қаңылтыр]]” деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ қаңылтырдан консерві қалбырлары жасалады.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} {{Chem-stub}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 4l2oszysxiquyqn4stihcf45np4ce79 0 20922 3638714 3565795 2026-08-03T10:35:34Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 3638714 wikitext text/x-wiki [[File:Condor landbouwspuit.jpg|thumb|]] '''Пестицидтер''' (латын сөздерінен pestis – жұқпалы ауру, caedo - өлтіремін) – [[мәдени өсімдіктер]]ді зиянкестерден, [[Паразитизм|паразиттер]]<nowiki/>ден, [[арамшөп]]<nowiki/>терден, аурулардан және [[Микроорганизм|микроорганизмдер]]<nowiki/>ден қорғау үшін қолданатын барлық [[химиялық қосылыстар]]. Пестицидтерді пайдалану ауылшаруашылық өнімдерін 18-20% сақтайды. Қазіргі кезде оларды көп қолданатын болғандықтан [[биосфера]] мен адамдарға зияны тиіп жатыр. Оларды пайдаланбай өнім алуға мүмкіндік жоқ, себебі зиянкестер өте көбейіп кетті. Бунақденелілер пестицидтердің бір түріне тез бейімделетін және ол қасиетін ұрпағына бере алатын қабілеті бар. Сондықтан пестицидтерді қолданарда зиянкестердің түріне қарай таңдап алу керек. ==Түрлері== Химиялық құрамы жағынан пестицидтер 5 класқа топтастырылады: # хлорорганикалық қосылыстар – гексахлоран, ДДТ (дуст) гексахлорциклогексан, полихлорпинен, полихлоркамфен т.б. Олар организмде жинала алады да, ыдырауы бірнеше ондаған жылдарға созылады. Хлорорганикалық қосылыстар диоксиндермен қосылысып, тұрақты органикалық қосылыстар түзеді. # Фосфорорганикалық инсектицидтер – карбофос, дихлофос, диазинон, фосфамид, метафос, амофос, өсімдіктің өсуін реттегіштер және т.б. Бұлар топырықта және басқа ортада тезірек ыдырайды. # Карбаматты инсектицидтер – карбамин қышқылының күрделі эфирлері (севин). Бунақденелілердің жекелеген түрлеріне ғана әсеретеді, ал жануарлар мен адамдарға зияны жоқ. # Хлорфеноксиқышқыл туындыллары – дефолиант ретінде су қоймаларында өсетін өсімдіктерді жою үшін қолданады. # Пиретроидты табиғаты бар пестицидтер – транс-хризантема қышқылы. Бұл инсектицидтердің жаңа түрі, оны табиғи материалдардан бөліп алған. Мысалы, түймедақ өсімдігінің сығындысынан табиғи пиретрин-І алынған. Бұдан басқа өте қатты әсер ететін жасанды пиретроидтер де алынған. [[Сурет:Cropduster spraying pesticides.jpg|thumb|Калифорнияда пестицид шашу]] Адамдарға зиян келтірмейтін пестицидтерді атап кетейік. Олар: гидрохинон І туындылары, триазиндер (ІІ) және азолдар (ІІІ), бензой қышқылының (IV) туындылары және т.б. Тірі организмге түскен пестицидтердің әсері препараттың тұрақтылығына, яғни персистенттілгіне және организмде жүретін метаболизм процесінің жылдамдығына байланысты болады. ==Пестицидтердің ыдырау механизмі== Қоршаған ортаға түскен пестицидтер абиотикалық және биотикалық жолдармен ыдырайды. Біріншісі – фотохимиялық, тотығу – тотықсыздандыру реакциясының және гидролиздің көмегімен жүзеге асса, екіншісі – ферменттердің әсерінен ыдырайды. Биотикалық ыдырау абиотикалыққа қарағанда тезірек жүреді. Ыдырау жылдамдығы ферменттердің концентрациясына және пестицидтерді ыдырата алатын микроорганизмдердің санына байланысты. ==Пайдасы мен Зияны== А.Спутников тәжірибе жүргізу арқылы уытты заттардың [[Жануарлар|жануар]]<nowiki/>ларға әсерін анықтап, пестицидтердің уыттылығын 1 кг дене массасына препараттың неше миллиграмм концентрациясы келетініне қарай сипаттады. Оларды уыттылық дәрежесіне қарай 4 класқа топтастырды. XX ғасыр аяғында Республика территориясында шикізат материалдары мен тағамдарда өсімдіктерді зиянкестерден қорғауға пайдаланатын химиялық заттар 20-30% жеткен. 1999 жылы шайдың сынамаларына (пробаларына) талдау жасалып, құрамында хлор бар пестицидтердің шекті рауалы концентрациясынан (ШРК) 40% артық болғандығы анықталған. Бұл жай Алматы қаласында, Оңтүстік және Шығыс Қазақстан, Алматы, Қызылорда және Жамбыл облыстарында байқалған. Соны мен қатар, 1999 жылы Республикалық санитарлық эпидемиологиялық қадағалау комитетінің токсикология бөлімі шайдың сынамаларына талдау жасағанда олардың 45%-да пестицидтердің бар екендігі, соның ішінде 10% дикофол пестицидінің ШРК (0,01 мг/кг) артық екендігі анықталған. 1998 жылы Алматы облысы бойынша шикі және піскен тағамдардың 0,41%нда пестицидтердің қалдығы анықталып, ШРК-0,41%-ға және 0,16%-ға көп болған. 1999 жылы бұл көрсеткіштер 0,3% артқан. Бүкіл әлемдік денсаулық сақтау ұйымы жыл сайын дүние жүзінде пестицидтерді пайдаланудың салдарынан 500 000-нан 2 миллионға жуық адам уланып, олардың 10-40 мыңы өліп кеткен жағдайлар болғанын айтады. Көп елдерде пестицидтерді пайдалануға тыйым салынған. Әсіресе дихлордифенилтрихлорметилметанды (ДДТ) пайдалануға болмайды, себебі оның ыдырауына бірнеше жылдар керек. Бұл заттың шығу тарихы өте қызық. 1940 жылы швейцария химигі Пауль Мюллер ең алғаш синтездеу жолымен ДДТ-ны тауып, оны ауылшаруашылығының зианкестерімен күресуге пайдалануды ұсынған. Осы жаңалығы үшін ғалымға кезінде [[Нобель сыйлығы]] берілген. Алғашқы кезде бұл зат адамдардың көптеген қиыншылықтарын шешті. ДДТ-ны пайдаланып кесіртке мен көптеген зиянкес бунақ денелілерді қырды. Әсірісе ауру таратушы масаларды өлтіріп, миллиондаған Адам дарды безгек ауруынан құтқарды. Кейінірек ДДТ-ның күштілігінен зияндығы басым екендігі анықталды. ДДТ барлық тірі организмдерге тіпті балдырларға да зиянын тигізеді екен. Оның миллиардтан бір бөлігі фотосинтездің жылдамдығын баяулатады. Ал жасыл өсімдіктер атмосфераны ауамен қамтамасыз ететіндігі сіздерге белгілі. Кейінірек ДДТ-ның басқа пестицидтер тәрізді кумулятивтік эффектісі бар екендігі анықталды. Оның әсері уландырудан бастап мутагендікке дейін жетті. ДДТ тұрақты болғандықтан, ол қоректену тізбегімен өсімдіктер организміне өтедіде, өсімдікпен қоректенетін жануарларға, олардан аңдарға беріледі. Өсімдік және жануар тектес тағаммен тамақтанудың арқасында ДДТ адам организміне де түсетіндігін сезіп отырған боларсыздар. Осылайша жылжу кезінде әрбір организмде жинақталған ДДТ—ның шамасы 10 есе артып отырады. Организмде жиналған препарат ондағы басқа заттармен қосылысып, улылығы артады да, адамдарды, жануарларды өлтіре алатын шамаға жетеді. Табиғи жағдайда ДДЭбастапқы ДДТ-дан да қауіпті. Себебі ДДЭ-нің ыдырау алғашқысынан да баяу жүреді. Ауылшаруашылығында пестицидтерді пайдаланудан гөрі өсімдіктерді қорғаудың биологиялық жолы іздестірілуде және пестицидтер пайдаланылмаған экологиялық таза өнім алу көзделіп отыр. Пестицидтердің адам организміне зиян екенін, табиғи процестерді бұзып, қоршаған ортаны ластайтынын ескеріп, оны өте сақтықпен басқа шара жоқ болған жағдайда ғана пайдаланған жөн. Бунақденелілермен күресудің кейінде шыққан биологиялық әдісінің бірін айта кетейік. Ол түрпілі материалдарды (абразивы) қолдану. Түрпілі материалдарды бунакденелілер көп жүретін жерге себеді. Оның үстімен жүріп өткен жәндіктің денесі кеуіп қалады, себебі сыртқы жабыны зақымданады. Түрлі заттардың өсімдіктерге, жануарларға және адамдарға ешқандай зияны жоқ.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Пестицидтер]] {{Stub}} glkb3bow6h8yekykmlwlu0hjswmdqpe 3638716 3638714 2026-08-03T10:36:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:PJ Geest|PJ Geest]] соңғы нұсқасына қайтарды 3565795 wikitext text/x-wiki [[File:Condor landbouwspuit.jpg|thumb|]] '''Пестицидтер''' (латын сөздерінен pestis – жұқпалы ауру, caedo - өлтіремін) – [[мәдени өсімдіктер]]ді зиянкестерден, [[Паразитизм|паразиттер]]<nowiki/>ден, [[арамшөп]]<nowiki/>терден, аурулардан және [[Микроорганизм|микроорганизмдер]]<nowiki/>ден қорғау үшін қолданатын барлық [[химиялық қосылыстар]]. Пестицидтерді пайдалану ауылшаруашылық өнімдерін 18-20% сақтайды. Қазіргі кезде оларды көп қолданатын болғандықтан [[биосфера]] мен адамдарға зияны тиіп жатыр. Оларды пайдаланбай өнім алуға мүмкіндік жоқ, себебі зиянкестер өте көбейіп кетті. Бунақденелілер пестицидтердің бір түріне тез бейімделетін және ол қасиетін ұрпағына бере алатын қабілеті бар. Сондықтан пестицидтерді қолданарда зиянкестердің түріне қарай таңдап алу керек. ==Түрлері== Химиялық құрамы жағынан пестицидтер 5 класқа топтастырылады: # хлорорганикалық қосылыстар – гексахлоран, ДДТ (дуст) гексахлорциклогексан, полихлорпинен, полихлоркамфен т.б. Олар организмде жинала алады да, ыдырауы бірнеше ондаған жылдарға созылады. Хлорорганикалық қосылыстар диоксиндермен қосылысып, тұрақты органикалық қосылыстар түзеді. # Фосфорорганикалық инсектицидтер – карбофос, дихлофос, диазинон, фосфамид, метафос, амофос, өсімдіктің өсуін реттегіштер және т.б. Бұлар топырықта және басқа ортада тезірек ыдырайды. # Карбаматты инсектицидтер – карбамин қышқылының күрделі эфирлері (севин). Бунақденелілердің жекелеген түрлеріне ғана әсеретеді, ал жануарлар мен адамдарға зияны жоқ. # Хлорфеноксиқышқыл туындыллары – дефолиант ретінде су қоймаларында өсетін өсімдіктерді жою үшін қолданады. # Пиретроидты табиғаты бар пестицидтер – транс-хризантема қышқылы. Бұл инсектицидтердің жаңа түрі, оны табиғи материалдардан бөліп алған. Мысалы, түймедақ өсімдігінің сығындысынан табиғи пиретрин-І алынған. Бұдан басқа өте қатты әсер ететін жасанды пиретроидтер де алынған. [[Сурет:Cropduster spraying pesticides.jpg|thumb|Калифорнияда пестицид шашу]] Адамдарға зиян келтірмейтін пестицидтерді атап кетейік. Олар: гидрохинон І туындылары, триазиндер (ІІ) және азолдар (ІІІ), бензой қышқылының (IV) туындылары және т.б. Тірі организмге түскен пестицидтердің әсері препараттың тұрақтылығына, яғни персистенттілгіне және организмде жүретін метаболизм процесінің жылдамдығына байланысты болады. ==Пестицидтердің ыдырау механизмі== Қоршаған ортаға түскен пестицидтер абиотикалық және биотикалық жолдармен ыдырайды. Біріншісі – фотохимиялық, тотығу – тотықсыздандыру реакциясының және гидролиздің көмегімен жүзеге асса, екіншісі – ферменттердің әсерінен ыдырайды. Биотикалық ыдырау абиотикалыққа қарағанда тезірек жүреді. Ыдырау жылдамдығы ферменттердің концентрациясына және пестицидтерді ыдырата алатын микроорганизмдердің санына байланысты. ==Пайдасы мен Зияны== А.Спутников тәжірибе жүргізу арқылы уытты заттардың жануарларға әсерін анықтап, пестицидтердің уыттылығын 1 кг дене массасына препараттың неше миллиграмм концентрациясы келетініне қарай сипаттады. Оларды уыттылық дәрежесіне қарай 4 класқа топтастырды. XX ғасыр аяғында Республика территориясында шикізат материалдары мен тағамдарда өсімдіктерді зиянкестерден қорғауға пайдаланатын химиялық заттар 20-30% жеткен. 1999 жылы шайдың сынамаларына (пробаларына) талдау жасалып, құрамында хлор бар пестицидтердің шекті рауалы концентрациясынан (ШРК) 40% артық болғандығы анықталған. Бұл жай Алматы қаласында, Оңтүстік және Шығыс Қазақстан, Алматы, Қызылорда және Жамбыл облыстарында байқалған. Соны мен қатар, 1999 жылы Республикалық санитарлық эпидемиологиялық қадағалау комитетінің токсикология бөлімі шайдың сынамаларына талдау жасағанда олардың 45%-да пестицидтердің бар екендігі, соның ішінде 10% дикофол пестицидінің ШРК (0,01 мг/кг) артық екендігі анықталған. 1998 жылы Алматы облысы бойынша шикі және піскен тағамдардың 0,41%нда пестицидтердің қалдығы анықталып, ШРК-0,41%-ға және 0,16%-ға көп болған. 1999 жылы бұл көрсеткіштер 0,3% артқан. Бүкіл әлемдік денсаулық сақтау ұйымы жыл сайын дүние жүзінде пестицидтерді пайдаланудың салдарынан 500 000-нан 2 миллионға жуық адам уланып, олардың 10-40 мыңы өліп кеткен жағдайлар болғанын айтады. Көп елдерде пестицидтерді пайдалануға тыйым салынған. Әсіресе дихлордифенилтрихлорметилметанды (ДДТ) пайдалануға болмайды, себебі оның ыдырауына бірнеше жылдар керек. Бұл заттың шығу тарихы өте қызық. 1940 жылы швейцария химигі Пауль Мюллер ең алғаш синтездеу жолымен ДДТ-ны тауып, оны ауылшаруашылығының зианкестерімен күресуге пайдалануды ұсынған. Осы жаңалығы үшін ғалымға кезінде Нобель сыйлығы берілген. Алғашқы кезде бұл зат адамдардың көптеген қиыншылықтарын шешті. ДДТ-ны пайдаланып кесіртке мен көптеген зиянкес бунақ денелілерді қырды. Әсірісе ауру таратушы масаларды өлтіріп, миллиондаған Адам дарды безгек ауруынан құтқарды. Кейінірек ДДТ-ның күштілігінен зияндығы басым екендігі анықталды. ДДТ барлық тірі организмдерге тіпті балдырларға да зиянын тигізеді екен. Оның миллиардтан бір бөлігі фотосинтездің жылдамдығын баяулатады. Ал жасыл өсімдіктер атмосфераны ауамен қамтамасыз ететіндігі сіздерге белгілі. Кейінірек ДДТ-ның басқа пестицидтер тәрізді кумулятивтік эффектісі бар екендігі анықталды. Оның әсері уландырудан бастап мутагендікке дейін жетті. ДДТ тұрақты болғандықтан, ол қоректену тізбегімен өсімдіктер организміне өтедіде, өсімдікпен қоректенетін жануарларға, олардан аңдарға беріледі. Өсімдік және жануар тектес тағаммен тамақтанудың арқасында ДДТ адам организміне де түсетіндігін сезіп отырған боларсыздар. Осылайша жылжу кезінде әрбір организмде жинақталған ДДТ—ның шамасы 10 есе артып отырады. Организмде жиналған препарат ондағы басқа заттармен қосылысып, улылығы артады да, адамдарды, жануарларды өлтіре алатын шамаға жетеді. Табиғи жағдайда ДДЭбастапқы ДДТ-дан да қауіпті. Себебі ДДЭ-нің ыдырау алғашқысынан да баяу жүреді. Ауылшаруашылығында пестицидтерді пайдаланудан гөрі өсімдіктерді қорғаудың биологиялық жолы іздестірілуде және пестицидтер пайдаланылмаған экологиялық таза өнім алу көзделіп отыр. Пестицидтердің адам организміне зиян екенін, табиғи процестерді бұзып, қоршаған ортаны ластайтынын ескеріп, оны өте сақтықпен басқа шара жоқ болған жағдайда ғана пайдаланған жөн. Бунақденелілермен күресудің кейінде шыққан биологиялық әдісінің бірін айта кетейік. Ол түрпілі материалдарды (абразивы) қолдану. Түрпілі материалдарды бунакденелілер көп жүретін жерге себеді. Оның үстімен жүріп өткен жәндіктің денесі кеуіп қалады, себебі сыртқы жабыны зақымданады. Түрлі заттардың өсімдіктерге, жануарларға және адамдарға ешқандай зияны жоқ.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Пестицидтер]] {{Stub}} ro3o3qk8w1cex2s57lzyzpeqo706f9y 0 21520 3638748 3621257 2026-08-03T11:26:42Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3638748 wikitext text/x-wiki '''Еріктік''' әрекеттер табиғатын түсіну үшін бұл жөніндегі ғылыми көзқарастар өрісіне зер салған жөн. Ерік ұғым ретінде де, нақты болмыстық құбылыс ретінде де тарихи сипатқа ие. Ежелгі және орта ғасырлық дүние '''ерік''' құбылысын бүгінгі біздің түсінігіміздей танып білмеген. Мысалы, ежелгі қоғамда адам еркі жөнінде тіпті сөз болмаған, оның орнына «даналық мұраты» ұғымын қолданған. Адамның қылық әрекеттері табиғат пен өмірдің ақыл бастауларына және [[логика]] қағидаларына бағынады деп түсінген. Осыдан [[Аристотель]]дің пайымдауынша, әрқандай әрекет логикалық қортындылардан туындайды. Ал өзінің «Никомахов этикасы» еңбегінде «дәмдінің бәрін жеу керек» және «бұл алма дәмді» деген пікірлер санада «бұл алманы жеу керек» деген қорытынды ой пайда етпейді, адамды бірден сол алманы жеп қою әрекетіне келтіреді деп жазған. Ерік табиғатына болған мұндай көзқарас қазіргі күнде де жоқ емес. Ш.Н Чхарташвили мақсат пен саналы тану интеллектуалды әрекеттер категориясынан туындаған деумен, еріктің өзіндік сипаты барлығына шек қояды, сондықтан ғылымға жаңа бір «ерік» терминін ендірудің қажеті жоқ екенін дәлелдеуге тырысады. Жеке адам қасиеті сипатында ерік ортағасырлықтарға да таныс таныс болған. Мұны сол уақытта қоғамда орын алған [[экзорис]] – жын-шайтан қуу үрдісінен көруге болады. Бұл үрдісте адам ылғи да [[Енжарлық|енжар]] астама күйінде танылып, сыртқы әсерлер жинайтын, «ұя» ретінде бағаланған. Ол заманда ерік дербес жасайтын, нақты қайырымды не жауыз құбыжық күштер түріне енген құбылыс деп есептелген. Бұл тылсым күштер қандай да мақсаттар белгілеуші ақылға ие деп түсінілген. Ол күштерді танудан адамның «шын» қылық-әрекетінің мәнін түсінуге болады. Ерік табиғатын бұлай түсіндірудің себебі сол заманда қалыптасқан қоғамның адам әрекет-қылығының негізі оның өзінде екенін мойындамаудан. Әр адам бабалардан жеткен нәсілдіктің ізі ғана деп қабылдаған. Мұндай сипаттан қауымның кейбір мүшелерінің ғана ажыратылуға құқы болған, мысалы, бабалар аруағы және ол дүниемен тілдесетін [[Бақсы|бақсы-балгер]], от пен металды бағындарған темірші, өзін қоғамға қарсы қойған қарақшы–қанішер т.б. Мүмкін, ерік түсінігінің жаңа «Қайта тіктелу» заманында жеке адам проблемасымен бірге ғылым аренасына келуі осы адамның қалыпты жағдайдан ауытқуларын мойындаудан болар. Осыдан адам [[шығармашылық]]қа қабілетті, «тіпті қателер жіберуге де бейім» дегендей тұжырымдар жоққа шығарылмады. Қалыптан шығып, тек ортасымен бөлінуімен адам жеке адамдық кемелденуге жетіседі. Мұндай тұлға үшін ең мәнді нәрсе - ''ерік бостандығы''.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> Ерік бостандығын бір жақты асыра дәріптеу нәтижесінде [[экзистенциализм]] немесе «тіршілік философиясы» пайда болды. Экзистенцализм ерікті тәуелсіз, тысқы әлеуметтік әсерлерге қатысы жоқ құбылыс деп таниды. Мұндай пайымның негізі қоғамдық байланыстар мен қатынастардан, әлеуметтік мәдеи ортадан бөлек, дерексізденген адам. «Дүниеге қандай да бір күшпен келіп қалған» бұл адамның өмірі мағынасыз «қым қиғаш оқиғалар» жиынтығы да, адамның өзі – «пайдасыз құмарлық». Мұндай адамның қоғам алдында ешқандай [[инабаттылық]] міндеттері мен жауапкершілігі жоқ. Осыдан да ол [[адамгершілік]]тен жұрдай, намыссыз, өз бетімен кеткен, тартыну дегенді білмейді. Қандай да қалып тәртіп ол үшін жойылу, басыбайлыққа түсу көзі. Ж.П Сартр пікірінше, нағыз адамгершілік – бір ғана рет көрінетін, реттестірілмеген, қандай да қоғамдық мекемелер талаптарының шеңберімен оқшауланбаған, өздігінен туындайтын, себепсіз «әлеуметтенуге» қарсылық әрекеті. Ерік бостандығын асыра мақтаудан экзистенциалистер адам болмысының жалпы негіздері жөніндегі ойларына дәлел айта алмай, адамды өз өмірінің мәні, мақсаты және жауапкершілігінен айыратын, қоғам, тарих, мәдениетке қайшы келетін кездейсоқ, жауыздық, ақылдан аулақ бастаулар тұңғиғына бір-ақ түсіреді. ''Қылық иесі'' – адам қалыптасқан тағылым-талаптарды жоққа шығара отырып, міндетті түрде қандай да басқа, өзіне ұнаған [[құндылық]]тарға ауысады. Егер адам бір мәдени қалыпты мойындағысы келмесе, онда оның бұл әректі екінші бір, қыр-сырлары танылып болмаған қажеттікті көздегені. Осыдан ежелден бүгінге дейін баршамыз қоғамға жат деп есептейтін [[парақорлық]] пен [[нашақорлық]]тың бір жағы мәдениеттіліктен шыққандығы ғажап нәрсе. Бұл қоғамға ерсі болып көрінген қылықтардың өздері де қандай да ұйымдасу негізіне ие, өздеріне сай талап, ережелері, мақтан тұтатын қырлары мен ғұрыптары баршылық. Бұл тұрғыдан Е.Л.Тульчинскийдің пікірінше, жеке адамның психолгиялық болмысының барша деңгейлерінде көрінеді, бір қажеттіліктерді басып, екіншісіне ынталандырады, өз міндетін танытып, жеке адамдық қадірін қорғау мен өз мұратын үшін жан пидалыққа дейін апарады. ==Абайдың қырық үшінші сөзі== Ғасырлар бойы ерік ұғымын әртүрлі түсіген. [[Абай]]дың қырық үшінші сөзінде былай айтылған екен. Адам ұғылы екі нәрсебірлән: бірі – тән, бірі – жан. Ол екеуінің орталарында болған нәрселердің қайсысы жибили (еріксіз болатын тілек) қайсысы кәсіби (еңбекпен табылған нәрсе) оны білмек керек. Ішсем, жесем демектің басы – жибили, ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп пе, білсем екен деген тілек, бұлардың да басы – жибили. Ақыл, ғылым – бұлар – кәсіби. Көзбенен көріп құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп тыстағы дүниеден хабар алады. Ол хабардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ұнамсыз қалпыменен, әрнешік өз суретіменен көңілге түседі. Ол көңілге түсіруші бағанағы бес нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде суреттемек. Ол – жанның жибили қуаты дүр, бірі ұмытпастық жақсы нәрседен көңілге жақсы әсер пайда болып, жаман нәрседен көңілге жаман нәрсе пайда болу секілді нәрселер. Бұл қуаттар әуелден кікене ғана болады. Ескеріп баққан адам үлкейтіп, ұлғайтып, ол қуаттардың қуатын зорайтады. Ескерусіз қалса, ол қуаттың қайсысы болса да жоғалады, тіпті жоғалмаса да, аз-маз нәрсе болмаса, үлкен еш нәрсеге жарамайтын болады. Кімде-кім сырттан естіп білу, көріп білу секілді нәрселерді көбейтіп алса, ол – көп жиғаны бар адам: сынап, орындысын, орынсызын – бәрін де бағанағы жиған нәрселерінен есеп қылып, қарап табады. Бұлай етіп бұл харакетке түсінген адамды ақылды дейміз. «Құдай тағала өзі ақыл бермеген соң қайтейін?» демек, «құдай тағала сені менен мені бірдей жаратып па?» демек – құдай тағалаға жала жауып, өзін құтқармақ болғандығы. Бұл – ойсыз, өнерсіз надан адамның ісі. Оған құдай тағала көрме, естіме, естіген көргеніңді ескерме, есіңе сақтама деп пе? Ойын күлкімен, ішпек-жемек, ұйықтамақпен, мақтанмен әуре бол да, ішіңдегі қазынаңды жоғалтып алып, хайуан бол деген жоқ. Кейбіреулер айтады: Ақыл жибили болмаса да, талап – жибили. Талап берген адам ақылды тапты. Талабы жоқ кісі таба алмады» - дейді. О да бекер. Талап балада да бар, оған талас қылуға болмайды. Бағана айттық қой, жан қуаты басында кішкене болады, ескермесе жоғалып та кетеді, ескерсе, күтіп айналдырса зораяды деп. Жан қуатыменен адам пайда қылған өнерлерді де күнде тексерсең, күнде асады. Көп заман тексермесең, тауып алған өнерінің жоғалатындығын және өзінің ол мезгілдегіден бір басқа адам болып кеткеніңді білмей қаласың. Қай жоғалған өнер ал, мен жоғалдым деп, хабар беріп жоғалады. Енді қусаң, бағанағы әуелгі табуыңнан қиынырақ тиеді. Жан қуаты дейтұғын қуат – бек көп нәрсе, бәрін мұнда жазарға уақыт сыйғызбайды. Бірақ әрбір өнердің тыстан тауып алып ішке салынған, соның тамырын берік ұстап тұруға жараушы еді. Көп заман ескермеген адамнан ол бағанағы өнердің өзінің ең қызықты, қымбатты жерлері жоғала бастайды. Онан соң көп заман өтсе, сол өнерді сақтайтұғын қуаттың өзі де жоғалады. Онаң соң қайта кәсіп қылуға болмайды. Бұл қуаттың ішінде үш артық қуат бар, зинһар соны жоғалтып алу жарамас, ол жоғалса, адам ұғылы хайуан болады, адамшылықтан шықты. Біреуі орысша «повижной элемент» - аталады. Ол не нәрсе? Не көрдің, не есттің, әрнешік білдің, соны тездікпенен ұғып, ұққандықпенен тұрмай, арты қайдан шығады, алды қайда барады, сол екі жағына да ақылды жіберіп қарамаққа тез қозғап жібереді. Егер бұл болмаса, көп білуге көп оқу оңды пайда да бермейді. Керекті уақытында ойламай, керекті уақытында қылмай, керекті уақытында айтпай, дәйім уақытынан кеш қалып, «Әй , әттеген-ай! Үйтуім екен, бүйтуім екен» деп, өмір бойы ғафил болып-ақ отырғаның. Біреуін орысша «сила притягательная однородного» - дейді. Ол – бір нәрсені естіп, көріп білдің, хош келді, кәзір соған ұқсағандары тексересің. Түгел ұқсаған ба? Яки бір ғана жерден ұқсағандығы бар ма? Әрнешік сол іске бір келіскен жері бар нәрселердің бәрін ойлап, білгенін тексеріп, білмегенін сұрап, оқып, бөтеннен хабарланып білмей, тыншытпайды. Үшіншісі, орысша «впечатлительность сердца» - дейді, яғни жүректі мақтаншақтық, пайдакүнемдік, жеңілдік, салғырттық – бұл төрт нәрсебірлән кірлетпей таза сақтаса, сонда сырттан ішке барған әр нәрсенің суреті жүректің айнасына анық рәушан болып түседі. Ондай нәрсе тұла бойыңа жайылады, тез ұмыттырмайды. Егер де бағанағы төрт нәрсемен жүректі кірлетіп алсаң, жүректің айнасы бұзылады, я қисық, я күңгірт көрсетеді. Енді ондай нәрседен оңды ұғым болмайды. Әрнешік тән қуатыменен сырттан тауып, сыртта сақтайсыз, оның аты дәулет еді. Оның да неше түрлі кеселі, кесепаты бар нәрселерін білмесең, сақтай алмаушы едің ғой. Соған ұқсаған іштегі жан қуатыменен жиған нәрсенің аты ақыл, ғылым еді ғой. Оның да неше түрлі кеселі , кесапаты тиер нәрселері бар. Оны білмесең, бақпасаң – айырласың. Және әрбір жақсы нәрсенің өлшеуі бар, өлшеуінен асса – жарамайды. Өлшеуін білмек – бір үлкен керек іс. Ойланбақ жақсы, іске тіпті салынып кеткен кісі ойын байлай алмай, қияли болып та кеткені болады. Ішпек, жемек, кимек, күлмек, көңіл көтерек, құшпақ, сүймек, мал жимақ, мансап іздемек, айлалы болмақ, алданбастық – бұл нәрселердің де өлшеуі бар. Өлшеуінен асырса, боғы шығады. «Ненің қызығын көп іздесең, соның күйігін бір тартасың» деген бұрынғы ғалымдар. Баз махфи олмая ол, мен айтқан үш қуаттың ішінде екеуі, яғни «сила притягательная однородного» бірлән «подвижной элемент»- бұл екеуі қосылып тұра тұрған нәрсе, күллі пайда да бұлардан шығады, уа күллі зарар да бұлардан шығады. Мансап сүйгіштік, мақтаншақтық, ашуланшақтық,өтірікшілік, осыған ұқсаған маскүнемдікке тартып, құмар қылып, ақылдан шығарып жіберетұғын нәрселер осы екеуінен болады. Бұларды түбегейлеткенде жақсы нәрселерді түбегейлетіп, жаман нәрселерден, яғни айтылмыш секілді адамшылықтан шығарып, құмарпаздыққа салып жіберетұғын нәрседен бойды ерте тыйып алуға керек. Пайда, залалды айратұғын қуаттың аты ақыл еді ғой. Бір ақыл қуатбірлән мұны тоқтатып болмайды. Һәм ақыл, һәм қайрат – екі мықты қуат қосылып тоқтатады. Ол екеуі кімде болса, бағанағы екі қуат мұнан салсаң онан шығатын бір жорға атпен тең. Егерде бұл екі қуаттың екеуі де аз болса, бағанағы екі қуаттар – бр басы қатты асау ат, жүгенсіз тауға ұрама, тасқа ұра ма, суға ұра ма, жарға ұра ма – құдай білсін, әйтеуір жолда көрген есті, ақылы дұрыс адамдар әлі де сұрамай да қалады. Сенде ерік жоқ. Екі етек жайылып, екі көзің аспанда, масқара болып кеткенің өлгеніңше. ==Материалистік және идеалистік көзқарастар== Ертеден-ақ ерік табиғаты жөнінде бір-біріне қарама-қарсы екі қөзқарас ''материалистік'' және ''идеалистік'' көзқарастар қалыптасты. Идеалистер ерікті ми қызметімен де, қоршаған ортамен де байланысы жоқ рухани күш деп санайды. Олар ерікті біздің санамыздың нұқаушылық, қызмет атқаратын жоғары агенті деп санайды. Ерік ешкімге және ешнәрсеге де бағынбайды. Ол еркін. Олардың пікірінше, адам кез келген жағдайда ешкіммен есептеспей-ақ өзінің ойына келгенін істей алады. Ол еркін әрекет етеді. Басқаша айтқанда, адам не тілесе соны істейді, қалауына қарай [[қылық]] жасайды. Бәрі оның ерікті еркіне байланысты. Ерік еркіндігінің идеалистік концепциясы [[философия]]лық және [[этика]]лық көзқарас тұрғысынан да жалған. Идеалистердің ойынша рух бостандығы әрекет бостандығына алып келеді. Бірақ қоғам мүшелерінің мүдделерімен санаспайтын жеке адам мінез-құлқы [[мораль]] және заң нормаларын менсінбеу, кейде оны бұзу болып табылады. ''Материалистік ұғым'' – ерік табиғаты жөніндегі бірден-бір дұрыс түсінік. Онда [[психика]]ның басқа жақтарымен бірге еріктің де жүйкелік ми процестері түрідегі негізі болады. Ерікті [[материя]]дан, мидан бөліп алу мүмкін емес. Материалистер адам қоршаған ортамен өте тығыз байланыста болады деп қарайды. Тиісті сыртқы жағдайлар болмаса, ол өмірін сақтай да, жалғастыра алмайды. Ерік сананың басқа да түрі тәрізді объективтік шындықты мидың бейнелендіруі. Ерік табиғаты жөніндегі материалистік көзқарасты баяндай және оны идеалистік көзқарасқа қарсы қоя отырып, [[Энгельс|Ф. Энгельс]]: «Еркідік табиғат заңдарына ой жоруындағы тәуелсіздікте емес, еркіндік сол заңдарды білуде және сол білудің негізіде табиғат заңдарын жоспарлы түрде белгілі мақсаттар үшін қызмет етуге көндіру мүмкіндігенде» - деп жазды және онан соң: «Олай болса, ерік еркідігі – істі жете біліп, қортынды жасай алуда, одан басқа еш нәрсе де емес» - деді. Ерік адамның практикалық және танымдық әрекетін ретке келтіруден көрініп, соларды жүзеге асырудан тұрады. Ерік табиғатын материалистік түсіну әрекеттер мен қылықтардың қозғаушы күштері адамның өзінде емес, сыртқы ортада жатады деген жайтты сөзсіз мойындаудан көрінеді. [[Ленин|В.И.Ленин]]: «Адамның мақсаттарын объективтік дүние туғызады және оны өзінің шарты етеді, оны нақты, бар нәрсе ретінде табады. Бірақ адамға өзінің мақсаты дүниеден тыс алынған дүниеге байланысты емес тәрізді болып көрінеді еркіндік» - деп жазды. ==Интелектуалдық немесе ассоциациялық теория== Бұл теорияны жақтаушылардың және дамытушылардың бірі [[Германия]]да өткен ғасырда өмір сүріп, негізін салған Э.Мейман. Бұлардың айтуынша, еріктік әрекеттердің барлығы ақыл-ой, [[интеллект]]пен байланысып, солардың нәтижесінен пайда болады, яғни ерік адамның мұқтаждығы мен қажеттілігі секілді рухани күшінен туындайды. Адам өз мұқтаждықтарын жүзеге асыру үшін мақсат, міндеттер қояды, сол мақсатқа жету үшін алда тұрған бөгеттердің барлығын бұзуға әрекет етеді. Бұл үшін адам ең алдымен алға тұтқан мақсатын елестетуі керек, содан оны ортаға салып көпшілікпен талқылауы қажет. Сөйтіп адам қандай міндеттер, қандай әрекеттер жасайтынын ақылға салып, оған алдына ала дайындық жасап, содан соң еріктік әрекетті атқаруға кірісіп, оны жүзеге асыруы тиіс. Э.Мейманның айтуынша, адамның ерік-жігері үнемі екіге бөлініп отырады. *Бірі – ақыл-оймен байланысты елестеудің пайда болуы, *екіншісі – ақыл-ойды қатыстырмайтын жай әрекеттер. Бұл пікір бойынша ерік өздігінен пайда болады, ол өзінен-өзі еріксіз жүзеге асып отырады. Адам ерікті әрекет ету үшін өзінің бұрынғы көрген-білгенін елестетуі керек, сол елестеудің нәтижесінде адамның ерікті әрекеттері пайда болады. Мұндай көзқарас адамның ерік- жігерін белсенді түрде өзінің әрекеті ретінде қарастырмайды, өздігінен [[ассоциация заңдары]] бойынша пайда болатын әрекеттер деп түсінеді. Ерік туралы эмоциялық теорияны ұсынушы неміс психологы ''В.Вундт''. Оның көзқарасы бойынша, ерік эмоциялық сезімдердің тек бір түрі ғана болып табылады. Ерік ең күшті сезімдердің, [[аффект]]ердің ерекше варианты. Жағымды сезімдер ерікке негіз болып, оларды тудырып отырады. Әрине ерікті [[эмоция]]ның бір түрі деп айтуға болмайды. Өйткені ерік пайда болу үшін, оған адамның түрлі жағымды сезімдері түрткі болмайды, керісінше адамның мұқтаждықтары себеп болады. Америка психологі ''Джемс'' ерік адамда пайда болған ойдың еріксіз қимылға айналуы дейді. Оның пікірінше, адамның қимыл-әрекеттері ой арқылы өздігінен қимылға айналып кетеді. Мысалы, адам көзін жұмып тұрып екі қолын екі жағына созып, бір қолын алдына, екінші қолын артына қарай қимылдатса, адамның қолы өздігінен біраз қимылдай бастайды. Немесе адам жіпке бір тасты байлап, қолын созып жіпке тізген тасты жай айналдырам деп ойласа, жібі қимылдап өздігінен айналғандай болады. Міне, осындайды Джемс ерік әрекеті деп ойлайды. ''П.К.Анохин'' [[әрекет акцепторы]] деген ұғымды ұсынды. Оның мәнісі – жүйке процестерінің сыртқы оқиғалар барысынан оза жүретіндей тәрізді көрінетіндігінде. Бұрынғы тәжірибе негізінде адам жүйке жүйесіне болақшақта берілетін әсерді алдын ала біледі. Сигнал негізінде мида көп рет қайталау арқылы қалыптасқан жүйкелік байланыстардың бүкіл комплекісі, ассоциациялардың барлық жүйесі қалпына келтіріледі. П.К.Анохин ұсынған ережелер мінез-құлықтың еріктік реттелуінің механизмі жөніндегі біздің түсініктерімізді тереңдетіп, кеңйте түседі. Творчествалық мүмкіндігі бар болғандықтан, нақты әрекеттің алдын алу механизмі адамда жануарларға қарағанда әлде қайда жақсы жетілген. Адамдағы ассоциациялар жүйесі аз ғана және шалғай [[тітіркендіргіш]] негізінде-ақ қалпына келтіріледі. ==Бихевиоризм== Психология тарихында бихевиоризм деп аталатын шетелдік механистік бағыт әрекеттің саналы сипатын теріске шығарып, адам әрекетін механикалық тұрғыдан шешті. Сөйтіп,оны жануарлар өмірімен салыстырады. Бұл ғылыми тұрғыдан қателесу еді. [[Бихевиоризм]] теориясы бойынша оқу әрекеті, жаттығу тәжірибесі саналы әрекет емес, көп пысықтап, жаттығу нәтижесінде туатын механикалық процесс деп саналады. Механистік психология еріктің материалдық дүниесімен байланысын да жоққа шығарды. Ерік табиғатын, ерікті әрекеттің себебін теріс түсіндірді. Олар ерікте өзін-өзі билейтін бостандық бар, ерікті әрекеттің себебі – «ерік бостандығы», сана адамға не тілесе, соны береді деп бұрмады. Бұл теорияның еріктің ғылыми негізі бола алмайтындығын оның шындыққа сай келмейтіндігінен. Материалистік ілім тұрғысынан алып қарасақ, адамның ерік бостандығы – себепті байланыстылыққа, [[детерминизм]] принципіне бағынатын бостандық. Қиыншылықтарды жеңіп шығу да – ерік бостандығының бір көрінісі. ==Ерік туралы спиритуалистік түсінік== Ерік туралы спиритуалистік түсінік мінез-құлықтың шын күмәнсіз формалары мен құбылыстары да лақтырылып тасталуы керек деп ойлау қате болар еді. Оны байрығы психолгия бұрыс талқылап, сипаттаған еді. Бұл мағынада ''Геффдинг'' ырықсыз іс-әрект ырықты іс-әрекеттің негізі мен мазмұнын құрайды деген. Ерік еш нәрсені жасамайды, ол құрамайды, әрқашан тек өзгертеді және таңдайды. Ол «ерік өзге психикалық процестердің ағымына процестердің өзіне тән заңмен араласады» деді. Сонымен, ескі [[психология]]ның ырықты және ырықсыз іс-әрекетпен қатар, ырықты және ырықсыз есті, түсініктердің ырықты және ырықсыз ағымын ажырытуына толық негізі бар. Геффдинг еріктің сәйкес елестер шақырылғанда алғашқы болып табылмайтынын бекітті. Ерік, - дейді ол, - алғашқы серпілісті тудырады және бұрғылайды, тесік бұрғыланып болған кезде судың ағысы өз күшімен жарып өтуі керек, сонда бізге бір рет жасалғанды ізделіп отырғанмен салыстыру ғана қалады. ==Психоаналитикалық зерттеулер== ''З.Фрейд'' пен ''Э.[[Эрих Фромм|Фромм]]ның'' [[психоаналитика]]лық зерттеулерінің нәтижесінде «ерік адам қылықтарына дем беруші» ерекше қуат деген түсінік ғылымға енді. Бұл ғалымдардың болжамынша, адам қылықтарының көзі психикалық формаға келтірілген жанды ағзаның қандай да биологиялық қуаты. Ал бұл қуат, З.Фрейдше, санадан тыс, ақылдан алшақ, «либидо» (махаббат) жыныстық құмарлықтың психо-сексуальды энергиясы. Мұндай тұжырымдаумен З.Фрейд адам қылығын осы тіршілік жалғастырушы, яғни «либидоның» «мәдениеттестірілген» алғашқы көрінісі (эрос) деп, ал кейін бұл қылық адамның арғы дүниеге (өлімге) ұмтылысының белгісі (танатос) екнін түсіндіріп бақты. З.Фрейд болжамдары оның шәкерттерінің еңбектерінде қызықты эволюциялық жалғасын тапты. Солардың бірі ''К.Лоренц'' ерік энергиясы адамның әу бастан жыртқыш болуынан дегенді алға тартты. Егер осы жыртқыштық қасиет қоғам рұқсат еткен белсенділіктер түрінде жүзеге асып тұрмаса, ол әлеуметтік қатерге айналып, ырыққа келмейтін қарақшалық әрекеттерімен ұштасуы мүмкін. [[Альфред Адлер|А.Адлер]], К.Г.Юнг, К.Хорни, Э.Фромм ерік көріністерін әлеуметтік жағдайлармен байланыстырады. К.Юнг үшін бұл - әр мәдени қауымда ежелден қалыптасқан әмбебап қылық және ойлау түрлері, А.Адлер әкімшілік пен әлеуметтік билікке талпыныс, ал К.Хорни мен Э.Фромм ерікті мәдени ортада өз мүмкіндіктерін іске асыра білудің шарты деп біледі. Шынына келгенде, [[психоанализ]] бағыты өкілдерінің (З.Фрейд және шәкірттері) қай-қайсысы да қортынды пікірлерін – адам әрекеттерінің көзі – қажеттіліктердің мәнді, бірақ тұтастай емес, бір тарапын ғана дәріптеуге бағытталған. Пікір қарсылығын тудыратын тек бұл әсіре ғана емес, адамның өз «тіршілігін сақтау» мен «тұтастығын қолдауды» қамтамасыз ететін ықпалдарды түсіндіру де ғылымдық көзқарасқа сай емес. Адам өзнің [[биолгиялық болмыс]]ы, яғни тіршілігіне қарсы қатерге де баруы тұрмыстан белгілі: соғыстағы ерлік, қауіп-қатерде батылдық т.б. бірақ фрейдшілер бұл жағдайды ескермейді. ==И.М.Сеченов пен И.П.Павлов== Еріксіз әрекеттердің физиологиялық негізі болып табылатын шартсыз байланыстар тізбегі –[[инстинкт]] әректі ырықсыз орындалады. Психологияның табиғи – ғылыми негіздерін қалаған И.М.Сеченов пен И.П.Павловтың ілімі ерікті әрекеттердің негізі мұндағы материалдық процестер, сыртқы әсер мен мидың уақытша байланыстары [[шартты рефлекс]]тер деп түсіндіреді. И.М.Сеченов ерікті әрекеттердің физиологиялық механизімін зерттей отырып, адамның ассоциациялық рефлекстердің жиі қайталану жолымен өзінің қимылдарын жіктеп ажыратуға бейімделетіндігін және сол рефлекстер арқылы қимылдарын тоқтатын қабілетерді игеретіндігін дәлелдейді. Ал [[Павлов Иван Петрович|И.П.Павлов]] ерікті әрекеттердің механизімін жоғары жүйке қызметінің барлық заңдарына бағынатын, шартты ассоциациялық процесс деп анықтайды. [[Сеченов Иван Михайлович|И.М.Сеченов]] пен И.П.Павлов ерік қимылдарының белгілі бір себепке байланысты пайда болатындығын эксперименттік зерттеулермен дәлелдеді. И.М.Сеченов: «Кәдімгі ырықты деп аталатын барлық саналы қозғалыстарымызды бейнелеу мағынасында ұғыну керек». «Адамның кез келген қимылдарының алғашқы себебі одан тыс болады» деп еріктің сыртқы ортадан тәуелділігін және ол ми қызметінің нәтижесі екендігін көрсеткен болатын. И.М.Сеченов:«Ерікке тек жолақты бұлшық еттер бағынады, ал тегіс бұлшық еттер бағынбайды», себебі «жүректің құрлысы жолақты талшықтардан құралған және ерікке бағынбайды, және несеп қуықшасынан зәр айдайтын бұлшық ет тегіс талшықтарға жатады, содай-ақ оған бағынады. Мүмкін болатын басқа принципті қабыл алмаған И.М.Сеченов үшіншіне тоқтап, былай тұжырымдайды: «Ерікке тек санаға қандай да бір анық белгілер мен жіберілетін әрекет бағынуы мүмкін». Осы қағиданы түсіндіре және бекіте отырып, «Бұл көзқарас бойынша аяқ, қол, дене, бас, ауыз, көз және сол сияқтылар санаға анық түйсінулермен көрінетін түрлі жағдайлар айтылуы мүмкін: әрі қарай ерікке дауыс ырғағының бағыныштылығы, сол сияқты олардың жағдайы мен дауыс ырғағының түрлі сипатының сәйкес келуі, бір сөзбен айтқанда, сезім мүшесі арқылы жанама бақылауға жетпейтін, бірақ жанама айқын түйсіктермен ере жүретін барлық әректтер» деп жазды. И.М.Сеченов ерікті әрекет қалай қалыптасады деген сұрақ қояды. Ол оған байланысты мынадай «күрделі фактіге» назар аударады, яғни адамның қолымен, аяғымен, басымен, денесімен жасалатын ерікті қозғалыс реті қаңқамен де оның бұлшық еттерінің анатомиялық құрылуын анықтайтын мүмкін болатын қозғалыс ретімен салыстырмалы түрде қарастырады. Бұл фактіге жауап беру үшін И.М.Сеченов, ерікті қимыл-қозғалыс ретінде өмір шарттарының күші болып табылатын жаттығулар бөлінеді дегенге саяды. Баладағы ерікті қимылдың бүкіл жасалу жолы осыны дәлелдейді. Ерікті қимыл-қозғалысты өзінің [[физиология]]лық талдауында И.М.Сеченов былай көрсетеді: «Қол, аяқ, бас және дененің барлық қарапайым қозғалыс формалары балаық шақта жатыққан барлық үйлескен қозғалыс сияқты , жүру, жүгіру, сөз, қарағандағы көздің қимылы ерікке жатыққан соң бағынады». Қимыл соншалықты жатыққан сайын, олар ерікке оңай бағынады. Еріктің физиологиялық механизімін де ми қабығының [[рефлекс]]тік табиғатына жатады. Ерікті қозғалыс дегеніміз мақсатқа бағытталған қозғалыстар, яғни күрделі шартты рефлекстер. Еріксіз қозғалыстарда тумалық қасиет болса, ерікті қозғалыстар өмірде жүре бара қалыптасады. Ерікті қозғалыстардың рефлекстік табиғатын И.М.Сеченовтен кейін зерттеген И.П.Павлов болды. Ми қыртысының қозғалыс учаскесінің мидың басқа учаскілерімен байланысы адамның саналы қимылдары мен әрекеттерінің алғы шарты болады. Бірақ мұндай байланыс мінез-құлықты еріктік реттеу механизімін толық қамти алмайды. Бұл жерде [[информация]]ның талдағыштан ми қыртысының қозғалыс учаскісіне өтуінің және информацияның қозғалысқа айналу мүмкіндігінің қарапайым жолы ғана көрсетіліп отыр. Ал адамға информацияны жинақтау және соның негізінде әрекет жасау тән. Оның үстіне ол сырттан алынған мағұлмат, білімдерді қорытып талдауға қабілетті. Ал мұның екінші сигналдық көмегімен жүзеге асатыны белгілі. Екінші сигналдық байланыстар ми қыртысының жалпы байланыстар жүйесіне қосылады да, оның қызметін әлдеқайда күрделендіріп жібереді. Мидың күрделі өрнегі тәріздес тұрақты және уақытша байланыстырады оңайлата қарастыратын болсақ, екінші сигналдық байланыстарды талдағыштардың ұштары менмидың қозғалыс учаскесі арасындағы дәнекер буын дер едік. Екінші синалдық байланыстар негізінде адам мінез-құлқының барлық саналы және мақсатты реттелуі жүзеге асады, алынған информацияның орынын, мезгілін, сипатын, тәсілін, қарқынын т.б. анықтау атқарылады. Екінші сигнал жүйесінің тітіркендіргіштері адам мінез-құлқының қимыл-қозғалыстық бөлігінің ғана белсенділігін арттырып қоймай, ой, [[қиял]], ес тәрізді көптеген психикалық процестердің басталуының сигналы болады, зейінді реттейді, сезімді туғызады. Екінші [[сигнал]]дар (сөздер) көмегімен адамның бүкіл саналы әрекеті жүзеге асып реттелінеді. Екінші сигналдық байланыстар қимыл әрекеттерді бөгеу, ерікті тежеу қызметінде шешуші роль атқарады. Сонымен, екінші сигналдық байланыстар информацияның талдағыштан қозғалыс учаскісіне жылжудың бағытын өзгертеді. Бұл информация өте күрделі жолдан өтеді. Қимыл-қозғалыстың ырықты болуы бүкіл ми қыртысының жалпы жұмысының нәтижесі деп И.П.Павлов терең пікір айтты. И.П.Павлов және оның шәкірттері басқа анализатолар тәрізді қозғалыс анализаторлары да, яғни ерікті қозғалыстар да түрлі тітіркендіргіштерімен уақытша жүйке байланысына түсуге қабілетті екенін көрсетті. Адамның ерікті қозғалыстары ми қабығында бұрын пайда болған уақытша байланыстардың негізінде жасалады. Мұндай қозғалыстар үшін сөз ерекше тітіркендіргіш болып табылады, түрлі қозғалыстарды реттеп, басқарып, тежеп отыратын да осы сөздік сигналдар. Адамның көптеген қозғалыстары іштей сөйлеу арқылы да пайда болып отырады, мұндай сөздер түрлі қимыл-қозғалыстың басталу белгісі. Адам сөз арқылы нұсқау алады немесе бір тоқтамға келеді, алдына қойған мақсатына сәйкес қимыл-қозғалыстарды реттестіреді. Қозғалыс анализаторының жүйке клеткалары мидың орталық сайының алдыңғы жағына орналасқан. осы жерде пирамида формасындағы алып жүйке клекалары бар. Бұл жүйке талшықтары арқылы [[қаңқа]]ның бұлшық еттерімен байланысып жатады.Қозғалыс анализаторларын құрайтын жүйке талшықтарын жол деп атайды. И.П.Павлов: «Еріктік қозғалыстың механизмі жоғары нерв қызметінің барлық заңына бағынатын шартты ассоциациятивтік процесс» деп ерікті мидың уақытша байланыстар принціпінің заңына орайлас түсіндіреді. И.П.Павлов ерікті - адам белсенділігіне байлау болатын кедергілерді жеңуде көрінетін әрекетшендік – «еркіндік инстинкті» деп те қарастырады. «Еркіндік инстинкті ретінде ерік аштық қауіп-қатерден де мәнділеу. Егер осы қасиеті болмаса,- деп жазды. И.П.Павлов, - жануар алдынан шыққан елеусіз-ақ кедергіден өте алмай, өлімге душар болар еді». Ал адам үшін кедергілер қатарына әрекетке матау болатын сыртқы әсерлер ғана емес, өз қызығулары мен қажеттіліктерін бақылауға алатын өзіндік сана мазмұнын да болуы мүмкін. Ерікті әрекеттер мен амалдар мәнісі мен құрылымы жағынан өте күрделі процесс. Немесе ерікті амал, бұл – мазмұны тұрғысынан өте күрделі [[психика]]лық әрекет. Бұл әрекет бірнеше кезеңдерден не сатылардан тұрады. Сол сатылардың ретін мынандай сызбамен көрсетуге болады. Ерікті амал кезеңдері бұл мәселенің мәнін психологиялық тұрғыдан ашып көрсетеді. Әрбір ерікті әрекетте белгілі мақсат бар. Адам қандайда болмасын белгілі бір істі орындау өзінің қажеттілігін қанағаттандыру үшін өз жағдайын соған бейімдейді. Бұл – алға мақсат қойып, соған ұмтылу, яғни мақсатты әрекет немесе не себептен адам осындай қажеттілікті орындауға тиіс, ол не үшін қажет деген тілек білдіру. Содан кейін осы тілекті орындаудың жолдарымен әдіс амалы іздестіріледі. Олардың ішінен аса қажетті және маңызды дегені таңдап алынады. Айталық мамандықты өзгерту керек, не экскурсияға бару керек болады. Бұл кезеңде адам алдына қойған мақсатын тек қалап қана қоймай, оның мәнін түсінеді, ақыл-ой талқысына салады. Сөйтіп оған қалайда жетуге әрекеттенеді. Бұл ерікті әректтің интелектуалдық кезеңі. ==Шешімдердің бөліну теориясы== Нағыз ерікті әрекет адамның алға қойған мақсатына жету үшін белгілі тоқтамға келіп, шешім қабылдауынан көрінеді. Бұл да жауапты кезең. Шешімдердің бөліну теориясы. Ғылым бұл теорияның маңызын зерттеумен ғана шектеліп қалмай, оны математикалық электронды есептеу машиналарына ниеттеледі. Бұл теория көптеген проблемалық мәселелердің дәрежесін зерттеуге де пайдалануда. Кейбір зерттеулердің пайымдауынша, шешімдердің бөліну теорисы адамдар мен ұйымдардың күрделі мәселелерді тияанақты шешіп отыруға ұйытқы болатынын ерекше атайды. Сондықтан бұл теория өндіріс орындары мен шаруашылық мекемелерінде, ғылыми бірлестіктерде және мемлекеттік орындарда кеңінен қолданылады. Әрине, адам белгілі шешім қабылдап, оны жүзеге асыру жолдарын жоспсрлап алғанымен, көптеген объективті, кездейсоқ қиыншылықтарға ұшырайды. Мұндай жағдайда қолайлы жағдай туғанша, адамның өзі қабылдаған шешімін қоя тұруына тура келеді. Дегенмен, осы шешімді жүзеге асыру оның көкейкесті мәселесі болып қала береді. Осы жағдайға орай адам енді барлық ерік-жігерін өзі көксеген ісін орындауға жұмылдырады. Осы кезеңде кездескен қиыншылықтарды жеңу үшін адам стрестік жағдайға ұшырауы мүмкін. Алайда, қажеттілігін қалайда орындау үшін ол оған барлық саналы еркін бағыттайды. Күш салуда адам: *а)мақсатына жете алмағанына қайғырады, бұл мінездегі ерікті әрекетінің көрінісі. *ә)іштей ойланып, бойын мақсатына жетуге деген борыштық сезім билейді, ал [[борыш]]тық сезімнің көбеюі – азаматтық сана. Дегенмен, адамның уайымы жекеменшіктік сезім мен қоғамдық мақсаттың арасында ауытқу тудырады. Сөйтіп бұл жердегі, ниет күресі адамның екі бағыттың қай жағына қарай ауытқитындығын анықтайды. ''Ерік'' – қайратының күшеюі талпыну тек шешім қабылдау барысында ғана емес, оны орындау кезінде де әртүрлі ауытқу мен уайымға ұшыратуы мүмкін. Бұл ретте сыртқы кедергілерді жою қажет болады. Алға қойған мақсатқа жету үшін адам өз мінезіндегі бұрыннан қалыптасқан мүддесін сенімін, өзін-өзі бағалай білуін, ерік-қайрат қасиеттерін талдап, оларға бақылау жүргізе білу керек. Мұндай әрекет адамның еркін білдіретін психологиялық сапа болып табылады. Адамның еркі сонымен [[мақсат]] қоюдан басталады. Мәселен, орта мектепті бітіретін оқушының арнаулы оқу орнына түсуге талабы бар дейік. Оқушының бұл мақсаты алдына қоюына оның мәдени қажеті, білім алуға тырысуы себеп болады. Кез келген адамнан «сен не үшін оқисың?» деп сұрасаң, оның нендей болса да бір дәлел айтатыны түсінікті. Адам осылай өзінің келешекте белгілі бағытта істейтін ісінің мәнін, жоспарын белгілейді. Мұны еріктік амалдың бастамасы – тілек немесе ниет деп атайды. [[Тілек]] – келешекте істейтін ісіміздің ойға бекуі. Мәселен, «газетке мақала жазсам», «өзенге барып шомылсам», «домбыра тартып үйренсем», т.б. деген сөйлемдерде адамның түрлі тілегі бейнеленген. Бұларда белгілі бір қажетті өтеу көзделген, бірақ оны орындау жолдары әлі де болса көмескі, яғни оның жоспары сызылмаған. Дегемен осы секілді тілектерде еріктік амалға тән талғамалық сипат бар. Ал талғау ниетке ой әрекетінің араласуын қажет етеді. Ой тезіне салу арқылы адам өзіне қажетсіз тілектерді тежейді де, қажеттілерін орындау үшін тиісті жоспар сызып, амал-айла,әдіс қарастырады. Соңғы жағдай ғана адамның тілегін, нақтылы кесімді түрге келтіреді. Адамның алдындағы мақсаты осылайша айқындалады да, әрекеттің орындалу жолын қарастырады, оны жоспарлайды. Егер адам өзіне мақсат қояр кезде өзіне «Не істеу керек?» деп сауал қоятын болса, әрекетті жоспарлау үстінде «Қалай істеу керек?», «Қандай жолдармен мақсатқа жетуге болады?» деген сұрақтар қояды. Осы арада адам мақсатқа жетудің ыңғайлы жолын іздестіреді, айналасына көз тастап, алда тұрған қиыншылықтардың сыр-сипатын, оны жеңудің жолдарын белгілейді. Мәселен, біреудің стол жасап алғысы келді дейік. Ол алдымен бұған қандай материалдың жарайтындығын, оны қайдан алуға болатындығын, қандай құрал-сайман керектігін, жұмыстың жұмысын т.б. топшалап алады. Қандай болмасын іс-әрекеттің жоспарын жасау – күрделі процесс. Ол – адамның белгілі білімін, өмір тәжірибесінің, ойының орамдылығын қажет етеді. Мақсатқа жетудің жолдары белгіленіп, жоспар жасалғаннан кейін адамның тілегі оның нақтылы қалауына көшеді. Қалау – мақсаттың айқындығы, оған жеткізетін тиісті жоспардың жасалуы, ойдың бекемдігі. Дегенмен, тілек те, қалау да өздігінен адамның ерік-жігеріне үйлесе алмай, қайшы келіп отырады. Мәселен, орта мектепті бітірген оқушы бірде педагогтық институтқа түсіп, мұғалім болып шықысы келеді. Ол сондай-ақ өзінің ауыл шаруашылығы маманы болғанын да жақсы көреді. Бұл арада оған осы екі мамандықтың біреуін қалау қажет. Ал осы мамандықтар жөнінде толық түсінігі болмаса, ол өз ойынан тайқақтайды, бұлардың қайсысын қалауын білмей, әуре-сарсаңға түседі. Міне, осындай жағдайда тілек пен қалаудың арасында үйлеспеушілік туады. Мұны психолгияда [[мотив]]тер күресі деп атайды. Мұндай түрлі мотивтердің ішінен ақылға қонымдысы – нақты жағдайға тура келетін біреуі жеңеді, тек содан кейін ғана адам белгілі бір тоқтамға келе алады. Мотивтер күресін Н.В.Гоголь «Үйлену» комедиясында жақсы көріген. Некесі қиылайын деп тұрған надворный советник Подколесин аяқ астында үйленудің тиімді-тиімсіздігін ойлап басы қатады. «Үйленбей жүрген жұрттың шетінен есуас екеніне көзім тек енді ғана жетіп отыр. Қыруар жұрттың, көрер көзге, адасып жүрген-ай десейші. Алда-жолда бір елге патша бола қалдым ғой, қол астымда жалғыз бойдақ қоймай, жұрттың бәрі түп-түгел үйленсін деп әмір берер едім...». Олосы арада ойланып, ақылға салып үйленген жөн шығар, өмір бойы бойдақ болу ақылсыздық болар деген ойға келеді. Бұл оның үйлену жөніндегі бірінші мотиві.Еінші мотив – отбасы бақыты. «Шынында ойлап тұрсам мінеки әне-міне дегенше әйелді боп шыға келгелі отырмын. Сөйтіп, енді, тілмен айтып жекізе алмайтын, тіпті айтуға лайықты сөз де табылмайтын ертегідей бір шырын-шәрбат ләззаттың дәмін татқалы тұрмын». Кенеттен оның басында қарама-қарсы мотив туа бастады: ...Әйтсе де бажайлап, қабырғаммен кеңесе кетсем-ақ болды, тұла бойым түршігіп сала береді. Ары айт, бері айт, өмір бойы, мәңгі бақи қол-аяғыңа күрмеу түсіп, қайтып енді тырп ете аузыңды ашып, жазып ем, жаңылып ем деуге шамаң келмесе шаруаның біржола біткені ғой ...» Подколесин тұрағы жоқ, жағдайдың әуеніне қарай ағатын адам. Оның ойына ар-ұят, адамгершілік дегендер кіріп те шықпайды. Некесі қиылайын деп тұрғанда осылайша әуре-сарсаңға түсуі оның қандай адам екнін жақсы байқатады. «... Шынымен-ақ, тайып кетуге болмай ма екен? Әлбетте болмайды, есік алды, кез келген жерде сапырылсып жүрген жұрт, қайда барасың дейді ғой біреуі. Жоқ, болмайды». Осы жерде ол ашулы терезені көреді де осыдан қарғып кетсем қайтеді дейді.Жоқ болмайды, жерден алыс екен быт-шытым шығар, екіншіден, терезеден қарғу лайық емес, үшіншіден, қалпақсыз қалай қарғымақпын, лайық емес деп тұрып алады. Оның қалпағын досы Кочкарев тығып қойған. Ол ақырында терезе онша биік емес екен, қалпақсыз қарғуға болар деп көшеге қарай қарғып кетеді. Белгілі көзқарасы мен сенімі қалыптасқап адамда мотивтер күресі онша болмайды. Олар көбінесе жеке бастың мотивінен гөрі қоғамдық мәні бар мотивтерді басшылыққа алып отырады. Сөйтіп, мақсат қою, тілек, қалау, мотивтер күресі, тоқтамға келу бәрі жиналып еріктік қимылдың «даярлық кезеңі» деп аталады. Еріктік амалдың ең негізгі кезеңі қандай болмасын тоқтамды орындау стадиясы. Өзінің қандай болмасын тоқтамын іске асыратын, оны орындайтын кісіні ғана еркі нағыз жетілген адам деп айтуға болады. Талай жақсы тоқтамдардың жүзеге аспай, орындалмай қалатындары да кездесіп отырады. Бұлай болудың себебі орындалудан қиын мақсатты алға қоюдан, мақсаттың айқын болмауынан, әлі де болса өмірге дұрыс көзқарастың қалыптасунан, өзісіне сенімсіздіктен, мақсат еткен нәрсенді жан-тәніңмен сүймеуден т.б. себептерден болады. Сондықтан адам өзінің алдына шамасы келетін, орындай алатын мақсаттарды қойып, осы жолда түрлі қиыншылықтарды жеңіп отыруы тиіс. Белгілі [[мінез-құлық]]тың принципі бар, өз ісінің дұрыстығына көзі жеткен адам ғана нақтылы тоқтамға келе алып, оны қалай да орындаудың тиімді жолдарын таба алады, бұл жода орынсыз солқылдақтық, табансыздық көрсетпейді. Кейбір адамдар өзінің алдына көмескі, бұлдыр мақсат қояды да, ой таразына жақсылап салмайды, сөйтіп оны орындай алмай қалады. Ерекше ой жұмысын керек етпейтін жеңіл мақсатты алға қою да адамның еркін енжар, әлсіз етіп жіберуі мүмкін.Сондықтан белгілі ерік күшін талап ететін, тиісті жұмыстар істеу нәтижесінде қол жететін мақсаттарды ғана алға қоюмыз қажет. Сонымен, ерік қимылын тікелей [[қоздырғыш]]тардың қатарына адамның қажеті, оның мотивтері мен мақсаттары, қызығулары, тілектері жатады. Бір нәрсені керексінуі ретіндегі қажеттілік әрекет жасау түпкі ниет болып есептеледі. Қажеттілік негізінде мотив, яғни қимылға ойысу себебі туады. Ал адам не нәрсеге тырысса, сол оның қимыл мақсаты болады. Егер де адам ұмтылып отырған мақсат пен оны осыған ойыстырған мотивтер айтылу болса, онда мұндай ұмтылыс тілек делінеді. Танылып білінбеген ұмтылыс қызығу делінеді. Тілекке қарағанда, қызығу адамның ерік ұстамдылығын аз дәрежеде алады, сондықтан да қызығу мақсаты нақтылы жүзеге асуды сирегірек алады. Адамның еркі алға қойған мақсатқа жетуде бөгет болатын тілектерді жеңе білу қабілетінде, әрі оны қажымай-талмай жүзеге асыра білуінде болады. == Қосымша дерек: == '''Ерік,''' ерік-жігер — адамның өз мінез-құлқын саналы түрде меңгере алу қабілеті, оның белгілі бір мақсатқа жету, іс-әрекетті орындап шығу жолында қиыншылықтарды белсенділікпен жеңе білуінен байқалатын ішкі қуаты. Адам қимыл-әрекеттері екі үлкен топқа бөлінеді: *1) Еріксіз әрекеттер (мыс., түшкіру, жөтелу, т.б.); *2) Ерікті әрекеттер. Ерікті әрекеттер қарапайым қозғалыстан (мысалы, жерге түскен затты көтеріп алу) бастап, ерекше ерлікке (мысалы, жау дзотын кеудесімен жабу) немесе күрделі тарихи қызметке (мысалы, мемлекет құру) дейін болуы мүмкін. Адам өзінің ерікті әрекетінің алдымен мақсатын белгілейді, бұл тілек немесе [[ниет]] түрінде болады. Тілек — келешекте істейтін істің ойға бекуі. Алдындағы мақсаты айқындалған соң, ол әрекеттің орындалу жолын қарастырады, жоспарын сызады. Жоспар жасау — белгілі білімді, өмір тәжірибесін, ой орамдылығын қажет ететін күрделі процесс. Адамның тілегі кейіннен қалауға ауысады. Тілек пен қалау ерік-жігерді толық көрсете алмайды, өйткені бұлар бір-бірімен үйлеспеуі де мүмкін. Осындай жағдайда түрткілер күресі туындайды да, бұлардың нақты жағдайға сәйкес келетін біреуі жеңіп шығады. Содан кейін ғана адам белгілі бір тоқтамға (шешімге) келе алады. Сөйтіп, алға мақсат қою, тілек пен қалау, осы екі түрткінің өзара күресі, тоқтамға келу — бәрі-бәрі жиналып келіп, еріктік амалдың бірінші басқышы — “даярлық кезеңін” құрайды. Ерік әрекетінің негізгі кезеңі — қабылдаған шешімді орындау, жүзеге асыру. Өз шешімін қайткенде де іске асыратын, оны орындамай қоймайтын адамды ерікі жетілген адам деп айтуға болады. Кейбіреулер алдына бұлдыр, көмескі мақсаттар қояды да, оларды орындай алмайды. Ерік сапалары мен қасиеттері адамның іс-әрекетінде қалыптасады. Әрбір адамның өзіне тән ұнамды және ұнамсыз ерік сапалары бар. Еріктің ұнамды қасиеттері: дербестік, батылдық, табандылық, өзін-өзі меңгере алуы мен ұстамдылық. Мысалы, дербестік — адамның алға қойған мақсатын орындау жолында ешкімнің жетегінде кетпей, өз ойымен, сенім-қабілетімен әрекет етуі. Оның қарама-қарсы ұнамсыз түрі — өзгенің сөзіне еріп, иланғыштығы. *[[Батылдық]] — өз шешімін именбестен ашық білдіруден байқалады. *[[Қорқақтық]] — батылдыққа қарама-қарсы ұнамсыз сапа. *[[Табандылық]] — қабылдаған шешімді жүзеге асыру үшін ұзақ уақыт бойы қажымай, талмай әрекет етуден көрінетін қасиет. Жаңа дүниеге келген сәбиде ерік болмайды. Оның әрекеті алғашқыда ырықсыз, шартты рефлекстерден тұрады. Баланың ерік сапалары біртіндеп кемелденеді. Ерік тәрбиесінің мақсаты — адам бойында жағымсыз ерік сипаттары көрініс берсе, оларды тежеп, ұнамдыларын жетілдіріп отыру. Ерікті қалыптастыруда адамның өз еркін өзі тәрбиелеу аса маңызды болмақ. Ол үшін адам өзіне-өзі үнемі есеп беріп, тиісті жерінде өзіне бұйырып, ойға алған ісін “жеті рет өлшеп, бір рет пішіп” отыруы тиіс. == Қорытынды== Өмірде біз адамның қалай жұмыс істейтінін, оқитынын, тынығатынын, сүйікті ісімен шұғылданатынын байқаймыз. Біз оның белгіленген мақсатқа жету жолында, ұзақ уақыт талпынатынын, күш-жігер, ақыл-ойын жұмсайтынын, көптеген кедергілерден өтетінін, бойын кернеген сезімді тежеп отыратынын, [[шаттық]] пен [[қанағат]] әкелмейтін, бірақ қажетті іс үшін кейбір жағымды жайттардан бас тартатынын көреміз. Мұның бәрінде де адам еркі көрініс береді. Сонымен ерік мінез-құлықтың реттегіші ретінде өмір мен [[іс-әрекет]] процесінде қалыптасады. Адам өз еркін коллектив ішінде бола отырып және еңбек, оқу, ойынмен шұғылдана жүріп тәрбиелейді. Іс-әрекеттің қай түрінде болсын, қызығу, көтеріңкі жағымды эмоциялық күй туғызатын элеметтер болады. Бірақ еңбек, оқу және тіпті ойынның өзінде бірсарынды, еш қызықсыз, эмоциялық тартымдылығы жоқ, алайда маңызды, қажетті болып саналатын жайттар да аз кездеспейді. Адам белгілі іс-әрекетпен шұғылдана отырып, субъективтік және объективтік қиындықтарды да жеңеді, бастаған істі әрі қарай жалғастырып, аяқтап шығуға өзін-өзі күштеп көндіреді. Нақ осындай жағдайда, мінез-құлықты саналы түрде реттеу қажет болатын қиын шақта адамның еркі нығайып, шынығып отырады. Осыған байланысты мынаны айта кету керек. Жеке адамның ерік-жігерінің жалпы және өзіндік көрсеткіштері болады. Еріктің дамуы мен адамның еріктік қасиеттерінің қалыптасуында ең маңызды орын алатын күнделікті тұрақты еңбек болып есептеледі. Еңбекте жеке адам коллективтің басқа мүшелерімен міндеттік байланыста болады: бұл міндеттерін орындау үшін ол өз мінез-құлқын [[коллектив]] алдында тұрған еңбектік міндетке бағындырып отыруға тиісті. Сонымен қорыта келгенде ерік деп саналы түрде алға тұтқан мақсатқа жету үшін жұмсалстын жан қуатының белсенділігін және адамның өзін меңгере алу қабілетін айтамыз. Ерік іс-әрекеті туралы әр ғалымның теорияларын сараптай келе, қысқаша қорыта кетейін. Ерік ұғымы тарихи сипатқа ие. Ежелгі қоғамда ерік құбылысын бүгінгі біздің түсінігіміздей танып білмеген. Ол кезде ерік туралы сөз болмаған, олар «даналық мұраты» ұғымын қолданған. Ортағасырлық заманда ерік дербес жасайтын, нақты қайырымды не жауыз құбыжық күштер түріне енген құбылыс деп есептеген. Олардың бұлай түсінуі қоғамның адам әрекет қылығының негізі оның өзінде екенін мойындамаудан. [[Абай]] болса, ерікті қырық үшінші сөзінде жибили яғни еріксіз болатын тілек, кәсіби яғни еңбекпен табылған нәрсе деп түсіндірген. Ол ерікті еңбекпен, қайрат-жігермен, ақылмен байланыстыра айтады. Сонымен қатар ерік табиғаты жөнінде бір-біріне қарама-қайшы екі көзқарас қалыптасты. Олар материалистік және идеалистік. [[Идеализм|Идеалистер]] ерікті ми қызметімен де, қоршаған ортамен де байланысы жоқ рухани күш деп айтады. Бұл бірақ қате пікір еді. Ал материалистік көзқарас керісінше оны мидан бөліп алуға болмайтындығын және де қоршаған ортамен тығыз байланыста болатынын айтады. Бұл бірден-бір дұрыс пікір. И.М Сеченов пен И.П. Павлов осы материалистік көзқарасқа қосылады. Олардың ілімі бойынша ерікті әрекеттердің негізі мұндағы материалдық процестер, сыртқы әсер мен мидың уақытша байланыстары шартты рефлекстер деп түсідіреді. Германия ғалымы Э. Мейманның пікірінше, еріктік әрекеттердің барлығы ақыл-ой, интеллекпен байланысып, солардың нәтижесінен пайда болады, яғни ерік адамның мұқтаждығы мен қажеттілігі секілді рухани күшінен туындайды дейді. Ал З.Фрейдпен оның шәкірттерінің тұжырымдары бойынша ерік санадан тыс, ақылдан алшақ «либидо» жыныстық құмарлықтың энергиясы деп қарастырады. Мен бұл пікірді мүлдем қолдамаймын. Себебі ерік саналы әрекеттен туындайды, адам ақыл-ой арқылы ойлап, қандай да бір әрекетті мақсат қою арқылы жүзеге асырмай ма? Біз жоғырыда айтып кеткендей ерік әрекеті сонымен қатар түрлі амал кезеңдерден тұратынын білдік. Ерік пайда болу үшін, ең алдымен, оны тудыратын себеп, түрткілер болу керек. Бұлар адмның мұқтаждықтарынан туындайды. Кісінің күн көруі, тіршілік ету үшін оған өзінің табиғи және рухани мұқтаждықтарын қанағаттандыру керек. Ол мақсат қоюдан басталады. Ал мақсат адам мұқтаждықтарын өтеу үшін пайда болып отырады. Қорыта айтқанда амал кезеңдері мынадай сатылардан өтіп отырады. Алдымен адам мақсат қойып соған жетуге ұмтылады. Мақсатқа жету барысында түрлі мүмкіншіліктерді түсіну қажет. Осыдан келіп түрлі ниет-тілектер пайда болады. Ниет-тілектер арасында өзара тартыс болып, қалау туындайды. Қалау мүмкіншіліктерін пайдалана отырып адам бір тоқтамға келіп, ақыр соңында шешім қабылдайды. Міне, сонда ғана адамның қалауы толығымен орындалып, мақсаты жүзеге асады. Еріктік әрекет себептері сонымен адамның сыртқы ортамен белсенді қарым-қатынаста келуінен туындайды. Еріктің себепті болуы адамды қандай да қылыққа мәжбүрлеп, көндіруді білдірмейді. Адам табиғатынан қоршаған орта жағдайлары болмай, өз өмірін қолдай да, жалғастыра да алмайды. ''Ерік бостандығы'' – табиғат пен қоғамның жалпыланған заңдылықтарын терістеу емес, керісінше, адамның оларды жете танып, өз әрекетін соларға сай реттестіре білу. == Әдебиет == * Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993. * Сәбет Бап-Баба «Жалпы психология» Алматы 2005. * Ә. Алдамұратов «Жалпы психология» Алматы 1996. * Қ. Жарықбаев «Психология» Алматы 1970. * «Психология адамзат ақыл-ойының қазынасы» Мәдени мұра 2005. * В.В. Богословский, А.Г. Ковалев, А.А. Степанов, * С.Н. Шабалин «Жалпы психология» * А.Ш. Намазбаева «Психология» * Абай «Қырық үшінші қара сөзі» Алматы 1993. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Жантану]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Сана философиясы]] gu15qazru2wptx90kimst8nopcgmoda 3638752 3638748 2026-08-03T11:39:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3621257 wikitext text/x-wiki '''Еріктік''' әрекеттер табиғатын түсіну үшін бұл жөніндегі ғылыми көзқарастар өрісіне зер салған жөн. Ерік ұғым ретінде де, нақты болмыстық құбылыс ретінде де тарихи сипатқа ие. Ежелгі және орта ғасырлық дүние '''ерік''' құбылысын бүгінгі біздің түсінігіміздей танып білмеген. Мысалы, ежелгі қоғамда адам еркі жөнінде тіпті сөз болмаған, оның орнына «даналық мұраты» ұғымын қолданған. Адамның қылық әрекеттері табиғат пен өмірдің ақыл бастауларына және [[логика]] қағидаларына бағынады деп түсінген. Осыдан [[Аристотель]]дің пайымдауынша, әрқандай әрекет логикалық қортындылардан туындайды. Ал өзінің «Никомахов этикасы» еңбегінде «дәмдінің бәрін жеу керек» және «бұл алма дәмді» деген пікірлер санада «бұл алманы жеу керек» деген қорытынды ой пайда етпейді, адамды бірден сол алманы жеп қою әрекетіне келтіреді деп жазған. Ерік табиғатына болған мұндай көзқарас қазіргі күнде де жоқ емес. Ш.Н Чхарташвили мақсат пен саналы тану интеллектуалды әрекеттер категориясынан туындаған деумен, еріктің өзіндік сипаты барлығына шек қояды, сондықтан ғылымға жаңа бір «ерік» терминін ендірудің қажеті жоқ екенін дәлелдеуге тырысады. Жеке адам қасиеті сипатында ерік ортағасырлықтарға да таныс таныс болған. Мұны сол уақытта қоғамда орын алған [[экзорис]] – жын-шайтан қуу үрдісінен көруге болады. Бұл үрдісте адам ылғи да [[Енжарлық|енжар]] астама күйінде танылып, сыртқы әсерлер жинайтын, «ұя» ретінде бағаланған. Ол заманда ерік дербес жасайтын, нақты қайырымды не жауыз құбыжық күштер түріне енген құбылыс деп есептелген. Бұл тылсым күштер қандай да мақсаттар белгілеуші ақылға ие деп түсінілген. Ол күштерді танудан адамның «шын» қылық-әрекетінің мәнін түсінуге болады. Ерік табиғатын бұлай түсіндірудің себебі сол заманда қалыптасқан қоғамның адам әрекет-қылығының негізі оның өзінде екенін мойындамаудан. Әр адам бабалардан жеткен нәсілдіктің ізі ғана деп қабылдаған. Мұндай сипаттан қауымның кейбір мүшелерінің ғана ажыратылуға құқы болған, мысалы, бабалар аруағы және ол дүниемен тілдесетін [[Бақсы|бақсы-балгер]], от пен металды бағындарған темірші, өзін қоғамға қарсы қойған қарақшы–қанішер т.б. Мүмкін, ерік түсінігінің жаңа «Қайта тіктелу» заманында жеке адам проблемасымен бірге ғылым аренасына келуі осы адамның қалыпты жағдайдан ауытқуларын мойындаудан болар. Осыдан адам [[шығармашылық]]қа қабілетті, «тіпті қателер жіберуге де бейім» дегендей тұжырымдар жоққа шығарылмады. Қалыптан шығып, тек ортасымен бөлінуімен адам жеке адамдық кемелденуге жетіседі. Мұндай тұлға үшін ең мәнді нәрсе - ''ерік бостандығы''.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> Ерік бостандығын бір жақты асыра дәріптеу нәтижесінде [[экзистенциализм]] немесе «тіршілік философиясы» пайда болды. Экзистенцализм ерікті тәуелсіз, тысқы әлеуметтік әсерлерге қатысы жоқ құбылыс деп таниды. Мұндай пайымның негізі қоғамдық байланыстар мен қатынастардан, әлеуметтік мәдеи ортадан бөлек, дерексізденген адам. «Дүниеге қандай да бір күшпен келіп қалған» бұл адамның өмірі мағынасыз «қым қиғаш оқиғалар» жиынтығы да, адамның өзі – «пайдасыз құмарлық». Мұндай адамның қоғам алдында ешқандай [[инабаттылық]] міндеттері мен жауапкершілігі жоқ. Осыдан да ол [[адамгершілік]]тен жұрдай, намыссыз, өз бетімен кеткен, тартыну дегенді білмейді. Қандай да қалып тәртіп ол үшін жойылу, басыбайлыққа түсу көзі. Ж.П Сартр пікірінше, нағыз адамгершілік – бір ғана рет көрінетін, реттестірілмеген, қандай да қоғамдық мекемелер талаптарының шеңберімен оқшауланбаған, өздігінен туындайтын, себепсіз «әлеуметтенуге» қарсылық әрекеті. Ерік бостандығын асыра мақтаудан экзистенциалистер адам болмысының жалпы негіздері жөніндегі ойларына дәлел айта алмай, адамды өз өмірінің мәні, мақсаты және жауапкершілігінен айыратын, қоғам, тарих, мәдениетке қайшы келетін кездейсоқ, жауыздық, ақылдан аулақ бастаулар тұңғиғына бір-ақ түсіреді. ''Қылық иесі'' – адам қалыптасқан тағылым-талаптарды жоққа шығара отырып, міндетті түрде қандай да басқа, өзіне ұнаған [[құндылық]]тарға ауысады. Егер адам бір мәдени қалыпты мойындағысы келмесе, онда оның бұл әректі екінші бір, қыр-сырлары танылып болмаған қажеттікті көздегені. Осыдан ежелден бүгінге дейін баршамыз қоғамға жат деп есептейтін [[парақорлық]] пен [[нашақорлық]]тың бір жағы мәдениеттіліктен шыққандығы ғажап нәрсе. Бұл қоғамға ерсі болып көрінген қылықтардың өздері де қандай да ұйымдасу негізіне ие, өздеріне сай талап, ережелері, мақтан тұтатын қырлары мен ғұрыптары баршылық. Бұл тұрғыдан Е.Л.Тульчинскийдің пікірінше, жеке адамның психолгиялық болмысының барша деңгейлерінде көрінеді, бір қажеттіліктерді басып, екіншісіне ынталандырады, өз міндетін танытып, жеке адамдық қадірін қорғау мен өз мұратын үшін жан пидалыққа дейін апарады. ==Абайдың қырық үшінші сөзі== Ғасырлар бойы ерік ұғымын әртүрлі түсіген. [[Абай]]дың қырық үшінші сөзінде былай айтылған екен. Адам ұғылы екі нәрсебірлән: бірі – тән, бірі – жан. Ол екеуінің орталарында болған нәрселердің қайсысы жибили (еріксіз болатын тілек) қайсысы кәсіби (еңбекпен табылған нәрсе) оны білмек керек. Ішсем, жесем демектің басы – жибили, ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп пе, білсем екен деген тілек, бұлардың да басы – жибили. Ақыл, ғылым – бұлар – кәсіби. Көзбенен көріп құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп тыстағы дүниеден хабар алады. Ол хабардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ұнамсыз қалпыменен, әрнешік өз суретіменен көңілге түседі. Ол көңілге түсіруші бағанағы бес нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде суреттемек. Ол – жанның жибили қуаты дүр, бірі ұмытпастық жақсы нәрседен көңілге жақсы әсер пайда болып, жаман нәрседен көңілге жаман нәрсе пайда болу секілді нәрселер. Бұл қуаттар әуелден кікене ғана болады. Ескеріп баққан адам үлкейтіп, ұлғайтып, ол қуаттардың қуатын зорайтады. Ескерусіз қалса, ол қуаттың қайсысы болса да жоғалады, тіпті жоғалмаса да, аз-маз нәрсе болмаса, үлкен еш нәрсеге жарамайтын болады. Кімде-кім сырттан естіп білу, көріп білу секілді нәрселерді көбейтіп алса, ол – көп жиғаны бар адам: сынап, орындысын, орынсызын – бәрін де бағанағы жиған нәрселерінен есеп қылып, қарап табады. Бұлай етіп бұл харакетке түсінген адамды ақылды дейміз. «Құдай тағала өзі ақыл бермеген соң қайтейін?» демек, «құдай тағала сені менен мені бірдей жаратып па?» демек – құдай тағалаға жала жауып, өзін құтқармақ болғандығы. Бұл – ойсыз, өнерсіз надан адамның ісі. Оған құдай тағала көрме, естіме, естіген көргеніңді ескерме, есіңе сақтама деп пе? Ойын күлкімен, ішпек-жемек, ұйықтамақпен, мақтанмен әуре бол да, ішіңдегі қазынаңды жоғалтып алып, хайуан бол деген жоқ. Кейбіреулер айтады: Ақыл жибили болмаса да, талап – жибили. Талап берген адам ақылды тапты. Талабы жоқ кісі таба алмады» - дейді. О да бекер. Талап балада да бар, оған талас қылуға болмайды. Бағана айттық қой, жан қуаты басында кішкене болады, ескермесе жоғалып та кетеді, ескерсе, күтіп айналдырса зораяды деп. Жан қуатыменен адам пайда қылған өнерлерді де күнде тексерсең, күнде асады. Көп заман тексермесең, тауып алған өнерінің жоғалатындығын және өзінің ол мезгілдегіден бір басқа адам болып кеткеніңді білмей қаласың. Қай жоғалған өнер ал, мен жоғалдым деп, хабар беріп жоғалады. Енді қусаң, бағанағы әуелгі табуыңнан қиынырақ тиеді. Жан қуаты дейтұғын қуат – бек көп нәрсе, бәрін мұнда жазарға уақыт сыйғызбайды. Бірақ әрбір өнердің тыстан тауып алып ішке салынған, соның тамырын берік ұстап тұруға жараушы еді. Көп заман ескермеген адамнан ол бағанағы өнердің өзінің ең қызықты, қымбатты жерлері жоғала бастайды. Онан соң көп заман өтсе, сол өнерді сақтайтұғын қуаттың өзі де жоғалады. Онаң соң қайта кәсіп қылуға болмайды. Бұл қуаттың ішінде үш артық қуат бар, зинһар соны жоғалтып алу жарамас, ол жоғалса, адам ұғылы хайуан болады, адамшылықтан шықты. Біреуі орысша «повижной элемент» - аталады. Ол не нәрсе? Не көрдің, не есттің, әрнешік білдің, соны тездікпенен ұғып, ұққандықпенен тұрмай, арты қайдан шығады, алды қайда барады, сол екі жағына да ақылды жіберіп қарамаққа тез қозғап жібереді. Егер бұл болмаса, көп білуге көп оқу оңды пайда да бермейді. Керекті уақытында ойламай, керекті уақытында қылмай, керекті уақытында айтпай, дәйім уақытынан кеш қалып, «Әй , әттеген-ай! Үйтуім екен, бүйтуім екен» деп, өмір бойы ғафил болып-ақ отырғаның. Біреуін орысша «сила притягательная однородного» - дейді. Ол – бір нәрсені естіп, көріп білдің, хош келді, кәзір соған ұқсағандары тексересің. Түгел ұқсаған ба? Яки бір ғана жерден ұқсағандығы бар ма? Әрнешік сол іске бір келіскен жері бар нәрселердің бәрін ойлап, білгенін тексеріп, білмегенін сұрап, оқып, бөтеннен хабарланып білмей, тыншытпайды. Үшіншісі, орысша «впечатлительность сердца» - дейді, яғни жүректі мақтаншақтық, пайдакүнемдік, жеңілдік, салғырттық – бұл төрт нәрсебірлән кірлетпей таза сақтаса, сонда сырттан ішке барған әр нәрсенің суреті жүректің айнасына анық рәушан болып түседі. Ондай нәрсе тұла бойыңа жайылады, тез ұмыттырмайды. Егер де бағанағы төрт нәрсемен жүректі кірлетіп алсаң, жүректің айнасы бұзылады, я қисық, я күңгірт көрсетеді. Енді ондай нәрседен оңды ұғым болмайды. Әрнешік тән қуатыменен сырттан тауып, сыртта сақтайсыз, оның аты дәулет еді. Оның да неше түрлі кеселі, кесепаты бар нәрселерін білмесең, сақтай алмаушы едің ғой. Соған ұқсаған іштегі жан қуатыменен жиған нәрсенің аты ақыл, ғылым еді ғой. Оның да неше түрлі кеселі , кесапаты тиер нәрселері бар. Оны білмесең, бақпасаң – айырласың. Және әрбір жақсы нәрсенің өлшеуі бар, өлшеуінен асса – жарамайды. Өлшеуін білмек – бір үлкен керек іс. Ойланбақ жақсы, іске тіпті салынып кеткен кісі ойын байлай алмай, қияли болып та кеткені болады. Ішпек, жемек, кимек, күлмек, көңіл көтерек, құшпақ, сүймек, мал жимақ, мансап іздемек, айлалы болмақ, алданбастық – бұл нәрселердің де өлшеуі бар. Өлшеуінен асырса, боғы шығады. «Ненің қызығын көп іздесең, соның күйігін бір тартасың» деген бұрынғы ғалымдар. Баз махфи олмая ол, мен айтқан үш қуаттың ішінде екеуі, яғни «сила притягательная однородного» бірлән «подвижной элемент»- бұл екеуі қосылып тұра тұрған нәрсе, күллі пайда да бұлардан шығады, уа күллі зарар да бұлардан шығады. Мансап сүйгіштік, мақтаншақтық, ашуланшақтық,өтірікшілік, осыған ұқсаған маскүнемдікке тартып, құмар қылып, ақылдан шығарып жіберетұғын нәрселер осы екеуінен болады. Бұларды түбегейлеткенде жақсы нәрселерді түбегейлетіп, жаман нәрселерден, яғни айтылмыш секілді адамшылықтан шығарып, құмарпаздыққа салып жіберетұғын нәрседен бойды ерте тыйып алуға керек. Пайда, залалды айратұғын қуаттың аты ақыл еді ғой. Бір ақыл қуатбірлән мұны тоқтатып болмайды. Һәм ақыл, һәм қайрат – екі мықты қуат қосылып тоқтатады. Ол екеуі кімде болса, бағанағы екі қуат мұнан салсаң онан шығатын бір жорға атпен тең. Егерде бұл екі қуаттың екеуі де аз болса, бағанағы екі қуаттар – бр басы қатты асау ат, жүгенсіз тауға ұрама, тасқа ұра ма, суға ұра ма, жарға ұра ма – құдай білсін, әйтеуір жолда көрген есті, ақылы дұрыс адамдар әлі де сұрамай да қалады. Сенде ерік жоқ. Екі етек жайылып, екі көзің аспанда, масқара болып кеткенің өлгеніңше. ==Материалистік және идеалистік көзқарастар== Ертеден-ақ ерік табиғаты жөнінде бір-біріне қарама-қарсы екі қөзқарас ''материалистік'' және ''идеалистік'' көзқарастар қалыптасты. Идеалистер ерікті ми қызметімен де, қоршаған ортамен де байланысы жоқ рухани күш деп санайды. Олар ерікті біздің санамыздың нұқаушылық, қызмет атқаратын жоғары агенті деп санайды. Ерік ешкімге және ешнәрсеге де бағынбайды. Ол еркін. Олардың пікірінше, адам кез келген жағдайда ешкіммен есептеспей-ақ өзінің ойына келгенін істей алады. Ол еркін әрекет етеді. Басқаша айтқанда, адам не тілесе соны істейді, қалауына қарай [[қылық]] жасайды. Бәрі оның ерікті еркіне байланысты. Ерік еркіндігінің идеалистік концепциясы [[философия]]лық және [[этика]]лық көзқарас тұрғысынан да жалған. Идеалистердің ойынша рух бостандығы әрекет бостандығына алып келеді. Бірақ қоғам мүшелерінің мүдделерімен санаспайтын жеке адам мінез-құлқы [[мораль]] және заң нормаларын менсінбеу, кейде оны бұзу болып табылады. ''Материалистік ұғым'' – ерік табиғаты жөніндегі бірден-бір дұрыс түсінік. Онда [[психика]]ның басқа жақтарымен бірге еріктің де жүйкелік ми процестері түрідегі негізі болады. Ерікті [[материя]]дан, мидан бөліп алу мүмкін емес. Материалистер адам қоршаған ортамен өте тығыз байланыста болады деп қарайды. Тиісті сыртқы жағдайлар болмаса, ол өмірін сақтай да, жалғастыра алмайды. Ерік сананың басқа да түрі тәрізді объективтік шындықты мидың бейнелендіруі. Ерік табиғаты жөніндегі материалистік көзқарасты баяндай және оны идеалистік көзқарасқа қарсы қоя отырып, [[Энгельс|Ф. Энгельс]]: «Еркідік табиғат заңдарына ой жоруындағы тәуелсіздікте емес, еркіндік сол заңдарды білуде және сол білудің негізіде табиғат заңдарын жоспарлы түрде белгілі мақсаттар үшін қызмет етуге көндіру мүмкіндігенде» - деп жазды және онан соң: «Олай болса, ерік еркідігі – істі жете біліп, қортынды жасай алуда, одан басқа еш нәрсе де емес» - деді. Ерік адамның практикалық және танымдық әрекетін ретке келтіруден көрініп, соларды жүзеге асырудан тұрады. Ерік табиғатын материалистік түсіну әрекеттер мен қылықтардың қозғаушы күштері адамның өзінде емес, сыртқы ортада жатады деген жайтты сөзсіз мойындаудан көрінеді. [[Ленин|В.И.Ленин]]: «Адамның мақсаттарын объективтік дүние туғызады және оны өзінің шарты етеді, оны нақты, бар нәрсе ретінде табады. Бірақ адамға өзінің мақсаты дүниеден тыс алынған дүниеге байланысты емес тәрізді болып көрінеді еркіндік» - деп жазды. ==Интелектуалдық немесе ассоциациялық теория== Бұл теорияны жақтаушылардың және дамытушылардың бірі [[Германия]]да өткен ғасырда өмір сүріп, негізін салған Э.Мейман. Бұлардың айтуынша, еріктік әрекеттердің барлығы ақыл-ой, [[интеллект]]пен байланысып, солардың нәтижесінен пайда болады, яғни ерік адамның мұқтаждығы мен қажеттілігі секілді рухани күшінен туындайды. Адам өз мұқтаждықтарын жүзеге асыру үшін мақсат, міндеттер қояды, сол мақсатқа жету үшін алда тұрған бөгеттердің барлығын бұзуға әрекет етеді. Бұл үшін адам ең алдымен алға тұтқан мақсатын елестетуі керек, содан оны ортаға салып көпшілікпен талқылауы қажет. Сөйтіп адам қандай міндеттер, қандай әрекеттер жасайтынын ақылға салып, оған алдына ала дайындық жасап, содан соң еріктік әрекетті атқаруға кірісіп, оны жүзеге асыруы тиіс. Э.Мейманның айтуынша, адамның ерік-жігері үнемі екіге бөлініп отырады. *Бірі – ақыл-оймен байланысты елестеудің пайда болуы, *екіншісі – ақыл-ойды қатыстырмайтын жай әрекеттер. Бұл пікір бойынша ерік өздігінен пайда болады, ол өзінен-өзі еріксіз жүзеге асып отырады. Адам ерікті әрекет ету үшін өзінің бұрынғы көрген-білгенін елестетуі керек, сол елестеудің нәтижесінде адамның ерікті әрекеттері пайда болады. Мұндай көзқарас адамның ерік- жігерін белсенді түрде өзінің әрекеті ретінде қарастырмайды, өздігінен [[ассоциация заңдары]] бойынша пайда болатын әрекеттер деп түсінеді. Ерік туралы эмоциялық теорияны ұсынушы неміс психологы ''В.Вундт''. Оның көзқарасы бойынша, ерік эмоциялық сезімдердің тек бір түрі ғана болып табылады. Ерік ең күшті сезімдердің, [[аффект]]ердің ерекше варианты. Жағымды сезімдер ерікке негіз болып, оларды тудырып отырады. Әрине ерікті [[эмоция]]ның бір түрі деп айтуға болмайды. Өйткені ерік пайда болу үшін, оған адамның түрлі жағымды сезімдері түрткі болмайды, керісінше адамның мұқтаждықтары себеп болады. Америка психологі ''Джемс'' ерік адамда пайда болған ойдың еріксіз қимылға айналуы дейді. Оның пікірінше, адамның қимыл-әрекеттері ой арқылы өздігінен қимылға айналып кетеді. Мысалы, адам көзін жұмып тұрып екі қолын екі жағына созып, бір қолын алдына, екінші қолын артына қарай қимылдатса, адамның қолы өздігінен біраз қимылдай бастайды. Немесе адам жіпке бір тасты байлап, қолын созып жіпке тізген тасты жай айналдырам деп ойласа, жібі қимылдап өздігінен айналғандай болады. Міне, осындайды Джемс ерік әрекеті деп ойлайды. ''П.К.Анохин'' [[әрекет акцепторы]] деген ұғымды ұсынды. Оның мәнісі – жүйке процестерінің сыртқы оқиғалар барысынан оза жүретіндей тәрізді көрінетіндігінде. Бұрынғы тәжірибе негізінде адам жүйке жүйесіне болақшақта берілетін әсерді алдын ала біледі. Сигнал негізінде мида көп рет қайталау арқылы қалыптасқан жүйкелік байланыстардың бүкіл комплекісі, ассоциациялардың барлық жүйесі қалпына келтіріледі. П.К.Анохин ұсынған ережелер мінез-құлықтың еріктік реттелуінің механизмі жөніндегі біздің түсініктерімізді тереңдетіп, кеңйте түседі. Творчествалық мүмкіндігі бар болғандықтан, нақты әрекеттің алдын алу механизмі адамда жануарларға қарағанда әлде қайда жақсы жетілген. Адамдағы ассоциациялар жүйесі аз ғана және шалғай [[тітіркендіргіш]] негізінде-ақ қалпына келтіріледі. ==Бихевиоризм== Психология тарихында бихевиоризм деп аталатын шетелдік механистік бағыт әрекеттің саналы сипатын теріске шығарып, адам әрекетін механикалық тұрғыдан шешті. Сөйтіп,оны жануарлар өмірімен салыстырады. Бұл ғылыми тұрғыдан қателесу еді. [[Бихевиоризм]] теориясы бойынша оқу әрекеті, жаттығу тәжірибесі саналы әрекет емес, көп пысықтап, жаттығу нәтижесінде туатын механикалық процесс деп саналады. Механистік психология еріктің материалдық дүниесімен байланысын да жоққа шығарды. Ерік табиғатын, ерікті әрекеттің себебін теріс түсіндірді. Олар ерікте өзін-өзі билейтін бостандық бар, ерікті әрекеттің себебі – «ерік бостандығы», сана адамға не тілесе, соны береді деп бұрмады. Бұл теорияның еріктің ғылыми негізі бола алмайтындығын оның шындыққа сай келмейтіндігінен. Материалистік ілім тұрғысынан алып қарасақ, адамның ерік бостандығы – себепті байланыстылыққа, [[детерминизм]] принципіне бағынатын бостандық. Қиыншылықтарды жеңіп шығу да – ерік бостандығының бір көрінісі. ==Ерік туралы спиритуалистік түсінік== Ерік туралы спиритуалистік түсінік мінез-құлықтың шын күмәнсіз формалары мен құбылыстары да лақтырылып тасталуы керек деп ойлау қате болар еді. Оны байрығы психолгия бұрыс талқылап, сипаттаған еді. Бұл мағынада ''Геффдинг'' ырықсыз іс-әрект ырықты іс-әрекеттің негізі мен мазмұнын құрайды деген. Ерік еш нәрсені жасамайды, ол құрамайды, әрқашан тек өзгертеді және таңдайды. Ол «ерік өзге психикалық процестердің ағымына процестердің өзіне тән заңмен араласады» деді. Сонымен, ескі [[психология]]ның ырықты және ырықсыз іс-әрекетпен қатар, ырықты және ырықсыз есті, түсініктердің ырықты және ырықсыз ағымын ажырытуына толық негізі бар. Геффдинг еріктің сәйкес елестер шақырылғанда алғашқы болып табылмайтынын бекітті. Ерік, - дейді ол, - алғашқы серпілісті тудырады және бұрғылайды, тесік бұрғыланып болған кезде судың ағысы өз күшімен жарып өтуі керек, сонда бізге бір рет жасалғанды ізделіп отырғанмен салыстыру ғана қалады. ==Психоаналитикалық зерттеулер== ''З.Фрейд'' пен ''Э.[[Эрих Фромм|Фромм]]ның'' [[психоаналитика]]лық зерттеулерінің нәтижесінде «ерік адам қылықтарына дем беруші» ерекше қуат деген түсінік ғылымға енді. Бұл ғалымдардың болжамынша, адам қылықтарының көзі психикалық формаға келтірілген жанды ағзаның қандай да биологиялық қуаты. Ал бұл қуат, З.Фрейдше, санадан тыс, ақылдан алшақ, «либидо» (махаббат) жыныстық құмарлықтың психо-сексуальды энергиясы. Мұндай тұжырымдаумен З.Фрейд адам қылығын осы тіршілік жалғастырушы, яғни «либидоның» «мәдениеттестірілген» алғашқы көрінісі (эрос) деп, ал кейін бұл қылық адамның арғы дүниеге (өлімге) ұмтылысының белгісі (танатос) екнін түсіндіріп бақты. З.Фрейд болжамдары оның шәкерттерінің еңбектерінде қызықты эволюциялық жалғасын тапты. Солардың бірі ''К.Лоренц'' ерік энергиясы адамның әу бастан жыртқыш болуынан дегенді алға тартты. Егер осы жыртқыштық қасиет қоғам рұқсат еткен белсенділіктер түрінде жүзеге асып тұрмаса, ол әлеуметтік қатерге айналып, ырыққа келмейтін қарақшалық әрекеттерімен ұштасуы мүмкін. [[Альфред Адлер|А.Адлер]], К.Г.Юнг, К.Хорни, Э.Фромм ерік көріністерін әлеуметтік жағдайлармен байланыстырады. К.Юнг үшін бұл - әр мәдени қауымда ежелден қалыптасқан әмбебап қылық және ойлау түрлері, А.Адлер әкімшілік пен әлеуметтік билікке талпыныс, ал К.Хорни мен Э.Фромм ерікті мәдени ортада өз мүмкіндіктерін іске асыра білудің шарты деп біледі. Шынына келгенде, психоанализ бағыты өкілдерінің (З.Фрейд және шәкірттері) қай-қайсысы да қортынды пікірлерін – адам әрекеттерінің көзі – қажеттіліктердің мәнді, бірақ тұтастай емес, бір тарапын ғана дәріптеуге бағытталған. Пікір қарсылығын тудыратын тек бұл әсіре ғана емес, адамның өз «тіршілігін сақтау» мен «тұтастығын қолдауды» қамтамасыз ететін ықпалдарды түсіндіру де ғылымдық көзқарасқа сай емес. Адам өзнің [[биолгиялық болмыс]]ы, яғни тіршілігіне қарсы қатерге де баруы тұрмыстан белгілі: соғыстағы ерлік, қауіп-қатерде батылдық т.б. бірақ фрейдшілер бұл жағдайды ескермейді. ==И.М.Сеченов пен И.П.Павлов== Еріксіз әрекеттердің физиологиялық негізі болып табылатын шартсыз байланыстар тізбегі –[[инстинкт]] әректі ырықсыз орындалады. Психологияның табиғи – ғылыми негіздерін қалаған И.М.Сеченов пен И.П.Павловтың ілімі ерікті әрекеттердің негізі мұндағы материалдық процестер, сыртқы әсер мен мидың уақытша байланыстары [[шартты рефлекс]]тер деп түсіндіреді. И.М.Сеченов ерікті әрекеттердің физиологиялық механизімін зерттей отырып, адамның ассоциациялық рефлекстердің жиі қайталану жолымен өзінің қимылдарын жіктеп ажыратуға бейімделетіндігін және сол рефлекстер арқылы қимылдарын тоқтатын қабілетерді игеретіндігін дәлелдейді. Ал [[Павлов Иван Петрович|И.П.Павлов]] ерікті әрекеттердің механизімін жоғары жүйке қызметінің барлық заңдарына бағынатын, шартты ассоциациялық процесс деп анықтайды. [[Сеченов Иван Михайлович|И.М.Сеченов]] пен И.П.Павлов ерік қимылдарының белгілі бір себепке байланысты пайда болатындығын эксперименттік зерттеулермен дәлелдеді. И.М.Сеченов: «Кәдімгі ырықты деп аталатын барлық саналы қозғалыстарымызды бейнелеу мағынасында ұғыну керек». «Адамның кез келген қимылдарының алғашқы себебі одан тыс болады» деп еріктің сыртқы ортадан тәуелділігін және ол ми қызметінің нәтижесі екендігін көрсеткен болатын. И.М.Сеченов:«Ерікке тек жолақты бұлшық еттер бағынады, ал тегіс бұлшық еттер бағынбайды», себебі «жүректің құрлысы жолақты талшықтардан құралған және ерікке бағынбайды, және несеп қуықшасынан зәр айдайтын бұлшық ет тегіс талшықтарға жатады, содай-ақ оған бағынады. Мүмкін болатын басқа принципті қабыл алмаған И.М.Сеченов үшіншіне тоқтап, былай тұжырымдайды: «Ерікке тек санаға қандай да бір анық белгілер мен жіберілетін әрекет бағынуы мүмкін». Осы қағиданы түсіндіре және бекіте отырып, «Бұл көзқарас бойынша аяқ, қол, дене, бас, ауыз, көз және сол сияқтылар санаға анық түйсінулермен көрінетін түрлі жағдайлар айтылуы мүмкін: әрі қарай ерікке дауыс ырғағының бағыныштылығы, сол сияқты олардың жағдайы мен дауыс ырғағының түрлі сипатының сәйкес келуі, бір сөзбен айтқанда, сезім мүшесі арқылы жанама бақылауға жетпейтін, бірақ жанама айқын түйсіктермен ере жүретін барлық әректтер» деп жазды. И.М.Сеченов ерікті әрекет қалай қалыптасады деген сұрақ қояды. Ол оған байланысты мынадай «күрделі фактіге» назар аударады, яғни адамның қолымен, аяғымен, басымен, денесімен жасалатын ерікті қозғалыс реті қаңқамен де оның бұлшық еттерінің анатомиялық құрылуын анықтайтын мүмкін болатын қозғалыс ретімен салыстырмалы түрде қарастырады. Бұл фактіге жауап беру үшін И.М.Сеченов, ерікті қимыл-қозғалыс ретінде өмір шарттарының күші болып табылатын жаттығулар бөлінеді дегенге саяды. Баладағы ерікті қимылдың бүкіл жасалу жолы осыны дәлелдейді. Ерікті қимыл-қозғалысты өзінің [[физиология]]лық талдауында И.М.Сеченов былай көрсетеді: «Қол, аяқ, бас және дененің барлық қарапайым қозғалыс формалары балаық шақта жатыққан барлық үйлескен қозғалыс сияқты , жүру, жүгіру, сөз, қарағандағы көздің қимылы ерікке жатыққан соң бағынады». Қимыл соншалықты жатыққан сайын, олар ерікке оңай бағынады. Еріктің физиологиялық механизімін де ми қабығының [[рефлекс]]тік табиғатына жатады. Ерікті қозғалыс дегеніміз мақсатқа бағытталған қозғалыстар, яғни күрделі шартты рефлекстер. Еріксіз қозғалыстарда тумалық қасиет болса, ерікті қозғалыстар өмірде жүре бара қалыптасады. Ерікті қозғалыстардың рефлекстік табиғатын И.М.Сеченовтен кейін зерттеген И.П.Павлов болды. Ми қыртысының қозғалыс учаскесінің мидың басқа учаскілерімен байланысы адамның саналы қимылдары мен әрекеттерінің алғы шарты болады. Бірақ мұндай байланыс мінез-құлықты еріктік реттеу механизімін толық қамти алмайды. Бұл жерде [[информация]]ның талдағыштан ми қыртысының қозғалыс учаскісіне өтуінің және информацияның қозғалысқа айналу мүмкіндігінің қарапайым жолы ғана көрсетіліп отыр. Ал адамға информацияны жинақтау және соның негізінде әрекет жасау тән. Оның үстіне ол сырттан алынған мағұлмат, білімдерді қорытып талдауға қабілетті. Ал мұның екінші сигналдық көмегімен жүзеге асатыны белгілі. Екінші сигналдық байланыстар ми қыртысының жалпы байланыстар жүйесіне қосылады да, оның қызметін әлдеқайда күрделендіріп жібереді. Мидың күрделі өрнегі тәріздес тұрақты және уақытша байланыстырады оңайлата қарастыратын болсақ, екінші сигналдық байланыстарды талдағыштардың ұштары менмидың қозғалыс учаскесі арасындағы дәнекер буын дер едік. Екінші синалдық байланыстар негізінде адам мінез-құлқының барлық саналы және мақсатты реттелуі жүзеге асады, алынған информацияның орынын, мезгілін, сипатын, тәсілін, қарқынын т.б. анықтау атқарылады. Екінші сигнал жүйесінің тітіркендіргіштері адам мінез-құлқының қимыл-қозғалыстық бөлігінің ғана белсенділігін арттырып қоймай, ой, қиял, ес тәрізді көптеген психикалық процестердің басталуының сигналы болады, зейінді реттейді, сезімді туғызады. Екінші [[сигнал]]дар (сөздер) көмегімен адамның бүкіл саналы әрекеті жүзеге асып реттелінеді. Екінші сигналдық байланыстар қимыл әрекеттерді бөгеу, ерікті тежеу қызметінде шешуші роль атқарады. Сонымен, екінші сигналдық байланыстар информацияның талдағыштан қозғалыс учаскісіне жылжудың бағытын өзгертеді. Бұл информация өте күрделі жолдан өтеді. Қимыл-қозғалыстың ырықты болуы бүкіл ми қыртысының жалпы жұмысының нәтижесі деп И.П.Павлов терең пікір айтты. И.П.Павлов және оның шәкірттері басқа анализатолар тәрізді қозғалыс анализаторлары да, яғни ерікті қозғалыстар да түрлі тітіркендіргіштерімен уақытша жүйке байланысына түсуге қабілетті екенін көрсетті. Адамның ерікті қозғалыстары ми қабығында бұрын пайда болған уақытша байланыстардың негізінде жасалады. Мұндай қозғалыстар үшін сөз ерекше тітіркендіргіш болып табылады, түрлі қозғалыстарды реттеп, басқарып, тежеп отыратын да осы сөздік сигналдар. Адамның көптеген қозғалыстары іштей сөйлеу арқылы да пайда болып отырады, мұндай сөздер түрлі қимыл-қозғалыстың басталу белгісі. Адам сөз арқылы нұсқау алады немесе бір тоқтамға келеді, алдына қойған мақсатына сәйкес қимыл-қозғалыстарды реттестіреді. Қозғалыс анализаторының жүйке клеткалары мидың орталық сайының алдыңғы жағына орналасқан. осы жерде пирамида формасындағы алып жүйке клекалары бар. Бұл жүйке талшықтары арқылы [[қаңқа]]ның бұлшық еттерімен байланысып жатады.Қозғалыс анализаторларын құрайтын жүйке талшықтарын жол деп атайды. И.П.Павлов: «Еріктік қозғалыстың механизмі жоғары нерв қызметінің барлық заңына бағынатын шартты ассоциациятивтік процесс» деп ерікті мидың уақытша байланыстар принціпінің заңына орайлас түсіндіреді. И.П.Павлов ерікті - адам белсенділігіне байлау болатын кедергілерді жеңуде көрінетін әрекетшендік – «еркіндік инстинкті» деп те қарастырады. «Еркіндік инстинкті ретінде ерік аштық қауіп-қатерден де мәнділеу. Егер осы қасиеті болмаса,- деп жазды. И.П.Павлов, - жануар алдынан шыққан елеусіз-ақ кедергіден өте алмай, өлімге душар болар еді». Ал адам үшін кедергілер қатарына әрекетке матау болатын сыртқы әсерлер ғана емес, өз қызығулары мен қажеттіліктерін бақылауға алатын өзіндік сана мазмұнын да болуы мүмкін. Ерікті әрекеттер мен амалдар мәнісі мен құрылымы жағынан өте күрделі процесс. Немесе ерікті амал, бұл – мазмұны тұрғысынан өте күрделі [[психика]]лық әрекет. Бұл әрекет бірнеше кезеңдерден не сатылардан тұрады. Сол сатылардың ретін мынандай сызбамен көрсетуге болады. Ерікті амал кезеңдері бұл мәселенің мәнін психологиялық тұрғыдан ашып көрсетеді. Әрбір ерікті әрекетте белгілі мақсат бар. Адам қандайда болмасын белгілі бір істі орындау өзінің қажеттілігін қанағаттандыру үшін өз жағдайын соған бейімдейді. Бұл – алға мақсат қойып, соған ұмтылу, яғни мақсатты әрекет немесе не себептен адам осындай қажеттілікті орындауға тиіс, ол не үшін қажет деген тілек білдіру. Содан кейін осы тілекті орындаудың жолдарымен әдіс амалы іздестіріледі. Олардың ішінен аса қажетті және маңызды дегені таңдап алынады. Айталық мамандықты өзгерту керек, не экскурсияға бару керек болады. Бұл кезеңде адам алдына қойған мақсатын тек қалап қана қоймай, оның мәнін түсінеді, ақыл-ой талқысына салады. Сөйтіп оған қалайда жетуге әрекеттенеді. Бұл ерікті әректтің интелектуалдық кезеңі. ==Шешімдердің бөліну теориясы== Нағыз ерікті әрекет адамның алға қойған мақсатына жету үшін белгілі тоқтамға келіп, шешім қабылдауынан көрінеді. Бұл да жауапты кезең. Шешімдердің бөліну теориясы. Ғылым бұл теорияның маңызын зерттеумен ғана шектеліп қалмай, оны математикалық электронды есептеу машиналарына ниеттеледі. Бұл теория көптеген проблемалық мәселелердің дәрежесін зерттеуге де пайдалануда. Кейбір зерттеулердің пайымдауынша, шешімдердің бөліну теорисы адамдар мен ұйымдардың күрделі мәселелерді тияанақты шешіп отыруға ұйытқы болатынын ерекше атайды. Сондықтан бұл теория өндіріс орындары мен шаруашылық мекемелерінде, ғылыми бірлестіктерде және мемлекеттік орындарда кеңінен қолданылады. Әрине, адам белгілі шешім қабылдап, оны жүзеге асыру жолдарын жоспсрлап алғанымен, көптеген объективті, кездейсоқ қиыншылықтарға ұшырайды. Мұндай жағдайда қолайлы жағдай туғанша, адамның өзі қабылдаған шешімін қоя тұруына тура келеді. Дегенмен, осы шешімді жүзеге асыру оның көкейкесті мәселесі болып қала береді. Осы жағдайға орай адам енді барлық ерік-жігерін өзі көксеген ісін орындауға жұмылдырады. Осы кезеңде кездескен қиыншылықтарды жеңу үшін адам стрестік жағдайға ұшырауы мүмкін. Алайда, қажеттілігін қалайда орындау үшін ол оған барлық саналы еркін бағыттайды. Күш салуда адам: *а)мақсатына жете алмағанына қайғырады, бұл мінездегі ерікті әрекетінің көрінісі. *ә)іштей ойланып, бойын мақсатына жетуге деген борыштық сезім билейді, ал [[борыш]]тық сезімнің көбеюі – азаматтық сана. Дегенмен, адамның уайымы жекеменшіктік сезім мен қоғамдық мақсаттың арасында ауытқу тудырады. Сөйтіп бұл жердегі, ниет күресі адамның екі бағыттың қай жағына қарай ауытқитындығын анықтайды. ''Ерік'' – қайратының күшеюі талпыну тек шешім қабылдау барысында ғана емес, оны орындау кезінде де әртүрлі ауытқу мен уайымға ұшыратуы мүмкін. Бұл ретте сыртқы кедергілерді жою қажет болады. Алға қойған мақсатқа жету үшін адам өз мінезіндегі бұрыннан қалыптасқан мүддесін сенімін, өзін-өзі бағалай білуін, ерік-қайрат қасиеттерін талдап, оларға бақылау жүргізе білу керек. Мұндай әрекет адамның еркін білдіретін психологиялық сапа болып табылады. Адамның еркі сонымен [[мақсат]] қоюдан басталады. Мәселен, орта мектепті бітіретін оқушының арнаулы оқу орнына түсуге талабы бар дейік. Оқушының бұл мақсаты алдына қоюына оның мәдени қажеті, білім алуға тырысуы себеп болады. Кез келген адамнан «сен не үшін оқисың?» деп сұрасаң, оның нендей болса да бір дәлел айтатыны түсінікті. Адам осылай өзінің келешекте белгілі бағытта істейтін ісінің мәнін, жоспарын белгілейді. Мұны еріктік амалдың бастамасы – тілек немесе ниет деп атайды. [[Тілек]] – келешекте істейтін ісіміздің ойға бекуі. Мәселен, «газетке мақала жазсам», «өзенге барып шомылсам», «домбыра тартып үйренсем», т.б. деген сөйлемдерде адамның түрлі тілегі бейнеленген. Бұларда белгілі бір қажетті өтеу көзделген, бірақ оны орындау жолдары әлі де болса көмескі, яғни оның жоспары сызылмаған. Дегемен осы секілді тілектерде еріктік амалға тән талғамалық сипат бар. Ал талғау ниетке ой әрекетінің араласуын қажет етеді. Ой тезіне салу арқылы адам өзіне қажетсіз тілектерді тежейді де, қажеттілерін орындау үшін тиісті жоспар сызып, амал-айла,әдіс қарастырады. Соңғы жағдай ғана адамның тілегін, нақтылы кесімді түрге келтіреді. Адамның алдындағы мақсаты осылайша айқындалады да, әрекеттің орындалу жолын қарастырады, оны жоспарлайды. Егер адам өзіне мақсат қояр кезде өзіне «Не істеу керек?» деп сауал қоятын болса, әрекетті жоспарлау үстінде «Қалай істеу керек?», «Қандай жолдармен мақсатқа жетуге болады?» деген сұрақтар қояды. Осы арада адам мақсатқа жетудің ыңғайлы жолын іздестіреді, айналасына көз тастап, алда тұрған қиыншылықтардың сыр-сипатын, оны жеңудің жолдарын белгілейді. Мәселен, біреудің стол жасап алғысы келді дейік. Ол алдымен бұған қандай материалдың жарайтындығын, оны қайдан алуға болатындығын, қандай құрал-сайман керектігін, жұмыстың жұмысын т.б. топшалап алады. Қандай болмасын іс-әрекеттің жоспарын жасау – күрделі процесс. Ол – адамның белгілі білімін, өмір тәжірибесінің, ойының орамдылығын қажет етеді. Мақсатқа жетудің жолдары белгіленіп, жоспар жасалғаннан кейін адамның тілегі оның нақтылы қалауына көшеді. Қалау – мақсаттың айқындығы, оған жеткізетін тиісті жоспардың жасалуы, ойдың бекемдігі. Дегенмен, тілек те, қалау да өздігінен адамның ерік-жігеріне үйлесе алмай, қайшы келіп отырады. Мәселен, орта мектепті бітірген оқушы бірде педагогтық институтқа түсіп, мұғалім болып шықысы келеді. Ол сондай-ақ өзінің ауыл шаруашылығы маманы болғанын да жақсы көреді. Бұл арада оған осы екі мамандықтың біреуін қалау қажет. Ал осы мамандықтар жөнінде толық түсінігі болмаса, ол өз ойынан тайқақтайды, бұлардың қайсысын қалауын білмей, әуре-сарсаңға түседі. Міне, осындай жағдайда тілек пен қалаудың арасында үйлеспеушілік туады. Мұны психолгияда [[мотив]]тер күресі деп атайды. Мұндай түрлі мотивтердің ішінен ақылға қонымдысы – нақты жағдайға тура келетін біреуі жеңеді, тек содан кейін ғана адам белгілі бір тоқтамға келе алады. Мотивтер күресін Н.В.Гоголь «Үйлену» комедиясында жақсы көріген. Некесі қиылайын деп тұрған надворный советник Подколесин аяқ астында үйленудің тиімді-тиімсіздігін ойлап басы қатады. «Үйленбей жүрген жұрттың шетінен есуас екеніне көзім тек енді ғана жетіп отыр. Қыруар жұрттың, көрер көзге, адасып жүрген-ай десейші. Алда-жолда бір елге патша бола қалдым ғой, қол астымда жалғыз бойдақ қоймай, жұрттың бәрі түп-түгел үйленсін деп әмір берер едім...». Олосы арада ойланып, ақылға салып үйленген жөн шығар, өмір бойы бойдақ болу ақылсыздық болар деген ойға келеді. Бұл оның үйлену жөніндегі бірінші мотиві.Еінші мотив – отбасы бақыты. «Шынында ойлап тұрсам мінеки әне-міне дегенше әйелді боп шыға келгелі отырмын. Сөйтіп, енді, тілмен айтып жекізе алмайтын, тіпті айтуға лайықты сөз де табылмайтын ертегідей бір шырын-шәрбат ләззаттың дәмін татқалы тұрмын». Кенеттен оның басында қарама-қарсы мотив туа бастады: ...Әйтсе де бажайлап, қабырғаммен кеңесе кетсем-ақ болды, тұла бойым түршігіп сала береді. Ары айт, бері айт, өмір бойы, мәңгі бақи қол-аяғыңа күрмеу түсіп, қайтып енді тырп ете аузыңды ашып, жазып ем, жаңылып ем деуге шамаң келмесе шаруаның біржола біткені ғой ...» Подколесин тұрағы жоқ, жағдайдың әуеніне қарай ағатын адам. Оның ойына ар-ұят, адамгершілік дегендер кіріп те шықпайды. Некесі қиылайын деп тұрғанда осылайша әуре-сарсаңға түсуі оның қандай адам екнін жақсы байқатады. «... Шынымен-ақ, тайып кетуге болмай ма екен? Әлбетте болмайды, есік алды, кез келген жерде сапырылсып жүрген жұрт, қайда барасың дейді ғой біреуі. Жоқ, болмайды». Осы жерде ол ашулы терезені көреді де осыдан қарғып кетсем қайтеді дейді.Жоқ болмайды, жерден алыс екен быт-шытым шығар, екіншіден, терезеден қарғу лайық емес, үшіншіден, қалпақсыз қалай қарғымақпын, лайық емес деп тұрып алады. Оның қалпағын досы Кочкарев тығып қойған. Ол ақырында терезе онша биік емес екен, қалпақсыз қарғуға болар деп көшеге қарай қарғып кетеді. Белгілі көзқарасы мен сенімі қалыптасқап адамда мотивтер күресі онша болмайды. Олар көбінесе жеке бастың мотивінен гөрі қоғамдық мәні бар мотивтерді басшылыққа алып отырады. Сөйтіп, мақсат қою, тілек, қалау, мотивтер күресі, тоқтамға келу бәрі жиналып еріктік қимылдың «даярлық кезеңі» деп аталады. Еріктік амалдың ең негізгі кезеңі қандай болмасын тоқтамды орындау стадиясы. Өзінің қандай болмасын тоқтамын іске асыратын, оны орындайтын кісіні ғана еркі нағыз жетілген адам деп айтуға болады. Талай жақсы тоқтамдардың жүзеге аспай, орындалмай қалатындары да кездесіп отырады. Бұлай болудың себебі орындалудан қиын мақсатты алға қоюдан, мақсаттың айқын болмауынан, әлі де болса өмірге дұрыс көзқарастың қалыптасунан, өзісіне сенімсіздіктен, мақсат еткен нәрсенді жан-тәніңмен сүймеуден т.б. себептерден болады. Сондықтан адам өзінің алдына шамасы келетін, орындай алатын мақсаттарды қойып, осы жолда түрлі қиыншылықтарды жеңіп отыруы тиіс. Белгілі [[мінез-құлық]]тың принципі бар, өз ісінің дұрыстығына көзі жеткен адам ғана нақтылы тоқтамға келе алып, оны қалай да орындаудың тиімді жолдарын таба алады, бұл жода орынсыз солқылдақтық, табансыздық көрсетпейді. Кейбір адамдар өзінің алдына көмескі, бұлдыр мақсат қояды да, ой таразына жақсылап салмайды, сөйтіп оны орындай алмай қалады. Ерекше ой жұмысын керек етпейтін жеңіл мақсатты алға қою да адамның еркін енжар, әлсіз етіп жіберуі мүмкін.Сондықтан белгілі ерік күшін талап ететін, тиісті жұмыстар істеу нәтижесінде қол жететін мақсаттарды ғана алға қоюмыз қажет. Сонымен, ерік қимылын тікелей [[қоздырғыш]]тардың қатарына адамның қажеті, оның мотивтері мен мақсаттары, қызығулары, тілектері жатады. Бір нәрсені керексінуі ретіндегі қажеттілік әрекет жасау түпкі ниет болып есептеледі. Қажеттілік негізінде мотив, яғни қимылға ойысу себебі туады. Ал адам не нәрсеге тырысса, сол оның қимыл мақсаты болады. Егер де адам ұмтылып отырған мақсат пен оны осыған ойыстырған мотивтер айтылу болса, онда мұндай ұмтылыс тілек делінеді. Танылып білінбеген ұмтылыс қызығу делінеді. Тілекке қарағанда, қызығу адамның ерік ұстамдылығын аз дәрежеде алады, сондықтан да қызығу мақсаты нақтылы жүзеге асуды сирегірек алады. Адамның еркі алға қойған мақсатқа жетуде бөгет болатын тілектерді жеңе білу қабілетінде, әрі оны қажымай-талмай жүзеге асыра білуінде болады. == Қосымша дерек: == '''Ерік,''' ерік-жігер — адамның өз мінез-құлқын саналы түрде меңгере алу қабілеті, оның белгілі бір мақсатқа жету, іс-әрекетті орындап шығу жолында қиыншылықтарды белсенділікпен жеңе білуінен байқалатын ішкі қуаты. Адам қимыл-әрекеттері екі үлкен топқа бөлінеді: *1) Еріксіз әрекеттер (мыс., түшкіру, жөтелу, т.б.); *2) Ерікті әрекеттер. Ерікті әрекеттер қарапайым қозғалыстан (мысалы, жерге түскен затты көтеріп алу) бастап, ерекше ерлікке (мысалы, жау дзотын кеудесімен жабу) немесе күрделі тарихи қызметке (мысалы, мемлекет құру) дейін болуы мүмкін. Адам өзінің ерікті әрекетінің алдымен мақсатын белгілейді, бұл тілек немесе [[ниет]] түрінде болады. Тілек — келешекте істейтін істің ойға бекуі. Алдындағы мақсаты айқындалған соң, ол әрекеттің орындалу жолын қарастырады, жоспарын сызады. Жоспар жасау — белгілі білімді, өмір тәжірибесін, ой орамдылығын қажет ететін күрделі процесс. Адамның тілегі кейіннен қалауға ауысады. Тілек пен қалау ерік-жігерді толық көрсете алмайды, өйткені бұлар бір-бірімен үйлеспеуі де мүмкін. Осындай жағдайда түрткілер күресі туындайды да, бұлардың нақты жағдайға сәйкес келетін біреуі жеңіп шығады. Содан кейін ғана адам белгілі бір тоқтамға (шешімге) келе алады. Сөйтіп, алға мақсат қою, тілек пен қалау, осы екі түрткінің өзара күресі, тоқтамға келу — бәрі-бәрі жиналып келіп, еріктік амалдың бірінші басқышы — “даярлық кезеңін” құрайды. Ерік әрекетінің негізгі кезеңі — қабылдаған шешімді орындау, жүзеге асыру. Өз шешімін қайткенде де іске асыратын, оны орындамай қоймайтын адамды ерікі жетілген адам деп айтуға болады. Кейбіреулер алдына бұлдыр, көмескі мақсаттар қояды да, оларды орындай алмайды. Ерік сапалары мен қасиеттері адамның іс-әрекетінде қалыптасады. Әрбір адамның өзіне тән ұнамды және ұнамсыз ерік сапалары бар. Еріктің ұнамды қасиеттері: дербестік, батылдық, табандылық, өзін-өзі меңгере алуы мен ұстамдылық. Мысалы, дербестік — адамның алға қойған мақсатын орындау жолында ешкімнің жетегінде кетпей, өз ойымен, сенім-қабілетімен әрекет етуі. Оның қарама-қарсы ұнамсыз түрі — өзгенің сөзіне еріп, иланғыштығы. *[[Батылдық]] — өз шешімін именбестен ашық білдіруден байқалады. *[[Қорқақтық]] — батылдыққа қарама-қарсы ұнамсыз сапа. *[[Табандылық]] — қабылдаған шешімді жүзеге асыру үшін ұзақ уақыт бойы қажымай, талмай әрекет етуден көрінетін қасиет. Жаңа дүниеге келген сәбиде ерік болмайды. Оның әрекеті алғашқыда ырықсыз, шартты рефлекстерден тұрады. Баланың ерік сапалары біртіндеп кемелденеді. Ерік тәрбиесінің мақсаты — адам бойында жағымсыз ерік сипаттары көрініс берсе, оларды тежеп, ұнамдыларын жетілдіріп отыру. Ерікті қалыптастыруда адамның өз еркін өзі тәрбиелеу аса маңызды болмақ. Ол үшін адам өзіне-өзі үнемі есеп беріп, тиісті жерінде өзіне бұйырып, ойға алған ісін “жеті рет өлшеп, бір рет пішіп” отыруы тиіс. == Қорытынды== Өмірде біз адамның қалай жұмыс істейтінін, оқитынын, тынығатынын, сүйікті ісімен шұғылданатынын байқаймыз. Біз оның белгіленген мақсатқа жету жолында, ұзақ уақыт талпынатынын, күш-жігер, ақыл-ойын жұмсайтынын, көптеген кедергілерден өтетінін, бойын кернеген сезімді тежеп отыратынын, [[шаттық]] пен [[қанағат]] әкелмейтін, бірақ қажетті іс үшін кейбір жағымды жайттардан бас тартатынын көреміз. Мұның бәрінде де адам еркі көрініс береді. Сонымен ерік мінез-құлықтың реттегіші ретінде өмір мен іс-әрекет процесінде қалыптасады. Адам өз еркін коллектив ішінде бола отырып және еңбек, оқу, ойынмен шұғылдана жүріп тәрбиелейді. Іс-әрекеттің қай түрінде болсын, қызығу, көтеріңкі жағымды эмоциялық күй туғызатын элеметтер болады. Бірақ еңбек, оқу және тіпті ойынның өзінде бірсарынды, еш қызықсыз, эмоциялық тартымдылығы жоқ, алайда маңызды, қажетті болып саналатын жайттар да аз кездеспейді. Адам белгілі іс-әрекетпен шұғылдана отырып, субъективтік және объективтік қиындықтарды да жеңеді, бастаған істі әрі қарай жалғастырып, аяқтап шығуға өзін-өзі күштеп көндіреді. Нақ осындай жағдайда, мінез-құлықты саналы түрде реттеу қажет болатын қиын шақта адамның еркі нығайып, шынығып отырады. Осыған байланысты мынаны айта кету керек. Жеке адамның ерік-жігерінің жалпы және өзіндік көрсеткіштері болады. Еріктің дамуы мен адамның еріктік қасиеттерінің қалыптасуында ең маңызды орын алатын күнделікті тұрақты еңбек болып есептеледі. Еңбекте жеке адам коллективтің басқа мүшелерімен міндеттік байланыста болады: бұл міндеттерін орындау үшін ол өз мінез-құлқын [[коллектив]] алдында тұрған еңбектік міндетке бағындырып отыруға тиісті. Сонымен қорыта келгенде ерік деп саналы түрде алға тұтқан мақсатқа жету үшін жұмсалстын жан қуатының белсенділігін және адамның өзін меңгере алу қабілетін айтамыз. Ерік іс-әрекеті туралы әр ғалымның теорияларын сараптай келе, қысқаша қорыта кетейін. Ерік ұғымы тарихи сипатқа ие. Ежелгі қоғамда ерік құбылысын бүгінгі біздің түсінігіміздей танып білмеген. Ол кезде ерік туралы сөз болмаған, олар «даналық мұраты» ұғымын қолданған. Ортағасырлық заманда ерік дербес жасайтын, нақты қайырымды не жауыз құбыжық күштер түріне енген құбылыс деп есептеген. Олардың бұлай түсінуі қоғамның адам әрекет қылығының негізі оның өзінде екенін мойындамаудан. [[Абай]] болса, ерікті қырық үшінші сөзінде жибили яғни еріксіз болатын тілек, кәсіби яғни еңбекпен табылған нәрсе деп түсіндірген. Ол ерікті еңбекпен, қайрат-жігермен, ақылмен байланыстыра айтады. Сонымен қатар ерік табиғаты жөнінде бір-біріне қарама-қайшы екі көзқарас қалыптасты. Олар материалистік және идеалистік. [[Идеализм|Идеалистер]] ерікті ми қызметімен де, қоршаған ортамен де байланысы жоқ рухани күш деп айтады. Бұл бірақ қате пікір еді. Ал материалистік көзқарас керісінше оны мидан бөліп алуға болмайтындығын және де қоршаған ортамен тығыз байланыста болатынын айтады. Бұл бірден-бір дұрыс пікір. И.М Сеченов пен И.П. Павлов осы материалистік көзқарасқа қосылады. Олардың ілімі бойынша ерікті әрекеттердің негізі мұндағы материалдық процестер, сыртқы әсер мен мидың уақытша байланыстары шартты рефлекстер деп түсідіреді. Германия ғалымы Э. Мейманның пікірінше, еріктік әрекеттердің барлығы ақыл-ой, интеллекпен байланысып, солардың нәтижесінен пайда болады, яғни ерік адамның мұқтаждығы мен қажеттілігі секілді рухани күшінен туындайды дейді. Ал З.Фрейдпен оның шәкірттерінің тұжырымдары бойынша ерік санадан тыс, ақылдан алшақ «либидо» жыныстық құмарлықтың энергиясы деп қарастырады. Мен бұл пікірді мүлдем қолдамаймын. Себебі ерік саналы әрекеттен туындайды, адам ақыл-ой арқылы ойлап, қандай да бір әрекетті мақсат қою арқылы жүзеге асырмай ма? Біз жоғырыда айтып кеткендей ерік әрекеті сонымен қатар түрлі амал кезеңдерден тұратынын білдік. Ерік пайда болу үшін, ең алдымен, оны тудыратын себеп, түрткілер болу керек. Бұлар адмның мұқтаждықтарынан туындайды. Кісінің күн көруі, тіршілік ету үшін оған өзінің табиғи және рухани мұқтаждықтарын қанағаттандыру керек. Ол мақсат қоюдан басталады. Ал мақсат адам мұқтаждықтарын өтеу үшін пайда болып отырады. Қорыта айтқанда амал кезеңдері мынадай сатылардан өтіп отырады. Алдымен адам мақсат қойып соған жетуге ұмтылады. Мақсатқа жету барысында түрлі мүмкіншіліктерді түсіну қажет. Осыдан келіп түрлі ниет-тілектер пайда болады. Ниет-тілектер арасында өзара тартыс болып, қалау туындайды. Қалау мүмкіншіліктерін пайдалана отырып адам бір тоқтамға келіп, ақыр соңында шешім қабылдайды. Міне, сонда ғана адамның қалауы толығымен орындалып, мақсаты жүзеге асады. Еріктік әрекет себептері сонымен адамның сыртқы ортамен белсенді қарым-қатынаста келуінен туындайды. Еріктің себепті болуы адамды қандай да қылыққа мәжбүрлеп, көндіруді білдірмейді. Адам табиғатынан қоршаған орта жағдайлары болмай, өз өмірін қолдай да, жалғастыра да алмайды. ''Ерік бостандығы'' – табиғат пен қоғамның жалпыланған заңдылықтарын терістеу емес, керісінше, адамның оларды жете танып, өз әрекетін соларға сай реттестіре білу. == Әдебиет == * Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993. * Сәбет Бап-Баба «Жалпы психология» Алматы 2005. * Ә. Алдамұратов «Жалпы психология» Алматы 1996. * Қ. Жарықбаев «Психология» Алматы 1970. * «Психология адамзат ақыл-ойының қазынасы» Мәдени мұра 2005. * В.В. Богословский, А.Г. Ковалев, А.А. Степанов, * С.Н. Шабалин «Жалпы психология» * А.Ш. Намазбаева «Психология» * Абай «Қырық үшінші қара сөзі» Алматы 1993. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Жантану]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Сана философиясы]] ckylolprtsqgqeobrpyiryfz0tiu6rq 0 22330 3638351 3128189 2026-08-02T14:29:01Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3638351 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Galena - Huallanca, Bologesi, Ancash, Peru.jpg|thumb|275px|Галенит]] '''Галенит''', [[қорғасын]] жылтыры – ''[[сульфид]] класындағы [[минерал]].'' Хим. формуласы PbS. Кубтық сингонияда кристалданып, тұтас масса, түйіршік агрегаттар түрінде кездеседі.<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> Түсі қорғасындай сұр, металдай жылтыр; қатт. 2 – 3, менш. салм. 7,4 – 7,6 г/см³, морт сынғыш, [[электр]] тогын өткізеді, түрлі фотоэлектрлік әсер береді, диамагниттік, детекторлық қасиеттері бар. Гидротермальдық және кейбір шөгінді [[кен]] орындарында кездеседі. Г. – қорғасынның негізгі кентасы. Одан қорғасынмен қоса [[күміс]], [[селен]], [[висмут]] және [[мырыш]] өндіріледі. Г-тің концентратынан ақ сыр, бояу алынады. [[Қазақстан]]да Г. Кенді [[Алтай]] мен [[Сарыарқа]]дағы [[қорғасын]] кен орындарында кездеседі.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref> == Ерекшелігі == Галена өзіне тән "қорғасын сұр" түсімен және қарқынды "күміс" жылтырымен, сондай-ақ осы минералға тән тығыздығымен оңай анықталады. Галена арсенопириттен түсі, тығыздығы жоғары, қаттылығы төмен, текше бойынша бөлінуімен ерекшеленеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қорғасын минералдары]] [[Санат:Сульфид минералдар]] [[Санат:Кендер]] {{Geology-stub}} sdecmtrdnmv1q3bexk3ffqq4t6eysc4 3638352 3638351 2026-08-02T14:29:34Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Ерекшелігі */ 3638352 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Galena - Huallanca, Bologesi, Ancash, Peru.jpg|thumb|275px|Галенит]] '''Галенит''', [[қорғасын]] жылтыры – ''[[сульфид]] класындағы [[минерал]].'' Хим. формуласы PbS. Кубтық сингонияда кристалданып, тұтас масса, түйіршік агрегаттар түрінде кездеседі.<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> Түсі қорғасындай сұр, металдай жылтыр; қатт. 2 – 3, менш. салм. 7,4 – 7,6 г/см³, морт сынғыш, [[электр]] тогын өткізеді, түрлі фотоэлектрлік әсер береді, диамагниттік, детекторлық қасиеттері бар. Гидротермальдық және кейбір шөгінді [[кен]] орындарында кездеседі. Г. – қорғасынның негізгі кентасы. Одан қорғасынмен қоса [[күміс]], [[селен]], [[висмут]] және [[мырыш]] өндіріледі. Г-тің концентратынан ақ сыр, бояу алынады. [[Қазақстан]]да Г. Кенді [[Алтай]] мен [[Сарыарқа]]дағы [[қорғасын]] кен орындарында кездеседі.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref> == Ерекшелігі == Галена өзіне тән "қорғасын сұр" түсімен және қарқынды "күміс" жылтырымен, сондай-ақ осы минералға тән тығыздығымен оңай анықталады. Галена [[арсенопирит]]тен түсі, тығыздығы жоғары, қаттылығы төмен, текше бойынша бөлінуімен ерекшеленеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қорғасын минералдары]] [[Санат:Сульфид минералдар]] [[Санат:Кендер]] {{Geology-stub}} khfzdyfri44brz4lqm2bbrj5xs68a83 0 26189 3638350 2152029 2026-08-02T14:28:32Z Sagzhan 29953 3638350 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Baskaks.jpg|thumb|[[Иванов, Сергей Васильевич|С. В. Иванова]] картинасы]] '''Басқақ''' — [[Моңғол империясы]] мен [[Алтын Орда]]ның жаулап алынған жерлеріндегі әкімшілік өкілі әрі ханның жергілікті жердегі уәкілі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Русь жерінде басқақтар XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап моңғол әкімшілігінің тұрақты өкілдері болды. Олардың негізгі міндеті хан қазынасына салықтың уақытылы түсуін қамтамасыз ету және жергілікті биліктің қызметін бақылау еді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Басқақтар бағынышты аймақтардың ішкі істеріне де белсенді араласты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Парсы деректерінде қолданылатын арабтың ''шихне'' атауы түркі тіліндегі ''басқақ'' терминінің баламасы ретінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Шихне қызметі жоғарғы билеушінің жергілікті әмір жанындағы өкілі болғандықтан, оның міндеттері басқақтың қызметіне өте ұқсас еді. Осы себепті жергілікті халық жаңа моңғол шенеуніктерін көбіне «шихне» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-362.xml |title=Daruγa |website=Encyclopaedia of Islam, Brill |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Басқақ» сөзі көне түркі тіліндегі ''bas-'' («басу», «жаншу», «бағындыру», «мөр басу») етістігінен және әрекет иесін білдіретін ''-qaq'' жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/basmak |title=basmak |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Зерттеушілердің бір бөлігі «басқақ» пен «даруға» атауларының мағынасы ұқсас деп есептеп, оларды хан атынан құжаттарға мөр басатын әрі әкімшілік бақылау жүргізетін лауазым ретінде түсіндіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Русьтегі басқақтық == Русь жеріндегі алғашқы басқақтар XIII ғасырдың екінші жартысында пайда болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Rus |title=Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Олардың қызметі негізінен алым-салықтың уақытылы жиналуын қадағалауға бағытталды. Басқақтардың өздері салық жинамағанымен, бұл міндетті атқарған кеденшілер мен басқа да алым жинаушылардың жұмысын бақылап отырды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Басқақтар ханға тікелей бағынды және жергілікті кінәздермен делдалсыз байланыс орнатты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Солтүстік-шығыс Русьте басқақтар XIII ғасырдың үшінші ширегінде пайда болып, XIV ғасырдың бірінші жартысында жойылды. Ал шет аймақтарда олар моңғол жаулап алуынан кейін ертерек енгізіліп, кейінірек жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Russia/The-Mongol-conquest |title=The Mongol conquest of Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жалпы Русь аумағында басқақтық жүйе XIV ғасырдың екінші жартысында өмір сүруін тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда хандарының жарлықтарында «басқақ» атауы өте сирек қолданылып, оның орнына көбіне «даруға» лауазымы аталды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1250–1260 жылдары Русьтің әрбір кінәздігіне жеке басқақ тағайындалды. «Ұлы басқақтың» ордасы Владимир қаласында орналасты. Басқақтар жергілікті билікті бақылап, халық санағын жүргізді және қажет болған жағдайда алым-салықтың жиналуын қамтамасыз ету үшін қарулы жасақтарды пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Vladimir-Russia |title=Vladimir |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1262 жылы Суздаль, Ростов және Ярославль қалаларында алым-салыққа қарсы көтерілістер болды, ал 1327 жылы әйгілі Тверь көтерілісі орын алды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tver-Russia |title=Tver |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек басқақтардың қызметі біртіндеп Алтын Орданың елшілік міндеттеріне ауысты. XIV ғасырдағы орыс құжаттарында басқақтар кінәз әкімшілігінің басқа өкілдерімен қатар аталады, бұл олардың бұрынғы өкілеттіктерінің жергілікті билікке біртіндеп берілгенін көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Кавказдағы басқақтар == Армян жылнамашысы [[Степанос Орбелян]] Иран мен Кавказдағы моңғол наместнигі Арғын-Ағаны «басқақ әрі уәзір» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/argun-aqa |title=ARGUN AQA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Басқақ''' - #Қазақ даласында ерте орта ғасырлардан бастап қолданылған [[лауазым]]. [[Тәуелсіздік|Тәуелсіздігінен]] айырылып өзге мемлекеттің [[вассал|вассалына]] ([[Бодандық|боданына]]) айналған елдің билеушісін Басқақ деп атаған;<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> #Жаулап алынған елдердегі [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] сенімді өкілі.<ref>Хара-Даван Э., Чингис-хан как полководец и его наследие, А.-А., 1992. </ref> Оны [[даруға]] ([[Моңғолдар|моңғол]] мөр иесі) деп те атаған. Бағындырылған елдегі әр табыс түрінің 1/10 бөлігі хан салығы, он адамның біреуі хан жасағы ретінде алынған. Мұның бәрін хан төңірегінен шыққан айрықша [[Өкілдік|өкіл]] — Басқақ басқарып, жүргізіп отырды. Жауланып алынған жерлерге жергілікті тұрғындар тарапынан қойылған билеуші қызметін тексеріп отыру үшін хан олардың сыртынан бақылаушы “даруғасын”, яғни Басқағын отырғызған. Басқақтың қарамағында арнайы әскері болған. Олар қауіптен, ішкі кері ықпалдан сақтану үшін қала сыртында тұрған. Ол мекендерді [[орыс|орыстар]] “[[татар]] слободасы” деп атаған. Егер қандай да бір [[князь]] ханның жарлығына бағынбай, оны орындаудан бас тартса немесе алым-салық төлемесе, Басқақ өз жасағымен оларға қарсы аттанып отырған. <ref name="source1">''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат: Филология]] [[Санат:Лауазымдар]] {{stub}} {{wikify}} 2hwbxc3rar4xgpofdetucuw3pad31n3 3638353 3638350 2026-08-02T14:30:01Z Sagzhan 29953 3638353 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Baskaks.jpg|thumb|[[Иванов, Сергей Васильевич|С. В. Иванова]] картинасы]] '''Басқақ''' — [[Моңғол империясы]] мен [[Алтын Орда]]ның жаулап алынған жерлеріндегі әкімшілік өкілі әрі ханның жергілікті жердегі уәкілі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Русь жерінде басқақтар XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап моңғол әкімшілігінің тұрақты өкілдері болды. Олардың негізгі міндеті хан қазынасына салықтың уақытылы түсуін қамтамасыз ету және жергілікті биліктің қызметін бақылау еді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Басқақтар бағынышты аймақтардың ішкі істеріне де белсенді араласты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Парсы деректерінде қолданылатын арабтың ''шихне'' атауы түркі тіліндегі ''басқақ'' терминінің баламасы ретінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Шихне қызметі жоғарғы билеушінің жергілікті әмір жанындағы өкілі болғандықтан, оның міндеттері басқақтың қызметіне өте ұқсас еді. Осы себепті жергілікті халық жаңа моңғол шенеуніктерін көбіне «шихне» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-362.xml |title=Daruγa |website=Encyclopaedia of Islam, Brill |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Басқақ» сөзі көне түркі тіліндегі ''bas-'' («басу», «жаншу», «бағындыру», «мөр басу») етістігінен және әрекет иесін білдіретін ''-qaq'' жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/basmak |title=basmak |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Зерттеушілердің бір бөлігі «басқақ» пен «даруға» атауларының мағынасы ұқсас деп есептеп, оларды хан атынан құжаттарға мөр басатын әрі әкімшілік бақылау жүргізетін лауазым ретінде түсіндіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Русьтегі басқақтық == Русь жеріндегі алғашқы басқақтар XIII ғасырдың екінші жартысында пайда болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Rus |title=Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Олардың қызметі негізінен алым-салықтың уақытылы жиналуын қадағалауға бағытталды. Басқақтардың өздері салық жинамағанымен, бұл міндетті атқарған кеденшілер мен басқа да алым жинаушылардың жұмысын бақылап отырды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Басқақтар ханға тікелей бағынды және жергілікті кінәздермен делдалсыз байланыс орнатты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Солтүстік-шығыс Русьте басқақтар XIII ғасырдың үшінші ширегінде пайда болып, XIV ғасырдың бірінші жартысында жойылды. Ал шет аймақтарда олар моңғол жаулап алуынан кейін ертерек енгізіліп, кейінірек жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Russia/The-Mongol-conquest |title=The Mongol conquest of Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жалпы Русь аумағында басқақтық жүйе XIV ғасырдың екінші жартысында өмір сүруін тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда хандарының жарлықтарында «басқақ» атауы өте сирек қолданылып, оның орнына көбіне «даруға» лауазымы аталды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1250–1260 жылдары Русьтің әрбір кінәздігіне жеке басқақ тағайындалды. «Ұлы басқақтың» ордасы Владимир қаласында орналасты. Басқақтар жергілікті билікті бақылап, халық санағын жүргізді және қажет болған жағдайда алым-салықтың жиналуын қамтамасыз ету үшін қарулы жасақтарды пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Vladimir-Russia |title=Vladimir |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1262 жылы Суздаль, Ростов және Ярославль қалаларында алым-салыққа қарсы көтерілістер болды, ал 1327 жылы әйгілі Тверь көтерілісі орын алды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tver-Russia |title=Tver |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек басқақтардың қызметі біртіндеп Алтын Орданың елшілік міндеттеріне ауысты. XIV ғасырдағы орыс құжаттарында басқақтар кінәз әкімшілігінің басқа өкілдерімен қатар аталады, бұл олардың бұрынғы өкілеттіктерінің жергілікті билікке біртіндеп берілгенін көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Кавказдағы басқақтар == Армян жылнамашысы [[Степанос Орбелян]] Иран мен Кавказдағы моңғол наместнигі Арғын-Ағаны «басқақ әрі уәзір» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/argun-aqa |title=ARGUN AQA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат: Филология]] [[Санат:Лауазымдар]] {{stub}} {{wikify}} 6pwe6r784duu2ghvpw3j5ds9din95hl 3638354 3638353 2026-08-02T14:30:37Z Sagzhan 29953 3638354 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Baskaks.jpg|thumb|[[Иванов, Сергей Васильевич|С. В. Иванова]] картинасы]] '''Басқақ''' — [[Моңғол империясы]] мен [[Алтын Орда]]ның жаулап алынған жерлеріндегі әкімшілік өкілі әрі ханның жергілікті жердегі уәкілі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Русь жерінде басқақтар XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап моңғол әкімшілігінің тұрақты өкілдері болды. Олардың негізгі міндеті хан қазынасына салықтың уақытылы түсуін қамтамасыз ету және жергілікті биліктің қызметін бақылау еді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Басқақтар бағынышты аймақтардың ішкі істеріне де белсенді араласты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Парсы деректерінде қолданылатын арабтың ''шихне'' атауы түркі тіліндегі ''басқақ'' терминінің баламасы ретінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Шихне қызметі жоғарғы билеушінің жергілікті әмір жанындағы өкілі болғандықтан, оның міндеттері басқақтың қызметіне өте ұқсас еді. Осы себепті жергілікті халық жаңа моңғол шенеуніктерін көбіне «шихне» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-362.xml |title=Daruγa |website=Encyclopaedia of Islam, Brill |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Басқақ» сөзі көне түркі тіліндегі ''bas-'' («басу», «жаншу», «бағындыру», «мөр басу») етістігінен және әрекет иесін білдіретін ''-qaq'' жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/basmak |title=basmak |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Зерттеушілердің бір бөлігі «басқақ» пен «даруға» атауларының мағынасы ұқсас деп есептеп, оларды хан атынан құжаттарға мөр басатын әрі әкімшілік бақылау жүргізетін лауазым ретінде түсіндіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Русьтегі басқақтық == Русь жеріндегі алғашқы басқақтар XIII ғасырдың екінші жартысында пайда болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Rus |title=Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Олардың қызметі негізінен алым-салықтың уақытылы жиналуын қадағалауға бағытталды. Басқақтардың өздері салық жинамағанымен, бұл міндетті атқарған кеденшілер мен басқа да алым жинаушылардың жұмысын бақылап отырды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Басқақтар ханға тікелей бағынды және жергілікті кінәздермен делдалсыз байланыс орнатты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Солтүстік-шығыс Русьте басқақтар XIII ғасырдың үшінші ширегінде пайда болып, XIV ғасырдың бірінші жартысында жойылды. Ал шет аймақтарда олар моңғол жаулап алуынан кейін ертерек енгізіліп, кейінірек жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Russia/The-Mongol-conquest |title=The Mongol conquest of Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жалпы Русь аумағында басқақтық жүйе XIV ғасырдың екінші жартысында өмір сүруін тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда хандарының жарлықтарында «басқақ» атауы өте сирек қолданылып, оның орнына көбіне «даруға» лауазымы аталды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1250–1260 жылдары Русьтің әрбір кінәздігіне жеке басқақ тағайындалды. «Ұлы басқақтың» ордасы Владимир қаласында орналасты. Басқақтар жергілікті билікті бақылап, халық санағын жүргізді және қажет болған жағдайда алым-салықтың жиналуын қамтамасыз ету үшін қарулы жасақтарды пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Vladimir-Russia |title=Vladimir |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1262 жылы Суздаль, Ростов және Ярославль қалаларында алым-салыққа қарсы көтерілістер болды, ал 1327 жылы әйгілі Тверь көтерілісі орын алды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tver-Russia |title=Tver |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек басқақтардың қызметі біртіндеп Алтын Орданың елшілік міндеттеріне ауысты. XIV ғасырдағы орыс құжаттарында басқақтар кінәз әкімшілігінің басқа өкілдерімен қатар аталады, бұл олардың бұрынғы өкілеттіктерінің жергілікті билікке біртіндеп берілгенін көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Кавказдағы басқақтар == Армян жылнамашысы [[Степанос Орбелян]] Иран мен Кавказдағы моңғол наместнигі Арғын-Ағаны «басқақ әрі уәзір» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/argun-aqa |title=ARGUN AQA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат: Филология]] [[Санат:Лауазымдар]] a5koj6ohkha5ieqws4hszd5fkk958x5 3638356 3638354 2026-08-02T14:31:28Z Sagzhan 29953 3638356 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Baskaks.jpg|thumb|[[Иванов, Сергей Васильевич|С. В. Иванова]] картинасы]] '''Басқақ''' — [[Моңғол империясы]] мен [[Алтын Орда]]ның жаулап алынған жерлеріндегі әкімшілік өкілі әрі ханның жергілікті жердегі уәкілі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Русь жерінде басқақтар XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап моңғол әкімшілігінің тұрақты өкілдері болды. Олардың негізгі міндеті хан қазынасына салықтың уақытылы түсуін қамтамасыз ету және жергілікті биліктің қызметін бақылау еді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Басқақтар бағынышты аймақтардың ішкі істеріне де белсенді араласты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Парсы деректерінде қолданылатын арабтың ''шихне'' атауы түркі тіліндегі ''басқақ'' терминінің баламасы ретінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Шихне қызметі жоғарғы билеушінің жергілікті әмір жанындағы өкілі болғандықтан, оның міндеттері басқақтың қызметіне өте ұқсас еді. Осы себепті жергілікті халық жаңа моңғол шенеуніктерін көбіне «шихне» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-362.xml |title=Daruγa |website=Encyclopaedia of Islam, Brill |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Басқақ» сөзі көне түркі тіліндегі ''bas-'' («басу», «жаншу», «бағындыру», «мөр басу») етістігінен және әрекет иесін білдіретін ''-qaq'' жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/basmak |title=basmak |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Зерттеушілердің бір бөлігі «басқақ» пен «даруға» атауларының мағынасы ұқсас деп есептеп, оларды хан атынан құжаттарға мөр басатын әрі әкімшілік бақылау жүргізетін лауазым ретінде түсіндіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Русьтегі басқақтық == Русь жеріндегі алғашқы басқақтар XIII ғасырдың екінші жартысында пайда болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Rus |title=Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Олардың қызметі негізінен алым-салықтың уақытылы жиналуын қадағалауға бағытталды. Басқақтардың өздері салық жинамағанымен, бұл міндетті атқарған кеденшілер мен басқа да алым жинаушылардың жұмысын бақылап отырды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Басқақтар ханға тікелей бағынды және жергілікті кінәздермен делдалсыз байланыс орнатты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Солтүстік-шығыс Русьте басқақтар XIII ғасырдың үшінші ширегінде пайда болып, XIV ғасырдың бірінші жартысында жойылды. Ал шет аймақтарда олар моңғол жаулап алуынан кейін ертерек енгізіліп, кейінірек жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Russia/The-Mongol-conquest |title=The Mongol conquest of Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жалпы Русь аумағында басқақтық жүйе XIV ғасырдың екінші жартысында өмір сүруін тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда хандарының жарлықтарында «басқақ» атауы өте сирек қолданылып, оның орнына көбіне «даруға» лауазымы аталды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1250–1260 жылдары Русьтің әрбір кінәздігіне жеке басқақ тағайындалды. «Ұлы басқақтың» ордасы Владимир қаласында орналасты. Басқақтар жергілікті билікті бақылап, халық санағын жүргізді және қажет болған жағдайда алым-салықтың жиналуын қамтамасыз ету үшін қарулы жасақтарды пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Vladimir-Russia |title=Vladimir |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1262 жылы Суздаль, Ростов және Ярославль қалаларында алым-салыққа қарсы көтерілістер болды, ал 1327 жылы әйгілі Тверь көтерілісі орын алды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tver-Russia |title=Tver |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек басқақтардың қызметі біртіндеп Алтын Орданың елшілік міндеттеріне ауысты. XIV ғасырдағы орыс құжаттарында басқақтар кінәз әкімшілігінің басқа өкілдерімен қатар аталады, бұл олардың бұрынғы өкілеттіктерінің жергілікті билікке біртіндеп берілгенін көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Кавказдағы басқақтар == Армян жылнамашысы [[Степанос Орбелян]] Иран мен Кавказдағы моңғол наместнигі Арғын-Ағаны «басқақ әрі уәзір» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/argun-aqa |title=ARGUN AQA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат: Филология]] [[Санат:Лауазымдар]] 6fhxel6kc3jp28puc5na52vnj2zd95i 0 29079 3638387 3404615 2026-08-02T15:00:45Z Sagzhan 29953 3638387 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатун).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title>Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань әулеті]] мен [[Солтүстік Юань]] билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' — хандардың ханы, бас [[хан]] деген ұғымды білдіреді — ерте түрік мемлекеттерінің басшысы. [[Түрік]], батыс және шығыс түрік, [[Түргеш]], [[Қимақ]] секілді қағандықтарды басқарған. Ол жоғарғы билеуші, әскербасы болды. Оған белгілі бір тайпа өкілдері сайланған. Қағандықтағы жоғары лауазымдарға қаған өз туыстарын тағайындап, соларға арқа сүйеп отырған. Олар қағандыққа қарасты тайпаларды билеп төстеді және өз үлестеріне тиісті әскерді басқарды. Қаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерінің бәріне басшылық етті. Соғыс ашу немесе бітімге келу, шетелдік елшілерді қабылдау, құрылтай жиналысын шақыру, [[ру]] басшыларын тағайындау, алым-салықты қадағалау, т.б. Істермен айналысты<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Саясат]] 363mclvarphsw49aq5710jl09j9kxo1 3638389 3638387 2026-08-02T15:01:59Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638389 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатун).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title>Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань әулеті]] мен [[Солтүстік Юань]] билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == Толығырақ: ''[[Моңғол билеушілерінің тізімі]]'' «'''Моңғолдардың құпия шежіресі'''» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана '''қаған''' деп аталады, ал басқа билеушілерге '''хан''' атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде '''қаған''' (''хаан'') атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа ''йеке'' («ұлы») сөзі қосылып, '''Йеке қаған''' («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы [[Төле әулетінің азамат соғысы]] мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань әулеті]]нің (1271–1368) императорлары '''Ұлы қаған''' (''Их қаған'') атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Илхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) '''Қаған''' — хандардың ханы, бас [[хан]] деген ұғымды білдіреді — ерте түрік мемлекеттерінің басшысы. [[Түрік]], батыс және шығыс түрік, [[Түргеш]], [[Қимақ]] секілді қағандықтарды басқарған. Ол жоғарғы билеуші, әскербасы болды. Оған белгілі бір тайпа өкілдері сайланған. Қағандықтағы жоғары лауазымдарға қаған өз туыстарын тағайындап, соларға арқа сүйеп отырған. Олар қағандыққа қарасты тайпаларды билеп төстеді және өз үлестеріне тиісті әскерді басқарды. Қаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерінің бәріне басшылық етті. Соғыс ашу немесе бітімге келу, шетелдік елшілерді қабылдау, құрылтай жиналысын шақыру, [[ру]] басшыларын тағайындау, алым-салықты қадағалау, т.б. Істермен айналысты<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Саясат]] f1unjcia4fjvm0w2834ld9jy1i306iz 3638390 3638389 2026-08-02T15:03:09Z Sagzhan 29953 /* Моңғол империясының алғашқы қағандары */ 3638390 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатун).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title>Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань әулеті]] мен [[Солтүстік Юань]] билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == Толығырақ: ''[[Моңғол билеушілерінің тізімі]]'' «'''Моңғолдардың құпия шежіресі'''» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана '''қаған''' деп аталады, ал басқа билеушілерге '''хан''' атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде '''қаған''' (''хаан'') атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа ''йеке'' («ұлы») сөзі қосылып, '''Йеке қаған''' («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы [[Төле әулетінің азамат соғысы]] мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань әулеті]]нің (1271–1368) императорлары '''Ұлы қаған''' (''Их қаған'') атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Илхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Көк түріктер әулетінің шежіресі]]'' '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Русь қағанаты]]'' X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' — хандардың ханы, бас [[хан]] деген ұғымды білдіреді — ерте түрік мемлекеттерінің басшысы. [[Түрік]], батыс және шығыс түрік, [[Түргеш]], [[Қимақ]] секілді қағандықтарды басқарған. Ол жоғарғы билеуші, әскербасы болды. Оған белгілі бір тайпа өкілдері сайланған. Қағандықтағы жоғары лауазымдарға қаған өз туыстарын тағайындап, соларға арқа сүйеп отырған. Олар қағандыққа қарасты тайпаларды билеп төстеді және өз үлестеріне тиісті әскерді басқарды. Қаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерінің бәріне басшылық етті. Соғыс ашу немесе бітімге келу, шетелдік елшілерді қабылдау, құрылтай жиналысын шақыру, [[ру]] басшыларын тағайындау, алым-салықты қадағалау, т.б. Істермен айналысты<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Саясат]] 69356gghfdfyyi65zu85mtxf7fpsxna 3638391 3638390 2026-08-02T15:04:07Z Sagzhan 29953 3638391 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатун).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title>Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань әулеті]] мен [[Солтүстік Юань]] билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == Толығырақ: ''[[Моңғол билеушілерінің тізімі]]'' «'''Моңғолдардың құпия шежіресі'''» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана '''қаған''' деп аталады, ал басқа билеушілерге '''хан''' атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде '''қаған''' (''хаан'') атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа ''йеке'' («ұлы») сөзі қосылып, '''Йеке қаған''' («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы [[Төле әулетінің азамат соғысы]] мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань әулеті]]нің (1271–1368) императорлары '''Ұлы қаған''' (''Их қаған'') атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Илхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Көк түріктер әулетінің шежіресі]]'' '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Русь қағанаты]]'' X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] r4vt3qbn2v3nlatlmmeakrg3df3tznv 3638392 3638391 2026-08-02T15:04:53Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638392 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатун).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань әулеті]] мен [[Солтүстік Юань]] билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == Толығырақ: ''[[Моңғол билеушілерінің тізімі]]'' «'''Моңғолдардың құпия шежіресі'''» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана '''қаған''' деп аталады, ал басқа билеушілерге '''хан''' атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде '''қаған''' (''хаан'') атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа ''йеке'' («ұлы») сөзі қосылып, '''Йеке қаған''' («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы [[Төле әулетінің азамат соғысы]] мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань әулеті]]нің (1271–1368) императорлары '''Ұлы қаған''' (''Их қаған'') атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Илхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Көк түріктер әулетінің шежіресі]]'' '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Русь қағанаты]]'' X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] 01p6wcyi5yby128w6973qulrb2gpd4q 3638393 3638392 2026-08-02T15:06:49Z Sagzhan 29953 3638393 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань әулеті]] мен [[Солтүстік Юань]] билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «'''Моңғолдардың құпия шежіресі'''» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана '''қаған''' деп аталады, ал басқа билеушілерге '''хан''' атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде '''қаған''' (''хаан'') атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа ''йеке'' («ұлы») сөзі қосылып, '''Йеке қаған''' («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы [[Төле әулетінің азамат соғысы]] мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань әулеті]]нің (1271–1368) императорлары '''Ұлы қаған''' (''Их қаған'') атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Илхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] 9wjeyup6pifoj2z8hu2zc6cf0ifj3ao 3638394 3638393 2026-08-02T15:07:15Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638394 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен [[Солтүстік Юань]] билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «'''Моңғолдардың құпия шежіресі'''» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана '''қаған''' деп аталады, ал басқа билеушілерге '''хан''' атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде '''қаған''' (''хаан'') атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа ''йеке'' («ұлы») сөзі қосылып, '''Йеке қаған''' («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы [[Төле әулетінің азамат соғысы]] мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань әулеті]]нің (1271–1368) императорлары '''Ұлы қаған''' (''Их қаған'') атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Илхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] ohnlghr932dovjlviw3waeedmn0kf12 3638395 3638394 2026-08-02T15:07:34Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638395 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «'''Моңғолдардың құпия шежіресі'''» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана '''қаған''' деп аталады, ал басқа билеушілерге '''хан''' атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде '''қаған''' (''хаан'') атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа ''йеке'' («ұлы») сөзі қосылып, '''Йеке қаған''' («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы [[Төле әулетінің азамат соғысы]] мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань әулеті]]нің (1271–1368) императорлары '''Ұлы қаған''' (''Их қаған'') атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Илхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] qmv2c6jssc7m05ilggbb9wrgrvf2kmu 3638396 3638395 2026-08-02T15:09:18Z Sagzhan 29953 /* Моңғол қағандары */ 3638396 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге '''хан''' атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, '''Йеке қаған''' («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Илхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] k3abf8bctnskuklom6g3vmpjj8gzls4 3638398 3638396 2026-08-02T15:10:03Z Sagzhan 29953 /* Моңғол қағандары */ 3638398 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Өгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] seeo9c20alsyc636pisayrxd7h4966d 3638399 3638398 2026-08-02T15:10:23Z Sagzhan 29953 /* Моңғол империясының алғашқы қағандары */ 3638399 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Үгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Көк Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Қаған''' атағының түрікше нұсқасы — '''Hakan'''. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] dtwezf39gywqyurmj6guvkw3fqg9uf2 3638400 3638399 2026-08-02T15:11:08Z Sagzhan 29953 /* Түркі халықтарында */ 3638400 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Үгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қаған атағының түрікше нұсқасы — Hakan. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмед]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] 5340j9tx9s68msfj4w8qosqzxp5mw5d 3638401 3638400 2026-08-02T15:11:35Z Sagzhan 29953 /* Осман империясында */ 3638401 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Үгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қаған атағының түрікше нұсқасы — Hakan. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмет]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де '''қаған''' атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде [[Ұлы Владимир]] мен [[Дана Ярослав]]ты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] co0153bthpea8omybr3prgaxytm7qdy 3638402 3638401 2026-08-02T15:12:28Z Sagzhan 29953 /* Славян халықтарында */ 3638402 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Үгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қаған атағының түрікше нұсқасы — Hakan. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмет]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «'''Вэй кітабы'''» (''Wei Shu'') жылнамасында '''қаған''' (可汗) мен '''хуанди''' (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін '''Тянь кэхань''' («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі '''Қытай қағаны''' (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цин әулеті]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де қаған атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде Ұлы Владимир мен Дана Ярославты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] pbdqgw8zfhp0ddeen8lb4etvv0mfeqt 3638403 3638402 2026-08-02T15:13:55Z Sagzhan 29953 /* Қытай қағандары */ 3638403 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Үгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қаған атағының түрікше нұсқасы — Hakan. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмет]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Аспан ханы]]'', ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «Вэй кітабы» (''Wei Shu'') жылнамасында қаған (可汗) мен хуанди (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры [[Таң Тайцзун]] [[Көк түріктер]]ді жеңгеннен кейін Тянь кэхань («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен [[Ташкент]] билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі Қытай қағаны (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шаһнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цинь империясы]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де қаған атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде Ұлы Владимир мен Дана Ярославты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] lkx7zp4oweru2xi8hh9jgx19o4325lr 3638404 3638403 2026-08-02T15:16:00Z Sagzhan 29953 /* Қытай қағандары */ 3638404 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Үгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қаған атағының түрікше нұсқасы — Hakan. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмет]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «Вэй кітабы» (''Wei Shu'') жылнамасында қаған (可汗) мен хуанди (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры Таң Тайцзун Көк түріктерді жеңгеннен кейін Тянь кэхань («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен [[Ташкент]] билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі Қытай қағаны (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Фирдоуси]]дің XI ғасырдағы «[[Шахнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цинь империясы]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де қаған атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде Ұлы Владимир мен Дана Ярославты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] ilb3aibyivch0vyam19kr36hta5d8du 3638405 3638404 2026-08-02T15:16:43Z Sagzhan 29953 /* Қытай қағандары */ 3638405 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: '''қаған''') — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — '''қатын''' (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне '''Ұлы қаған''' (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Үгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қаған атағының түрікше нұсқасы — Hakan. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмет]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «Вэй кітабы» (''Wei Shu'') жылнамасында қаған (可汗) мен хуанди (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры Таң Тайцзун Көк түріктерді жеңгеннен кейін Тянь кэхань («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен [[Ташкент]] билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі Қытай қағаны (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Әбілқасым Фирдауси]]дің XI ғасырдағы «[[Шахнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цинь империясы]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де қаған атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде Ұлы Владимир мен Дана Ярославты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] 95x5773f67nylol7hxfc3uuhxb7fs5r 3638406 3638405 2026-08-02T15:17:30Z Sagzhan 29953 3638406 wikitext text/x-wiki '''Қаған''' (орта моңғолша: ''qaɣan'', көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 ''qaɣan'', қазақша: қаған) — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ [[император]] дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әйел баламасы — қатын (хатұн).<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/katun |title=KATUN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз ''хаан'' түрінде айтылады, өйткені ''ғ'' дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі ''Kağan'', ''Hakan'' және ''Kaan'' атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Батыс әдебиетінде, әсіресе [[Моңғол империясы]] тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне Ұлы қаған (''Great Khan'', ''Grand Khan'') деп беріледі. Бұл моңғолдың ''Yeke Qaɣan'' («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/rouran |title=ROURAN |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xiongnu |title=Xiongnu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/yeniseian-languages |title=Yeniseian Languages |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/saka |title=SAKA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Xianbei |title=Xianbei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел [[Жужан қағанаты]] болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың ''шаньюй'' атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Rouran |title=Rouran |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейіннен бұл атақты [[Түрік қағанаты]], [[Ұйғыр қағанаты]], [[Моңғол империясы]] және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де [[Юань империясы]] мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Сондай-ақ бұл титулды [[Авар қағанаты]]ның билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол ''Cagan'', ''Cacano'' немесе ''Gaganus'' түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Avar |title=Avar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Моңғол қағандары == «Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде ''қаған'' және ''хан'' атақтары нақты ажыратылған. Онда тек [[Шыңғыс хан]] мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/The-Secret-History-of-the-Mongols |title=The Secret History of the Mongols |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен [[Құбылай хан]] қайтыс болғаннан кейін (1294) [[Моңғол империясы]] саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, [[Юань империясы]]ның (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар [[Қытай императоры]] титулын иеленді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ [[Солтүстік Юань]] билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде '''Ұлы қаған империясы''' деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — [[Шағатай ұлысы]], [[Алтын Орда]] және [[Елхан мемлекеті]]мен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Il-Khanid-dynasty |title=Il-Khanid dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. [[Даян хан]] (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dayan-Khan |title=Dayan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Чахарлардың соңғы қағаны [[Лигдан хан]] 1634 жылы [[Кейінгі Цзинь]] мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ligdan-Khan |title=Ligdan Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қазіргі моңғол тілінде ''хаан'' және ''хан'' сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар ''хаан'' сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады. === Моңғол империясының алғашқы қағандары === * [[Шыңғыс хан]] (1206–1227) * [[Үгедей хан]] (1229–1241) * [[Күйік хан]] (1246–1248) * [[Мөңке хан]] (1251–1259) == Түркі халықтарында == '''Қаған''' атағы [[Ашина әулеті]]мен және олардың мұрагері болған [[Түрік қағанаты]], [[Хазар қағанаты]] сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Gokturk |title=Göktürk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек '''хан''' атағы берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/khagan |title=Khagan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Қаған атағының түрікше нұсқасы — Hakan. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (''Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn'') деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді. == Осман империясында == XIV ғасырдан бастап [[Осман империясы]]ның билеушілері империяның соңына дейін негізінен '''шаһ''' және '''хан''' титулдарын қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[II Мехмет]] пен [[I Сүлеймен]] сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan |title=Mehmed II |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған [[Оғыз қаған]]ға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Oghuz |title=Oghuz |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл тұжырым [[I Баязид]]тің [[Темір]]мен саяси тартысында да пайдаланылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bayezid-I |title=Bayezid I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қытай қағандары == Сондай-ақ қараңыз: ''[[Боғдыхан]]'' Қытайдың «Вэй кітабы» (''Wei Shu'') жылнамасында қаған (可汗) мен хуанди (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Wei-dynasty |title=Wei dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Таң әулеті]]нің императоры Таң Тайцзун Көк түріктерді жеңгеннен кейін Тянь кэхань («Аспан қағаны») атағына ие болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taizong-emperor-of-Tang-dynasty |title=Taizong |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен [[Ташкент]] билеушісі де өз хаттарында Таң императоры [[Сюаньцзун]]ды «Аспан қағаны» деп атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tang-dynasty |title=Tang dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі Қытай қағаны (''Khāqān-i Chīn'') деп аталды. Бұл атау [[Әбілқасым Фирдауси]]дің XI ғасырдағы «[[Шахнама]]» эпосында да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shahnameh |title=Shahnameh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> XVIII ғасырда [[Цинь империясы]] Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Славян халықтарында == X ғасырдың басында Русь билеушілері де қаған атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kievan-Rus |title=Kievan Rus |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті [[Иларион Киевтік]] өз еңбектерінде Ұлы Владимир мен Дана Ярославты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі [[Әулие София соборы]] қабырғасындағы граффитиде де [[Святослав II Ярославич]] дәл осы атақпен аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yaroslav-I |title=Yaroslav I |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саясат]] 3mdwkwzhgf60aqqno6nw1oaoownmv8g 0 30931 3638361 3605256 2026-08-02T14:37:26Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Жартылысы */ 3638361 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=78|Пуассон коэффициенті=0.38|жылусыйымдылығы=25,85|молярлық көлем=9,10|тор құрылымы=куб ориентирован на поверхность|Тор құрылымы=куб ориентирован на поверхность|тор параметрлері=3,920|Дебай температурасы=230,00|жылуөткізгіштік=71,6|жылулық ұлғаю 25=8,8|Юнг модульі=168|жылжу модульі=61|Моос қаттылығы=3.5|балқу жылуы=21,76|Виккерс қаттылығы=400–550|Бринеллий қаттылығы=300–500|CAS тіркелу нөмірі=7440-06-4|сурет=Platinum crystals.jpg|сурет анықтамасы=Платина кристалы|қб қысымы 1=2330|қб қысымы 10=(2550)|қб қысымы 100=2815|қб қысымы 1 k=3143|қб қысымы 10 k=3556|булану жылуы=~470|қайнау температурасы=4098 K (3825 °C, 6917 °F)|үсті=[[Палладий|Pd]]|атом радиусы=139|асты=[[Дармштадтий|Ds]]|символ=Pt|сыртқы түрі=күміс-ақ металл|атауы=Платина|топ=10|период=6|блок=d|атомдық масса=195.084(9)|конфигурация=[Xe] 4f¹⁴ 5d⁹ 6s¹|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 17, 1|ковалентті радиус=136±5|балқу температурасы=2041,4 K (1768,3 °C, 3214,9 °F)|Ван-дер-Ваальс радиусы=175|ион радиусы=(+4e) 65 (+2e) 80|электртерістілігі=2,28|электродты потенциал=Pt←Pt²⁺ 1,20 В|Электродты потенциал=Pt←Pt²⁺ 1,20 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6|иондалу энергиясы 1=870|иондалу энергиясы 2=1791|фаза=Қатты дене|тығыздық=21,09-21,45|қб қысымы 100 k=4094|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Platinum.svg|thumb|100px|Платина ''Pt''|солға]] '''Платина''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Platіnum''; '''Pt''') — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 78, ат. м. 195,09; асыл металдар тобына жатады. == Химиялық құрамы == Табиғатта орнықты 5 изотопы бар. Платина күмістей ақ түсті металл, тығызд. 21,45 г/см³, балқу t – 1769°С, қайнау t – 3900°C. Платина асыл металдар тобына жатады. Табиғатта орнықты 6 [[изотоп|изотопы]]: екі радиоактивті ¹⁹⁰Pt, ¹⁹²Pt және төрт тұрақты ¹⁹⁴Pt, ¹⁹⁵Pt, ¹⁹⁶Pt, ¹⁹⁸Pt бар. Таза күйінде алғаш рет 1803 жылда ағылшын ғалымы У.Х. Волластон (1766 — 1828) алған. Платинаның жер қыртысындағы салмақ мөлшері 5•10^-7%. Табиғатта саф Платина мен оның маңызды қосылыс-тары: [[поликсен]], ферроплатина, сперрилит (PtAs), [[Куприт|куперит]] (PtS), бреггит (Pt,Pd,Nі)S кездеседі. Платина күмістей ақ түсті металл, тығыздығы 21,45г/см³ (25 °С-та), балқу t 1872 °С, қайнау t 3872 °С; жұмсақ, жайылғыш, созылғыш. Тотығу дәрежелері +2, +4 кейде +1, +3, +5, +6. Ауада тұрақты, химиялық инертті, бөлме температурасында патша арағы және броммен әрекеттеседі. Қатты қыздырғанда концентрлі HNO₃ пен H₂SO₄-те еріп, 400 — 500 °С-та [[Галогендер|галогендермен]], P, S, C, Sі, Se, т.б. әрекеттеседі. Платинаны алу үшін алдымен кентасты құмнан тазартып, патша сұйықтығында ерітеді. Ерітіндіні NH₄Cl-мен (NH₄)₂[PtCl₆]-ға тұндырып, осы тұзды таза сутек ағынында алдымен 600 °С температурада тотықсыздандырады. Платина [[электрод|электродтар]], [[термометр]], [[коррозия|коррозияға]] тұрақты ыдыстар, химиялық аппараттар жасауда, [[катализатор]] ретінде, тұздарды химиялық талдауда қолданылады. == Жартылысы == Платина негізгі тау жыныстарымен бірге кездеседі, яғни магмалық , өте сирек те болса гидротермалық. Сонымен қатар оның шашыранды кендері де бар. Қазіргі уақытта платинадан өте бағалы химиялық ыдыстар жасайды, тіске салады т. б.<ref> Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Шығу тарихы == Ескі әлемде платина 16 ғасырдың ортасына дейін белгілі болған жоқ, бірақ Анд өркениеттерінде (Инка және Чибча) оны ежелден өндіріп, пайдаланған. XVI ғасырдың ортасында платинамен алғаш танысқан еуропалықтар конкистадорлар болды. Ол 1557 жылы шыққан 15 кітаптағы экзотерикалық жаттығулар кітабында әдебиетте бірінші болып платина Скалигерді атап өтті деп саналады, онда ол Карданомен «металл» ұғымы туралы дауласып, Гондурастан келген белгілі бір зат туралы айтты. балқыту. Бәлкім, бұл зат платина болған. 1735 жылы испан королі платинаны болашақта Испанияға әкелмеу туралы жарлық шығарды. Колумбияда кен орындарын қазған кезде оны алтыннан мұқият бөліп алып, патша шенеуніктерінің бақылауымен Платино-дель-Пинто деген атпен белгілі болған Рио-дель-Пинтоның (Сан-Хуан өзенінің саласы) терең жерлеріне батыру бұйырылды. Ал Испанияға әкелінген платинаны ашық және салтанатты түрде теңізге батырып жіберу бұйырылды. Патшалық бұйрық 40 жылдан кейін Мадрид билігі алтын мен күміс монеталарды өздері жасау үшін Испанияға платина жеткізуге бұйрық бергенде жойылды. 1820 жылы Еуропаға 3 тоннадан 7 тоннаға дейін платина жеткізілді. Мұнда алтынды ең ауыр металл деп санайтын алхимиктер оны кездестірді. Ерекше тығыз платина алтыннан ауыр болып шықты, сондықтан алхимиктер оны жарамсыз металл деп санап, оған тозақтық қасиеттер берді. Платина біраз қолдануды кейінірек Францияда тапты, ол кезде метрдің эталоны одан жасалған, кейінірек килограммның эталоны пайда болды. == Кендері == Ірі кендері Оралда, Сібірде, Оңтүстік Америкада, Оңтүстік Африкада бар.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтін периодтык кестесі}} {{commons|Category:Platinum}} [[Санат:Химиялық элементтер]] [[Санат:Катализаторлар]] [[Санат:Платина тобы металдары]] [[Санат:Асыл металдар]] [[Санат:Көшпелі металдар]] ci2v2csnf6i0bt6wlgdoh1efo7aatx5 0 31622 3638744 3626342 2026-08-03T11:23:44Z Ербол Асан 184123 грамматикалық қателік 3638744 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Оқиға | атауы = Торғай көтерілісі | сурет = Амангелді Үдербайұлы Иманов.jpg | сурет атауы = [[Амангелді Иманов]] – Торғай көтерілісінің басшысы | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = Торғай қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы | дата = [[1916]] жыл | уақыт = | ұзақтық = [[1916]] жылдың [[шілде]]-[[қараша]] айлары | орын = [[Торғай уезі]], [[Қостанай облысы]], [[Қазақстан]] | координат = | сондай-ақ белгілі = 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс (Торғай) | түрі = Ұлт-азаттық қозғалыс | тақырып = Ұлттық тәуелсіздік, отарлық езгіге қарсы қарсылық | себебі = [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]], жерден шеттетілу, әлеуметтік қысым | мақсат = Қазақ халқын тыл жұмысына жіберуге қарсылық, ұлттық намыс пен бостандықты қорғау | тілші = | қаражат = Халықтан жиналған құрал-жабдықтар мен ат-көлік | басшы = [[Амангелді Иманов]], [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы]] | ұйымдастырған = Торғай қазақтары | түсірген = Патша үкіметі | қатысушылар = Торғай облысының қазақтары, көтерілісшілер саны — 50 000 шамасында. Сарбаздар: Әбдіғаппар - 6000, Карбоз бастаған - 1500, Оспан хан - 3000 | нәтижесі = Көтеріліс қатыгездікпен басып-жаншылды, басшылар ұсталды не қаза тапты | шығын1 = Мыңдаған қазақ жазаланды, елге репрессия жүргізілді | шығын2 = Патша әскері тарапынан да шығындар болды | өлім = +10 000 қазақ | жарақаттанғандар = нақты мәлімет жоқ | жоғалғандар = белгісіз | мүліктік шығын = Жанған ауылдар, тартып алынған мал-мүлік | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = Көтеріліс басшылары мен қатысушылары | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = Көтеріліске қатысқандардың көбі | шығын = | шешім = Патша үкіметі көтерілісті басып, жаппай жазалау шараларын қолданды | айып = | үкім = | сот = Әскери дала соттары | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = [[Алаш қозғалысы]] }} '''Торғай көтерілісі''' — 1916 жылы басталған [[Ресей]] патшалығының 25 маусымдағы "бұратана халықтарды тыл жұмыстарына алу" туралы жарлығына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. Аталған жарлыққа сәйкес 19 бен 43 жас аралығындағы қазақ ер-азаматтары майданның қара жұмыстарына (траншея қазу, жол салу, т.б.) алынуға тиіс еді. Бұл халық арасында зор наразылық туғызып, қарулы көтерілістерге ұласты. == Тарихы == Оған [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] пен [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы|Әбдіғапар Жанбосынұлы]] басшылық жасады. Көтеріліске түрткі болған негізгі себеп [[1916 жыл|1916]] жылы шыққан [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]] болды. 1916 жылдың 22 қазанында 15 мың көтерілісші [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Имановтың]] басшылығымен [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] қаласын қоршауға алды. Оған генерал-лейтенант А.Д. Лаврентьевтің 9 мың жазалаушы тобы жіберілді. Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Амангелдінің штабы орналасқан Батпаққара жазығы мен [[Аққұм (құм, Ақтөбе облысы)|Аққұм құмының]] маңына шоғырланып, партизандық күрес әдісіне көшті. 1916 жылдың қараша айынан бастап 1917 жылдың ақпанына дейін Амангелдінің серігі, әйгілі мерген [[Кейкі Көкембайұлы|Кейкі батыр]] бастаған жасақ ерекше ерлікпен көзге түсті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ресей империясы көтерілістері]] [[Санат:1916 жылғы қақтығыстар]] [[Санат:Көтерілістер]] o7ldifowwery0njmx93fj33obbsy49x 3638755 3638744 2026-08-03T11:40:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекқұл Нұрдәулет|Бекқұл Нұрдәулет]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626342 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Оқиға | атауы = Торғай көтерілісі | сурет = Амангелді Үдербайұлы Иманов.jpg | сурет атауы = [[Амангелді Иманов]] – Торғай көтерілісінің басшысы | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = Торғай қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы | дата = [[1916]] жыл | уақыт = | ұзақтық = [[1916]] жылдың [[шілде]]-[[қараша]] айлары | орын = [[Торғай уезі]], [[Қостанай облысы]], [[Қазақстан]] | координат = | сондай-ақ белгілі = 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс (Торғай) | түрі = Ұлт-азаттық қозғалыс | тақырып = Ұлттық тәуелсіздік, отарлық езгіге қарсы қарсылық | себебі = [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]], жерден шеттетілу, әлеуметтік қысым | мақсат = Қазақ халқын тыл жұмысына жіберуге қарсылық, ұлттық намыс пен бостандықты қорғау | тілші = | қаражат = Халықтан жиналған құрал-жабдықтар мен ат-көлік | басшы = [[Амангелді Иманов]], [[Әбдіғапар Жанбосынұлы]] | ұйымдастырған = Торғай қазақтары | түсірген = Патша үкіметі | қатысушылар = Торғай облысының қазақтары, көтерілісшілер саны — 50 000 шамасында. Сарбаздар: Әбдіғапар - 6000, Карбоз бастаған - 1500, Оспан хан - 3000 | нәтижесі = Көтеріліс қатыгездікпен басып-жаншылды, басшылар ұсталды не қаза тапты | шығын1 = Мыңдаған қазақ жазаланды, елге репрессия жүргізілді | шығын2 = Патша әскері тарапынан да шығындар болды | өлім = +10 000 қазақ | жарақаттанғандар = нақты мәлімет жоқ | жоғалғандар = белгісіз | мүліктік шығын = Жанған ауылдар, тартып алынған мал-мүлік | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = Көтеріліс басшылары мен қатысушылары | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = Көтеріліске қатысқандардың көбі | шығын = | шешім = Патша үкіметі көтерілісті басып, жаппай жазалау шараларын қолданды | айып = | үкім = | сот = Әскери дала соттары | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = [[Алаш қозғалысы]] }} '''Торғай көтерілісі''' — 1916 жылы басталған [[Ресей]] патшалығының 25 маусымдағы "бұратана халықтарды тыл жұмыстарына алу" туралы жарлығына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. Аталған жарлыққа сәйкес 19 бен 43 жас аралығындағы қазақ ер-азаматтары майданның қара жұмыстарына (траншея қазу, жол салу, т.б.) алынуға тиіс еді. Бұл халық арасында зор наразылық туғызып, қарулы көтерілістерге ұласты. == Тарихы == Оған [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] пен [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы|Әбдіғапар Жанбосынұлы]] басшылық жасады. Көтеріліске түрткі болған негізгі себеп [[1916 жыл|1916]] жылы шыққан [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]] болды. 1916 жылдың 22 қазанында 15 мың көтерілісші [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Имановтың]] басшылығымен [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] қаласын қоршауға алды. Оған генерал-лейтенант А.Д. Лаврентьевтің 9 мың жазалаушы тобы жіберілді. Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Амангелдінің штабы орналасқан [[Батпаққара жазығы]] мен [[Аққұм (құм, Ақтөбе облысы)|Аққұм құмының]] маңына шоғырланып, партизандық күрес әдісіне көшті. 1916 жылдың қараша айынан бастап 1917 жылдың ақпанына дейін Амангелдінің серігі, әйгілі мерген [[Кейкі Көкембайұлы|Кейкі батыр]] бастаған жасақ ерекше ерлікпен көзге түсті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ресей империясы көтерілістері]] [[Санат:1916 жылғы қақтығыстар]] [[Санат:Көтерілістер]] qkouxbcb4c23xczhtbd46xpdpljpa8o 0 33891 3638362 2260756 2026-08-02T14:38:41Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3638362 wikitext text/x-wiki {{Infobox mineral | name = Cuprite | category = [[Oxide mineral]] | boxwidth = | boxbgcolor = | image = CupriteUSGOV.jpg | imagesize = | alt = | caption = Cuprite from Morenci, Arizona | formula = Cu<SUB>2</SUB>O | strunz = 04.AA.10 | dana = 4.1.1.1 | symmetry = [[Cubic (crystal system)|Cubic]] (4/m {{overline|3}} 2/m) | unit cell = a = 4.2685 Å; V 77.77 ų; Z = 2 | molweight = | color = Dark red to conchineal red, sometimes almost black | colour = | habit = Cubic, octahedral, and dodecahedral crystals; as hairlike capillary forms, earthy, compact granular and massive | system = Cubic hexoctahedral | twinning = Penetration twins | cleavage = Fair in four directions forming octahedrons | fracture = Conchoidal to uneven | tenacity = Brittle | mohs = 3.5 to 4 | luster = Adamantine, sub-metallic, earthy | streak = Shining metallic brownish-red | diaphaneity = Transparent, translucent | gravity = 6.14 | density = | polish = | opticalprop = Isotropic | refractive = n = 2.849 | birefringence = | pleochroism = Visible | 2V = | dispersion = | extinction = | length fast/slow = | fluorescence= | absorption = | melt = | fusibility = | diagnostic = | solubility = | other = | alteration = | references = <ref name=Mindat>{{cite web|url=http://www.mindat.org/min-1172.html|title=Cuprite|publisher=Mindat|accessdate=2010-07-10}}</ref><ref name=Webmin>{{cite web|url=http://www.webmineral.com/data/Cuprite.shtml|title=Cuprite|publisher=Webmineral data|accessdate=2010-07-10}}</ref><ref name=Handbook>[http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/cuprite.pdf Handbook of Mineralogy]</ref> }} ‎ '''Куприт''' — Сu₂O . Минералдың аты латынның купрум — мыс — деген сөзінен алынған. (Кейде оның темір тотығымен араласқан түрін кірпіш тәрізді мыс рудасы деп атайды). Химиялық құрамы: Cu 88,8%, О 11,2%. Механикалық қоспа түрінде жеке мыс металымен бірге жиірек кездеседі, майда немесе жасырын кристалды түрлеріндегі қоспалары: Fе₂О₃ , SO₂, Н₂О. Қаттылығы 3,5—4, меншікті салмағы 5,85—6,15 (орташа 6). Жымдастығы [[октаэдр]] бойынша нашар білінеді. Түрі қызыл, майда және жасырын кристалды түрлері сұрғылт. Сызық дағы қызыл күрең (шынымен екінші рет үйкегенде сарғаяды). Кристалының сынған жері [[алмаз]]ша жалтырайды. Куприттің жұқалары шала мөлдір келеді. N = 2,85. Сингодиясы — куб; [[пентагон]]-триоктаэдрлік. '''Кристалдық ішкі құрылысы''' мынадай: [[оттек]] иондары кубтың бұрыштары мен орталығына орналасқан (орталықты куб); [[мыс]] иондары кубтың диагональдары бойындағы екі оттектің араларына орналасқан. Демек, олар кіші кубтың диагоналы бойында, орталық оттектің айналасында тетраэдр күрайды. Осы айтылған құрылыс бірнеше заттарда болады. Оларды куприт типтес құрылысты деп атайды. Кристалдарының сырт бейнесі көбінесе майда октаэдр түрінде, кейде куб немесе додекаэдр болады. Кристалының жіңішке талшық түрлері де сирек кездеседі. Ол кеп жерлерде түтас түйіршікті немесе топырақ қ ұрылысты болады, мұндай жағдайларда басқа заттармен де аралас келеді. '''Жаратылысы'''. Куприт көбінесе мысты сульфидтердің тотығуында экзогендік жағдайда пайда болады. Әсіресе ол [[халькозин]] тотық қанда түзіледі. Оның схемасы мынадай: Cu₂S + 2О₂ + Н ₂О — C u ₂О + H₂SО₄ . Куприт кебінесе мыстың басқа түрлі тотыққан минералдарымен ([[малахит]], [[азурит]], мыс т. б.) бірге кездеседі. Куприт мыс кенінің ең жақсы руда минералы болып табылады. Бірақ оның қоры қазір азайған. '''Куприт кендері''' [[КСРО]]-да Уралдың ескі кендерінде (Гумешевск, Меднорудянск, Турьинск т. б.), Алтай мен Орталық Қазақстанда жиі кездеседі. Францияда Шесси (Лион маңында) кенінде оның өте ірі кристалдары (2—3 см) кездескен.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Мыс минералдары]] dt2oeap58dx3mw5ncj6i6q4wqsc4oni 3638364 3638362 2026-08-02T14:41:16Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3638364 wikitext text/x-wiki {{Infobox mineral | name = Cuprite | category = [[Oxide mineral]] | boxwidth = | boxbgcolor = | image = CupriteUSGOV.jpg | imagesize = | alt = | caption = Cuprite from Morenci, Arizona | formula = Cu<SUB>2</SUB>O | strunz = 04.AA.10 | dana = 4.1.1.1 | symmetry = [[Cubic (crystal system)|Cubic]] (4/m {{overline|3}} 2/m) | unit cell = a = 4.2685 Å; V 77.77 ų; Z = 2 | molweight = | color = Dark red to conchineal red, sometimes almost black | colour = | habit = Cubic, octahedral, and dodecahedral crystals; as hairlike capillary forms, earthy, compact granular and massive | system = Cubic hexoctahedral | twinning = Penetration twins | cleavage = Fair in four directions forming octahedrons | fracture = Conchoidal to uneven | tenacity = Brittle | mohs = 3.5 to 4 | luster = Adamantine, sub-metallic, earthy | streak = Shining metallic brownish-red | diaphaneity = Transparent, translucent | gravity = 6.14 | density = | polish = | opticalprop = Isotropic | refractive = n = 2.849 | birefringence = | pleochroism = Visible | 2V = | dispersion = | extinction = | length fast/slow = | fluorescence= | absorption = | melt = | fusibility = | diagnostic = | solubility = | other = | alteration = | references = <ref name=Mindat>{{cite web|url=http://www.mindat.org/min-1172.html|title=Cuprite|publisher=Mindat|accessdate=2010-07-10}}</ref><ref name=Webmin>{{cite web|url=http://www.webmineral.com/data/Cuprite.shtml|title=Cuprite|publisher=Webmineral data|accessdate=2010-07-10}}</ref><ref name=Handbook>[http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/cuprite.pdf Handbook of Mineralogy]</ref> }} ‎ '''Куприт''' — Сu₂O . Минералдың аты латынның купрум — мыс — деген сөзінен алынған. (Кейде оның темір тотығымен араласқан түрін кірпіш тәрізді мыс рудасы деп атайды). Химиялық құрамы: Cu 88,8%, О 11,2%. Механикалық қоспа түрінде жеке мыс металымен бірге жиірек кездеседі, майда немесе жасырын кристалды түрлеріндегі қоспалары: Fе₂О₃ , SO₂, Н₂О. Қаттылығы 3,5—4, меншікті салмағы 5,85—6,15 (орташа 6). Жымдастығы [[октаэдр]] бойынша нашар білінеді. Түрі қызыл, майда және жасырын кристалды түрлері сұрғылт. Сызық дағы қызыл күрең (шынымен екінші рет үйкегенде сарғаяды). Кристалының сынған жері [[алмаз]]ша жалтырайды. Куприттің жұқалары шала мөлдір келеді. N = 2,85. Сингодиясы — куб; [[пентагон]]-триоктаэдрлік. '''Кристалдық ішкі құрылысы''' мынадай: [[оттек]] иондары кубтың бұрыштары мен орталығына орналасқан (орталықты куб); [[мыс]] иондары кубтың диагональдары бойындағы екі оттектің араларына орналасқан. Демек, олар кіші кубтың диагоналы бойында, орталық оттектің айналасында тетраэдр күрайды. Осы айтылған құрылыс бірнеше заттарда болады. Оларды куприт типтес құрылысты деп атайды. Кристалдарының сырт бейнесі көбінесе майда октаэдр түрінде, кейде куб немесе додекаэдр болады. Кристалының жіңішке талшық түрлері де сирек кездеседі. Ол кеп жерлерде түтас түйіршікті немесе топырақ қ ұрылысты болады, мұндай жағдайларда басқа заттармен де аралас келеді. '''Жаратылысы'''. Куприт көбінесе мысты сульфидтердің тотығуында экзогендік жағдайда пайда болады. Әсіресе ол [[халькозин]] тотық қанда түзіледі. Оның схемасы мынадай: :<chem>Cu2S +2O2 + Н2О -> Cu2О + H2SО4</chem> Куприт кебінесе мыстың басқа түрлі тотыққан минералдарымен ([[малахит]], [[азурит]], мыс т. б.) бірге кездеседі. Куприт мыс кенінің ең жақсы руда минералы болып табылады. Бірақ оның қоры қазір азайған. '''Куприт кендері''' [[КСРО]]-да Уралдың ескі кендерінде (Гумешевск, Меднорудянск, Турьинск т. б.), Алтай мен Орталық Қазақстанда жиі кездеседі. Францияда Шесси (Лион маңында) кенінде оның өте ірі кристалдары (2—3 см) кездескен.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Мыс минералдары]] g5jzpo4hnkjv5gnw36v69284h0t7tqk 3638371 3638364 2026-08-02T14:44:41Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3638371 wikitext text/x-wiki {{Infobox mineral | name = Cuprite | category = [[Oxide mineral]] | boxwidth = | boxbgcolor = | image = CupriteUSGOV.jpg | imagesize = | alt = | caption = Cuprite from Morenci, Arizona | formula = Cu<SUB>2</SUB>O | strunz = 04.AA.10 | dana = 4.1.1.1 | symmetry = [[Cubic (crystal system)|Cubic]] (4/m {{overline|3}} 2/m) | unit cell = a = 4.2685 Å; V 77.77 ų; Z = 2 | molweight = | color = Dark red to conchineal red, sometimes almost black | colour = | habit = Cubic, octahedral, and dodecahedral crystals; as hairlike capillary forms, earthy, compact granular and massive | system = Cubic hexoctahedral | twinning = Penetration twins | cleavage = Fair in four directions forming octahedrons | fracture = Conchoidal to uneven | tenacity = Brittle | mohs = 3.5 to 4 | luster = Adamantine, sub-metallic, earthy | streak = Shining metallic brownish-red | diaphaneity = Transparent, translucent | gravity = 6.14 | density = | polish = | opticalprop = Isotropic | refractive = n = 2.849 | birefringence = | pleochroism = Visible | 2V = | dispersion = | extinction = | length fast/slow = | fluorescence= | absorption = | melt = | fusibility = | diagnostic = | solubility = | other = | alteration = | references = <ref name=Mindat>{{cite web|url=http://www.mindat.org/min-1172.html|title=Cuprite|publisher=Mindat|accessdate=2010-07-10}}</ref><ref name=Webmin>{{cite web|url=http://www.webmineral.com/data/Cuprite.shtml|title=Cuprite|publisher=Webmineral data|accessdate=2010-07-10}}</ref><ref name=Handbook>[http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/cuprite.pdf Handbook of Mineralogy]</ref> }} ‎ '''Куприт''' — Сu₂O . Минералдың аты латынның купрум — мыс — деген сөзінен алынған. (Кейде оның темір тотығымен араласқан түрін кірпіш тәрізді мыс рудасы деп атайды). Химиялық құрамы: Cu 88,8%, О 11,2%. Механикалық қоспа түрінде жеке мыс металымен бірге жиірек кездеседі, майда немесе жасырын кристалды түрлеріндегі қоспалары: Fе₂О₃ , SO₂, Н₂О. Қаттылығы 3,5—4, меншікті салмағы 5,85—6,15 (орташа 6). Жымдастығы [[октаэдр]] бойынша нашар білінеді. Түрі қызыл, майда және жасырын кристалды түрлері сұрғылт. Сызық дағы қызыл күрең (шынымен екінші рет үйкегенде сарғаяды). Кристалының сынған жері [[алмаз]]ша жалтырайды. Куприттің жұқалары шала мөлдір келеді. N = 2,85. Сингодиясы — куб; [[пентагон]]-триоктаэдрлік. '''Кристалдық ішкі құрылысы''' мынадай: [[оттек]] иондары кубтың бұрыштары мен орталығына орналасқан (орталықты куб); [[мыс]] иондары кубтың диагональдары бойындағы екі оттектің араларына орналасқан. Демек, олар кіші кубтың диагоналы бойында, орталық оттектің айналасында тетраэдр күрайды. Осы айтылған құрылыс бірнеше заттарда болады. Оларды куприт типтес құрылысты деп атайды. Кристалдарының сырт бейнесі көбінесе майда октаэдр түрінде, кейде куб немесе додекаэдр болады. Кристалының жіңішке талшық түрлері де сирек кездеседі. Ол кеп жерлерде түтас түйіршікті немесе топырақ қ ұрылысты болады, мұндай жағдайларда басқа заттармен де аралас келеді. '''Жаратылысы'''. Куприт көбінесе мысты сульфидтердің тотығуында экзогендік жағдайда пайда болады. Әсіресе ол [[халькозин]] тотық қанда түзіледі. Оның схемасы мынадай: : <chem>Cu2S + 2O2 + H2O -> Cu2O + H2SO4</chem> Куприт кебінесе мыстың басқа түрлі тотыққан минералдарымен ([[малахит]], [[азурит]], мыс т. б.) бірге кездеседі. Куприт мыс кенінің ең жақсы руда минералы болып табылады. Бірақ оның қоры қазір азайған. '''Куприт кендері''' [[КСРО]]-да Уралдың ескі кендерінде (Гумешевск, Меднорудянск, Турьинск т. б.), Алтай мен Орталық Қазақстанда жиі кездеседі. Францияда Шесси (Лион маңында) кенінде оның өте ірі кристалдары (2—3 см) кездескен.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Мыс минералдары]] jbnp5u4gzxj3ooqgk2vqszhup70ronz 0 35152 3638355 2828664 2026-08-02T14:30:51Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3638355 wikitext text/x-wiki {{Infobox mineral | name = Arsenopyrite | category = [[Sulfide mineral]] | boxwidth = | boxbgcolor = | image = Arsenopyrite, Panasqueira Mine, Portugal.jpg | caption = Arsenopyrite, Panasqueira Mine, Portugal | formula = FeAsS | strunz = 02.EB.20 | symmetry = Monoclinic 2/m prismatic | unit cell = a = 5.744 Å, b = 5.675 Å, c = 5.785 Å; β = 112.3°; Z = 4 | color = Steel grey to silver white | habit = Acicular, off-square prismatic, stubby; striated; also compact, granular, columnar | system = [[monoclinic]] | twinning = Common on {100} and {001}, contact/penetration twinning on {101} | cleavage = 110 (distinct) | fracture = Subconchoidal to rough | tenacity = Brittle | mohs = 5.5 - 6 | luster = Metallic | refractive = | opticalprop = Anisotropism - strong red-violet | birefringence = | pleochroism = Weak, white or bluish tint, faint reddish yellow | streak = Black | gravity = 5.9 - 6.2 | melt = | fusibility = Yes | diagnostic = | solubility = Nitric acid | diaphaneity = Opaque | other = Garlic odour when struck, greenish tinge when weathered, green staining of wall rocks | references = <ref name=Hurlbut>Hurlbut, C. S.; Klein, C., 1985, Manual of Mineralogy, 20th ed., ISBN 0-471-80580-7</ref><ref name=Handbook>http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/arsenopyrite.pdf Handbook of Mineralogy</ref><ref name=Mindat>[http://www.mindat.org/min-305.html Mindat.org]</ref> }} '''Арсенопирит''' , күшәла колчеданы – [[сульфид]]тер класының [[минерал]]ы. Химиялық формуласы: FeAsS. Құрамында [[кобальт]], [[никель]], [[алтын]], т.б. қоспалар болады. [[Кристал]]дары қысқа [[призма]] немесе ұзын [[шыбық]] тәрізді, агрегаттары ұсақ түйіршікті болып келеді. Қаттылығы 5,5 – 6, морт сынғыш, меншікті салмаға 5,9 – 6,2 г/см³. Жоғарғы температуралы минералдар қатарында гидротермальды желілерде қалыптасады. Арсенопирит – күшәла өндіретін негізгі [[кентас]].<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref> == Сілтемелер == * [[Аргентит]] *[[Апатит]] *[[Калий]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://kristallov.net/arsenopirit.html Арсенопирит на Кристаллов.NET] * [http://www.webmineral.com/data/Arsenopyrite.shtml Арсенопирит в базе webmineral.com] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Күшән минералдары]] [[Санат:Темір минералдары]] [[Санат:Сульфид минералдар]] {{stub}} 3cujlyvr01ov9808z459f3p6g7zunsp 0 43287 3638544 3584714 2026-08-03T05:02:52Z 1nter pares 146705 3638544 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography |subject_name = Есенжанов Хамза Ихсанұлы | image_name =| | image_size = | image_caption = | date_of_birth = 25.12.1908 | place_of_birth = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Ақжайық ауданы]] | date_of_death = 05.12.1974 | place_of_death =[[Алматы]] | occupation = [[жазушы]] | spouse = }} '''Есенжанов Хамза Ихсанұлы''' (25.12.[[1908]], [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Ақжайық ауданы]] — 5.12.[[1974]], [[Алматы]]) — жазушы. [[Байұлы]] тайпасының [[Байбақты]] руынан шыққан. * [[Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік техникумы]]н (1928), * Алматы мемлекеттік университетін (бұрынғы ҚазПИ) бітірген (1933), * Ленинградтағы (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) мемлекеттік өнертану институтының аспирантурасында оқыған (1934 — 1936). * [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының жауапты хатшысы (1932 — 1933), * [[КСРО ғылым академиясы]] Қазақ филиалында әдебиет пен фольклор секторының меңгерушісі (1936 — 1937) қызметтерін атқарған. * 1937 жылдан Қазақ мемлекеттік филармониясының, кейін Қазақ опера және балет театрының директоры қызметін атқара жүріп, ҚазПИ-де орыс әдебиеті тарихынан сабақ береді. * 20 ғасырдың 30-жылдары республикалық басылымдарда “Үлеңтінің жағасында”, “Қызыл құмақ”, “Күшке — күш” сияқты әңгімелері мен “Жер шарында” атты пьесасы жарияланды. * 1938 жылы жалған саяси айып тағылып, 20 жылға жуық уақыт сталиндік қуғын-сүргіннің зардабын тартты. Елге оралған соң, 1956 жылдан өнімді шығармалық еңбек жолын бастады.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Шығармашылығы == Жазушының басты шығармасы — “Ақ Жайық” трилогиясы (1-кіт., 1957; 2-кіт., 1959; 3-кіт., 1965) [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстандағы]] тұтас бір кезеңнің оқиғаларына арналған. Автор отарлық езгіден қиналған халық бостандығы мен бақыты үшін күрескен ерлердің жиынтық бейнелерін (Хакім, Әлібек, Әділбек, Мүнариа, Шолпан, Нұрым) жасаумен қатар, нақты тарихта болған адамдардың (Дмитриев, Әйтиев, Қаратаев, Белан, т.б.) өмір жолын шебер суреттеді. 1963 жылы трилогияның заңды жалғасы болып табылатын “Көп жыл өткен соң”, ал 1970 жылы “Ағайынды Жүнісовтер” романдарын жазды. Соңғы екі кітапта жаңа өмір құрған елдің сан қырлы тұрмыс-тіршілігі мен әділет үшін күресі, адамның азамат ретінде қалыптасуы бейнеленген. “Ақ Жайық” трилогиясы мен “Көп жыл өткен соң” роман-дилогиясы 5 кітаптан тұратын тұтас эпопея іспетті.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> Есенжанов өмірінің соңғы жылдары “Қарт қазақ”, “Жайын ілерде”, “Жар”, т.б. әңгіме, очерк, әдеби-сын мақалалар жазды. 1978 — 1981 жылдары жазушының 6 томдық шығармалар жинағы жарық көрді. Есенжанов — М. Шолоховтың “Тынық Дон” романының 1-және 4-кітаптарын, [[Иван Сергеевич Тургенев|И.С. Тургеневтің]] “Рудин”, И.П. Шуховтың “Үшпенділік” романдарын, [[Пушкин Александр Сергеевич|А.С. Пушкиннің]] “Дубровский” повесін, т.б. шығармаларды қазақ тіліне аударды. Сонымен қатар бастауыш, орта мектептер үшін оқулықтар жазды. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1967).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:25 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1908 жылы туғандар]] [[Санат:Ақжайық ауданында туғандар]] [[Санат:5 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] 1l8180ss7o1z33cshbkpctwo01osz0u 0 50345 3638381 2872977 2026-08-02T14:55:32Z Sagzhan 29953 3638381 wikitext text/x-wiki [[File:Namnansuren2.jpg|thumb|140px|[[Тұғс-Очирын Намнансүрен]], "Жақсы ноян хан Намнансүрен" деп те [[моңғол тілі]]нде атанған]] '''Ноян''', нойан ({{lang-mn|ноён}}, {{lang-tyv|ноян}}, {{lang-xal|нойон}}, {{lang-bua|ноён}}, {{lang-sah|нойон (тойон)}}, {{lang-ale|тойон}}, {{lang-tli|тойон}} – мырза, кінәз, бек) — моңғол халықтары арасында қалыптасқан ерікті ақсүйектер сословиесі. XI ғасырда ақсүйек әулетінің басшысын білдіретін атау ретінде пайда болып, кейін [[Моңғол империясы]]ның құрылуы мен ыдырауы, мәнжүрлердің жаулап алуы және басқа да тарихи өзгерістер нәтижесінде мағынасы бірнеше рет өзгерді. Нояндар әлеуметтік топ ретінде [[Моңғол Халық Республикасы]]нда жүргізілген әлеуметтік-экономикалық реформалардың нәтижесінде 1940 жылдарға қарай толық жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Саха (якут), чукча және коряк халықтарында ''тойон'' деп үстем ақсүйектер мен ірі мал иелерін атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yakut |title=Yakut |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Якутия [[Ресей патшалығы]]ның құрамына қосылғаннан кейін тойондардың бір бөлігі жоғары әлеуметтік мәртебесін сақтап қалып, мемлекеттік басқару қызметтерін атқарды. XIX ғасырда нарықтық қатынастардың дамуына байланысты олардың арасынан сауда буржуазиясы қалыптаса бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Sakha-republic-Russia |title=Sakha (Yakutia) |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == XI ғасырдан бастап ноян деп моңғол ақсүйек әулеттерінің басшыларын атаған. Кейін бұл атау дала ақсүйектерінің жалпы атауына айналды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Нояндар «сэцэн» («данышпан»), «баһадүр» («батыр») сияқты көрші көшпелі халықтардан енген әртүрлі құрметті лауазымдарды да иеленген.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/bahador |title=BAHĀDOR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Моңғол империясы]] құрылғаннан кейін «ноян» атауының мағынасы өзгеріп, жүздік пен мыңдық сияқты әскери бөлімдердің басшыларын, сондай-ақ қолбасшыларды білдіретін болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Нояндардың ұлдарынан моңғол хандарының жеке гвардиясы жасақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan |title=Genghis Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін XIV–XVII ғасырларда нояндар орталық хан билігінен тәуелсіз аймақтық билеушілерге айналды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Мәнжүрлер Қытайды жаулап алғаннан кейін олар саяси дербестігінен айырылды. Бұл дербестік [[1911 жылғы Моңғол ұлттық революциясы]] нәтижесінде қайта қалпына келгенімен, [[1921 жылғы Моңғол халық революциясы]] мен Моңғол Халық Республикасының құрылуынан кейін нояндар биліктен шеттетілді. 1940 жылдарға қарай жүргізілген әлеуметтік-экономикалық реформалардың нәтижесінде нояндар сословие ретінде біржола жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> ортағасырлық моңғол қоғамындағы ақсүйектер. Алғашқыда рубасылары ноян атанған. [[Шыңғыс хан]] империясы тұсында (13 – 14 ғ-лар) нояндар [[түмен]]ді (он мыңдық әскер), мыңдықты басқарды және аймақтарды биледі. Кейіннен әр түрлі дәрежедегі моңғол шонжарлары да ноян атанып, бұл атау [[түркі]] халықтарының әскери жүйесінде орнықты.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Моңғолия тарихы]] 38yugqbiotsquxt09tjpvshj0rdwcg2 3638382 3638381 2026-08-02T14:56:17Z Sagzhan 29953 3638382 wikitext text/x-wiki [[File:Namnansuren2.jpg|thumb|140px|[[Тұғс-Очирын Намнансүрен]], "Жақсы ноян хан Намнансүрен" деп те [[моңғол тілі]]нде атанған]] '''Ноян''', нойан ({{lang-mn|ноён}}, {{lang-tyv|ноян}}, {{lang-xal|нойон}}, {{lang-bua|ноён}}, {{lang-sah|нойон (тойон)}}, {{lang-ale|тойон}}, {{lang-tli|тойон}} – мырза, кінәз, бек) — моңғол халықтары арасында қалыптасқан ерікті ақсүйектер сословиесі. XI ғасырда ақсүйек әулетінің басшысын білдіретін атау ретінде пайда болып, кейін [[Моңғол империясы]]ның құрылуы мен ыдырауы, мәнжүрлердің жаулап алуы және басқа да тарихи өзгерістер нәтижесінде мағынасы бірнеше рет өзгерді. Нояндар әлеуметтік топ ретінде [[Моңғол Халық Республикасы]]нда жүргізілген әлеуметтік-экономикалық реформалардың нәтижесінде 1940 жылдарға қарай толық жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Саха (якут), чукча және коряк халықтарында ''тойон'' деп үстем ақсүйектер мен ірі мал иелерін атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yakut |title=Yakut |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Якутия [[Ресей патшалығы]]ның құрамына қосылғаннан кейін тойондардың бір бөлігі жоғары әлеуметтік мәртебесін сақтап қалып, мемлекеттік басқару қызметтерін атқарды. XIX ғасырда нарықтық қатынастардың дамуына байланысты олардың арасынан сауда буржуазиясы қалыптаса бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Sakha-republic-Russia |title=Sakha (Yakutia) |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == XI ғасырдан бастап ноян деп моңғол ақсүйек әулеттерінің басшыларын атаған. Кейін бұл атау дала ақсүйектерінің жалпы атауына айналды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Нояндар «сэцэн» («данышпан»), «баһадүр» («батыр») сияқты көрші көшпелі халықтардан енген әртүрлі құрметті лауазымдарды да иеленген.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/bahador |title=BAHĀDOR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Моңғол империясы]] құрылғаннан кейін «ноян» атауының мағынасы өзгеріп, жүздік пен мыңдық сияқты әскери бөлімдердің басшыларын, сондай-ақ қолбасшыларды білдіретін болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Нояндардың ұлдарынан моңғол хандарының жеке гвардиясы жасақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan |title=Genghis Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін XIV–XVII ғасырларда нояндар орталық хан билігінен тәуелсіз аймақтық билеушілерге айналды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Мәнжүрлер Қытайды жаулап алғаннан кейін олар саяси дербестігінен айырылды. Бұл дербестік [[1911 жылғы Моңғол ұлттық революциясы]] нәтижесінде қайта қалпына келгенімен, [[1921 жылғы Моңғол халық революциясы]] мен Моңғол Халық Республикасының құрылуынан кейін нояндар биліктен шеттетілді. 1940 жылдарға қарай жүргізілген әлеуметтік-экономикалық реформалардың нәтижесінде нояндар сословие ретінде біржола жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Моңғолия тарихы]] 0boiay7cq6c2p760t6ro9pewdyzvk7f 3638383 3638382 2026-08-02T14:56:56Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638383 wikitext text/x-wiki [[File:Namnansuren2.jpg|thumb|140px|[[Тұғс-Очирын Намнансүрен]], "Жақсы ноян хан Намнансүрен" деп те [[моңғол тілі]]нде атанған]] '''Ноян''', нойан ({{lang-mn|ноён}}, {{lang-tyv|ноян}}, {{lang-xal|нойон}}, {{lang-bua|ноён}}, {{lang-sah|нойон (тойон)}}, {{lang-ale|тойон}}, {{lang-tli|тойон}} – мырза, кінәз, бек) — моңғол халықтары арасында қалыптасқан ерікті ақсүйектер сословиесі. XI ғасырда ақсүйек әулетінің басшысын білдіретін атау ретінде пайда болып, кейін [[Моңғол империясы]]ның құрылуы мен ыдырауы, мәнжүрлердің жаулап алуы және басқа да тарихи өзгерістер нәтижесінде мағынасы бірнеше рет өзгерді. Нояндар әлеуметтік топ ретінде [[Моңғол Халық Республикасы]]нда жүргізілген әлеуметтік-экономикалық реформалардың нәтижесінде 1940 жылдарға қарай толық жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Саха (якут), чукча және коряк халықтарында ''тойон'' деп үстем ақсүйектер мен ірі мал иелерін атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yakut |title=Yakut |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Якутия [[Ресей патшалығы]]ның құрамына қосылғаннан кейін тойондардың бір бөлігі жоғары әлеуметтік мәртебесін сақтап қалып, мемлекеттік басқару қызметтерін атқарды. XIX ғасырда нарықтық қатынастардың дамуына байланысты олардың арасынан сауда буржуазиясы қалыптаса бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Sakha-republic-Russia |title=Sakha (Yakutia) |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == XI ғасырдан бастап ноян деп моңғол ақсүйек әулеттерінің басшыларын атаған. Кейін бұл атау дала ақсүйектерінің жалпы атауына айналды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Нояндар «сэцэн» («данышпан»), «баһадүр» («батыр») сияқты көрші көшпелі халықтардан енген әртүрлі құрметті лауазымдарды да иеленген.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/bahador |title=BAHĀDOR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Моңғол империясы]] құрылғаннан кейін «ноян» атауының мағынасы өзгеріп, жүздік пен мыңдық сияқты әскери бөлімдердің басшыларын, сондай-ақ қолбасшыларды білдіретін болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Нояндардың ұлдарынан моңғол хандарының жеке гвардиясы жасақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan |title=Genghis Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін XIV–XVII ғасырларда нояндар орталық хан билігінен тәуелсіз аймақтық билеушілерге айналды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Мәнжүрлер Қытайды жаулап алғаннан кейін олар саяси дербестігінен айырылды. Бұл дербестік [[1911 жылғы Моңғол ұлттық революциясы]] нәтижесінде қайта қалпына келгенімен, [[1921 жылғы Моңғол халық революциясы]] мен Моңғол Халық Республикасының құрылуынан кейін нояндар биліктен шеттетілді. 1940 жылдарға қарай жүргізілген әлеуметтік-экономикалық реформалардың нәтижесінде нояндар сословие ретінде біржола жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Моңғолия тарихы]] 53ykh23wvgwoj3zzro2rd9ucs3rssf0 3638385 3638383 2026-08-02T14:57:51Z Sagzhan 29953 3638385 wikitext text/x-wiki [[File:Namnansuren2.jpg|thumb|140px|[[Тұғс-Очирын Намнансүрен]], "Жақсы ноян хан Намнансүрен" деп те [[моңғол тілі]]нде атанған]] '''Ноян''', нойан ({{lang-mn|ноён}}, {{lang-tyv|ноян}}, {{lang-xal|нойон}}, {{lang-bua|ноён}}, {{lang-sah|нойон (тойон)}}, {{lang-ale|тойон}}, {{lang-tli|тойон}} – мырза, кінәз, бек) — моңғол халықтары арасында қалыптасқан ерікті ақсүйектер сословиесі. XI ғасырда ақсүйек әулетінің басшысын білдіретін атау ретінде пайда болып, кейін [[Моңғол империясы]]ның құрылуы мен ыдырауы, мәнжүрлердің жаулап алуы және басқа да тарихи өзгерістер нәтижесінде мағынасы бірнеше рет өзгерді. Нояндар әлеуметтік топ ретінде Моңғол Халық Республикасында жүргізілген әлеуметтік-экономикалық реформалардың нәтижесінде 1940 жылдарға қарай толық жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Саха (якут), чукча және коряк халықтарында ''тойон'' деп үстем ақсүйектер мен ірі мал иелерін атаған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yakut |title=Yakut |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Якутия [[Ресей империясы]]ның құрамына қосылғаннан кейін тойондардың бір бөлігі жоғары әлеуметтік мәртебесін сақтап қалып, мемлекеттік басқару қызметтерін атқарды. [[XIX ғасыр]]да нарықтық қатынастардың дамуына байланысты олардың арасынан сауда буржуазиясы қалыптаса бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Sakha-republic-Russia |title=Sakha (Yakutia) |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == XI ғасырдан бастап ноян деп моңғол ақсүйек әулеттерінің басшыларын атаған. Кейін бұл атау дала ақсүйектерінің жалпы атауына айналды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Нояндар «сэцэн» («данышпан»), «баһадүр» («батыр») сияқты көрші көшпелі халықтардан енген әртүрлі құрметті лауазымдарды да иеленген.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/bahador |title=BAHĀDOR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Моңғол империясы]] құрылғаннан кейін «ноян» атауының мағынасы өзгеріп, жүздік пен мыңдық сияқты әскери бөлімдердің басшыларын, сондай-ақ қолбасшыларды білдіретін болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol-empire |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Нояндардың ұлдарынан моңғол хандарының жеке гвардиясы жасақталды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan |title=Genghis Khan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін XIV–XVII ғасырларда нояндар орталық хан билігінен тәуелсіз аймақтық билеушілерге айналды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Мәнжүрлер Қытайды жаулап алғаннан кейін олар саяси дербестігінен айырылды. Бұл дербестік 1911 жылғы Моңғол ұлттық революциясы нәтижесінде қайта қалпына келгенімен, 1921 жылғы Моңғол халық революциясы мен Моңғол Халық Республикасының құрылуынан кейін нояндар биліктен шеттетілді. 1940 жылдарға қарай жүргізілген әлеуметтік-экономикалық реформалардың нәтижесінде нояндар сословие ретінде біржола жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mongolia/History |title=History of Mongolia |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Моңғолия тарихы]] enrrlhrsbj88qtp0e8awc23udhnd4l0 0 51843 3638433 2106520 2026-08-02T15:42:17Z Sagzhan 29953 3638433 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни қанзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — қағанның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''ябғу'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында Шығыс Түрік қағанатының әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған [[Алп-тегін]] және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «Моңғолдың құпия шежіресінде» қырғыздардың Шыңғыс ханға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ оңғыттардың билеушісі «Алақұс-дігін» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі [[Темуге-Отшығын]] мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> '''Тегін''' – ежелгі [[түркілер]]дегі [[қаған]]нан кейінгі лауазым. Оны тек [[ханзада]]лар иеленген. [[Қытай]] деректерінде “[[тиги]]”, “тигин” деп аталған. Билеуші қайтыс болған жағдайда шонжарлар кеңесі ([[Құрылтай]]) Тегіндер арасынан ұлығ немесе кішіг қаған сайлап отырған. Тегін қағандықтағы жоғары лауазым иесі ретінде әскерге қолбасшылық еткен немесе жекелеген ұлыстардың билеушісі болған. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> ==Сілтемелер== <references /> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] 6g8gkoeb7s93tpgauu4kp1apol5w9ed 3638434 3638433 2026-08-02T15:42:57Z Sagzhan 29953 3638434 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни қанзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — қағанның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''ябғу'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында Шығыс Түрік қағанатының әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған [[Алп-тегін]] және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «Моңғолдың құпия шежіресінде» қырғыздардың Шыңғыс ханға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ оңғыттардың билеушісі «Алақұс-дігін» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі [[Темуге-Отшығын]] мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> [[Санат:Тарих]] mu2mk9vwhcnrvvz0iqyxl040hzgol90 3638435 3638434 2026-08-02T15:43:11Z Sagzhan 29953 3638435 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни қанзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — қағанның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''ябғу'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында Шығыс Түрік қағанатының әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған [[Алп-тегін]] және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «Моңғолдың құпия шежіресінде» қырғыздардың Шыңғыс ханға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ оңғыттардың билеушісі «Алақұс-дігін» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі [[Темуге-Отшығын]] мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] if786j7l64p6idkt99n86enqhr1h61j 3638436 3638435 2026-08-02T15:43:27Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Түркі титулдары|Түркі титулдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638436 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни қанзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — қағанның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''ябғу'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында Шығыс Түрік қағанатының әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған [[Алп-тегін]] және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «Моңғолдың құпия шежіресінде» қырғыздардың Шыңғыс ханға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ оңғыттардың билеушісі «Алақұс-дігін» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі [[Темуге-Отшығын]] мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Түркі титулдары]] h2tmbp2szbfaync9otirym70nvxytda 3638437 3638436 2026-08-02T15:45:52Z Sagzhan 29953 3638437 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни ханзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — қағанның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''ябғу'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған [[Алп-тегін]] және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «Моңғолдың құпия шежіресінде» [[қырғыздар]]дың [[Шыңғыс хан]]ға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ [[оңғұттар]]дың билеушісі «[[Алақұш Тегін]]» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі [[Темуге-Отшығын]] мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Түркі титулдары]] p57rqmopt4ap1r4x4ulom8rngmfzfxh 3638438 3638437 2026-08-02T15:46:47Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638438 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни ханзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — [[қаған]]ның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''[[жабғу]]'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған [[Алп-тегін]] және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «Моңғолдың құпия шежіресінде» [[қырғыздар]]дың [[Шыңғыс хан]]ға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ [[оңғұттар]]дың билеушісі «[[Алақұш Тегін]]» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі [[Темуге-Отшығын]] мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Түркі титулдары]] 9woolrgk6m02pnz7wrbh9lvrj279zca 3638439 3638438 2026-08-02T15:47:34Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638439 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни ханзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — [[қаған]]ның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''[[жабғу]]'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған [[Алп-тегін]] және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы [[Махмұд Қашқари]]дің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «[[Моңғолдың құпия шежіресі]]нде» [[қырғыздар]]дың [[Шыңғыс хан]]ға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ [[оңғұттар]]дың билеушісі «[[Алақұш Тегін]]» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі [[Темуге-Отшығын]] мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Түркі титулдары]] 5qi9lqka7dlgbdnbr56gos099r9scou 3638440 3638439 2026-08-02T15:48:08Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638440 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни ханзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — [[қаған]]ның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''[[жабғу]]'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған Алп-тегін және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы [[Махмұд Қашқари]]дің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «[[Моңғолдың құпия шежіресі]]нде» [[қырғыздар]]дың [[Шыңғыс хан]]ға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ [[оңғұттар]]дың билеушісі «[[Алақұш Тегін]]» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі Темуге Отшығын мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Түркі титулдары]] ppqsxgkxj1yo6i0yqax3drk20ecq4t4 3638443 3638440 2026-08-02T16:13:13Z 1nter pares 146705 3638443 wikitext text/x-wiki '''Тегін''' (көне түркіше: 𐱅𐰃𐰏𐰤, ''tigin'', ''tiğin''; қыт. 特勤, ''teqin'') — көне түркі мемлекеттеріндегі хан әулетінің кіші еркек мүшелеріне, яғни ханзадаға берілетін жоғары ақсүйектік титул.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> == Тарихы == Неміс түркологы Герхард Дёрфердің пікірінше, тегін — [[қаған]]ның ұлы, інісі немесе мұрагері саналатын тұрақты орынбасары болған. Ол тегінді қаған атағын иеленбегенімен, мемлекеттегі ең жоғары лауазымды тұлғалардың бірі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, «тегін» атағы ''шад'' пен ''[[жабғу]]'' титулдарынан жоғары тұрған ақсүйектік дәреже болған.<ref>Doerfer G. ''Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen''. Bd. III. — Wiesbaden, 1967.</ref> Синолог Эдвин Дж. Пуллиблэнк тегін титулының арғы төркінін ғұндардың ''ту-ци'' атағымен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл титул түркілерге дейін эфталиттер мен тобалар арасында да қолданылған.<ref>Pulleyblank E. G. ''The Consonantal System of Old Chinese''. — Asia Major, 1962.</ref> VI–XIII ғасырлар аралығында бұл титулды иеленген көптеген тарихи тұлғалар белгілі. Солардың қатарында [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның әйгілі қолбасшысы [[Күлтегін]], Ғазнауи мемлекетін құрған Алп-тегін және Қарахан мемлекетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарған Арслан-тегін бар.<ref>Golden P. B. ''An Introduction to the History of the Turkic Peoples''. — Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.</ref> Енисей бойынан табылған көне түркі руникалық жазбалардың ішінде бұл титул тек Е-15 жазуында кездеседі және ол X ғасырдың ортасына жатады. ''Тегін'' атауы [[Махмұд Қашқари]]дің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде ''тікін'' түрінде берілген.<ref>Махмұд Қашқари. ''Диуани лұғат ат-түрік''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005.</ref> «[[Моңғолдың құпия шежіресі]]нде» [[қырғыздар]]дың [[Шыңғыс хан]]ға бағынуы баяндалған бөлімде «Олебек-дігін», сондай-ақ [[оңғұттар]]дың билеушісі «[[Алақұш Тегін]]» есімдері аталады. Түркі тіліндегі ''от'' («ошақ», «от») сөзі мен ''тегін'' титулынан моңғол тіліндегі ''отчығын'' («ошақ иесі», «отағасының кенже ұлы») атауы қалыптасқан. Бұған Шыңғыс ханның кенже інісі Темуге Отшығын мысал бола алады.<ref>Rachewiltz I. de. ''The Secret History of the Mongols''. — Leiden: Brill, 2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Түркі титулдары]] 76w0gsovt7hk45twcp3b7oge97h79xm 0 55617 3638384 1768661 2026-08-02T14:57:02Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3638384 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stannite 01549.jpg|thumb|180px |right|]] Станнин (лат. stannum – қалайы), қалайы колчеданы, қоңыраулы кентас – сульфидтер класының минералы. Химикалық формуласы: Cu₂FeSnS₄, құрамында 29,58% Cu, 12,99% Fe, 27,5% Sn және 29,8% S бар. Қоспалары: Zn, Sb, Cd, Pb, Ag, Қn. Түр өзгерістері: клстерит (құрамында мырышы көп) және сакураиит (индийі көп). Тетрагондық сингонияда кристалданып, куб, тетраэдр, қоспақ тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары бұрыс пішінді түйірлі масса түрінде болады. Түсі болаттай сұр, жасыл реңді, тотыққанда қараяды. Қатт. 3 – 4,5, тығызд. 4,3 – 4,5 г/см³, морт, электр тогын жақсы өткізеді. Станнин пегматиттерде, қалайының, вольфрамның, полиметалдардың жоғары темп-ралы кендерінде касстерит, вольфрамит, сфалерит, халькопирит, пирротин, галенит, солғын кентастар, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Боливияның ([[Потоси]], [[Аточа]], [[Оруро]], [[Льяльягуа]]), Шығыс Байкал сыртының кендерінен табылды. Станниннен қалайы өндіріледі.<ref> Қазақ энциклопедиясы</ref> =Пайдаланған сілтеме= <references/> {{stub}} {{wikify}} a5pvrmile8y6zktjhh3ayz1isotufpp 0 57013 3638274 3322281 2026-08-02T13:00:54Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Фёдор Достоевский романдары|Фёдор Достоевский романдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638274 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Қылмыс пен жаза|Шынайы атауы={{lang-ru|Преступление и наказание}}|Сурет=Russian Gazette 1866.jpg|Жанр=Роман|Авторы=|Түпнұсқа тілі=|Жариялануы=1866|Жазылды=1865-1866}} Орыс жазушысы [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің романы. Әлем классикаларының бірі. Ф.М. Достоевский бұл романында басқаларға жәрдем беру немесе жақсылық жасау үшін басқа біреуді қолданудың дұрыс немесе қателігін романның бас қаһарманы [[Родион Раскольников]] арқылы кең тартысқа ашады. Қылмыс пен жаза» романының идеясы Достоевскийде көп жылдар бойы пісіп жетілді. «Қарапайым» және «ерекше» адамдар туралы орталық тақырып 1863 жылы Италияда қалыптаса бастады. Автор «Мас» романының жобаларын конфессиялық романның эскиздерімен біріктіріп, жоспарды кеңейтіп, студент Родион Раскольниковтың қылмысын жасады. Роман қылмысқа апаратын әлеуметтік жағдайларды, адам жанындағы күрделі процестерді ой елегінен өткізуге негіз болды. Негізгі образ – қақтығыстар мен драмаларға толы 19 ғасырдың екінші жартысындағы үлкен қала. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Фёдор Достоевский романдары]] 47mzmov6doe3o8o8qaudj37blfzf4hg 3638275 3638274 2026-08-02T13:03:24Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Орыс тіліндегі романдар|Орыс тіліндегі романдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638275 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Қылмыс пен жаза|Шынайы атауы={{lang-ru|Преступление и наказание}}|Сурет=Russian Gazette 1866.jpg|Жанр=Роман|Авторы=|Түпнұсқа тілі=|Жариялануы=1866|Жазылды=1865-1866}} Орыс жазушысы [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің романы. Әлем классикаларының бірі. Ф.М. Достоевский бұл романында басқаларға жәрдем беру немесе жақсылық жасау үшін басқа біреуді қолданудың дұрыс немесе қателігін романның бас қаһарманы [[Родион Раскольников]] арқылы кең тартысқа ашады. Қылмыс пен жаза» романының идеясы Достоевскийде көп жылдар бойы пісіп жетілді. «Қарапайым» және «ерекше» адамдар туралы орталық тақырып 1863 жылы Италияда қалыптаса бастады. Автор «Мас» романының жобаларын конфессиялық романның эскиздерімен біріктіріп, жоспарды кеңейтіп, студент Родион Раскольниковтың қылмысын жасады. Роман қылмысқа апаратын әлеуметтік жағдайларды, адам жанындағы күрделі процестерді ой елегінен өткізуге негіз болды. Негізгі образ – қақтығыстар мен драмаларға толы 19 ғасырдың екінші жартысындағы үлкен қала. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Фёдор Достоевский романдары]] [[Санат:Орыс тіліндегі романдар]] c4ltwl4xg32mabhers1cvlnn39icrox 0 79433 3638657 3631762 2026-08-03T08:21:36Z ~2026-42810-13 184124 /* Өмірі */ түзеттім 3638657 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Асқар Тоқмағамбетов |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Әшен Тоқасов<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 238 бет</ref> |Туған күні = 19.9.1905 |Туған жері = бұрынғы 18-партия съезді атындағы кеңшар, {{туғанжері|Сырдария ауданы (Қызылорда облысы){{!}}Сырдария ауданы|Сырдария ауданында (Қызылорда облысы)}}, [[Қызылорда облысы]] |Қайтыс болған күні = 21.8.1983 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = жазушы |Шығармашылық жылдары = [[1932 жыл|1932]]-[[1975 жыл|1975]] |Бағыты = лирика, сатира |Жанры = поэзия, проза, публицистика |Шығармалардың тілі = қазақша |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Асқар Тоқмағамбетов''' ([[19 қыркүйек]] [[1905 жыл]], [[Қызылорда облысы]], Тереңөзек ауданы (қазіргі [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]]), бұрынғы 18-партия съезді атындағы кеңшар – [[21 тамыз]] [[1983]], [[Қызылорда]] қ.) — қазақтың ақыны, жазушысы. == Өмірі == Ысты руының Қарақойлы Сүйіндік (Әжі) Байбол бөлімінен шыққан[[1932 жыл]]ы [[Мәскеу]] полиграфия институтын бітірген. "Лениншіл жас" (қазіргі "[[Жас Алаш]]") (1927-30), "Ленин жолы" (Қызылорда, 1933—34), "[[Қазақ әдебиеті]]" (1934-35), "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "[[Егемен Қазақстан]]") (1937-1944) газеттерінде, "Ара" журналында қызмет істеді. Қазақстан Жазушылар одағының [[Шымкент]] (1935—37), [[Қызылорда]] (1944-52, 1957-62) облысаралық бөлімшелерінің жауапты хатшысы болды. [[1925 жыл]]ы "Ленин суретіне" атты өлеңі тұңғыш рет "Еңбекші қазақ" (казіргі "[[Егемен Қазақстан]]") газетінде жарияланды. Алғашқы өлеңдер жинағы 1928 жылы "Еңбек жыры" деген атпен жарық көрді. Таңдамалы шығармаларының жинақтары бірнеше рет (1932, 1933, 1945, 1953, 1957, 1962, 1965, 1975 жылдары) жарық көрді. Тоқтағамбетов ақындық жолының алғашқы кезеңінде ([[1925 жыл|1925]]-[[1930 жыл|1930]]) отаншылдық тақырыбына арналған шығармалар жазды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында жауынгерлердің майдандағы ерліктерін, халықтар достастығы, соғыстан кейінгі жылдарда бейбіт өмір тынысын өз шығармаларына арқау етті. Тоқтағамбетов [[қазақ әдебиеті]]не елеулі үлес қосқан. Оның поэмаларын тақырыбы, түрі жағынан төрт топқа бөлуге болады: кеңшар, ауыл өмірі; елге еңбегі сіңген тарихи адамдарға арналған шығармалары; Отан қорғау, ерлік; халықтар достығы тақырыптары. 1-дәрежелі Отан соғысы, 3 рет Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.</ref><ref>«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>Г.Смағұлова, Асқар Тоқмағамбетовтің ақындық творчествосы. А., 1965.</ref> == Шығармашылығы == Ақын лирикасының бір саласы [[1930 жыл|1930]]-[[1940 жыл]]дары жазылған "Біздің Сәуле", "Қош аман бол", "Бәтиманың хаты", "Күт мені", "Сүйген жарға", т.б. әнге арналған өлеңдері. Тоқмағамбетов проза жанрында да жемісті еңбек етті. [[Ыбырай Жақаев|Ы.Жақаев]] өмірін бейнелейтін "Қыран тұғырдан ұшады", [[Қазан төңкерісі]] қарсаңындағы ауыл өмірін суреттейтін "Ақмоншақ" (О.Бодықовпен бірге) повестерін жазды. Қаратау мен Сыр өңірі қазақтары тұрмысынан жазылған "Әке мен бала" романын кейін қайта толықтырып, "Қарбаласта" (1975) деген атпен жариялады. Тоқтағамбетов — [[19 ғасыр]]да өмір сүрген қазақ ақындары туралы "Жыр күмбезі" (1975) атты тарихи романның авторы. "Күлкі-сықақ" 1929 жылдары басылды. Тоқтағамбетов "[[Әзірет Сұлтан]]", "Семафор ашық", "Екі заң" атты драмалық шығармалар, "Бәріміз де сондай болсақ" киносценариін де жазды. С. Айнидің "Құлдар" романын қазақшаға аударды (1953). Ақынның алғашқы сатиралық өлеңдер жинағы "Күлкі-сықақ" 1929 жылдары басылды. Әнге лайықты өлеңдері де көп. Қазақ поэзиясында поэма жанрын өркендетуде үлесі көп. «Жыр күмбезі» атты тарихи романы Базар жырау, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары секілді жырау ақындардың өміріне арналған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5271.html Мағжанға тағзым. Жас Алаш №67. Мағжан айтқан әңгiмелерден есiңiзде не қалды? Жұмабай Шаяхметов – Сталиннiң оң қолы болмақ, Сәбит Мұқанов – Голощекиннiң сол қолы болмақ, Асқар Тоқмағамбетов – Мәйкевский (Маяковский дегенi – С.Т.) болмақ көрiнедi дейтiн. Сәбит Мұқановтың түрiн бiр көрсем деушi едi. Неге олай дейтiнiн iштей ұғатынбыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020209/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5271.html |date=2016-03-05 }} *[http://kitap.kz/author/70-asqar_toqmahambetov/70-asqar_toqmahambetov Асқар Тоқмағамбетов — iKitap.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524214921/http://kitap.kz/author/70-asqar_toqmahambetov/70-asqar_toqmahambetov |date=2015-05-24 }} [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] hvwk6bl9elsgoj92246qo81xrck0zdp 0 81648 3638550 2239024 2026-08-03T05:04:45Z 1nter pares 146705 3638550 wikitext text/x-wiki '''Көп компонентті салалас сөйлем''' — құрамы ен кем дегенде үш компоненттен тұратын салалас сөйлем. Көп компонентті салалас сөйлем компоненттерінін бір-бірімен мағыналык катынастары әр түрлі, олар бірін-бірі санамалап, толықтырып, айкындап отырады. Көп компонентті салалас сөйлемдер жалғаулықтар арқылы да, жалғаулыксыз да байланысады. Мысалы: Ақырын ғана есікті ішкеқарай итеріп еді, болмашы саңылау көрінді, бірақ кілттіме, әлде іштен сұқпа салган ба байқап болар емес (X. Есенжанов). Кілем, көрпе төсеулі, күмістеткен сары ала тегене сапырулы, керектің бәрі бар, артық ешнәрсежоқ ([[Ғабит Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]]). Көп компонентті салалас сөйлемді [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынұлы]] "Тіл — кұралында" салаластың бағыңқы түрі деп атаған (А. Байтұрсынов. Тіл тағылымы. Алматы, 1992, 301-6.). Н. Сауранбаев жайылыңқы іргелес салалас деп атаған (Казіргі казак тілі, Алматы, 1954, 524-6).<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Лингвистика]] 3e8dq96h4kfsskba7ke90q2sj0f5rit 0 92643 3638554 2119227 2026-08-03T05:06:48Z 1nter pares 146705 3638554 wikitext text/x-wiki '''«Омега» ААҚ''' - қорғаныс мақсатына қажетті өнімдер, сондай-ақ [[темір жол]] саласына, [[ауыл шаруашылығы]] техникасына арналған тораптар мен қосалқы бөлшектер шығаратын кәсіпорын. Ол 1969 ж. [[Орал]] прибор жасау зауыты ретінде салынды. 1996 жылдан — «Омега» ашық акционерлік қоғамы. Облыс орталығындағы Х.Есенжанов көшесінің бойында (42-үй) орналасқан, 7 өндірістік техникалық корпусы 60 мың м² аумақты алып жатыр. Оған темір жол тармағы кіреді, дербес жылыту ошағы, қосымша өндірістік үймереттері бар. Зауыттың монтаждау-құрастыру, аспаптық және механикалық, т.б. цехтары әр алуан приборлар, электронды-автоматты кешендер, байланыс аппаратураларын, металды конструкциялар, қаңқалы-корпусты заттар, нақты механика бұйымдарын шығаруға мамандандырылған. Конверсия жағдайында [[зауыт]] ұжымы кардиологиялық есептеу кешендерін, тұрмыстық электр техникасы мен радиотехникалық бұйымдар, саяжайлар мен қосалқы шаруашылықтарды механикаландыру құралдарын шығаруды игерген. Кәсіпорында химиялық-талдамалық, металлогриялық және механик-климаттық лабораториялар жұмыс істейді. Қазір мұнда 800 адам еңбек етеді.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан кәсіпорындары]] [[Санат:1969 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысы]] pqfebld0cefys0vx7i3xaptqrv0og5s 0 92973 3638557 3006985 2026-08-03T05:07:50Z 1nter pares 146705 3638557 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Amanzhan Zhamalov.jpg|thumb|Аманжан Мәкәрімұлы Жамалов]] '''Аманжан Мәкәрімұлы Жамалов''' (1.1.1960 жылы туған, Сырым ауданы, Тоғанас ауыл) — [[ғалым]], [[экономика]] ғылымдарының кандидаты (1998), [[профессор]] (2001). 1977 жылы Орал қаласындағы 2-орта мектепті, 1983 жылы [[Мәскеу]] темір жол инженерлері институтын, 1998 жылы Мәскеу Тауар өткізу және қызмет көрсету салалары мемлекеттік академиясының аспирантурасын бітірген. 1983 жылы еңбек жолын Батыс Қазақстан темір жолының [[Орал локомотив депосы]]нда бастап, депо бастығының орынбасарына (1990) дейінгі кәсіби-қызмет жолынан өткен. 1990-92 жылы Орал облысының комсомол к-тінде, кейін әр түрлі шаруашылықтық-коммерциялық құрылымда қызмет атқарған. Қазіргі кезде [[Еуразия]] халықаралық менеджмент және тілдер институтында сабақ береді. Оның ғылыми еңбектері қаржы саласын басқаруды жетілдіріп, банк ісін үйымдастыруды жақсарту мәселелеріне арналған. 2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты («Нұр Отан» ХДП партиялықтізімі бойынша сайланған), Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2005), «[[Қазақстан Парламенті]]не 10 жыл (2006), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. ҚР Президентінің Апғыс хатымен (2005) ескерілген. Әскери атағы - майор. Діни көзқарасы - [[мұсылман]]. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]], Ш. де Голль. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Еуразиядағы мәдениетті және қаржылай-экономикалық орталық». Хоббиі - тарихи кітаптарды оқу, қазіргі заманғы қазақ суретшілерінің туындыларын жинау, қыста суға түсу. Сүйіп оқитын әдебиеті-В. Гюго, Л.Н. Гумилев,[[Есенжанов Хамза Ихсанұлы|Х. Есенжанов]], [[Маркес Габриэль Гарсиа|Г.Г. Маркес]], П. Коэльо. Үйленген. Жұбайы - Әлімбаева Науат Таңсықбайқызы (1961 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Балалары -Жамалова Салтанат (1980 жылы туған), Жамалова Айжан (1984 жылы туған), Мәкәрім Апьфатах (1999 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> === Шығармалары: === * Совершенствование организации управления сферой финансовых услуг, М., 1998; * Организация процесса стратегического планирования в коммерческом банке, М., 1997; * Совершенствование организационных структур управления коммерческими банками, М., 1996; * Пути вовлечения персонала в процессы управления деятельностью банков, М., 1998.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} cm4dym8959v0cfuz36hsmnnxuex20ug 3638558 3638557 2026-08-03T05:08:04Z 1nter pares 146705 3638558 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Amanzhan Zhamalov.jpg|thumb|Аманжан Мәкәрімұлы Жамалов]] '''Аманжан Мәкәрімұлы Жамалов''' (1.1.1960 жылы туған, Сырым ауданы, Тоғанас ауыл) — [[ғалым]], [[экономика]] ғылымдарының кандидаты (1998), [[профессор]] (2001). 1977 жылы Орал қаласындағы 2-орта мектепті, 1983 жылы [[Мәскеу]] темір жол инженерлері институтын, 1998 жылы Мәскеу Тауар өткізу және қызмет көрсету салалары мемлекеттік академиясының аспирантурасын бітірген. 1983 жылы еңбек жолын Батыс Қазақстан темір жолының [[Орал локомотив депосы]]нда бастап, депо бастығының орынбасарына (1990) дейінгі кәсіби-қызмет жолынан өткен. 1990-92 жылы Орал облысының комсомол к-тінде, кейін әр түрлі шаруашылықтық-коммерциялық құрылымда қызмет атқарған. Қазіргі кезде [[Еуразия]] халықаралық менеджмент және тілдер институтында сабақ береді. Оның ғылыми еңбектері қаржы саласын басқаруды жетілдіріп, банк ісін үйымдастыруды жақсарту мәселелеріне арналған. 2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты («Нұр Отан» ХДП партиялықтізімі бойынша сайланған), Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2005), «[[Қазақстан Парламенті]]не 10 жыл (2006), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. ҚР Президентінің Апғыс хатымен (2005) ескерілген. Әскери атағы - майор. Діни көзқарасы - [[мұсылман]]. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]], Ш. де Голль. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Еуразиядағы мәдениетті және қаржылай-экономикалық орталық». Хоббиі - тарихи кітаптарды оқу, қазіргі заманғы қазақ суретшілерінің туындыларын жинау, қыста суға түсу. Сүйіп оқитын әдебиеті-В. Гюго, Л.Н. Гумилев,[[Есенжанов Хамза Ихсанұлы|Х. Есенжанов]], [[Маркес Габриэль Гарсиа|Г.Г. Маркес]], П. Коэльо. Үйленген. Жұбайы - Әлімбаева Науат Таңсықбайқызы (1961 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Балалары -Жамалова Салтанат (1980 жылы туған), Жамалова Айжан (1984 жылы туған), Мәкәрім Апьфатах (1999 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> == Шығармалары == * Совершенствование организации управления сферой финансовых услуг, М., 1998; * Организация процесса стратегического планирования в коммерческом банке, М., 1997; * Совершенствование организационных структур управления коммерческими банками, М., 1996; * Пути вовлечения персонала в процессы управления деятельностью банков, М., 1998.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} g72nh1p22cy7dqiii919sqdr5xkkfh0 0 94309 3638722 3544686 2026-08-03T10:42:14Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3638722 wikitext text/x-wiki [[File:Kulich.jpeg|thumb]]'''Кулич''' (''тәтті нан''). [[Ашытқы]]мен және ашытқысыз әзірлеуге болады. ==Ашытқылы кулич== 11 / 2 стакан жылы сүтке ашытқы ерітіліп, 500 г ұн себіледі, түйіршік болмас үшін мұқият араластырып, ыдыстың бетін таза матамен жабады да, жылы жерге қояды. Қамыр жақсы көтерілгеннен кейін (көлемі екі есе ұлғаяды) құмшекер мен ванилин араластырылған жұмыртқаның сары уызы, аздап ұн, май, тұз салып, мұқият иленеді, сонан соң жұмыртқаның көпіршітілген ақ уызын салады да, [[қамыр]]<nowiki/>ды иін қандыра тағы да илейді. Қамырлы матамен жауып жылы жерге қояды, сөйтіп қамыр тағы екі есе көтерілген кезде жуылып келтірілген жүзім, қабығынан аршылып ұсақталған [[Бадам (өсімдік)|бадам]], текшелей туралған тәтті жеміс қосылады. Қалыптық қабырға ларын майлап, кепкен нанның ұнтағын сеуіп әзірлейді. Түбіне май немесе балауыз жағылған дөңгелек қағаз төселеді. Қамырлы қалыпқа шамамен аумағын оның '/з бөлігіндей, қалыңдығын 1/4 бөлігіндейін алатындай етіп салу керек, мұның өзі мейлінше нанның бабына жетіп, көтеріліп пісуіне мүмкіндік береді. Қалыптарын қамырлы жылы жерге қойып, көтерілуін (қалып көлемінің 3/4 бөлігіне дейін) күту керек, көпіршітілген жұмыртқа уызын жағын, еппен, шайқамай, онша ыстық емес пешке (50—60 минутқа жуық) қояды. Оның әзір болғанын куличке таза ағаш істік түйреу арқылы тексереді: егер істік ылғалданбай құрғақ шықса, тәтті нан әзір болғаны. Нанды пісірген кезде қамырға істік түйреулі және форманы аударуды өте сақтықпен жасау керек," өйткені шайқалтудан қамыр асып нан дүмбілез (яғни піспей, шикі) болуы мүмкін. Нанның үстіңгі беті күйіп кетпес үшін, ол күреңітіп піскенге дейін үстіңгі жағына суға малынған дөңгелек қағаз салады. Манды салқындатқаннан кейін оған әшекей салып, тәтті жеміспен, қайнатпа жидегімен және т. б. әсемдейді. Тәтті нанға әшекей салуға арналған 500 г [[қант]] шырынын алу үшін 400 г құмшекер мен 150 г суды ысытып, көбігін алады да, кейін салқындатады. ==Ашыт қысыз кулич== Ашытқыны жылы суда ерітіп, 4 стакан ұн сеуіп, тұз, құмшекер араластырған жұмыртқаның сары уызын, тортасынан айырған сарымай (бірақ ыстық емес) немесе [[маргарин]], көп іршітілген белоктар қосу керек. Қамырлы жақсылап илеп, ыдысты матамен жауып, түнемелікке жылы жерге қояды. Таңертеңгісін аздаған ұн мен [[ванилин]]ді салып, қамырлы мұқият илейді, көтерілуі үшін тағы да жылы жерге қояды. Көлемі екі есе ұлғай ғаннан кейін жүзім, бадам, тәтті жеміс қосып, қамырды тағы да илеп, оны қалыпқа салады. Бұдан былайғысын да осы рецепте көрсетілгендей етіп істеуге болады. Кулич (ашыт қылы және ашытқысыз) үшін 1 кг бидай ұнына: 1 /2 стакан сүт, 6 жұмыртқа, 300 г сары май немесе маргарин, 2 стакан құмшекер, 50 г ашытқы, [[шай]] қасықтың 3/4 бөлігіндей тұз, 150 г жұзім, 50 г тәтті жеміс, 50 г бадам, 1 /2 бөлігіндей ванилин ұнтағы қажет.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} [[bg:Козунак]] mzj5py5oo8t6os5qfnaqwqtp7mxxbps 3638723 3638722 2026-08-03T10:45:43Z Ербол Асан 184123 грамматикалық қателіктер 3638723 wikitext text/x-wiki [[File:Kulich.jpeg|thumb]]'''Кулич''' (''тәтті нан''). [[Ашытқы]]мен және ашытқысыз әзірлеуге болады. ==Ашытқылы кулич== 11 / 2 стакан жылы сүтке ашытқы ерітіліп, 500 г ұн себіледі, түйіршік болмас үшін мұқият араластырып, ыдыстың бетін таза матамен жабады да, жылы жерге қояды. Қамыр жақсы көтерілгеннен кейін (көлемі екі есе ұлғаяды) құмшекер мен ванилин араластырылған жұмыртқаның сары уызы, аздап ұн, май, тұз салып, мұқият иленеді, сонан соң жұмыртқаның көпіршітілген ақ уызын салады да, [[қамыр]]<nowiki/>ды иін қандыра тағы да илейді. Қамырлы матамен жауып жылы жерге қояды, сөйтіп қамыр тағы екі есе көтерілген кезде жуылып келтірілген жүзім, қабығынан аршылып ұсақталған [[Бадам (өсімдік)|бадам]], текшелей туралған тәтті жеміс қосылады. Қалыптық қабырға ларын майлап, кепкен нанның ұнтағын сеуіп әзірлейді. Түбіне май немесе балауыз жағылған дөңгелек қағаз төселеді. Қамырлы қалыпқа шамамен аумағын оның '/з бөлігіндей, қалыңдығын 1/4 бөлігіндейін алатындай етіп салу керек, мұның өзі мейлінше нанның бабына жетіп, көтеріліп пісуіне мүмкіндік береді. Қалыптарын қамырлы жылы жерге қойып, көтерілуін (қалып көлемінің 3/4 бөлігіне дейін) күту керек, көпіршітілген жұмыртқа уызын жағын, еппен, шайқамай, онша ыстық емес пешке (50—60 минутқа жуық) қояды. Оның әзір болғанын куличке таза ағаш істік түйреу арқылы тексереді: егер істік ылғалданбай құрғақ шықса, тәтті нан әзір болғаны. Нанды пісірген кезде қамырға істік түйреулі және форманы аударуды өте сақтықпен жасау керек, өйткені шайқалтудан қамыр асып нан дүмбілез (яғни піспей, шикі) болуы мүмкін. Нанның үстіңгі беті күйіп кетпес үшін, ол күреңітіп піскенге дейін үстіңгі жағына суға малынған дөңгелек қағаз салады. Нанды салқындатқаннан кейін оған әшекей салып, тәтті жеміспен, қайнатпа жидегімен және т. б. әсемдейді. Тәтті нанға әшекей салуға арналған 500 г [[қант]] шырынын алу үшін 400 г құмшекер мен 150 г суды ысытып, көбігін алады да, кейін салқындатады. ==Ашыт қысыз кулич== Ашытқыны жылы суда ерітіп, 4 стакан ұн сеуіп, тұз, құмшекер араластырған жұмыртқаның сары уызын, тортасынан айырған сарымай (бірақ ыстық емес) немесе [[маргарин]], көп іршітілген белоктар қосу керек. Қамырлы жақсылап илеп, ыдысты матамен жауып, түнемелікке жылы жерге қояды. Таңертеңгісін аздаған ұн мен [[ванилин]]ді салып, қамырлы мұқият илейді, көтерілуі үшін тағы да жылы жерге қояды. Көлемі екі есе ұлғайғаннан кейін жүзім, бадам, тәтті жеміс қосып, қамырды тағы да илеп, оны қалыпқа салады. Бұдан былайғысын да осы рецепте көрсетілгендей етіп істеуге болады. Кулич (ашыт қылы және ашытқысыз) үшін 1 кг бидай ұнына: 1 /2 стакан сүт, 6 жұмыртқа, 300 г сары май немесе маргарин, 2 стакан құмшекер, 50 г ашытқы, [[шай]] қасықтың 3/4 бөлігіндей тұз, 150 г жұзім, 50 г тәтті жеміс, 50 г бадам, 1 /2 бөлігіндей ванилин ұнтағы қажет.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} [[bg:Козунак]] 9bncwjqbvbdr6tqek51b72nphmvvrd1 3638733 3638723 2026-08-03T11:14:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3125656 wikitext text/x-wiki [[File:Kulich.jpeg|thumb]]'''Кулич''' (''тәтті нан''). [[Ашытқы]]мен және ашытқысыз әзірлеуге болады. ==Ашытқылы кулич== 11 / 2 стакан жылы сүтке ашытқы ерітіліп, 500 г ұн себіледі, түйіршік болмас үшін мұқият араластырып, ыдыстың бетін таза матамен жабады да, жылы жерге қояды. Қамыр жақсы көтерілгеннен кейін (көлемі екі есе ұлғаяды) құмшекер мен ванилин араластырылған жұмыртқаның сары уызы, аздап ұн, май, тұз салып, мұқият иленеді, сонан соң жұмыртқаның көпіршітілген ақ уызын салады да, қамырды иін қандыра тағы да илейді. Қамырлы матамен жауып жылы жерге қояды, сөйтіп қамыр тағы екі есе көтерілген кезде жуылып келтірілген жүзім, қабығынан аршылып ұсақталған [[Бадам (өсімдік)|бадам]], текшелей туралған тәтті жеміс қосылады. Қалыптық қабырға ларын майлап, кепкен нанның ұнтағын сеуіп әзірлейді. Түбіне май немесе балауыз жағылған дөңгелек қағаз төселеді. Қамырлы қалыпқа шамамен аумағын оның '/з бөлігіндей, қалыңдығын 1/4 бөлігіндейін алатындай етіп салу керек, мұның өзі мейлінше нанның бабына жетіп, көтеріліп пісуіне мүмкіндік береді. Қалыптарын қамырлы жылы жерге қойып, көтерілуін (қалып көлемінің 3/4 бөлігіне дейін) күту керек, көпіршітілген жұмыртқа уызын жағын, еппен, шайқамай, онша ыстық емес пешке (50—60 минутқа жуық) қояды. Оның әзір болғанын куличке таза ағаш істік түйреу арқылы тексереді: егер істік ылғалданбай құрғақ шықса, тәтті нан әзір болғаны. Нанды пісірген кезде қамырға істік түйреулі және форманы аударуды өте сақтықпен жасау керек," өйткені шайқалтудан қамыр асып нан дүмбілез (яғни піспей, шикі) болуы мүмкін. Нанның үстіңгі беті күйіп кетпес үшін, ол күреңітіп піскенге дейін үстіңгі жағына суға малынған дөңгелек қағаз салады. Манды салқындатқаннан кейін оған әшекей салып, тәтті жеміспен, қайнатпа жидегімен және т. б. әсемдейді. Тәтті нанға әшекей салуға арналған 500 г қант шырынын алу үшін 400 г құмшекер мен 150 г суды ысытып, көбігін алады да, кейін салқындатады. ==Ашыт қысыз кулич== Ашытқыны жылы суда ерітіп, 4 стакан ұн сеуіп, тұз, құмшекер араластырған жұмыртқаның сары уызын, тортасынан айырған сарымай (бірақ ыстық емес) немесе [[маргарин]], көп іршітілген белоктар қосу керек. Қамырлы жақсылап илеп, ыдысты матамен жауып, түнемелікке жылы жерге қояды. Таңертеңгісін аздаған ұн мен [[ванилин]]ді салып, қамырлы мұқият илейді, көтерілуі үшін тағы да жылы жерге қояды. Көлемі екі есе ұлғай ғаннан кейін жүзім, бадам, тәтті жеміс қосып, қамырды тағы да илеп, оны қалыпқа салады. Бұдан былайғысын да осы рецепте көрсетілгендей етіп істеуге болады. Кулич (ашыт қылы және ашытқысыз) үшін 1 кг бидай ұнына: 1 /2 стакан сүт, 6 жұмыртқа, 300 г сары май немесе маргарин, 2 стакан құмшекер, 50 г ашытқы, шай қасықтың 3/4 бөлігіндей тұз, 150 г жұзім, 50 г тәтті жеміс, 50 г бадам, 1 /2 бөлігіндей ванилин ұнтағы қажет.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тағамдар]] {{stub}} [[bg:Козунак]] m8osnn4tfdqpwp5ckng7726z34iafec 0 95688 3638739 3505251 2026-08-03T11:17:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638739 wikitext text/x-wiki '''Болат Күмісбекұлы Мырзахмет''' - 1964жылы 11 қарашада [[Жамбыл облысы]] [[Қаратау (қала)|Қаратау қаласы]]нда туған. 1988 жылы М.В. Ломоносов атындағы ММУ-ді бітірген, физик; 1997 жылы МЭБИ-ді бітірген, іскерлік әкімшілік жүргізу магистрі. Физика-математика ғылым кандидаты (1994). == Өмірбаяны== *1988-89 жылдары - Ядролы физика институтының (Алматы) стажер-зерттеушісі. *1989-95 жылдары - [[Бірлескен ядролы зерттеулер институты]]ның ([[Дубна]] қаласы, РФ) кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері. *1995-97 жылдары - «KBS Group» компаниясының аға кеңесшісі. *1998-2002 жылдары - «Маконсалт» ЖШС директоры. *2002 жылдан - «Қазақстан Актуарлы орталығы» АҚ Басқарма төрағасы. [[Қазақстан актуарилері қоғамы]]ның Басқарма мүшесі (2005). == Ғылыми еңбектері== Теориялы физика бойынша 15 ғылыми мақаланың, экономика бойынша 8 мақаланың авторы.<ref>Қазақстан бизнес - кітабы. Қаржы. – Алматы, ЖШС “Алматы баспа үйі,” 2006 ISBN 9965-9865-5-X</ref> == Дереккөздер == * [http://www.mathnet.ru/rus/person21079 Его труды]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на [[Math-Net.Ru]] {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Bio-stub}} [[Санат:11 қарашада туғандар]] [[Санат:1964 жылы туғандар]] [[Санат:Қаратауда туғандар]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің физика факультеті түлектері]] [[Санат:Менеджмент, экономика және бизнес институты түлектері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] 0o4q9e3t3obwj32q52eaeegpn3s3w3u 0 96235 3638556 3608621 2026-08-03T05:07:34Z 1nter pares 146705 3638556 wikitext text/x-wiki '''Абай атындағы Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы''' — [[Қазақстан Республикасы]]ның [[әдебиет]] саласындағы үздік шығармаларына екі жыл сайын берілетін мемлекеттік марапат. Сыйлық жалпы жұртшылық таныған, халыққа саналы тәрбие беруге жәрдемдесетін, неғұрлым талантты, жоғары идеялы, аса көрнекті әдеби туындыларға беріледі. Мемлекеттік сыйлық әдебиетті одан әрі дамыту, көрнекті шығармаларды кетермелеп отыру мақсатымен [[1966 жыл]]дан бастап жыл сайын беріліп келеді. Кейін 1971 жылғы 14 сәуірдегі қаулыға сәйкес бұған кейбір өзгерістер енгізілді. Атап айтқанда, әдебиет, өнер және архитектура салалары бойынша мемлекеттік сыйлық екі жылда бір рет берілетін болды. Мемлекеттік сыйлық алған адамдарға '''«Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты»''' деген атақ беріліп, диплом және омырауға тағатын құрметті белгі қоса тапсырылады.<ref> Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> ==Тарихы== [[Қазақ КСР]]-інің Мемлекеттік сыйлығы Қазақстан КП ОК мен ҚазКСР Министрлігі Кеңесінің қаулысымен 1965 жылғы 15 наурыздан беріліп келеді. ==Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаттары ([[1968]] - [[2004]])== * [[Тахауи Ахтанов]] — "Дала сыры" (Боран") повесі үшін, * Хамза Есенжанов — "Ақ жайық" трилогиясы үшін, * [[Сәбит Мұқанов]] — "Өмір мектебі" трилогиясы үшін, * [[Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов|Әнуар Әлімжанов]] — "Көгілдір таулар" кітабы үшін, * [[Ілияс Есенберлин]] — "Айқас" романы үшін, * Н.Анов (Иванов) — "Выборг жағы" романы мен "Кашир аңызы" кітабы үшін, * [[Ғабит Мүсірепов]] — "Кездеспей кеткен бір бейне" кітабы үшін, * [[Сырбай Мәуленов]] — "Апрель жауыны" және "Қызыл арша" өлеңдер жинақтары үшін, * [[Жұбан Молдағалиев]] — "Кісен ашқан" өлеңдер кітабы үшін, * [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] — "Эскиздер", "Сөз сарасы", "Когілдір аралдар" олеңдер жинағы үшін, * [[Мұхамеджан Қаратаев]] — "Асулар алда" монографиясы үшін, * [[Әбділда Тәжібаев]] — "Көне қоңырау" өлеңдер кітабы үшін, * [[Бауыржан Момышұлы]] — "Ұшқан ұя" кітабы үшін, * И.Шухов — "Преснов хикаялары" кітабы үшін, * [[Ғабиден Мұстафин]] — "Ой әуендері" мака- лалар жинағы үшін, * [[Қалижан Нұрғожаұлы Бекхожин|Қалижан Бекхожин]] — "Менің құрдастарым" өлеңдер жинағы үшін, * [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]] — "Қара маржан" романы үшін, * Е. Қайырбеков — "Бақыт жұлдызы" өлеңдер мен поэмалар жинағы үшін, * [[Қадыр Мырза Әлі]] — "Құдіретті жер" өлеңдер жинағы үшін, * [[Әзілхан Нұршайықов]] — "[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)|Ақиқат пен аңыз]]" роман дилогиясы үшін, * [[Хамит Ерғалиев]]тің "Алтын зерең" өлеңдер мен поэмалар жинағы үшін, * М.Зверев — "Ормандағы қыстау", "Бетпақ дала бөлтірігі" кітаптары үшін, * [[Тұманбай Молдағалиев]] — "Жүректегі жазулар" өлеңдер жинағы үшін, * [[Мұзафар Әлімбаев]] — "Аснандағы әпке" өлеңдер, ертегілер, жүмбақ-жаңылтпаштар жинағы үшін, * [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин|Мұхтар Мағауин]] — "Аласапыран" тарихи роман дилогиясы үшін, * [[Фариза Оңғарсынова]] — "Үйім менің — отаным", "Революция және мен" өлеңдер циклі үшін, * [[Әбіш Кекілбайұлы]] — " Үркер" және "Елең-алаң" романдары үшін, * [[Морис Давидович Симашко|Марис Симашко]] — І.Есенберлиннің "[[Көшпенділер (трилогия)|Көшпенділер]]" трилогиясын және [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсіреповтің]] "Оянған өлке" дилогиясының екінші кітабын аударғаны үшін, * [[Сәкен Нұрмақұлы Жүнісов|Сәкен Жүнісов]] — "Өлара" пьесасы үшін, * [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали|Рымғали Нұрғали]] — "Айдын", "Телағыс", "Қазақтың революциялық поэзиясы" атгы әдеби -сын трилогиясы үшін, * С.Шәймерденов — "Әдеби толқындар" және "Ағалардың алақаны" атты повестер, әңгімелер және эсселер жинақтары үшін, * [[Қабдеш Жұмаділов]] — "[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)|Тағдыр]]" романы үшін, * [[Дулат Исабеков]] — "Ай-Петри ақиқаты" повестер мен әңгімелер жинағы үшін, * [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов|Сейіт Қасқабасов]] — "Ертегіден тыс қазақ прозасы" монографиясы үшін, * [[Қалихан Ысқақұлы Ысқақ|Қалихан Ысқақұлы]] — "Ақсу — жер жәннаты" романы үшін, * [[Әнес Төлендіұлы Сарай|Әнес Сарай]] — "Еділ - Жайық" романы үшін, * З.Ахметов, С.Қирабаев, Ж.Ысмгүлов, Қ.Мұхамедханов, М.Құл-Мұхаммед, М.Мырзахметов — [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] шығармашылық мұрасын зерттеу және бастырып шығару жоніндегі жүмыстары үшін, * [[Зейнолла Қабдолов]] — "Әуезов" эссе-кітабы үшін, * Ш.Елеукенов — "Мағжан" зерттеуі үшін, * [[Дүкенбай Досжан]] — "Құм кітабы" хикаят- тар мен әңгімелер жинағы үшін, * [[Сатыбалды Жәлелұлы Нарымбетов|Сатыбалды Нарымбетов]] — "Көзімнің қарасы" көркем фильмнің сценарийі үшін, * [[Асқар Сүлейменов]] — [[М.Әуезов]] атындағы академиялық драма театрында қойылған "Жетінші палата", "Қыздай-жесір - ІИтат қысқарту", "Төрт тақта - жайнамаз" пьесалары үшін, * [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] — "Аманат" өлеңдер жинағы үшін, * [[Темірхан Медетбек]] — "Тағдырлы жылдар жырлары" өлеңдер жинағы үшін, * [[Баққожа Мұқай]] — "Өмірзая" романы үшін, * [[Оразбек Сәрсенбаев]] — "Шеңбер" романы үшін, * [[Рамазан Айыпұлы Тоқтаров|Рамазан Тоқтаров]] — "Абайдың жұмбағы" романы үшін, * [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] — "Аңсау" өлеңдер жинағы үшін, * [[Әкім Ұртайұлы Әшімов|Әкім Тарази]] — "Жаза" романы үшін, * [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет|Ұлықбек Есдәулет]] — "Киіз кітап" өлендер жинағы үшін, * [[Нұрлан Мырқасымұлы Оразалин|Нұрлан Оразалин]] — "Ғасырмен қоштасу" өлендер жинағы үшін, * И.Оразбаев — "Қорқыттың көрі" балладалар жинағы үшін, * З.Серікқалиұлы — "Алтын жамбы" кітабы үшін.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан марапаттары]] 3t309gksfeh6ofkggdqhqqm75q02d37 0 100197 3638528 3317232 2026-08-03T01:54:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638528 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Bahai-house-of-worship-delhi2.jpg|thumb|Индиядағы Баһаи ғибадат үйі]] [[Сурет:Haifa-Bahai-Casa Universal de Justicia.jpg|thumb|Бүкіләлемдік Әділет Үйі, Хайфа]] '''Баһаи Сенімі''' (''ағыл. Bahá'í Faith, орыс. Вера Бахаи'') - бүкіл адамзаттың рухани бірлігін ұран еткен ең жас әлемдік [[дін]].<ref name="Momen1">[http://bahai-library.org/russian/hist/bahai_russia.html#N7 Moojan Momen, The Babi and Baha’i Religions, p. 59.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308214254/http://bahai-library.org/russian/hist/bahai_russia.html#N7 |date=2016-03-08 }}</ref> Сенімнің негізін қалаушы Баһаулла (1817—1892 ж.) Құдайдың адамзатқа аян беріп жіберген Ибраһим, Мұса, Будда, Заратустра, Кришна, Иса, Мұхаммед және Баб сияқты Елшілерден құралған тізбектің жалғастырушысы болып саналады.<ref name = "Британника энциклопедиясы">isbn = 0-85229-486-7</ref> Баһаи сенімі XIX ғасырдың ортасында пайда болып, бүгінде 5 миллионнан астам ізбасардың басын біріктіреді. Олар 2112 түрлі [[ұлт]]тар мен ұлыстардан, әртүрлі мәдениеттер мен әлеуметтік жіктерден құралып, әлемнің 188 [[мемлекет]]імен қоса 45 тәуелді территорияларда Баһаи сенімін ұстануда.<ref name="статистика">Bahá'í statistics#Worldwide figures|Bahá'í statistics for a breakdown of different estimates.</ref><ref name="Encyclopedia of Religion">Manfred Hutter</ref> Сенімнің қасиетті жазбаларының белгілі бір бөлігі 800-ден астам тілге аударылған.<ref>[http://rsmd.net/research/scripture Doctor of Theology, Stockman, R. H., Scripture]</ref><ref>[http://www.bahai.us/sacred-writings Baha’i Sacred Writings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228010820/http://www.bahai.us/sacred-writings |date=2010-12-28 }}</ref> Баһаи ілімі өзекті үш қағидаға негізделген.<ref name="Aqdas182">[http://bahai.ru/library/Bahaullah/Aqdas/5Kitab-i-Aqdas.htm#%D0%9A182 Китаб-и-Агдас, К182] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104100623/http://www.bahai.ru/library/Bahaullah/Aqdas/5Kitab-i-Aqdas.htm#%D0%9A182 |date=2008-11-04 }}</ref> Олар жаратушы Алланың бір екендігі, діндердің біртұтастығы және барша адамзат бірлігі. Алдыңғы пайғамбарлардың жазбаларына сәйкес, Баһаулла Құдайдың тек жалғыз діні бар деп жариялайды. Ол өткен шақта да, келешекте де Құдайдың қай елшісімен келмесін, мәңгі болып қала бермек. == Қысқаша мәлімет == Баһаи Сенімі, өзінің жеке жазбаларымен, заңдарымен және сенушілер қауымдастығымен, ғибадат ету және өмір сүрудің ерекше үлгісімен, жер шарының барлық бөліктерінде тәуелсіз дін ретінде танылды. Діннің сипаты, тәуелсіз дін ретінде, көптеген ұлттардың жоғарғы азаматтық және діни билік орындарымен батыста да, шығыста да мойындалған. Тарих, әлеуметтану мен салыстырмалы дінтану көзқарасынан да бұл шешімді академиктер мен ғалымдар растады. 180-нен аса елдің азаматтық билік орындары Баһаи институттарының діни сипатын мойындап, олардың заңды тіркелуіне рұқсат етті. [[Халықаралық ұйымдар]], ұлттық және жергілікті үкіметтер, дінаралық топтар мен азаматтық қоғамның ұйымдары бүкіл әлем бойынша Сенімнің тәуелсіз мәртебесін мойындап және оның қоғамдық дамуға қосқан үлесін, әсіресе, халықтар арасындағы бірлікті орнатуға, әділеттілікті уағыздауда, адам құқықтарының теңдігіне, адамгершілік, білім мен тұрақты дамып отыруға ықпал етуін бағалады.<ref>[http://www.bahai.org/dir/social_action Баһаи Халықаралық Қауымдастығының ресми сайты]</ref> == Негізгі ұстанымдары== * Құдайдың бір екендігін мойындау * Діндердің біртұтастығы мойындау * Адамзаттың бірлігін мойындау * Әйел мен еркек тең құқықтылығын қабылдау * Наным-сенімдердің барлық түрлерінің жойылуы * Дүние бейбітшілігін орнату * Дін мен [[ғылым]] үйлесімділігін дәріптеу және ұстану * Ақиқатты өз бетімен тәуелсіз түрде зерттеу * Мәңгі дамушы өркениетті ілгерілету * Жалпыға ортақ білім беру жүйесін еңгізу * Әлемдік халықаралық қосымша тілдің еңгізілуі * [[Саясат]]қа араласпау * Шектен шыққан байлық пен кедейлікті жою == Баһаи ғибадатханалары == [[Сурет:Bahai House of Worship Langenhain 2007.JPG|thumb|Германиядағы ғибадатхана]] Баһаи ғибадат үйлері арабша Машрикуль-Азкар(Алланың даңқты мекені) деп аталады. [[Баһаулла]]ның өсиеті бойынша Баһаилар тұратын әрбір елді-мекенде діндердің бірлігін бейнелейтін тоғыз кіреберісі бар, бір күмбезді ғибадатханалар тұрғызылуы тиіс. Алғашқы Баһаи ғибадатханасы [[Ашғабад|Ашқабат]] қаласында 1908 жылы салынған. Қазіргі уақытта әлемнің бүкіл құрлықтарында Баһаи ғибадатханаларының есіктері келем деушілерге ашық. Үндістан, Австралия, АҚШ, Германия, Панама, Уганда, Батыс Самоа және Чили сынды елдерде ғибадатханаларға барып кез-келген дін өкіліне мінәжат етуге болады. == Тарихы == ===Баб дәуірі=== {{main|Баб}} [[Сурет:TerracesBenGurion2.jpg|thumb|Баб кесенесі, Хайфа]] Баһаи Сенімі өз бастауын 1844 жылдың 23 мамырынан алады. Осы күні "[[Баб]]" есімін алған жас парсы жігіті, Сейід Әли Мұхаммед өзіне Алладан аян түскенін жариялайды. Оның мұраты қоғамды араға біраз уақыт салып келетін Елшінің келуіне дайындау болатын. Барлық діндерде күндердің күнінде Жаратқаннан қатарынан екі елші келеді делінген.<ref>{{cite journal | url = http://bahai-library.com/winters_dying_for_god | last = Winter | first = Jonah | date =September 17, 1997 | title= Dying for God: Martyrdom in the Shii and Babi Religions | journal = Master of Arts Thesis, University of Toronto | ref = harv }}</ref> Мысалы, Исламда Иса Мәсіхтің екінші рет келуінен бұрын Мехди немесе Мәди келеді делінсе, Христиандықта да Исаның екінші рет оралуынан бұрын Алланың уәкілі түседі делінген. Осылайша діндерде жазылғандай [[Баб]] өзінің ерекше мақсаты хақында паш етіп, соңынан көптеген ізбасарлар ертеді. Көптен күткен Пайғамбардың келуі жайлы насихаттаған жаңа Баб ілімі сол кездегі Парсы еліндегі кейбір дінбасыларына жақпады. Бабтың ізбасарларына дінбұзарлар және исламның дұшпандары деген жала жабылып, бірнеше жылдың ішінде жиырма мыңнан астам бабшылар азапталып өлтірілген еді. Бабтың өзі қамал абақтысына жабылып, өзінің аян алғаны туралы жария еткен сәттен алты жыл өткен соң, 1850 жылы атылып дүние салды. === Баһаулла дәуірі === {{main|Баһаулла}} Мырза Құсайын Әли (1817- 1892 ж.), парсылық ақсүйек, кейіннен [[Баһаулла]] ("Алланың даңқы" немесе "Алланың ұлылығы") деген атты қабылдаған бабшылардың бірі болған. Баб ілімін ұстанған үшін [[Тегеран]]дағы «қара шұңқыр» деп аталатын зынданға қамалып, төрт айын сонда өткізген. Сол қараңғы түнек зынданда Бабтың болжаған Елші екендігі жайлы Жаратқаннан аян алған. 1852 жылға дейін [[Баһаулла]] өзінің бар күшін ыдырай бастаған бабшылар қауымдастығының қайта жаңғыруына арнаған болатын. Бұл жайтқа мазалана бастаған парсы үкіметі түрік билеушілерінен оны Иранмен шекаралас Бағдатқа жер аударылуын сұрады. Он жылға жуық уақыт аралығында [[Баһаулла]] Бағдатта көптеген серіктестер табады, сөйтіп бабшылар қауымдастығының күшеюіне ықпалын тигізеді. Бұдан сескенген Осман әміршілері Баһаулланы тұтқын ретінде Стамбулға көшуге мәжбүрлейді.. 1863 жылы сәуір айының соңғы күндерінде, [[Бағдат]]тан көшірілмекші болған Баһаулла бірінші рет өзінің Алладан аян алғанын жария етеді. Келесі жылдардың аралығында ол көптеген әлем билеушілеріне жолдаулар жазады. Ол хаттарында Еуропа, Америка мен Азияның билеушілеріне өзінің Құдайдан алған өкілеттігі жайында хабарлап, бейбітшілік, әділеттілікке және әскери шығындарын қысқартуға шақырды. [[Ыстамбұл]]да бірнеше ай қуғында болып, [[Баһаулла]] Адрианопольге жер аударылды. Кейін, сол кездегі [[Палестина]], қазіргі Израиль аумағындағы Акка қаласына қамалады. Аккадағы алғашқы жылдарда (1868 ж.), оны түрмедегі қатаң жағдайда ұстады. Содан соң, қамалдан үйдегі тұтқын ретінде босатылады. Біртіндеп, жергілікті билік тарапынан Баһауллаға деген қатынас жұмсарып және тоғыз жылдан соң Баһаулла Аккадан екі шақырым жердегі Бахджи-ға көшіріледі. 1892 жылы дүниеден қайтқанынша ресми түрде тұтқын болып қала берді. Өз өмірін қуғын-сүргінде өткізгенімен, Баһаулла Алладан түскен ілімін адамдардың жүректеріне жеткізе білді. Әр жер аударылған аймақта соңынан мыңдаған ізбасарлар ере бастады. Артынан қасиетті кітап "Кітаби Ағдас"тан басқа жүздеген жазбалар қалдырды. Баһаулла өлімінен кейін Баһаи сенімін оның үлкен ұлы [[Абдул-Баһа]] және немересі [[Шоги Эффенді]] әлемге таратты. Абдул-Баһа (1844-1921 ж.) сенімнің басшысы және қасиетті жазбаларының жалғыз өкілетті талдаушысы етіп тағайындалған еді. Шоги Эффенді болса, 1957 жылға дейін әлемдік Баһаи қауымдастығын басқарып, кейін Бүкіләлемдік Әділет Үйінің құрылуына атсалысты. 1963-ші жылдан бастап, Баһаилардың әлемдік қауымдастығы сайланып тұратын Бүкіләлемдік Әділет Үйімен басқарылады. == Заңдары == Баһаилар ұстанатын заңдар Баһаулланың жазып қалдырған "[[Кітаб-и-Ағдас]]" қасиетті кітабына негізделген. Төменде кейбір заңдардан мысалдар келтірілген. * Баһаи дұғалары міндетті және жалпы болып бөлінеді. Он бес жастан асқан Баһаилар күнделікті міндетті дұғаларын (намаз) оқулары тиіс. Және де әртүрлі тақырыптарға арналған жалпы дұғаларды, қасиетті жазбаларды оқу шарт. * Ересек сенушілерге жыл сайынғы Баһаидың бір айдан, яғни он тоғыз күннен тұратын ораза ұстау парыз. * Алкогольді ішімдіктер, құмар ойындарына тиым салынған * [[Саяси фанатизм|Фанатизм]], түрлі ритуалдар және өсек айту, ғайбаттауға т.б. тиым салынады === Неке === Баһаи сенімінде [[отбасы]]н құру әйел мен еркек арасында рухани үйлесімділік пен бірлік орнату мақсатын көздейді. Баһаи ілімінде жанұя қоғамның іргетасы ретінде қарастырылады. Баһаулла жанұя түсінігін дәріптеп, айырылысуды құптамаған. Гомосексуализмге болса, тиым салынады. Баһаулла некедегі жұбайлар бір-бірінің рухани дамуына атсалысуы қажеттігін үйреткен. Нәсіларалық некелер жоғары мадақталады. Ата-аналар балаларына қалыңдық немесе күйеу бала тауып бере алмаса да, үйленуге рұқсат-қарсылықтарын білдіріп шешім қабылдай алады. === Жұмыс === Баһаи дінінде дінбасылар немесе имам, молда, пасторлар жоқ, өйткені тиым салынған. Әрбір адам адамзатқа пайда әкелетін [[Еңбек|жұмыс]] істеу арқылы Құдайға мінәжат етеді. Баһаулла аскетизмге тиым салған. === Күнтізбе === Баһаи күнтізбесі Баб қалыптастырған күнтізбеге негізделген. Әрбір жыл он тоғыз айдан құралса, әрбір ай да он тоғыз күннен құралады. Оразаның алдында айға кірмейтін қосымша күндер бар. Баһаи күнтізбесі жаңа жыл, яғни 21-ші Наурыздан басталады. Сөйтіп Баһаилар он тоғыз күннен тұратын ораза айын бітіріп, жаңа жылға аяқ басады. Баһаилар әрбір айдың басында, он тоғызыншы күн мерекесіне жиналады. Бұндай басқосуларда дұға оқылып, кеңес жүргізіліп, әлеуметтік іс-шаралар жүзеге асады. ==Қазақстандағы Баһаи сенімі== Баһаи сенімін ұстанушылар Қазақстанға [[Орта Азия]] және Кавказдан ең алғаш 1938-1939 жылдардағы кеңестік қуғын-сүргінмен аяқ тіреген. Олар Қызылжар, Кереку, [[Ертіс]] бойы және [[Алматы облысы|Алматы облыс]]тарында шоғырланған болатын. 1990 жылы қабылданған «Дін ұстану бостандығы» заңына сәйкес Қазақстан Республикасындағы Баһаи қауымдастығы 1991-1992 жылдардан бастап Жергілікті Рухани Жиналыстарын сайлай бастады. 1992 жылы он сегіз ірі қалаларда Жергілікті Рухани Жиналыстар сайланды. 1994 жылы Қазақстан Баһаиларының Ұлттық Рухани Жиналысының(ҰРЖ) сайлауы өтті. Сол жылы ҰРЖ мемлекеттік тіркеуден өтіп, 1997 жылы қайта тіркелген еді. 2002 жылы заң ұйымдарында 19 Баһаи қауымдастығы мемлекеттік тіркеуден өтті{{citation needed}}. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bahai.org/ әлемдік Баһаи қауымдастығы вебсайты] * [http://www.bahaidualari.com Баһaи Дұғалары] * [http://bahai.kz Қазақстан баhаи қаумдастығының ресми сайты] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Дін]] [[Санат:Баһаи]] a4jyyftpm6shyaegr8i71sopz7ap0x7 0 101069 3638669 3631682 2026-08-03T09:23:48Z Casserium 68287 3638669 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы |логотипі = Qazaqstan logo.svg |түрі = [[Акционерлік қоғам]] |құрылды = 1933 жыл ([[Қазақ КСР халық комиссарлары кеңесі|Қазақ АКСР Халық комиссарлары Кеңесі]] жанындағы Радиокомитет ретінде) <br/>1957 жыл ([[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] жанындағы Мемтелерадио ретінде) <br/>1991 жыл (Мемлекеттік телерадиокомпания ретінде) |басты адамдары = [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] (Басқарма Төрағасы)<ref name="team">[https://rtrk.kz/kz/team/ Басшылық]</ref> |бұрынғы атауы = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 1,3 млрд теңге (2023) |таза табысы = {{өсім}} 225,8 млн теңге (2023)<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1934079/%D0%9A%D0%A4%D0%9E%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> |қызметкерлер саны = 1600-ден астам |басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі |бағынышты компания = «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС<br/>[[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 4 үй ([[Қазмедиа орталығы]]) |статус = |сайты = https://rtrk.kz/ }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» акционерлік қоғамы («Қазақстан» РТРК» АҚ)''' — «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]<nowiki/>» Ұлттық телеарнасын, «[[Qazsport]]<nowiki/>», «[[Balapan (телеарна)|Balapan]]<nowiki/>», «[[Abai TV]]<nowiki/>» телеарналарын, [[Қазақ радиосы]]н, «[[Шалқар (радио)|Шалқар]]<nowiki/>», «[[Classic (радио)|Classic]]<nowiki/>» радиоларын және аймақтық 14 телерадиокомпанияны біріктіретін [[Қазақстан]]дағы ақпараттық саясатты жүзеге асыратын ең ірі медиа құрылым. Тарихы [[1921 жыл]]ы негізі қаланған Қазақ радиосы мен [[1958 жыл]]ы құрылған Республикалық бірінші телеарнадан басталады.<ref>[https://rtrk.kz/kz/about/ Корпорация туралы]</ref> [[2025 жыл]]ғы тамыздан бастап телерадиокорпорацияның Басқарма төрағасы — [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]. == Тарихы == Телерадиокорпорация тарихы 1921 жылдан бастау алады, сол жылы Пошта мен телеграфтар Халық комиссариаты эфирге Қазақ радиосын шығарды. 1933 жылы радио Қазақ АКСР-і Радиофикация және радио хабарларын тарату комитетінің тікелей бағынысына өтеді, ал 1978 жылы Комитеттің атауы Қазақ КСР Телевидение және радио хабар тарату жөніндегі мемлекеттік комитеті (Қазақ КСР Мемтелерадио) болып өзгерді. 1951 жылы 22 наурыз күні КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен КСРО-ның Орталық телевизия студиясы құрылды. 1957 жылы Үкімет радио және теледидарды Мәдениет министрлігі құрамынан бөлек шығару туралы шешім шығарып, КСРО Министрлер Кеңесінің жанынан Радио және телехабарлар тарату жөніндегі комитет құрылды. Бұл жаңалықтың ізін ала 1957 жыл 29 маусымда Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Телевизия және радиохабарлары жөніндегі комитет құру туралы қаулы қабылдады. Осылайша, арада 8 ай өткеннен кейін 8 наурызда Қазақ телевизиясы дүниеге келді. 1958 жылы Қарағанды мен Өскеменде, 1959 жылы Жезқазғанда, 1960 жылы Петропавлда облыстық студиялар ашылды. Бұдан кейін Целиноград, Орал, Балқаш, Семей қаласында студиялар ашылып, аталмыш бағытта жұмыс жалғаса берді.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/kazak-televiziyasy-bugin-60-tyn-asuyna-shykty_a3176792/ Қазақ телевизиясы бүгін 60-тың асуына шықты]</ref> 1958 жылдың 8 наурызынан бастап Мемтелерадио Орталық телевидениенің (ОТ) Бірінші программасын таратуды бастады, оның ішінде қазақ программалары үшін «өңірлік терезе» қалдырылды. Кейінірек Қазақ КСР Мемтелерадиосының хабарлары жеке программаға, «Қазақ телевидениесіне» кіріп, бүкіл Қазақ КСР аумағын қамтыды. 1991 жылы 17 қыркүйекте Қазақ КСР Мемтелерадиосы таратылып, орнына Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігіне бағынатын Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P910000819_ О создании Казахской госудаpственной телеpадиовещательной компании]</ref> 1992 жылғы 18 қыркүйекте Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы мен облыстық телерадиокомпаниялар негізінде Министрлер Кабинетінің жанынан «Қазақстан» Мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды. Ол Қазақстанның телерадиохабар мәселелерi жөнiндегi орталық мемлекеттiк басқару органы ретінде жұмыс істеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U920000920_ О создании Госудаpственной телеpадиовещательной компании "Казахстан"]</ref> 1994 жылы 4 сәуірде Мемлекеттік телерадиокомпания таратылып, Министрлер Кабинетiнiң жанынан «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U940001618_ "Қазақстан теледидары мен радиосы" республикалық корпорациясын құру туралы]</ref> 1994 жылы 20 мамырда Корпорация құрылымында «Хабар» ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. 1995 жылы 23 қазанда республикалық мемлекеттік кәсіпорын түрінде «Хабар» агенттігі Корпорациядан бөлініп шықты. 2001 жылдың тамызынан 2002 жылдың мамырына дейін корпорация [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі»]] Жабық акционерлік қоғамының сенімгерлік басқаруында болды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020000559_ Мемлекеттік меншікті басқарудың кейбір мәселелері туралы]</ref> 2003 жылы 7 қаңтарда «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының атауы «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы болып өзгертілді. 2004 жылы 26 наурызда 2003 жылғы жаңа «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңға орай «Қазақстан» РТРК» жабық акционерлік қоғамы «Қазақстан» РТРК» акционерлік қоғамы болып қайта тіркелді. 2008-2010 жылдары «Қазақстан» РТРК» АҚ Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты [[Арна Медиа|«Арна Медиа» Ұлттық ақпараттық холдингі» АҚ]] құрамында болды. 2010 жылы 31 мамырда «Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қоры» қоғамдық қоры [[Еуразия бірінші арнасы|«Еуразия+ОРТ» ЖШС-нің]] 80% үлесіне иелік ететін «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС компаниясын Корпорация меншігіне сыйға тартты.<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/223765/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_2010.pdf Аудиторский отчет за 2010 год]</ref> 2011 жылы «Қазақ ақпарат агенттігі» Ұлттық компаниясы» АҚ таратылып, «Қазақстан» РТРК» АҚ құрамына қосылды. 2013 жылы 16 қазанда Корпорация құрамында «Қазақпарат» Халықаралық ақпараттық агенттігі» ЖШС тіркелді. 2016 жылы 20 желтоқсанда [[ҚазАқпарат|«Қазақпарат» халықаралық ақпарат агенттігі» ЖШС]] Корпорация құрамынан шығып, республикалық меншікке өтті. 2016 жылы 14 желтоқсанда Корпорация құрамында 4 радионы біріктіретін «Республикалық радио» ЖШС тіркелді. 2017 жылы 30 қазанда «Республикалық радио» ЖШС атауы [[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] болып өзгертілді. 2025 жылы Корпорацияға қарайтын [[Астана (радио)|Астана радиосы]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] өтіп, [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly» радиосы]] ашылды.<ref>[https://www.inform.kz/ru/znakomtes-novoe-radio-jibek-joly-6dcd35 Знакомьтесь — новое радио «Jibek Joly»!]</ref> == Басшылары == {| class="wikitable" |+ ! style="text-align: center; width: 5%;" | № !! style="text-align: center; width: 10%;" | Жылдар !! style="text-align: center; width: 20%;" | Аты-жөні !! style="text-align: center; width: 20%;" | Фото !! style="text-align: center; width: 45%;" | Лауазымы |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | 1957-1959 || style="text-align: center;" | [[Қанапия Мұстафин]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | 1959-1962 || style="text-align: center;" | [[Құрманбек Сағындықов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | 1962-1969 || style="text-align: center;" | [[Кенжеболат Нұртазаұлы Шалабаев|Кенжеболат Шалабаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы <br>Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | 1969-1975 || style="text-align: center;" | [[Кеңесбай Үсебайұлы Үсебаев|Кеңесбай Үсебаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: center;" | 1975-1983 || style="text-align: center;" | [[Хамит Хасенұлы Хасенов|Хамит Хасенов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы <br>Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: center;" | 1983-1986 || style="text-align: center;" | [[Камал Сейітжанұлы Смайылов|Камал Смайылов]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Смайылов Камал.jpg|50px]]|| style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: center;" | 1986-1990 || style="text-align: center;" | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: center;" | 1990-1991 || style="text-align: center;" | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев|Сағат Әшімбаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: center;" | 1991-1992 || style="text-align: center;" | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: center;" | 1992-1994 || style="text-align: center;" | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Egemen Archive Nazarbayev Murtaza (Sherkhan Murtaza cropped).jpg|50px]] || style="text-align: center;" | «Қазақстан» мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: center;" | 1994-1995 || style="text-align: center;" | [[Ләйлә Қалибекқызы Бекетова|Ләйлә Бекетова]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті |- | style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: center;" | 1995-1996 || style="text-align: center;" | [[Әшірбек Көпішев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті |- | style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: center;" | 1996-2001 || style="text-align: center;" | [[Ерлан Әбенұлы Сатыбалдиев|Ерлан Сатыбалдиев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті <br>«Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының президенті |- | style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: center;" | 09.2001-08.2002 || style="text-align: center;" | [[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 15 || style="text-align: center;" | 08.2002-04.2006 || style="text-align: center;" | [[Ғалым Төлембекұлы Доскен|Ғалым Доскен]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы <br>«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы <br>«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 16 || style="text-align: center;" | 04.2006-12.2007 || style="text-align: center;" | [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 17 || style="text-align: center;" | 12.2007-09.2008 || style="text-align: center;" | [[Дәурен Серікұлы Әбдіхамитов|Дәурен Әбдіхамитов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 18 || style="text-align: center;" | 09.2008-07.2011 || style="text-align: center;" | [[Жанай Сейітжанұлы Омаров|Жанай Омаров]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 19 || style="text-align: center;" | 07.2011-10.2016 || style="text-align: center;" | [[Нұржан Жалауқызы Мұхамеджанова|Нұржан Мұхамеджанова]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | style="text-align: center;" | 20 || style="text-align: center;" | 10.2016-01.2017 || style="text-align: center;" | [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 21 || style="text-align: center;" | 02.2017-04.2019 || style="text-align: center;" | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Erlankarin.jpg|50px]]|| style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 22 || style="text-align: center;" | 04.2019-08.2025 || style="text-align: center;" | [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Lyazzat Tanysbai.jpg|50px]] || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | style="text-align: center;" | 23 || style="text-align: center;" | 08.2025- || style="text-align: center;" | [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |} == Құрылымы == Акционерлік қоғамның жоғары басқару органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] атынан Жалғыз акционер. Акционердің мүдделерін қамтамасыз етуді бақылау және құқықтарын сақтауды жүзеге асыратын Қоғамның стратегиялық басқару органы — Директорлар кеңесі. Қоғамның ағымдағы қызметіне басшылық етуші атқарушы орган — Басқарма. Директорлар кеңесіне Қоғамның қаржылық-шаруашылық қызметі бойынша тәуелсіз ақпаратты Директорлар кеңесіне тікелей бағынатын және есеп беретін Ішкі аудит қызметі ұсынады.<ref>[https://rtrk.kz/kz/corporate-governance/ Корпоративтік басқару]</ref> === Басқарма құрылымы === {| class="wikitable" |+'''Басқарма Төрағасы: [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]'''<ref name="team" /> !'''Басқарма Төрағасының орынбасары: Айзада Жаманқұлова''' !'''Басқарма Төрағасының орынбасары: [[Еркін Таңатқанұлы|Еркін Мұхамеджанов]]''' !'''Басқарма Төрағасының қаржылық және әкімшілік мәселелер жөніндегі орынбасары: [[Дана Абибуллақызы|Дана Ахметова]]''' !'''Басқарушы директор: ''бос орын''''' |- |"Qazaqstan" ұлттық телеарнасы |"Qazsport" телеарнасы |Қаржылық қамтамасыз ету департаменті |Анонс бөлімі |- |"Balapan" телеарнасы |"Abai TV" телеарнасы |Техникалық қамтамасыз ету департаменті |Диджитал департамент |- |Алматы қаласындағы филиал |"Алтын қор" телерадиоқор департаменті |Коммерциялық қызмет департаменті |Маркетинг және медиа аналитика бөлімі<ref>[https://rtrk.kz/kz/info-law-structure/ Құрылым]</ref> |- |Дубляж бөлімі |Өндірістік орталық |Ақпараттық қауіпсіздік департаменті | |- |Телехикаялар өндірісі бөлімі |Аймақтық филиалдармен жұмыс бөлімі |Персоналды басқару департаменті | |- |Дистрибуция және сатып алу бөлімі |Облыстық филиалдар (14 филиал) |Құқықтық қамтамасыз ету департаменті | |- | |Еншілес ЖШС: "Қазақ радиолары" ЖШС, "Телевизия жаңалықтары агенттігі" ЖШС |Құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті | |- | | |Шаруашылық қамтамасыз ету департаменті | |} === Директорлар кеңесі құрамы === * [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] — директорлар кеңесінің төрағасы, Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары * Қанат Ысқақов — Мәдениет және ақпарат вице-министрі * Бауыржан Тынысбеков — Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті төрағасының орынбасары * [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] — «Қазақстан» РТРК» АҚ Басқарма Төрағасы * [[Мырзатай Жолдасбеков| Мырзатай Жолдасбеков]] — тәуелсіз директор * Ерсайын Оспанов — тәуелсіз директор<ref>[https://rtrk.kz/kz/info-law-head/ Басшылар туралы мәлімет]</ref> === Еншілес ұйымдар === «Қазақстан» телерадиокорпорациясының еншілес ұйымдары қатарына 2 компания мен [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігімен]] бірлесіп құрған қор кіреді: * [[Қазақ радиолары|'''«Қазақ радиолары» ЖШС''']] — Корпорацияға қарасты республикалық 3 радионы басқаратын компания. 2016 жылы желтоқсанда құрылған. * '''«Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС''' — [[Еуразия бірінші арнасы]]ның («Еуразия+ОРТ» ЖШС) мемлекетке тиесілі 80% үлесін басқарушы компания. Тұңғыш Президент қорынан Корпорация меншігіне 2010 жылы өткен. * '''«Медиа дамыту қоры» корпоративтік қоры''' — 2020 жылы отандық бұқаралық ақпарат құралдары мен медиа саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында құрылған корпоративтік қор. == Республикалық телеарналар мен радиостанциялар == {| class="wikitable" ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Арна атауы !! style="text-align: center;" | Логотип !! style="text-align: center;" | Құрылды !! style="text-align: center;" | Сипаттама !! style="text-align: center;" | Директор !! style="text-align: center;" | Маңызды бағдарламалар |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | [[Qazaqstan (телеарна)|'''Qazaqstan''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Qazaqstan logo.svg|100px]] || style="text-align: center;" | 1958 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші ұлттық телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;1. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | Жалғас Алтаев|| style="text-align: center;" | [[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]], Апта, Ашық алаң, Ақорда |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | '''[[Balapan (телеарна)|Balapan]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Balapan.jpg|100px]] || style="text-align: center;" | 2010 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші балалар телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;4. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | Мақпал Укенова|| style="text-align: center;" | Balapan live, Кім тапқыр, Кішкентай дәрігер |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | '''[[Qazsport]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Qazsport newlogo.png|100px]] || style="text-align: center;" | 2013 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші спорттық телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;6. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | [[Нағи Қалтайұлы Бақытбеков|Нағи Бақытбеков]] || style="text-align: center;" | СПОРТты ТАҢда, Sport Review |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | '''[[Abai TV]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Abaitv logo.png|100px]] || style="text-align: center;" | 2020 || style="text-align: center;" | '''Мәдениет және өнер телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;5. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | [[Азамат Кеңесұлы]] || style="text-align: center;" | Сарасөз, Киелі сахна, Шаңырақ, Сана |} {| class="wikitable" |+ "[[Қазақ радиолары]]на" қарасты радиостанциялар <br>Бас директоры: [[Нұртас Солтанұлы|Нұртас Көшеров]] ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Радио атауы !! style="text-align: center;" | Логотип !! style="text-align: center;" | Құрылды !! style="text-align: center;" | Сипаттама !! style="text-align: center;" | Директор !! style="text-align: center;" | Маңызды бағдарламалар |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | '''[[Қазақ радиосы]]''' || style="text-align: center;" | [[File:Qazaq1921.png|100px]] || style="text-align: center;" | 1921 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның тұңғыш радиосы.''' Жиілігі: 106,8 FM. Тілі: қазақша, орысша, немісше, ұйғырша, өзбекше, украинша, түрікше, татарша | style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Таңғы көңілашар, Мінбер, Бір толқында |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | [[Шалқар (радио)|'''Шалқар радиосы''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Шалқар радиосы.png|100px]] || style="text-align: center;" | 1966 || style="text-align: center;" | '''Қазақ халқының руханиятын насихаттайтын радио.''' Жиілігі: 100,4 FM. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | [[Болатбек Көрпебайұлы Төлепберген|Болатбек Төлепберген]] || style="text-align: center;" | Шалқар таңы, Әлқисса, Күй-шежіре |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | [[Classic (радио)|'''Classic радиосы''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Classic радиосы.jpg|100px]] | style="text-align: center;" | 2011 | style="text-align: center;" | '''Классикалық музыканың радиостанциясы.''' Жиілігі: 102,7 FM. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | Баян Байсейітова | style="text-align: center;" | Классикалық таң, ДжазТайм, Музыкалық палитра |} ==Аймақтық филиалдары== {| class="wikitable" |+ Қазақстанның облыстық телерадиокомпаниялары ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Филиал атауы !! style="text-align: center;" | Негізгі телеарна ! Басқа арналар !! Тарихи мәліметтер !! Филиал директоры |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | '''[[SEMEI (телеарна)|Абай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Semeitv.png|100px]] || – || 1965 жылдың 1 қыркүйегінде Семей телестудиясының алғашқы ресми хабары эфирге шықты. || Нұрбек Бекенов |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | '''[[KÓKSHE (телеарна)|Ақмола облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Kokshetv.png|100px]] || – || 1999 жылдың 21 қыркүйегінде Ақмола облысының орталығы Астана қаласынан Көкшетауға ауысқаннан кейін құрылды. || Берік Әбділманов |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | '''[[AQTÓBE (телеарна)|Ақтөбе облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqtobetv.png|100px]] || – || Ақтөбе филиалы 1960 жылы 28 қазаннан бастап өз хабарларын тарата бастады. || Ғани Жәпішов |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | '''[[ATYRAÝ (телеарна)|Атырау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Atyrautv.png|100px]] || ATYRAÝ радиосы || Атырау телестудиясы Гурьев қаласының 350 жылдығын тойлау кезінде 1990 жылы 1 қыркүйек күні тұсауын ресми түрде кесті. || Талғат Өтеғұлов |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: center;" | '''[[AQJAIYQ (телеарна)|Батыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqjaiyqtv.png|100px]] || – || Батыс Қазақстан облыстық телестудиясы өзінің тұңғыш хабарын 1964 жылы 26 қыркүйекте эфирге шығарды. || Клара Қамбетова |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: center;" | '''[[JAMBYL (телеарна)|Жамбыл облыстық филиалы]]'''||[[Сурет:Jambyltv.png|100px]] || JAMBYL радиосы || 1989 жылдың 1 қарашасында облыстық телеарна өз жұмысын бастады. || Гүлбаршын Құланбаева |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: center;" | '''[[SARYARQA (телеарна)|Қарағанды облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Saryarqatv.png|100px]] || – || 1958 жылдың 31 тамыз күні Қарағанды телестудиясы Шахтерлер күніне арналған кинобағдарлама арқылы алғаш рет эфирге шықты. || Жұрағат Баман |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: center;" | '''[[QOSTANAI (телеарна)|Қостанай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qostanaitv.png|100px]] || – || Қостанай облыстық филиалы телевизия хабарларын тұңғыш рет 1991 жылы 1 ақпанда Қостанай қаласында бастады. || Ербол Ипбергенов |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: center;" | '''[[QYZYLORDA (телеарна)|Қызылорда облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzylordatv.png|100px]] || – || Қызылорда облыстық телеарнасы 1991 жылдың 30 сәуірінде ашылды. || Нұрбек Әмиша |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: center;" | '''[[MAŃǴYSTAÝ (телеарна)|Маңғыстау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Mangystautv.png|100px]] || MAŃǴYSTAÝ радиосы <br>JAŃAÓZEN телеарнасы || 1970 жылы 15 тамызда Шевченко телестудиясының алғашқы көрсетілімі болды. || Жанахмет Ағыбаев |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: center;" | '''[[ERTIS (телеарна)|Павлодар облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ertistv.png|100px]] || – || 1965 жылы 7 қарашада Павлодар телестудиясы тұңғыш рет бірінші бағдарламасын эфирге шығарды. || Гүлнаш Әбішева |- | style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: center;" | '''[[QYZYLJAR (телеарна)|Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzyljartv.png|100px]] || – || 1958 жылы облыстық депутаттар кеңесінің шешімімен Петропавлда телемұнараның құрылысы қолға алынды. 1960 жылы 1 наурызда өз жұмыстарын бастады. || Разия Ыдырысбаева |- | style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: center;" | '''[[ALTAI (телеарна)|Шығыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Altaitv.png|100px]] || – || Өскемен қаласында телевизиялық студия ресми түрде 1958 жылы наурыздың 16-ншы жұлдызында ашылды. || Берік Көшербаев |- | style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: center;" | '''[[OŃTÚSTIK (телеарна)|Шымкент қалалық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ontustiktv.png|100px]] || OŃTÚSTIK радиосы || Алғашқы хабарын 1990 жылғы қараша айының 5-ші жұлдызында тікелей эфирге таратты. || Саламат Омаш |} === Корпорацияның бұрынғы телерадиокомпаниялары === * '''Жезқазған облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1959 жылы 5 қыркүйекте Жезқазған тау-кен комбинаты инженерлерінің күшімен әуесқой телестудия ретінде ашылды. 1960 жылы Жезқазған телевизия студиясы мәртебесін алған. 1973 жылы [[Жезқазған облысы]]ның құрылуына байланысты облыстық телерадиокомитет құрылып, 1991 жылы ол облыстық телерадиокомпания болып өзгертілді. 1997 жылы Жезқазған облысының таратылуына байланысты «Дидар» Жезқазған қалалық телерадиохабарын тарату дирекциясы («Дидар» телеарнасы) болып қайта құрылды. [[Ұлытау облысы]] құрылғаннан кейін 2022 жылдың желтоқсанынан бері «Ulytau» облыстық телерадиокомпаниясы («Ulytau» телеарнасы) деп аталады.<ref>[https://ulytau.tv/telearna-turaly.html Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240824133017/https://ulytau.tv/telearna-turaly.html |date=2024-08-24 }}</ref> * '''Торғай облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1971 жылы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысында]] радио іске қосылды. 1992 жылы соның негізінде Торғай облыстық телерадиокомпаниясы құрылды. 1997 жылы облыстың таратылуына байланысты Арқалық қалалық теледидары мен радиосы болып өзгертіліп, 2012 жылдан бері «Арқа дидары» деп аталады.<ref>[https://arkalyk-ounb2.kz/images/---9/5.pdf&ved=2ahUKEwiiuui44Y2IAxW8KhAIHTYxJccQFnoECDQQAQ&usg=AOvVaw3jZkhHm8re0AyEhaZX0KDo Арқалық тарих толқынында]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Балқаш қалалық телестудиясы'''. 1967 сәуірде Балқаш қаласында жұмысын бастап, 1997 жылы наурызда жабылып қалды.<ref>[https://orken-media.kz/2018/06/28/pervomu-balhashskomu-diktoru-ispolnilos-80-let/ Первому балхашскому диктору исполнилось 80 лет]</ref> == Жабылған телеарналар == ===«Алатау» телеарнасы=== Қытай елінің шекаралас аудандарына ұйғыр және қазақ тілінде хабар тарататын екінші республикалық «Алатау» арнасының трансляциясы [[1984 жыл]]ы 1 шілдеден бастап АСК-2 [[аппаратты студиялық кешен]]інен шыға бастады. 1999 жылы телеарна жабылып, ұйғыр тіліндегі «Алитағ» бағдарламасы «Қазақстан-1» телеарнасынан шыға бастады. 2002 жылы «Алитағ» бағдарламасының атауы «Висал», кейінірек «Биз, Қазақстан уйғурлири» деп өзгертілді. 2009 жылы ұйғырша хабар тарату тоқтады.<ref>[https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/13857 «Әссаламу әләйкүм, әзиз телетамашибинлар!»]</ref> ===«Мәдениет» телеарнасы=== {{main|Мәдениет (телеарна)}} [[Сурет:Logo Madeniet.png|thumb|300px|right|«Мәдениет» телеарнасының логотипі]] '''«Мәдениет» телеарнасы''' – [[Қазақстан]]дағы мәдени-танымдық бағытта хабар таратқан алғашқы арна. Қазақстандық көрермендерге отандық және әлемдік мәдениет жауһарларын кеңінен таныстырған бұл арна [[2011 жыл]]дың [[26 қыркүйек|26 қыркүйегінде]] «Қазақстан» РТРК» АҚ жанынан ашылды. [[2014 жыл]]ы [[1 қаңтар]]дан бастап [[Білім (телеарна)|«Білім»]] телеарнасымен біріктіріліп, [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі]] жанында [[Білім және мәдениет (телеарна)|«Білім және мәдениет»]] телеарнасы ретінде хабар тарата бастады.<ref>http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217073722/http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ |date=2015-02-17 }} Телеарна туралы</ref> === «Tamasha TV» телеарнасы === '''«Tamasha TV» телеарнасы''' Қазақстандағы ойын-сауықтық бағыттағы алғашқы арна болып 2018 жылдың 1 қыркүйегінде эфирге шықан болатын. Әлемдік пандемия салдарынан телеарна 2020 жылдың 27 шілдесінен бастап хабар таратуын тоқтатты.<ref>[https://ruh.kz/tamasha-tv-telearnasy-jabyldy_10054/ «Tamasha TV» телеарнасы жабылды]</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Қазақстан телерадиокорпорациясы}} 6a1s3myviiwz3snja1egyvci8axjjyq 0 105834 3638545 2056207 2026-08-03T05:03:04Z 1nter pares 146705 3638545 wikitext text/x-wiki '''Есенжанов атындағы көше'''. Көшеге қазақтың көрнекті жазушысы [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов|Хамза Есенжановтың]] (1908-1975) есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 28.01. 1976 №ЗЗ шешімі) берілген. [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов|Есенжанов Хамза]] (1908-1975) Орал облысының (Қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]]) Чапаев ауданында дүниеге келген. Оның «Ақ Жайық», «Жүнісовтер трагедиясы» т.б. шығармалары халық арасына кең танылған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Аносов көшесінен басталып Варламов көшесіне дейін созылып жатыр. Тұрғыт Озал, Түркебаев, Айвазовский, Тілендиев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: # Бассейнная көше # Некрасов көше Кешенін ұзындығы - 1100 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алматы көшелері]] ato1f2m9u5ci8mejsk6kiy8lf5o7koe 0 106913 3638548 3627987 2026-08-03T05:03:51Z 1nter pares 146705 3638548 wikitext text/x-wiki Көшеге орыстың ғалым-металлургі, жоғары сапалы құрыш балқыту тәсілін жасаған [[Павел Петрович Аносов]]тың есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 14.11. 1956 №28 шешімі) берілген. Аносов Павел Петрович (1799-1851) [[Сібір]]де дүниеге келген. Сібірдегі «Алтай» зауытына басшылық еткен. Көше [[Алмалы ауданы]]нда орналасқан. Көше [[Райымбек атындағы даңғыл (Алматы)|Райымбек даңғылынан]] басталып, Есенжанов көшесіне жейін созылып жатыр. [[Шәкәрім көшесі (Алматы)|Шәкәрім]], [[Құлымбетов атындағы көше (Алматы)|Құлымбетов]], [[Қарасай батыр атындағы көше (Алматы)|Қарасай батыр]], [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]], Артем, [[Дүйсенов Есен атындағы көше (Алматы)|Дүйсенов]] көшелерімен қилысады. Бұрынғы атауы-Жаңа 1-ші көше. Көшенің ұзындығы - 1900 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> [[Сурет:Аносов атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алматы көшелері]] f6u33559h7lwekrme02dmr3l91sublj 0 107028 3638549 3456010 2026-08-03T05:04:04Z 1nter pares 146705 3638549 wikitext text/x-wiki Көше [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық]], Алмалы аудандарында орналасқан. [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек даңғылынан]] басталып, [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов көшесіне]] дейін созылып жатыр. [[Абай даңғылы|Абай]], Райымбек даңғылдары, [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]], [[Тілендиев көшесі (Алматы)|Тілендеиев]], [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]], [[Мыңбаев атындағы көше (Алматы)|Мыңбаев]], [[Есенжанов көшесі (Алматы)|Есенжанов]], [[Шәкәрім көшесі (Алматы)|Шәкәрім]], [[Құлымбетов атындағы көше (Алматы)|Құлымбетов]], [[Қарасай батыр атындағы көше (Алматы)|Қарасай]] батыр, [[Артем атындағы көше (Алматы)|Артем]], [[Кавказ көшесі (Алматы)|Кавказ]] көшелерімен қиылысады. Бұрынғы атаулары: *а) 1-ші Сталин; *ә) Бауман көшелері. Көшенің ұзындығы - '''2200 метр'''.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> [[Сурет:Тұрғыт Озал көшесі.jpg|нобай|Тұрғыт Озал көшесі (Құлымбетов көшесінен оңтүстік бағытқа қарай).]] == Атауы == Көшеге бүкіл түркі жұртының мақтаны, аса көрнекті мемлекет қайраткері, [[Түркия президенті|Түркияның 8-ші Президенті]] [[Тұрғыт Өзал]]дың есімі ([[Алматы қаласы]] әкімінің 22.09.1993 № 390 шешімі) берілген. Тұрғыт Өзал (1927-1993) [[Малотия]] қаласында дүниеге келген. Ол 1980-82 жылдары мемлекеттік министр, 1983-89 жылдары премьер-министр, Отан партиясының төрағасы, Түркия Президенті қызметтерін атқарған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алматы көшелері]] 1iinj0n5jo6qv1g59idrxuyrwmyepue 0 107522 3638553 2438450 2026-08-03T05:06:31Z 1nter pares 146705 3638553 wikitext text/x-wiki '''Көп құрамды құрмалас сөйлем''' — компоненттерінің саны үш және одан да көп болып келетін [[құрмалас сөйлем]]дер. Мысалы: Көп ойлануға уақыт қалған жоқ, жалғыз үміт: не Талғар өткел беріп құтқарады, не өзі жұтып құтқарады, әйтеуір [[Дұшпандық|дұшпанға]] жоқ. ([[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]]). Көп құрамды құрмалас сөйлемтар көп құрамды салаласқа, көп бағыныңқылы сабақтасқа және аралас құрмалас сөйлемге жіктеледі. Көп құрамды салапастың баяндауыштары өңкей тиянақты тұлғада тұрады (Шұғыл орысша білмейді, барон қазақша білмейді, бірақ екеуі кейде араға тілмаш салмай ақ түсінісе береді. [[Есенжанов Хамза Ихсанұлы|X. Есенжанов]]). Көп бағыныңқылы сабақтастың тиянақсыз тұлғалы бірнеше бағының қылары тиянақты тұлғалы бір басыңқыға қатысты болып келеді (Бірақ күз суық болмай, күзек оты әлі де мол болғандықтан, жұрт іркіліп отыр. [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]]). Аралас құрмаласта тиянақты, тиянақсыз тұлғалы компоненттер араласып қатар жұмсалады (Қазір ол Игілікгің үстіне барлық мақтауын үйер еді, аузына сөзі құрғыр түспей, тілі кемекейіне жабысып қалғандай күрмеліп қалыпты. [[Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]]).<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ тілі]] hk7rwvjx12qmiy3yx75jd3fl5w74b3w 0 107880 3638547 3627943 2026-08-03T05:03:38Z 1nter pares 146705 3638547 wikitext text/x-wiki '''Рахманинов атындағы көше (Алматы)''' Орыс композиторы, пианист, дирижер [[Сергей Васильевич Рахманинов]] (1873-1943) есімі [[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 12.12.1956 №31 шешімі) берілген. Көше Бостандық, Алмалы аудандарын қиып өтеді. [[Васницов атындағы көше (Алматы)|Васницов көшесінен]] басталып, [[Есенжанов атындағы көше (Алматы)|Есенжанов көшесіне]] дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атаулары: 2-ші көше; Фрунзе көшелері. Көшенің ұзындығы - 2600 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> [[Сурет:Рахманинов атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Алматы көшелері]] lelvcwnd41n7ju4t30tuiibl8is508l 0 109790 3638555 2086617 2026-08-03T05:07:08Z 1nter pares 146705 3638555 wikitext text/x-wiki '''Көлгір'''. Қазіргі түсінігімізде — мүләйім; жасанды қылық көрсету. ''«Енді ол көңілденіп, көлгір сыпайылыққа ауысты»'' (С. Омаров, Қиыр жол). ''«Ойында ештеме жоқ адамша... көлгірси қалды»'' ([[Есенжанов Хамза Ихсанұлы|X. Есенжанов]], Көп жыл.). Адамның құбылмалы, тұрақсыз мінезін көрсетуде ғана «көлгір» сөзі қолданылатыны әркімге мәлім. Осы жағдайды ойға орайластыра қарап, біздің болжауымызша, сездің пайда болуы ұқсастыру, сәйкестірумен байланысты сияқты. Мысалы, моңғол тілінде «гялгар», «гулгуур» тұлғалы сөздер біздегі «тайғанақ», «сырғанақ» мағыналарында қолданылады (Қаз.-мон. сөз., 1977, 287, 291). Осы сөздер кейбір түркі тілдеріне ауысқанда, мағынасына да езгеріс кіргендігін тува тілінен көруге болады: көгүдер — азғыру, аздыру, еріксіз қызықтыру сияқты мағыналарды ұғындырады (Рус.-тув. сл., 1980, 320). Дәл осы сияқты [[моңғол тілі]]ндегі «гулгуур», «гялгар» сездері [[қазақ тілі]]не ауысып, ұқсатудан туған мағынада қолданылатын болған. «Ұқсатудан туған» деген пікірді былай түсіндіруге болады — сөзінде түрақ жоқ, қулықпен құбылып түратын адамның тайғақ мүздан несі ар- тық. Осындай реттермен жылпос жандарға «көлгір» сөзі тағылған.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] [[Санат:Қазақ тілі]] 1vc7341vlysxsbpyxnum9mwm1lv4f90 0 119841 3638503 3562625 2026-08-02T20:15:54Z 1nter pares 146705 3638503 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Гари Невилл |толық аты = Гари Александр Невилл |лақап аты = Гарик |сурет = Gary Neville crop.jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 18.2.1975 |туған жері = [[Бери]], [[Англия]] |азаматтығы = {{ENG}} |бойы = 178 см |салмағы = 79 кг |позиция = [[қорғаушы]] |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |1992—2011| {{flagicon|England}} [[Манчестер Юнайтед]] |400 (5)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1995—2007|{{футбол|Англия}} |85 (0) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = }} '''Гари Александр Невилл''' ({{lang-en|Gary Alexander Neville}}; 18 ақпан 1975<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3403</ref>, [[Бери]], [[Англия]]) — [[Англия|англиялық]] [[футбол|футболшы]], қорғаушы. Тағы бір англиялық футболшы [[Фил Невилл|Фил Невиллдің]] ағасы. == Мансабы == "Бери" клубының түлегі. 1991 жылы 16 жасында "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедтің]]" академиясына өтті. 1992 жылы қаңтарда клубпен алғашқы келіссім шартын жасасты. 1994/95 жылғы маусымда клубның негізгі ойыншысына айналды. 2006 жылы клубтан [[Рой Кин]] кеткен соң капитан боп тағайындалды. 2006-09 жылдары жиі жарақаттанып, алаңға онша көп шыға алмады да, 2011 жылы мамыр айында карьерасын аяқтады. 2012 жылы бапкерлікке кірісті. Біраз жылдар бойы "Манчестер Юнайтедтің" резервистер клубын жаттықтырды. 2015 жылы желтоқсанда "[[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]" клубының жаттықтырушысы болды, бірақ нәтиже ойдағыдай болмай, 2016 жылы 30 наурызда ол қызметтен босады. Ұлттық құрама сапында 1995-2007 жылдары ойнап, 1998, 2006 жылдары [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] қатысты. [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996 жылғы Еуропа біріншілігінің]] қола жүлдегері атанды, 2000, 2004 жылдары да Еуропа чемпионатында ойнады. == Жетістіктері == === <big>Командалық</big> === Манчестер Юнайтед * Англия чемпионы (8): 1995/96, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2006/07, 2008/09 * Англия кубогы (3): 1996, 1999, 2004 * Лига кубогы (2): 2006, 2010 * УЕФА чемпиондар лигасы (2): 1999, 2008 * Англия суперкубогы (3): 1996, 1997, 2008 * Құрлықаралық кубок: 1999 * Клубтар әлем чемпионаты: 2008 === <big>Жеке</big> === * Англия футболының құрмет залы: 2015 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/2171 Профилі] [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Валенсия ФК жаттықтырушылары]] 0ki9vnhhtz323ek2as6e6zu11r0mgme 0 122531 3638540 2382900 2026-08-03T05:00:46Z 1nter pares 146705 3638540 wikitext text/x-wiki '''Әділбек Есенжанов''' (1954, [[Атырау]] қаласы). Техника [[ғылым]]дарының кандидаты. Мәскеу мұнай институтын бітірген (1976). 1976-1987 жылдары - «Маңғышлақмұнай» ӨБ «Өзенмұнай» МГӨБ мұнай өндіру операторы, шебер, ОҒЗЛ бастығы, мұнай кәсіпшілігінің бастығы, бас [[инженер]]дің орынбасары, басқарма бастығының орынбасары. 1987-1992 жылдары - «ҚазмұнайҒЗЖИ» [[институт]]ында, бірқатар коммерциялық құрылымдардың басшысы. 1992-1994 жылдары - «Теңізмұнайгаз» ӨБ бас директорының [[коммерция]]лық және сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі орынбасары. 1994-2000 жылдары - «Қазақойл» ҰМК «Мұнай-Импекс» экспорттық-импорттық фирмасының бас директоры. 2000 жылдан - «[[International Petroleum Company С.А]]» (IPCO) компаниясының өкілі.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:Тұлғалар]] 6g14tpz5g2smo5xnjgk9hso5i377o11 0 122549 3638541 2382457 2026-08-03T05:01:29Z 1nter pares 146705 3638541 wikitext text/x-wiki '''Жетпісбай Есенжанов''' (1923, [[Атырау облысы]]). [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан. [[Атырау]] [[мұнай]] техникумын (1940), [[Мәскеу]] жоғары кәсіби жоғарылау мектебін бітірген. 1940-1942 жылдары - Сағыз мұнай кәсіпшілігінің геологы. 1947-1950 жылдары - [[Қазақстан Коммунистік партиясы]] Мақат аудандық комитеті өнеркәсіп пен көлік бөлімінің меңгерушісі. 1950-1957 жылдары - [[Қазақ]] мұнай өнеркәсібі жұмысшылары кәсіподағының республикалық комитетінің төрағасы. 1957-1962 жылдары - еңбекші депутаттардың [[Атырау]] қалалық кеңесі атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары. 1962-1968 жылдары - жергілікті [[өнеркәсіп]] облыстық басқармасының бастығы; [[Атырау]] қалалық [[партия]]лық-[[мемлекет]]тік, кейіннен [[халық]]тық бақылау комитетінің төрағасы. 1968-1973 жылдары - еңбекші [[депутат]]тардың Өзен аудандық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы. 1973-1988 жылдары - [[МГӨБ]] бастығының орынбасары. 1988 жылдан - дербес зейнеткер. I және II дәрежелі [[Отан соғысы]], [[Құрмет белгісі]], үш мәрте [[Қызыл Жұлдыз]] ордендерімен және [[медаль]]дармен марапатталған. [[Қазақ КСР]] Жоғарғы Кеңесінің, КСРО Мұнай өнеркәсібі министрлігінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Жаңаөзен қаласының құрметті азаматы. Қызметтен кеткен полковник.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:Тұлғалар]] c1d3vaav0ihhyb52yjrplidiz7dcvll 0 122550 3638543 2382856 2026-08-03T05:02:35Z 1nter pares 146705 3638543 wikitext text/x-wiki '''Қаратау Есенжанов''' (1908-1993, [[Атырау облысы]]). 1932-1940 жылдары - Байшонас [[мұнай]] өндіру [[кәсіп]]шілігінде оператордың көмекшісі, [[оператор]], шебер. 1940-1968 жылдары - Сағыз бен Қошқар мұнай кәсіпшіліктерінде мұнай өндіру шебері. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» [[орден]]дерімен және [[медаль]]дармен марапатталған.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:Тұлғалар]] 1907t3nhasipeqa863el4kyg7917jdz 0 122551 3638542 2147770 2026-08-03T05:02:04Z 1nter pares 146705 3638542 wikitext text/x-wiki '''Нахужан Есенжанов''' (1936, [[Атырау облысы]]). [[Атырау]] политехникалық техникумын бітірген (1964). 1952-1997 жылдары - Гурьев [[геофизика]]лық [[экспедиция]]сында техник, инженер, электрмен каротаждау отрядының бастығы, [[геофизика]]лық аппаратураны жөндеу мен үйлестіру жөніндегі аға геофизик. 1997 жылдан - зейнеткер. «Еңбекте үздік шыққаны үшін» [[медаль]]імен марапатталған (1977). <ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Тұлғалар]] 6q423ba4j6013bnkn5xxnbvf1zv3jjz 3 123268 3638563 3628976 2026-08-03T05:16:09Z 1nter pares 146705 /* Санаттар */ жаңа бөлім 3638563 wikitext text/x-wiki {{hello|-- '''[[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]]''' 00:59, 2011 ж. қазанның 8 (ALMT)}} ==Уики-марапаттама== {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Minor Barnstar Hires.png|left|80px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Шағын өңдемелері үшін|Шағын өңдемелері үшін]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Сапалы шағын түзетулер мен өңдеулеріңіз үшін, ризашылығым ретінде осы марапаттаманы сыйлағым келеді. [[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|talk]]) 03:51, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT) |} Үлкен рақмет, Qarakesek мырза! ([[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|talk]]) 21:41, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT)) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) == Дереккөзін көрсету == Кеш жарық! Мақалаға дереккөз қосу керек. Дереккөзсіз мақала жойылуы мүмкін. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:34, 2026 ж. мамырдың 1 (+05) :@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Қайырлы кеш, Расулбек! Мерекеңізбен! Иә, әрине, мақала әлі де өңделу үстінде. Бұл — Википедия-дағы орыс тіліндегі мақаланың аудармасы. Дереккөздер де міндетті түрде қосылады. Құрметпен, Вячеслав. [[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|талқылау]]) 19:26, 2026 ж. мамырдың 1 (+05) == Санат!!! == Кеш жарық! Сіз жасаған бүкіл санаттар жойылды, санатқа санат керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:22, 2026 ж. шілденің 11 (+05) :НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ!!! [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:24, 2026 ж. шілденің 11 (+05) ::Кеш жарық! Рахмет, ескертуіңізді түсіндім. Келесіде категорияларды мұқияттау жасаймын. [[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. шілденің 11 (+05) :::Санаттарды мақаладан алмаңыз, жаңа санатты бос бостамау керек, соны айтқым келген [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:38, 2026 ж. шілденің 11 (+05) == Санаттар == Қайырлы күн! Құрған санатыңыз ешбір санатқа енгізілмеген және интеруики байланыстары да жоқ екен. Басқа тілдердегі сәйкес санаттарға қарап, тиісті санаттар мен интеруики байланыстарын қосуды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:16, 2026 ж. тамыздың 3 (+05) crhmksa0t2lue2wvftlh1tp60s46ixz 0 164721 3638582 3174238 2026-08-03T05:24:11Z 1nter pares 146705 /* Мансабы */ 3638582 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Қайрат Әшірбеков | сурет = Kairat Ashirbekov, February 2016.jpg | туған күні =21.10.1980|азаматтығы={{байрақ|Қазақстан}} | туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | есімі = Қайрат Әбіханұлы Әшірбеков | бойы = 172 | салмағы = 71 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = | номері = | клубтары = {{футбол карьерасы |1999—2000|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Достык]]|17 (2) |2001|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|28 (0) |2002—2007|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|141 (37) |2008|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|29 (9) |2009|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Астана (футбол клубы)|Локомотив (Астана)]]|11 (2) |2010—2018|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|183 (16) }} |ұлттық құрамы= {{футбол карьерасы |2006—2008|{{футбол|Қазақстан}}|16 (2)}} }} '''Қайрат Әшірбеков''' ([[21 қазан]] [[1982 жыл]], [[Шымкент]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қазақ футболшысы, жартылай қорғаушы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]ның экс-ойыншысы. == Мансабы == Шымкент футболының түлегі. Карьерасының біраз бөлігін "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]" клубында өткізіп, Қазақстанға танылды. "Ақтөбе" сапында екі дүркін Қазақстан чемпионы атанды. Одан бөлек "Ордабасы", "Тараз", "Шахтер," Локомотив" клубтарында ойнады. === Ұлттық құрама === 2006-08 жылдары Қазақстан құрамасы сапында ойнады. 2008 жылы [[Арно Пайперс]] ұлттық құрамадағы бапкерліктен кеткен соң Қайрат қайта құрамаға шақырылған жоқ. Құрама сапында екі гол соқты. Соның бірін 2007 жылы 24 наурызда Сербия құрамасының қақпасына енгізді. Бұл ойында Қазақстан 2:1 есебімен жеңіске жетті.{{Толық мақала|Қазақстан — Сербия футбол матчы (2007)}} ==Жетістіктері== ; «Ақтөбе» * Қазақстан чемпионы (2): 2005, 2007 ; «Ордабасы» * Қазақстан кубогы: 2011 ** Қазақстан суперкубогы: 2012 === Жеке === * Қазақстан чемпионатындағы үздік 22 футболшының тізіміне енді: 2002, 2005 == Сілтемелер == * [http://ru.uefa.com/teamsandplayers/players/player=105168/profile/index.html Профилі]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20111018092423/http://fcordabasy.kz/ashirbekov.html Статистикасы] [[Санат:1982 жылы туғандар]][[Санат:21 қазанда туғандар]][[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] [[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] 1p29yh80m37l6l5jxeh7ips9mztvuul 0 187335 3638463 3356177 2026-08-02T19:02:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638463 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Атомиум | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = | суреті = атомиум2011.jpg | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = Бельгия |lat_dir = |lat_deg =50 |lat_min = 53 |lat_sec =41 |lon_dir = |lon_deg =4 |lon_min =20 |lon_sec = 28 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = | сәулет стилі = | қолданылуы = атракцион | орналасуы = {{BEL}}, [[Брюссель]] | мекен жайы = | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = 1958 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = 102 м | сәулет өнері = | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = 1 | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = | сәулет фирмасы = | салушы = Андре Ватеркейн | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Атомиум''' — [[Брюссель]]дің назар аударарлық ғимараттардың бірі. Атомиум [[1958 жыл]]дың [[халықаралық көрме]]сіне арнайы салынған. [[Атом]] ғасыры және атом қуатының бейбiт қолдануының нышаны ретінде, сәулетші Андрэ Ватеркейнмен жобаланып, Андре және Мишель Полаков сәулетшiлердiң басшылығымен құрастырылған. Атомиум 165 миллиард есе үлкейтілген [[темір]]дің кристаллды торын [[текше]] бөлiгiне топтастырылған тоғыз атомдардан тұрады. Атомиумның биіктігі - 102 м, салмағы - 2400 тоннаға жуық, ал әр бір [[сфера]]ның диаметрі - 18 м. [[Сурет:Atomium, Bruselas, Bélgica, 2021-12-15, DD 154-156 HDR.jpg|thumbnail]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.atomium.be/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226234002/http://atomium.be/ |date=2011-02-26 }} * [http://www.brussels.be/artdet.cfm/5678 Webcam Атомиум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724013016/http://www.brussels.be/artdet.cfm/5678 |date=2011-07-24 }} * [http://www.ilotsacre.be/images/virtualvisit/heysel-heizel-atomium.htm Атомиум] [[Санат:Бруссел]] 012res3dchjfu4vy4h0q2g3mvgt2uz3 0 197507 3638706 3504692 2026-08-03T10:25:08Z Ербол Асан 184123 грамматикалық қателік 3638706 wikitext text/x-wiki [[Сурет:AK-47 type II noBG.png|thumb|200px]] '''7,62 Калашников автоматы''' (АК, көбінесе қате АК-47 деп атайды) - 1947-ші жылы [[Михаил Калашников]] құрастырған және 1949-шы жылы [[Кеңес Одағы]]ның қарулы күштеріне қабылданған автомат. АК және оның түрлендірілген нұсқалары дүниежүзіндегі ең кең таралған атыс қаруы болып табылады, ол Гиннес рекордтар кітабына енгізілген: бұл автоматтың 100 миллионнан астам данасы бар, ол әлемнің 106 елінің қарулы күштерінің жарақтануына енгізілген [1]. Осы түрге (лицензиялық және лицензияланбаған көшірмелерді, сондай-ақ АК негізінде жасалған үшінші тараптың үлгілерін қоса алғанда) әлемдегі барлық атыс қаруының автоматты түрінің бестен бір бөлігіне дейін тиесілі [2]. 7,62 мм Калашников автоматы негізінде әртүрлі калибрлі әскери және азаматтық атыс қаруларының тұтас бір желісі жасалды. Оған АКМ және АК-74 автоматтары мен олардың түрлендірілген нұсқалары, Калашниковтың қол пулеметі, «Сайга» маркалы карабиндер мен тегіс ұңғылы мылтықтар және басқа да үлгілер, соның ішінде КСРО-дан тыс жерлерде жасалған қарулар кіреді. 2013 жылға қарай Ресей Федерациясы Қарулы Күштерінің қоймаларында және қарулануында Калашников автоматының барлық түрлерінің жалпы саны 17 000 000 дана болған. ==Қызықты деректер== *Калашников автоматын ойлап тапқаны үшін 1947 жылы Михаил Калашников I дәрежелі Сталин сыйлығымен және "Қызыл Жұлдыз" орденімен марапатталды. Сыйлық 150 мың рубльді құрады. Бұл ақшаға сол кезде шамамен 10 көлік сатып алуға болатын. * 1947 жылы арнайы комиссия автоматты қабылдап, оған АК-47 («Автомат Калашникова-47») деген ресми ат береді. Бірақ қалың көпшіліктің арасында "Калаш" деп аталып кетті. *Кеңес Одағы кезінде Калашников автоматын шашып жинауға алғашқы әскери дайындықта алған білім жеткілікті болған. *Қарапайым үлгіде жасалғандықтан автомат өте қымбат емес. Тіпті кейбір мемлекеттерде тауықтан да арзан тұрады екен. *Foreign Policy журналының бағалауынша Калаш автоматы Үндістанда 4 мың доллар, ал АҚШ-та 70-350 долларды құрайды. *Калашников автоматы әлемдегі ең көп таралған автомат ретінде Гиннес рекордтар кітабына енген. Қазіргі таңда дүние жүзінде 100 миллионға жуық Калашников автоматы бар. *Африканың кейбір елдерінде жаңа туған сәбиге Калаш деп ат қояды екен. Калашников автоматының құрметіне. * Калашников автоматын шығаратын Ижевск қаласының тумасы, Ресей боскетболисті Андрей Киреленко АК-47 деген атқа ие болды. "Юту Джаз" құрамасында 47 нөмірде өнер көрсеткені үшін. *Египетте, Синай аралдарының жағалауында арнайы Калашников автоматына ескерткіш орнатылған. Ал Иракта АК -47 автоматының үлгісінде салынған дүкендер бар. *2008 жылы Ресей Федерациясының банктері Калашников автоматының суреті бейнеленген тиындар шығарды. ==Сыртқы Сілтемелер== {{Commonscat|AK family|Калашников автоматы}}{{Дереккөздер жетіспейді}} [[Санат:Қарулар]] 059shsmcdexqxah27m1lmvzpqtt2nep 3638718 3638706 2026-08-03T10:36:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:Madi Dos|Madi Dos]] соңғы нұсқасына қайтарды 3504692 wikitext text/x-wiki [[Сурет:AK-47 type II noBG.png|thumb|200px]] '''7,62 Калашников автоматы''' (АК, көбінесе қате АК-47 деп атайды) - 1947-ші жылы [[Михаил Калашников]] құрастырған және 1949-шы жылы [[Кеңес Одағы]]ның қарулы күштеріне қабылданған автомат. АК және оның түрлендірілген нұсқалары дүниежүзіндегі ең кең таралған атыс қаруы болып табылады, ол Гиннес рекордтар кітабына енгізілген: бұл автоматтың 100 миллионнан астам данасы бар, ол әлемнің 106 елінің қарулы күштерінің жарақтануына енгізілген[1]. Осы түрге (лицензиялық және лицензияланбаған көшірмелерді, сондай-ақ АК негізінде жасалған үшінші тараптың үлгілерін қоса алғанда) әлемдегі барлық атыс қаруының автоматты түрінің бестен бір бөлігіне дейін тиесілі[2]. 7,62 мм Калашников автоматы негізінде әртүрлі калибрлі әскери және азаматтық атыс қаруларының тұтас бір желісі жасалды. Оған АКМ және АК-74 автоматтары мен олардың түрлендірілген нұсқалары, Калашниковтың қол пулеметі, «Сайга» маркалы карабиндер мен тегіс ұңғылы мылтықтар және басқа да үлгілер, соның ішінде КСРО-дан тыс жерлерде жасалған қарулар кіреді. 2013 жылға қарай Ресей Федерациясы Қарулы Күштерінің қоймаларында және қарулануында Калашников автоматының барлық түрлерінің жалпы саны 17 000 000 дана болған. ==Қызықты деректер== *Калашников автоматын ойлап тапқаны үшін 1947 жылы Михаил Калашников I дәрежелі Сталин сыйлығымен және "Қызыл Жұлдыз" орденімен марапатталды. Сыйлық 150 мың рубльді құрады. Бұл ақшаға сол кезде шамамен 10 көлік сатып алуға болатын. * 1947 жылы арнайы комиссия автоматты қабылдап, оған АК-47 («Автомат Калашникова-47») деген ресми ат береді. Бірақ қалың көпшіліктің арасында "Калаш" деп аталып кетті. *Кеңес Одағы кезінде Калашников автоматын шашып жинауға алғашқы әскери дайындықта алған білім жеткілікті болған. *Қарапайым үлгіде жасалғандықтан автомат өте қымбат емес. Тіпті кейбір мемлекеттерде тауықтан да арзан тұрады екен. *Foreign Policy журналының бағалауынша Калаш автоматы Үндістанда 4 мың доллар, ал АҚШ-та 70-350 долларды құрайды. *Калашников автоматы әлемдегі ең көп таралған автомат ретінде Гиннес рекордтар кітабына енген. Қазіргі таңда дүние жүзінде 100 миллионға жуық Калашников автоматы бар. *Африканың кейбір елдерінде жаңа туған сәбиге Калаш деп ат қояды екен. Калашников автоматының құрметіне. * Калашников автоматын шығаратын Ижевск қаласының тумасы, Ресей боскетболисті Андрей Киреленко АК-47 деген атқа ие болды. "Юту Джаз" құрамасында 47 нөмірде өнер көрсеткені үшін. *Египетте, Синай аралдарының жағалауында арнайы Калашников автоматына ескерткіш орнатылған. Ал Иракта АК -47 автоматының үлгісінде салынған дүкендер бар. *2008 жылы Ресей Федерациясының банктері Калашников автоматының суреті бейнеленген тиындар шығарды. ==Сыртқы Сілтемелер== {{Commonscat|AK family|Калашников автоматы}}{{Дереккөздер жетіспейді}} [[Санат:Қарулар]] ajyja0an558te02vljby0of7o1tyc4t 0 199883 3638507 3628361 2026-08-02T20:19:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638507 wikitext text/x-wiki {{Халықаралық қатынас |Атауы=АҚШ-Қазақстан қатынастары |Сурет=Kazakhstan USA Locator 2.svg |Ел1=Қазақстан |Ел2=АҚШ |Түс1=green |Түс2=orange }} '''АҚШ-Қазақстан қатынастары''' — Қазақстанның шет-елдермен қарым-қатынасындағы ең басты саяси одақтастарлың бірі. Бұл елде Қазақстанмен жұмыс жасайтын [[Шеврон]], Тексако, [[IBM]], [[Microsoft]] және басқа да алаупат компаниялар Қазақстанға өз ықпалын арттыруда. Әсіресе [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектің оқиғасынан]] кейін екі ел арасындағы қарым-қатынас ұлғая түсті. [[Сурет:Посольство США в Астане.jpg|нобай|250x250 нүкте|Астанадағы АҚШ елшілігі]] [[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] 1991 жылы 16 желтоқсанда дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Америка Құрама Штаттары 1992 жылы қаңтарда [[Алматы|Алматыда]] өз елшілігін ашты, содан кейін 2006 жылы [[Астана|Астанаға]] көшті.<ref name="U.S. Relations With Kazakhstan">{{cite web|title=U.S. Relations With Kazakhstan|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5487.htm|website=state.gov}}</ref> Америка Құрама Штаттары 1991-1996 жылдар аралығында Нанна-Лугар қауіп-қатерді кешенді азайту бағдарламасы шеңберінде көмек көрсету арқылы Қазақстанға стратегиялық ядролық қару қорларын жоюға және ядролық қару инфрақұрылымын бөлшектеуге көмек көрсетуде шешуші рөл атқарды. 1992-2008 жылдар аралығында Қазақстанға жиынтық көмегі 341 миллион долларға жетті. 2012 жылғы наурызда өткен "Сеул ядролық қауіпсіздік саммитінде" Президенттер [[Барак Обама|Обама]] мен [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]] ядролық қаруды таратпау саласындағы екіжақты ынтымақтастықты растады. Президент Обама әрі қарай: "біздің екі ел арасындағы тығыз қарым-қатынас тек ядролық қауіпсіздік мәселесінен асып түседі, сондықтан бұл кездесу бізге соңғы бірнеше жылда Ауғанстанға қатысты жолға қойған ынтымақтастығымызды және біздің әскерлерімізді жеткізуде және [[Ауғанстан]] үкіметіне көмек көрсете алған көмегімізді талқылауға мүмкіндік береді" деді. Ядролық қаруды таратпаудан басқа, АҚШ пен Қазақстан стратегиялық экономикалық және саяси қатынастарды қолдайды. [[Chevron Corporation|Chevron]] мұнай компаниясы 1993 жылы "[[Теңізшевройл]]" бірлескен кәсіпорнын құра отырып, Қазақстандағы алғашқы ірі инвестор болды. "[[Болашақ стипендиясы|Болашақ]]" бағдарламасы аясында қазақстандық студенттер шетелде оқиды. Қазіргі уақытта "Болашақ" бағдарламасының 5 тақырыптың 2013 жылы 3000-нан астам стипендиаты бар. бүкіл әлем бойынша студенттер, олардың 800-і Америка Құрама Штаттарындағы 42 университетте оқиды. [[Сурет:Embassy of Kazakhstan in Washington, D.C..jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстанның Вашингтондағы елшілігі]] Ынтымақтастық 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін күшейе түсті, Америка Құрама Штаттары Ауғанстанға, кейінірек [[Ирак|Иракқа]] жақын стратегиялық серіктестер іздеді. Терроризмге қарсы күрес Қазақстанның бұрын-соңды болмаған жоғары деңгейде тұрған Америка Құрама Штаттарымен және Біріккен Корольдікпен қарым-қатынасында маңызды рөл атқарады. Қазақстан Жаңа үлкен ойында Ресей үшін де, Америка Құрама Штаттары үшін де Орталық Азиядағы таңдаулы серіктес ретінде Өзбекстанның орнын алды.<ref>Boris Shiryayev, Großmächte auf dem Weg zur neuen Konfrontation?. Das "Great Game" am Kaspischen Meer: eine Untersuchung der neuen Konfliktlage am Beispiel Kasachstan, Verlag Dr. Kovac: Hamburg 2008</ref><ref name="FAVORITE">[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/23b8c124-00f0-4ee5-b694-bcfb2772a5e9.html Five Years After 9/11: Crackdowns loom behind Central Asia's War On Terror] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611183140/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/23b8c124-00f0-4ee5-b694-bcfb2772a5e9.html |date=2008-06-11 }} RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref><ref name="RUSSIALIKE">[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/aa651cf6-07c8-455b-8d88-9d3aca3d960a.html Kazakhstan: President looks to build on alliance with Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723220139/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/AA651CF6-07C8-455B-8D88-9D3ACA3D960A.html |date=2008-07-23 }} RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref><ref name="ORDWAY">[http://www.signonsandiego.com/news/world/20061221-9999-1n21kazak.html U.S. envoy touts Kazakhstan's post-Soviet advances] SignOnSanDiego</ref><ref name="USGLED">[http://www.cdi.org/russia/johnson/5448-11.cfm Running A Huge Risk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061227230314/http://www.cdi.org/russia/johnson/5448-11.cfm|date=2006-12-27}} Center for Defense Information</ref><ref name="GOODRELATIONS">[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/09/20060929-1.html Joint Statement Between the United States of America and the Republic of Kazakhstan] The White House</ref> Екі ел энергетика саласында тығыз ынтымақтастықта. 2001 жылы Қазақстан мен Америка Құрама Штаттары Америка-Қазақстан энергетикалық серіктестігін құрды.<ref name="U.S. Relations With Kazakhstan" /> 2016 жылы Қазақстан мен АҚШ Қазақстан-Америка қатынастарының 25 жылдығын атап өтті. Осы мақсатта екі елдің дипломатиялық өкілдіктері мерекелік іс-шаралар ұйымдастырды.<ref>{{Cite web|url=http://kazakhstan.usembassy.gov/pr-02-11-16.html|title=U.S. DIPLOMATIC MISSION LAUNCHES "25 YEARS TOGETHER," A CAMPAIGN TO CELEBRATE 25 YEARS OF U.S.-KAZAKHSTAN RELATIONS {{!}} Astana, Kazakhstan - United States Diplomatic Mission|website=kazakhstan.usembassy.gov|access-date=2016-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522012910/http://kazakhstan.usembassy.gov/pr-02-11-16.html|archive-date=2016-05-22|url-status=dead}}</ref> Нұрсұлтан Назарбаев [[Дональд Трамп|Дональд Трампты]] 2016 жылғы 30 қарашада телефон арқылы сөйлескен кезде президенттік сайлаудағы жеңісімен құттықтады. Екі көшбасшы да Қазақстан-Америка қарым-қатынасын жаңа деңгейге көтеруге бел буғанын айтты.<ref>{{cite web|title=Kazakhstan: Trump talked up leader's 'miracle' in call|url=http://thehill.com/policy/defense/308251-trump-praises-kazakhstan-miracle-in-call-with-president|website=thehill.com|date=December 2016}}</ref> == Ғылыми-техникалық ынтымақтастық == Қазақстан Премьер-Министрі [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] 2017 жылдың сәуір айында АҚШ-қа жұмыс сапарымен барды. Сапардың басты бағыттарының бірі IT-технологиялар және инжиниринг саласындағы ынтымақтастықты ілгерілету болды. Осы мақсатта Премьер-министр [[Силикон алқабы|Кремний алқабындағы]] [[Tesla, Inc.|Tesla Motors]] және [[Cisco Systems|Cisco]] сияқты компаниялармен кездесті. Сапар барысында Қазақстан Премьер-Министрі сондай-ақ технологиялар саласындағы ынтымақтастықты бастайды деп күтілетін американдық компаниялармен түрлі меморандумдарға қол қойды.<ref>{{Cite news|url=http://astanatimes.com/2017/04/kazakh-pm-promotes-it-cooperation-during-u-s-visit/|title=Kazakh PM promotes IT cooperation during U.S. visit - The Astana Times|date=2017-04-18|work=The Astana Times|access-date=2017-04-25|language=en-US}}</ref> == Адам құқықтары == [[Сурет:Secretary Kerry Meets With Kazakhstan President Nazarbayev in Astana (22513577630).jpg|нобай|250x250 нүкте|Мемлекеттік хатшы Керри Астанада Қазақстан Президенті Назарбаевпен кездесті]] Америка Құрама Штаттары мен Қазақстан адам құқықтары саласындағы өз жұмысын растады. 2013 жылы қазақстандық балалар құқығын қорғау комиссиясы мен Бас прокуратура АҚШ Мемлекеттік департаментінің балалар жөніндегі арнайы кеңесшісі Сюзан Джейкобспен кездесіп, жасырын онлайн бала асырап алу желісін талқылады және осы заңсыз бала асырап алу топтарымен күресу үшін комиссия құрды. АҚШ Қазақстанға осы желілер бойынша ақпарат береді және Америка Құрама Штаттарында асырап алынған қазақстандық балалардың өмір сүру жағдайларын түсінуге көмектеседі.<ref>{{Cite web|url=http://en.tengrinews.kz/people/Kazakhstan-and-US-State-Department-forming-commission-to-check-into-US-online-22806/|title=Kazakhstan and US State Department forming commission to check into US online children trade network|date=September 23, 2013}}</ref> Қазақстан мен USAID "''қадір-қасиет және құқық''" бағдарламасын 2020 жылдың қазан айында аяқтады. Бағдарламаны USAID халықаралық Адам саудасымен күресу және мигранттардың құқықтарын ынталандыру мақсатында қаржыландырды.<ref>{{cite web|title=Dignity And Rights Project Concludes In Kazakhstan, Helping Combat Trafficking In Persons|url=https://kz.usembassy.gov/dignity-and-rights-project-concludes-in-kazakhstan-helping-combat-trafficking-in-persons/|website=kz.usembassy.gov}}</ref> == Заңның үстемдігі == [[Сурет:Secretary Pompeo Meets With Kazakhstan Foreign Minister Tileuberdi (49476362606).jpg|нобай|250x250 нүкте|Мемлекеттік хатшы Помпео Қазақстанның Сыртқы істер министрі Тілеубердімен кездесті]] Американдық заңгерлер қауымдастығының "заң үстемдігі" бастамасы Қазақстанда сот төрелігі секторының мамандарын даярлау жөніндегі бағдарламаларды жүзеге асырады. Қазақстанның Жоғарғы соты еліміздің құқықтық жүйесін жаңғырту және ашықтық пен қадағалауды арттыру жөніндегі қадамдар туралы жариялады. АҚШ-тың халықаралық даму агенттігінің қаржыландыруымен ABA-ның құқық үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі бастамасы 2012 жылғы сәуірде Қазақстанның сот жүйесінің тәуелсіздігі мен есептілігін нығайтуға бағытталған жаңа бағдарламаны іске асыруға кірісті.<ref name="uskzcon">{{cite web|title=US Kazakhstan Convention|url=http://uskzconvention.org/|publisher=US Kazakhstan Convention|access-date=November 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127102707/http://uskzconvention.org/|archive-date=November 27, 2013|url-status=dead}}</ref> 2016 жылдың маусымында американдық заңгерлер қауымдастығының "құқық үстемдігі" бастамасы экстремизм мен терроризмге қатысты істер бойынша сот практикасына арналған дөңгелек үстел өткізді. Дөңгелек үстелге қатысушылар арасында Қазақстан Жоғарғы Сотының, Қазақстан Судьялар Одағының және АҚШ-тың халықаралық даму агенттігінің (USAID) өкілдері болды. 2020 жылдың 2 қазанында USAID Қазақстандағы құқықтық реформаларды қолдау үшін 7 миллион доллардан астам бес жылдық Заң Үстемдігі бағдарламасын іске қосты. Қазақстанның Жоғарғы Соты мен Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі осы бағдарлама шеңберінде USAID-пен ынтымақтасады.<ref>{{cite web|title=astanatimes.com|url=http://astanatimes.com/2016/06/kazakh-and-american-judicial-experts-hold-round-table-talks-on-preventing-terrorism/|website=Kazakh and American Judicial Experts Hold Round Table Talks on Preventing Terrorism|date=June 25, 2016}}</ref> === Сот төрелігі секторын институционалдық нығайту жөніндегі жоба === Қазақстандағы сот қызметтерін нығайтуға және негізгі құқықтық орта мен заң үстемдігін жақсартуға бағытталған әділет секторын институционалдық нығайту жобасы Дүниежүзілік банк тобынан 36 миллион доллар несие алады.<ref name="WB">{{cite web|title=Institutional Strengthening of the Justice Sector in Kazakhstan|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/03/19/institutional-strengthening-of-the-justice-sector-in-kazakhstan|publisher=The World Bank}}</ref> === Қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы шарт === 2015 жылғы 20 ақпанда Бас прокурор көмекшісінің орынбасары және Әділет министрлігінің Халықаралық істер жөніндегі кеңесшісі Брюс Шварц пен Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры [[Асқат Қайзоллаұлы Дауылбаев|Асқат Дауылбаев]] Вашингтонда қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы шартқа қол қойды. Шарт қылмыстық тергеуде, қылмыстық қудалауда және соған байланысты рәсімдерде құқық қорғау органдарына дәлелдемелер мен басқа да көмек түрлерін ұсынудың ресми үкіметаралық тетігін көздейді. 2015 жылғы шілдеде Қазақстан келісімді ратификациялады.<ref>{{cite web|title=Kazakhstan ratifies mutual legal assistance agreement with U.S.|url=http://www.inform.kz/eng/article/2797516|website=inform.kz|date=July 16, 2015}}</ref> == Әскери және қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық == [[Сурет:Defense.gov_News_Photo_971117-D-9880W-047.jpg|нобай|Қорғаныс министрі Уильям Коэн (сол жақта) және Президент Назарбаев (оң жақта) 3-ші жаяу әскер полкінің полковнигі Григорий Гарднердің (ортасында) сүйемелдеуімен 1997 жылы 17 қарашада [[Пентагон|Пентагонға]] Назарбаевтың келу рәсімі кезінде Біріккен күштердің құрметті қарауылын тексереді.|250x250 нүкте]] АҚШ-тың үндеуіне жауап ретінде Қазақстанның заң шығарушы органы 2003 жылы мамырда Ирактағы коалиция операцияларына көмек көрсету үшін әскери инженерлерді жіберуді мақұлдады. 27 әскери қызметші ирактықтарды минадан тазартуға және суды тазартуға үйретті. Олар 2008 жылдың соңында Ирактан кетті. 2009 жылдан бастап Қазақстан Ауғанстандағы тұрақтандыру жөніндегі операцияларды қолдау үшін Солтүстік тарату желісі шеңберінде АҚШ пен НАТО әскерлері мен техникаларының әуе және жерүсті транзитіне рұқсат берді. Он жылға жуық уақыт ішінде 15-тен астам елден келген мыңдаған әскери қызметшілер мен бейбіт тұрғындар "дала бүркіті"жаттығуларына қатысу үшін Қазақстан Республикасына келді. Алты елден 1000-нан астам қатысушы Кэмп-Иллискидегі (Қазақстанның ірі қаласы Алматы қаласынан тыс оқу орталығы) көпұлтты бітімгершілік оқу-жаттығуларына қатысуға шақырылды. "Дала бүркіті-2015" бітімгершілік жаттығуларының екінші кезеңі 2015 жылдың 15 маусымында полигонда немесе Алматы маңында басталды. Бұл 13-ші жаттығу болды. Жыл сайын оқу-жаттығуларға 1500-ден астам адам, сондай-ақ шет мемлекеттердің әскери бақылаушылары, НАТО-ның әртүрлі штаб-пәтерлерінің және Қазақстанда аккредиттелген әскери-дипломатиялық корпустың сарапшылары қатысады.<ref name="steppe1">{{cite web|title=Second Stage of Steppe Eagle 2015 Drills Launch near Almaty|url=http://www.astanatimes.com/2015/06/second-state-of-steppe-eagle-2015-drills-launch-near-almaty/|website=astanatimes.com/|date=June 17, 2015}}</ref> Ирактағы екінші соғыс кезінде қазақстандық әскерлер 4 миллион мина мен басқа да жарылғыш заттарды залалсыздандырып, 5000-нан астам коалиция мүшелері мен бейбіт тұрғындарға медициналық көмек көрсетуге көмектесті және 718 текше метр суды тазартты. 1995 жылдан бастап Қазақстан [[Аризона]] штатымен қарым-қатынас орнатуға, озық тәжірибені зерделеуге, әскери және азаматтық байланыстарды нығайтуға бағытталған мемлекеттік әріптестік бағдарламасы шеңберінде ынтымақтасады.<ref name="AZ">{{cite web|title=Arizona National Guard Delegation in Kazakhstan for "Partnership" Talks|url=http://kazakhstan.usembassy.gov/pr-06-22-15.html|publisher=U.S. Embassy in Kazakhstan|access-date=June 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626165400/http://kazakhstan.usembassy.gov/pr-06-22-15.html|archive-date=June 26, 2015|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Қазақстандық Құрлық әскерлері Әскери институтының АҚШ-тағы Вест-Пойнт әскери академиясымен алмасу бағдарламасы бар. Жыл сайын қазақстандық әскери институттың студенттері курсанттардың күн тәртібімен танысу, жаңбырдан кейін оңалту курсынан және әскери дайындықтан өту үшін Вест-Пойнтқа барады. Вест-Пойнт курсанттары өз кезегінде қазақстандық Құрлық әскерлері Әскери институтына сол мақсаттармен барады.<ref name="kazmi">{{cite web|title=Kazakhstani military students on familiarization tour at West Point, USA|url=http://inform.kz/eng/article/2799630|website=inform.kz|date=July 23, 2015}}</ref> Қазақстандық әскери шенеуніктер АҚШ армиясынан Қазақстанның әскерге шақыру армиясынан толық еріктіге ауысуы туралы білуге тырысты.<ref name="visit">{{cite news|title=Kazakhstan Army Visits U.S. Army Central|url=http://www.army.mil/article/160578/?platform=hootsuite|publisher=U.S. Army}}</ref> "Дала бүркіті-2016" халықаралық бітімгершілік жаттығуларының екінші кезеңі [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] Стэнфорд полигонында өтті. Қатысушы елдер арасында Қазақстан, Ұлыбритания, АҚШ, [[Тәжікстан]] және [[Қырғызстан]] болды.<ref>{{cite web|title=Second Stage of Steppe Eagle Int'l Peacekeeping Exercise Takes Place in UK|url=http://astanatimes.com/2016/07/second-stage-of-steppe-eagle-intl-peacekeeping-exercise-takes-place-in-uk/|website=astanatimes.com|date=July 25, 2016}}</ref> "Дала бүркітінің-2017" бірінші кезеңі 2017 жылдың 31 наурызы мен 11 сәуірі аралығында Иллиск оқу орталығында, Қазақстанда өтті. АҚШ пен Ұлыбританияның 50-ге жуық сарбазы және 500-ден астам қазақстандық әскери қызметшілер медициналық және байланыс операцияларына бағытталған бітімгершілік жаттығуларына қатысты.<ref>{{cite web|title=Steppe Eagle 17 continues partnership for US, UK, Kazakhstan|url=https://www.army.mil/article/186565/steppe_eagle_17_continues_partnership_for_us_uk_kazakhstan|website=army.mil}}</ref> == Екіжақты кездесулер == [[Сурет:Bush_and_Nazarbayev.jpg|нобай|Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев АҚШ президенті Джордж Бушпен|315x315 нүкте]] === Нұрсұлтан Назарбаев және Джордж Буш әкімшілігі === 2006 жылғы мамырда вице-президент Дик Чейни мұнай мен газ экспортының бағыттарын кеңейтуге жәрдемдесу үшін Президент Назарбаевпен кездесу үшін Қазақстанға барды. Бұл Чейни мен Назарбаев арасындағы үшінші кездесу болды, біріншісі Чейни Халлибуртонның бас директоры болған кезде, екіншісі Чейни вице-президент болғаннан кейін көп ұзамай болды. Кездесуден кейін Назарбаев қазақстандық жобаларды бірлесіп қаржыландыру бойынша өзара түсіністік туралы меморандумдарға қол қойылғанын және қорғаныс жобаларына 158 миллион доллар бөлінгенін жария түрде мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB114685954895645195|title=Cheney's Kazakhstan Trip Focuses On Future U.S. Oil Investments|last=McKinnon|first=John D.|work=WSJ|access-date=2018-11-16|language=en-US}}</ref><ref>{{кітап|тақырыбы= 2006. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Б. Қ. Байбек |орны= Астана |жыл= 2007 |беттері= 515-518|барлық беті= 750 | isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}</ref> 2006 жылғы 29 қыркүйекте Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Ақ үйде президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж в. Бушпен]] кездесті. Президент Буш өзінің көпшілік алдында сөйлеген сөзінде Назарбаевқа өз елінің Ауғанстандағы қолдауы үшін алғысын білдіріп, Қазақстанның ДСҰ-ға кіруін және "бостандықтың өркендеуіне мүмкіндік беретін"институттарға берілгендігін талқылағанын мәлімдеді. Президент Назарбаев энергетикалық қауіпсіздік, Буштың терроризмге қарсы соғысы және экономикалық келісімдер мәселелері бойынша ынтымақтастық нәтижесінде екі ел арасындағы екіжақты қатынастардың нығаюына назар аударды. Екі көшбасшы қол қойған бірлескен декларацияда бірқатар екіжақты және жаһандық мәселелер қамтылды; оларға Баку-Тбилиси-Джейхан жобасы шеңберінде қазақстандық мұнай және газ құбырларын кеңейтуді американдық қолдау, Қазақстанның әртараптандырылған және тұрақты экономика бағытындағы Ұлттық дамуы және Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі кірді. Бірлескен мәлімдемеге Қазақстанның "өз азаматтарына" инвестиция салу жөніндегі күш-жігеріне арналған компонент енгізілді.. тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары, жергілікті өзін-өзі басқару және халықаралық стандарттар бойынша еркін және әділ деп танылған сайлау".<ref>{{Cite web|url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PPP-2006-book2/pdf/PPP-2006-book2-doc-pg1730.pdf|title=Joint Statement by the United States of America and the Republic of Kazakhstan|last=Administration of George W. Bush|date=29 September 2006|website=gpo.gov}}</ref><ref name="2001-2009.state.gov">{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/p/sca/rls/pr/2006/73384.htm|title=President Bush Welcomes President Nazarbayev of Kazakhstan to the White House|website=2001-2009.state.gov|access-date=2018-11-16}}</ref><ref>{{кітап|тақырыбы= 2006. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Б. Қ. Байбек |орны= Астана |жыл= 2007 |беттері= 350-370|барлық беті= 750 | isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}</ref> === Ержан Ашықбаев Америка Құрама Штаттарында === Қазақстанның Сыртқы істер Вице-министрі Ержан Ашықбаев 2014 жылғы 10-12 маусымда Америка Құрама Штаттарында болып, [[Ақ Үй|Ақ үйдің]], Мемлекеттік департаменттің, Америка Құрама Штаттары Конгресінің, Қорғаныс министрлігінің, Энергетика министрлігінің басшылығымен, сондай-ақ американдық экспорттық және іскерлік қоғамдастықтың өкілдерімен кездесті.<ref name="FININFO">{{cite news|title=Kazakhstan and USA successfully develop strategic partnership|url=http://www.fininfo.kz/iris/news/499671;jsessionid=7633B5324ACE11B654E61C6BE1B9789D|publisher=FININFO}}</ref> === Нұрсұлтан Назарбаевтың АҚШ конгрессмендерімен кездесуі === Президент Нұрсұлтан Назарбаев 2014 жылғы 5 қыркүйекте Қазақстан Астанасынан солтүстікке қарай 250 шақырым жерде орналасқан [[Бурабай ұлттық паркі|Бурабайда]] Америка Құрама Штаттары Конгресінің мүшелері Дана Рорабахер және Григорий Микспен кездесті. АҚШ конгрессмендері екі ел арасындағы өзара тиімді әріптестікті одан әрі нығайтуға үміт білдірді.<ref name="AT1">{{cite web|title=U.S. Congressmen Want Ties with Kazakhstan Strengthened|url=http://www.astanatimes.com/2014/09/u-s-congressmen-want-ties-kazakhstan-strengthened/|website=astanatimes.com|date=September 10, 2014}}</ref> Сондай-ақ, 5 қыркүйекте АҚШ конгрессмендері Қазақстанның Сыртқы істер министрі Эрлан Ыдырысовпен кездесу өткізді. Қазақстанның Вашингтондағы елшісі ретінде бес жыл өткізген [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ыдырысовпен]] олар Қазақстан мен Америка Құрама Штаттары арасындағы саяси, экономикалық және сауда салаларындағы ынтымақтастықтың қазіргі жағдайы мен перспективаларын талқылады.<ref name="AT1" /> Конгрессмендер американдық бизнеспен бірлесіп Қазақстан экономикасының мұнай емес секторларында бірлескен жобаларды ұсынуға дайындығын талқылады. Америкалық тарап Қазақстанның [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]]-ға кіруін және елдің экономикалық даму стратегиясын да қолдады. Екі тарап жаһандық қауіпсіздік мәселелерінде, ең алдымен жаппай қырып-жою қаруын таратпау саласында, сондай-ақ Ауғанстандағы жағдайды қоса алғанда, өңірлік қауіпсіздік мәселелерінде өздерінің ынтымақтастығын атап өтті.<ref name="AT1" /> === Нұрсұлтан Назарбаев және [[Барак Обама]] === АҚШ президенті Барак Обама экономикалық мәселелерге, адам құқықтары мен аймақтық қауіпсіздікке сілтеме жасай отырып, Қазақстан-Америка қатынастарының маңызды сипатын бірнеше рет атап өтті. 2012 жылы Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында өткен Ядролық қауіпсіздік саммиті кезінде Обама: "біздің екі ел арасындағы тығыз қарым-қатынас тек ядролық қауіпсіздік мәселесінен асып түседі",-деп атап өтті.<ref name="edge11">{{cite web|title=Kazakhstan Remains Understated, Vital Partner to West|url=http://www.edgekz.com/kazakhstan-remains-understated-vital-partner-to-west/|website=edgekz.com/}}</ref> 2015 жылғы 21 қаңтарда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев АҚШ президенті Барак Обамамен түнгі телефон арқылы сөйлесті. Әңгіменің басты тақырыбы Оңтүстік-Шығыс Украина болды. Обама Қазақстанның халықаралық қауіпсіздікті нығайту жөніндегі күш-жігерін жоғары бағалады және Қазақстан Президенті Украинадағы қақтығысты бейбіт жолмен шешуге белсенді түрде ықпал ететініне сенім білдірді.<ref name="Obama">{{cite web|title=Nazarbayev, Obama Discuss Ways to Advance Peaceful Solution for Ukraine Crisis|url=http://www.astanatimes.com/2015/01/nazarbayev-obama-discuss-ways-advance-peaceful-solution-ukraine-crisis/|website=astanatimes.com|date=January 22, 2015}}</ref><ref name="Obama" /> Президент Назарбаев 2015 жылы Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы кезінде президент Обама екіжақты кездесулер өткізген төрт мемлекет басшысының бірі болды.<ref name="unga70">{{cite web|title=Why Diplomacy Matters – 70 Years of the United Nations|via=[[NARA|National Archives]]|work=[[whitehouse.gov]]|date=September 29, 2015|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2015/09/27/why-diplomacy-matters-follow-along-president-heads-70th-un-general-assembly}}</ref> === Нұрсұлтан Назарбаев пен Дональд Трамп === Дональд Трамп пен Нұрсұлтан Назарбаев Трамп Америка Құрама Штаттарының президенті болып сайланғаннан кейін көп ұзамай алғашқы екіжақты телефон арқылы сөйлесті.<ref name="trumpcall">{{cite news|title=Kazakhstan: Trump praised "miracle" achieved under our president|url=http://www.cbsnews.com/news/donald-trump-kazakhstan-nursultan-nazarbayev-miracle/|agency=CBS}}</ref> Президенттер Дональд Трамп пен Нұрсұлтан Назарбаевтың алғашқы кездесуі [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясының]] [[Эр-Рияд]] қаласында өткен араб-ислам-Америка саммитінің аясында өтті. Екі елдің көшбасшылары өз елдері арасындағы екіжақты қатынастарды нығайту және "сауда-экономикалық, саяси, мәдени және гуманитарлық салалардағы қатынастарды тереңдету" перспективалары туралы пікір алмасты, деп хабарлайды Қазақстан елшілігінің сайты. Кейінгі мәлімдемелерінде Дональд Трамп бұл кездесуде екі көшбасшы "тікелей қарым-қатынас орнатты" деген пікірін білдірді.<ref name="The White House">{{Cite news|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-president-nursultan-nazarbayev-kazakhstan-bilateral-meeting/|title=Remarks by President Trump and President Nursultan Nazarbayev of Kazakhstan Before Bilateral Meeting {{!}} The White House|access-date=2018-11-16|via=[[NARA|National Archives]]|work=[[whitehouse.gov]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kazakhembus.com/content/president-nazarbayev-meets-president-trump|title=StackPath|website=kazakhembus.com|access-date=2018-11-16|archive-date=July 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707001559/https://www.kazakhembus.com/content/president-nazarbayev-meets-president-trump|url-status=dead}}</ref> 2018 жылғы 16 қаңтарда Президент Дональд Трамп Президент Назарбаевпен Ақ үйде кездесті, бұл Қазақстан мемлекеті басшысының Вашингтонға 2006 жылы сол кездегі президент Джордж Бушпен кездесуден кейінгі алғашқы сапары болды. [[ҚазАқпарат]]-Қазақстан мемлекеттік ақпараттық агенттігі мен Қазақстандағы ең ірі бұқаралық ақпарат құралдарының бірі Ауғанстандағы, Сириядағы және Ресейдегі нақты жағдайларды қоса алғанда, кездесуде "өңірлік және жаһандық қауіпсіздікті ілгерілетуге", сондай-ақ Қазақстанның АҚШ-пен ядролық қаруды таратпау саласындағы ынтымақтастығына басты назар аударылатынын мәлімдеді. Вашингтондағы көпшілік алдында сөйлеген сөзінде президент Трамп [[General Electric]] және [[Boeing]] компанияларымен, сондай-ақ Сауд Арабиясындағы қауіпсіздік саласындағы аймақтық ынтымақтастыққа сілтеме жасай отырып, елдер арасындағы экономикалық ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтті. Трамп Қазақстанды экономикалық мәмілелері мен Назарбаевтың президент ретіндегі "тамаша, керемет жұмысы" үшін мақтады. Президент Назарбаев Қазақстанның тәуелсіздігін американдық қолдау және өсіп келе жатқан экономикалық ынтымақтастық туралы оң пікір білдірді. Сондай-ақ, Назарбаев Президент Трамптың 2017 жылғы желтоқсанда салықты төмендету туралы Заңға қол қоюын жоғары бағалап, оны "көрнекті шешім" деп атады және Қазақстанда қабылданған осыған ұқсас заңнамаға сілтеме жасай отырып.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-kazakh-president-discuss-north-korea-nuclear-threat|title=Trump, Kazakh president discuss North Korea nuclear threat|website=PBS NewsHour|date=January 16, 2018|language=en-US|access-date=2018-11-16}}</ref><ref name="The White House" /><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/trump-meets-kazakh-leader-in-white-house-visit-1516140990|title=Trump Meets Kazakh Leader in White House Visit|last=Ballhaus|first=Rebecca|work=WSJ|access-date=2018-11-16|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/kaziss-expert-on-agenda-of-nazarbayev-trump-talks-at-the-white-house_a3120802|title=KazISS expert on agenda of Nazarbayev-Trump talks at the White House|last=INFORM.KZ|website=inform.kz|date=January 13, 2018|language=ru|access-date=2018-11-16}}</ref> === Қасым-Жомарт Тоқаев және Мемлекеттік хатшының орынбасары === Қазақстан Президенті Тоқаев Мемлекеттік хатшының саяси мәселелер жөніндегі орынбасары Дэвид Хэвпен 2019 жылғы 21 тамызда Астанада кездесті. Кездесу маңызды болды, өйткені бұл Қазақстан Президентінің жаңа әкімшілігімен алғашқы ресми кездесулердің бірі болды. Бұл екі тарап үшін екіжақты қатынастардағы ортақ мақсаттарға адалдықтарын растау мүмкіндігі болды.<ref>{{cite web|title=Касым-Жомарт Токаев принял заместителя государственного секретаря США Дэвида Хэйла|url=http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_receptions/kasym-zhomart-tokaev-prinyal-zamestitelya-gosudarstvennogo-sekretarya-ssha-devida-heila#3|website=akorda.kz}}</ref> === Қасым-Жомарт Тоқаев пен Дональд Трамп === Президент Қасым-Жомарт Тоқаев президент Дональд Трамппен алғаш рет 2019 жылғы 25 қыркүйекте [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының]] 74-ші сессиясының алаңында кездесті. Президенттер саяси, сауда-экономикалық, гуманитарлық және қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты нығайтуға келісті.<ref>{{cite web|title=Kassym-Jomart Tokayev, Donald Trump meet in New York|url=https://www.inform.kz/en/kassym-jomart-tokayev-donald-trump-meet-in-new-york_a3569320|website=inform.kz|date=September 25, 2019}}</ref> == C5+1 == {{Ұйым|атауы=С5+1|мүшелік=* {{Байрақ|АҚШ}} * {{Байрақ|Қазақстан}} * {{Байрақ|Қырғызстан}} * {{Байрақ|Өзбекстан}} * {{Байрақ|Тәжікстан}} * {{Байрақ|Түрікменстан}}|тілдер=қазақ, ағылшын, өзбек, түрікмен, қырғыз, тәжік}} [[Сурет:Secretary_Kerry_Meets_With_the_Five_Central_Asian_Foreign_Ministers_in_New_York_City_(21709680886).jpg|солға|нобай|250x250 нүкте|Джон Керри (сол жақта) 2015 жылдың 26 қыркүйегінде [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясының]] 70-ші кезекті сессиясы кезінде [[Орталық Азия]] мемлекеттерінің Сыртқы істер министрлерімен.]] [[С5+1]]-Америка Құрама Штаттары мен Орталық Азия елдерінің Сыртқы істер министрлері арасындағы диалог форматы. C5+1 алғашқы кездесуі 2015 жылдың қараша айында Өзбекстанның Самарқанд қаласында өтті. Екінші кездесу 2016 жылдың 3 тамызында Вашингтонда өтті. Сыртқы істер министрлері Орталық Азияның көліктік, логистикалық және энергетикалық әлеуетін дамытудың маңыздылығын атап өтті. Мемлекеттік хатшы Джон Керри АҚШ-тың Орталық Азия елдерінде терроризмге, сауда мен инвестицияларға, экономикалық дамуға және экологиялық таза энергетикаға қарсы бастамаларды ілгерілетуге дайын екендігін атап өтті. Алты министр АҚШ-тың 15 миллион долларға дейін қолдауды жоспарлап отырған осы мақсаттарға қатысты бес жобаны іске қосуға келісті.<ref>{{cite web|title=Washington C5+1 Ministerial Meeting Launches Five Projects Worth $15 Million|url=http://astanatimes.com/2016/08/washington-c51-ministerial-meeting-launches-five-projects-worth-15-million/|website=astanatimes.com|date=August 5, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Remarks at the Central Asia Ministerial|url=https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2016/08/260797.htm|website=state.gov}}</ref> 2019 жылғы C5+1 кездесуі 21 тамызда Астанада, Қазақстанда өтті. АҚШ делегациясын Мемлекеттік хатшының саяси мәселелер жөніндегі орынбасары Дэвид Хейл басқарды.<ref>{{cite web|title=Диалог "C5+1" остается важным инструментом регионального сотрудничества Центральной Азии и США|url=http://mfa.gov.kz/ru/content-view/c51-dialogy-ortalyk-azia-men-aks-ty-irlik-yntymaktastygyny-mayzdy-kraly-bolyp-kala-beredi|website=mfa.gov.kz}}</ref> Келесі C5+1 кездесуі Нью-Йоркте 2019 жылдың 22 қыркүйегінде өтті. Қазақстандық делегацияны Қазақстанның жаңадан тағайындалған Сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді басқарды. АҚШ делегациясын АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео басқарды. Тараптар сауда және инвестициялық байланыстарды кеңейту жолдарын, сондай-ақ интеграциялық процестерді талқылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesca.com/index.php/news/21631-central-asia-countries-us-hold-c5-1-ministerial-meeting-in-new-york|title=Central Asia countries, US hold C5+1 ministerial meeting in New York|last=TCA|website=timesca.com|language=en-gb|access-date=2019-09-23}}</ref> == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға реакция == {{main|2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері}} [[Сурет:EAPC member states.svg|нобай|400x400 нүкте|Еуроатлантикалық әріптестік кеңесіне мүше елдер]] 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев АҚШ президенті Джордж Бушқа Жолдау жолдады. "Өркениетті қауымдастық бірігіп, халықаралық терроризмге қарсы тиімді шаралар қабылдауы керек. Бүкіл Қазақстан халқы Америка халқына қайғы-қасіретпен жанашыр және қайғыға батады."<ref name="NATOSPEECH">[http://www.nato.int/docu/speech/2001/s011219g.htm Statement by Colonel General M.K. Altynbayev, Minister of Defense of the Republic of Kazakhstan, at the Euro-Atlantic Partnership Council in Defence Ministers session] North Atlantic Treaty Organization</ref><ref name="CDI">[http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=1913&StartRow=1&ListRows=10&appendURL=&Orderby=D.DateLastUpdated&ProgramID=39&from_page=index.cfm Kazakhstan, U.S. Military Assistance Prior to Sept. 11, 2001] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031227141238/http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=1913&StartRow=1&ListRows=10&appendURL=&Orderby=D.DateLastUpdated&ProgramID=39&from_page=index.cfm|date=2003-12-27}} Center for Defense Information</ref> Қорғаныс ақпараты орталығының мәліметінше, Қазақстан үкіметі "''АҚШ бастаған терроризмге қарсы соғысты өте қолдайды''". Үкімет "бұзылмайтын Бостандық"операциясын жүргізу үшін ірі әуежайды пайдалануды ұсынды. АҚШ-тың Қазақстан аумағынан 800-ден астам ұшуы мақұлданды және жалғасты. Қазақстан бойынша CDI шолуында қауіпсіздік күштері "АҚШ-тың үкіметтік нысандары мен мұнай нысандарын АҚШ-тың жеке инвестициялары есебінен қорғауға күш салуда" және "АҚШ-тың Террористік активтерді қатыру тізімінде көрсетілген террористердің активтерін қатыруға"міндеттенеді. АҚШ-ТА. Қазақстан Үкіметіне 2002 жылы 52,893 миллион АҚШ долларын, 2003 жылы 47 миллион АҚШ долларын және 2004 жылы 36,2 миллион АҚШ долларын ресми түрде бөлді. Сонымен қатар, 2003 жылы АҚШ үкіметтік мекемелері Қазақстанға көмек бағдарламаларына 92 миллион доллар жұмсады.<ref name="ASSIST">[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/fs/29487.htm U.S. Assistance to Kazakhstan - Fiscal Year 2003] U.S. Department of State</ref> 2001 жылғы 19 желтоқсанда [[Еуроатлантикалық серіктестік кеңесі|еуроатлантикалық әріптестік кеңесінде]] қорғаныс министрлерінің отырысы кезінде сөйлеген сөзінде Қазақстан Қорғаныс министрі және Қазақстан армиясының генералы [[Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев|Мұхтар Алтынбаев]] террористік актілер "''халықаралық терроризмнің шекарасы жоқ екенін және бүкіл әлемдік қоғамдастыққа қауіп төндіретінін көрсетті''" деп мәлімдеді. Ол Қазақстанның терроризммен күресуге деген ерік-жігерін және террористер мен олардың демеушілерін "жазалау" қажеттігін растады. [[НАТО]] сарапшылары көтерген қазақстандық әуеайлақтарды терроризмге қарсы операциялар үшін пайдалану мүмкіндігіне тоқтала отырып, ол "''басқа да практикалық мәселелер қаралып жатқанын''", бірақ Қазақстан ауғандықтарға гуманитарлық көмек көрсету бойынша міндеттемелерді өзіне алатынын айтты.<ref name="NATOSPEECH" /> 2006 жылдың 11 қыркүйегінде, шабуылдардың бес жылдығында Астанадағы Конгресс дін, қоғам және халықаралық қауіпсіздік туралы декларация жариялады, ол "басқа діндер туралы алалаушылықпен, надандықпен және бұрмаланумен күресу және сайып келгенде оларды жою"бойынша бірлескен жұмысты ынталандырды. Бұл жалпы көзқарастарға терроризмді айыптау жатады, өйткені әділеттілік ешқашан қорқыныш пен қантөгіс арқылы анықталмайды және мұндай құралдарды пайдалану адамның мейірімділігі мен диалогына шақыратын кез-келген сенімді бұзу және сатқындық болып табылады". Президент Назарбаев конференцияда: "толеранттылық пен диалог идеологиясы терроризм идеологиясына қарсы тұруы керек. Конфессияаралық қайшылықтар мен діни диалогтың жаһандық сипаты [[БҰҰ]] келесі жылдардың бірін халықаралық діни және мәдени төзімділік жылы деп жариялайды деп ойлауға мүмкіндік береді. Біз терроризм идеологиясын жою және гуманизмнің материалдық құндылықтарын сақтау үшін бар күшімізді салуымыз керек.. Әлемде діннің әлеуетімен салыстыруға болатын нәрсе жоқ".<ref name="IDEOLOGY">[http://www.spacewar.com/reports/Use_Religion_To_Fight_Terrorism_Says_Kazakhstan_President_999.html Use Religion To Fight Terrorism Says Kazakhstan President] Space War</ref> == Гуантанамо түрмесіндегі тұтқындар == Семейде туылған Қазақстанның үш азаматы Якуб Абаханов, Абдулрахим Керімбақиев және Абдаллах Тоқтасынұлы Магрупов "[[Талибан]]" қозғалысына байланысты айып тағылып, Кубадағы [[Гуантанамо түрмесі|Гуантанамо]] шығанағында ұсталғандарға арналған американдық лагерде соттан тыс тәртіпте қамауда отыр. Сонымен қатар, Өзбекстан азаматы және Гуантанамо тұтқыны Ильхам Турдбявич Батаев Қазақстанның Абай қаласында дүниеге келген.<ref name="DoDList2">{{cite web|url=http://www.dod.mil/news/May2006/d20060515%20List.pdf|title=List of Individuals Detained by the Department of Defense at Guantanamo Bay, Cuba from January 2002 through May 15, 2006|author=OARDEC|publisher=[[United States Department of Defense]]|date=May 15, 2006|access-date=2007-09-29|author-link=OARDEC}}</ref> == Ыдырысов-Рушайло декларациясы == Сыртқы істер министрі Еран Ыдырысов Алматыда 2001 жылғы 18 қыркүйекте, Нью-Йорктегі 11 қыркүйектегі шабуылдардан жеті күн өткен соң, Қазақстан мен Ресей "экстремизмге қарсы күресте Америка Құрама Штаттарымен тығыз ынтымақтастыққа дайын"деп мәлімдеді. Мәлімдеме президент Назарбаев, Ресей Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы Владимир Рушайло мен Қазақстанның құқық қорғау органдарының басшылары қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық туралы келіссөздерді аяқтағаннан кейін жасалды. Мемлекеттік хатшы Рушайлоның Орталық Азиядағы кездесуі мен жалпы туры Нью-Йорктегі террористік актілерге және осы аймақтан шыққан халықаралық терроризм мен экстремизм қаупіне жауап болды.<ref name="KR&U">[http://newsfromrussia.com/cis/2001/09/18/15542.html Kazakhstan, Russia ready for close cooperation with USA in combating extremism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929103204/http://newsfromrussia.com/cis/2001/09/18/15542.html|date=2007-09-29}} Pravda</ref> 2001 жылдың қазан айында Америка Құрама Штаттарының сенаторлары Сэм Браунбек пен Мэри Ландриу Қазақстан "Америка Құрама Штаттарының терроризм тақырыбын қабылдауға дайын екенін айтты."<ref name="READY">[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav100901a.shtml Kazakhstan tries to balance disparate interests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413185828/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav100901a.shtml|date=April 13, 2014}} Eurasia Net</ref> == Америка Құрама Штаттарының әуе базалары == [[Сурет:US Army 52136 Steppe Eagle exercise increases interoperability.jpg|нобай|250x250 нүкте|Генерал-майор Әділбек Алдаберпенов (сол жақта) АҚШ армиясының орталық штабының генерал-лейтенанты Уильям Гленн Вебстерді Қазбат штаб-пәтерінде қарсы алады, 1 қазан 2009 ж.]] 2002 жылы Қытай дипломаты Америка Құрама Штаттарының үкіметін бастапқыда Кеңес Одағы Шығыс Қазақстандағы Семей маңындағы Қытайға қарсы теориялық әскери операциялар үшін арнайы пайдаланған жұмыс істемейтін әуе базасын қамтамасыз етуге тырысты деп айыптады. Қазақстан Қорғаныс министрлігінің жоғары лауазымды өкілі АҚШ үкіметі өзінің Орталық Азиядағы терроризмге қарсы операциялары шеңберінде Тараз және Талдықорған қалаларында әскери базаларды пайдалануды сұрағанын айтты. "Еркін Еуропа" радиосының журналисі Ибрагим Әлібеков Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың "терроризмге қарсы науқанды" қолдауын сақтықпен және "ынтымақтастықтың нақты шараларын іске асыруға қатысты шешімсіз"деп сипаттады. Соған қарамастан, кеңестік еврейлерді қолдайтын ұлттық коалиция Қазақстанды "АҚШ басшылығымен халықаралық терроризмге қарсы күресте маңызды рөл атқарғаны үшін"құптайды. Президент Буш Қазақстанды "Америка Құрама Штаттарының Орталық Азиядағы стратегиялық серіктесі" деп атады және Америка Құрама Штаттары терроризмге қарсы ынтымақтастықты кеңейтуді қалайтынын айтты.<ref name="PRAISE">[http://jamestown.org/edm/article.php?article_id=2370115 U.S. Reviewing Options in Central Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061121054012/http://jamestown.org/edm/article.php?article_id=2370115|date=2006-11-21}} Eurasia Daily Monitor</ref><ref name="BASE">[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav021902a.shtml Kazakhstan Under Pressure To Choose One Strategic Partner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413161355/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav021902a.shtml|date=April 13, 2014}} EurasiaNet</ref><ref name="NCSJ">[http://www.ncsj.org/Kazakhstan.shtml Kazakhstan Country Page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120925011925/http://www.ncsj.org/Kazakhstan.shtml|date=2012-09-25}} National Conference on Soviet Jewry</ref> АҚШ-тың базаларды сатып алуға бағытталған әрекеттері сол кездегі Ресей Қорғаныс министрі Сергей Ивановтың сынына ұшырады, ол мұндай әрекеттердің негізсіз екенін және Ресей Мемлекеттік Думасының спикері Геннадий Селезневтің сынына ұшырады.<ref name="BASE" /> Қазақстан үкіметі іс жүзінде ірі әуежайды әскери операциялар үшін пайдалануды ұсынды, бірақ үш жылдан кейін АҚШ-тың Ауғанстандағы "Талибан" көтерілісшілеріне қарсы әскери операциялары жалғасқан кезде, АҚШ Орталық қолбасшылығының басшысы генерал Джон Абизайд 2005 жылдың 3 мамырында Америка Құрама Штаттары "Қазақстанда әскери базаның ашылуын күтпейді, егер АҚШ-та әскери база ашылмаса" деп мәлімдеді. өңірде Қазақстан үкіметі АҚШ Қарулы Күштерінен мұны істеуді сұрайтын шиеленісті жағдай туындамайды".<ref name="NOEXPECT">[http://www.mosnews.com/news/2005/11/03/uskazakh.shtml No U.S. Base in Kazakhstan– Central Command Chief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200125063929/http://www.mosnews.com/news/2005/11/03/uskazakh.shtml |date=2020-01-25 }} MOSNEWS</ref><ref name="CDI" /> == Мемлекеттік хатшының сапарлары == [[Сурет:Secretary_Kerry_Shakes_Hands_With_Kazakhstan_Prime_Minister_Massimov_in_Astana_(22697743995).jpg|нобай|Джон Керри мен Кәрім Мәсімов 2015 жылғы 1 қарашада Астанада|250x250 нүкте]] Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс Қазақстанға 2005 жылдың 12-13 қазанында келді. Мемлекеттік хатшы Райс Астанада Назарбаевпен, оппозиция төрағасы Жармахан Тұяқбаймен және оппозиция жетекшісі Әлихан Байменовпен кездесті. Назарбаев баспасөзге ол және Райс " терроризмге қарсы күрестегі ынтымақтастығымызды қанағаттанушылықпен атап өтті. Әлем соншалықты нәзік болды, терроризм, нашақорлық және ЖИТС сияқты зұлымдықпен тек бірлескен күш-жігермен күресуге болады". Райс Назарбаевтың сыртқы саясатын құптап, Қазақстанды Орталық Азиядағы "тұрақтылық аралы" және "АҚШ-тың негізгі серіктесі"деп атады. тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайтуда". Ол сондай-ақ Президентке Иракқа басып кіруге қосқан үлесі үшін алғыс айтты, оны Райс "қауіпсіздік пен терроризмге қарсы жоғары деңгейдегі ынтымақтастықтың"дәлелі деп атады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Керри Америка Құрама Штаттары мен Орталық Азия елдері арасындағы көпжақты байланыстарды нығайту үшін 2015 жылғы 1-2 қарашада Астанаға өзінің Орталық Азия туры аясында барды. Астанада Мемлекеттік хатшы Керри АҚШ пен Қазақстан арасындағы стратегиялық әріптестік туралы диалогқа қатысып, Сыртқы істер министрі Ыдырысов пен Президент Назарбаевпен кездесіп, Назарбаев университетінде сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=Kerry Arrives in Kazakhstan on 3rd Leg of Tour of Central Asia|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2399140&CategoryId=36641|access-date=2 November 2015|work=[[Latin American Herald Tribune]]|date=2 November 2015}}</ref> == Қазақстандық журналистердің Лос-Анджелеске сапары == Сабыр Қайырханов, "[[Ақ Жайық (газет)|Ақ Жайық]]" бас редакторы, "жаңа буын" халықаралық жаңалықтарының редакторы Ботагөз Ақжолқызы Сейдахметова және Қазақстандағы тәуекелдерге шолу жариялайтын үкіметтік емес ұйым Assessment Risks Group директоры Досым Сәтбаев 1 тамызда АҚШ-қа үш апталық тур аясында Калифорния университетіне барды терроризмге қарсы соғыс туралы. Олар саясаттану және экономика профессоры Майкл Интрилигатормен кездесті, ол делегацияға АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қарсы бағытталған террористік актілердің мүмкіндігі туралы айтты. Журналистер Қазақстанда университеттердің оқу бағдарламаларына терроризм бойынша жаңа курстар қосылғанын, сондай-ақ "қалалық терроризм" кітабы, негізінен Алматыдағы террористер туралы жарияланғанын атап өтті. Олар Шанхай ынтымақтастық ұйымын да талқылады. <ref name="STATETERRORISM">[http://www.isop.ucla.edu/print.asp?parentid=4637 Kazakhstan journalists gather information on war against terrorism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040124211345/http://www.isop.ucla.edu/print.asp?parentid=4637|date=2004-01-24}} UCLA International Institute</ref> Барлық келушілер "[[Әл-Қағида|Әл-Қағиданы"]] Қазақстандағы 8-ші ірі террористік қауіп деп бағалады. Профессор Интрилигатор "Біз терроризмге қарсы соғыста жеңіске жеттік деп айту өте ерте. Біз қазір 11 қыркүйекке дейін болғанымыздан әлдеқайда қауіпсіз емеспіз". <ref name="STATETERRORISM" /> == Мэриленд штатындағы әскери-теңіз академиясы курсанттарының Вашингтондағы Қазақстан елшілігіне сапары == [[Мэриленд]] штатындағы АҚШ Әскери-теңіз академиясының 60-қа жуық орта буын теңізшілері 2014 жылдың қазан айының басында Вашингтондағы Қазақстанның Ашық есік күніндегі елшілігіне барды. Елшілік қызметкерлері Қазақстанның сыртқы, қорғаныс және экономикалық саясаты, сондай-ақ бай тарихи мұра туралы хабардар етті. Болашақ офицерлер ынтымақтастық мүмкіндіктері, [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағы]] және туристік нысандар туралы көбірек білуге қызығушылық танытты. 2014 жылы Академияда үш қазақстандық студент оқиды.<ref name="24kz">{{cite news|title=Американские курсанты посетили Посольство Казахстана в США|url=http://24.kz/ru/news/in-the-world/item/29372-amerikanskie-kursanty-posetili-posolstvo-kazakhstana-v-ssha|agency=24kz}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның сыртқы саясаты]] * [[АҚШ-тағы қазақтар]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілттемелер == * [http://history.state.gov/countries/kazakhstan Қазақстан-АҚШ қатынастары] {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]] [[Санат:АҚШ-тың халықаралық қатынастары]] 4nib75ctdlfc27zo1uqwbm2j1jod9yj 0 205258 3638514 3459327 2026-08-02T20:56:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638514 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бабе |шынайы атауы = Baabe |сурет = DEU Baabe COA.svg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=54 |lat_min=21 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=42 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Рюген |кестедегі аудан = Рюген (аудан){{!}}Рюген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Дитер Матис |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 2,26 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 10 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 837 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 038303 |пошта индексі = 18586 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RÜG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 61 003 |ортаққордағы санаты = Baabe |сайты = http://www.amt-moenchgut.de |сайт тілі = de }} '''Бабе''' ({{lang-de|Baabe}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Рюген (аудан)|Рюген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 837 адамды құрайды (2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 2,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 61 003''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Матис. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.amt-moenchgut.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303050833/http://www.amt-moenchgut.de/ |date=2022-03-03 }} {{Германия:Рюген ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] dtjjz8upxszgzdmpte2dka7y81ezegh 0 210629 3638531 3570754 2026-08-03T03:56:34Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Liebenstein.jpg]] → [[File:DEU Liebenstei (Geratal) COA.svg]] JPG → SVG 3638531 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Либенштайн |шынайы атауы = Liebenstein |сурет = [[Сурет:IK Liebenstein.PNG|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Liebenstei (Geratal) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=46 |lat_sec=8 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=51 |lon_sec=15 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильм |кестедегі аудан = Ильм (аудан){{!}}Ильм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Дциллак |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 365 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 377 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036207 |пошта индексі = 99330 |пошта индекстері = |автомобиль коды = IK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 70 033 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.oberes-geratal.de |сайт тілі = de }} '''Либенштайн''' ({{lang-de|Liebenstein}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 377 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 033''. Муниципалитеттің басшысы — Райнхард Дциллак. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.oberes-geratal.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623164144/http://www.oberes-geratal.de/ |date=2012-06-23 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] e1l3pkcew2tlaev1yuav1hm7bwrlsjc 0 212648 3638515 3598663 2026-08-02T21:09:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638515 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бад-Зальцдетфурт |шынайы атауы = Bad Salzdetfurth |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Bad Salzdetfurth.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=3 |lat_sec=55 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=0 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эрих Шапер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 67,11 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 118 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 616 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05063 |пошта индексі = 31162 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 005 |ортаққордағы санаты = Bad Salzdetfurth |сайты = http://www.bad-salzdetfurth.de/ |сайт тілі = de }} '''Бад-Зальцдетфурт''' ({{lang-de|Bad Salzdetfurth}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 13 616 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 67,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 005''. Қаланың басшысы — Эрих Шапер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bad-salzdetfurth.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222040836/http://www.bad-salzdetfurth.de/ |date=2014-02-22 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ska8tgcmgkanoto89dvu41jd9v6h1t2 0 221798 3638523 1830487 2026-08-02T23:55:06Z Lopezsuarez 77361 3638523 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Альхендин |шынайы атауы = Alhendín |сурет = Iglesia de la Inmaculada Concepción, en Alhendín (Granada).jpg |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Alhendín (Granada).svg |ту = Bandera de Alhendín (Granada).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=7 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=3 |lon_min=39 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Гранада (провинция){{!}}Гранада |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Вега-де-Гранада (комарка){{!}}Вега-де-Гранада |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Мигель Анхель Гамарра |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 51 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 739 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6934 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 80 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Alhendinense |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 18620 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alhendín |сайты = http://www.alhendin.org |сайт тілі = es }} '''Альхендин''' ({{lang-es|Alhendín}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Гранада (провинция)|Гранада]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Вега-де-Гранада (комарка)|Вега-де-Гранада]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6934 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 51 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 10 км. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.alhendin.org Ресми сайты] {{Вега-де-Гранада ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Гранада елді мекендері]] e4rvwo1lpbqxmehrx3drthh6qz5yw25 3638568 3638523 2026-08-03T05:18:38Z 1nter pares 146705 3638568 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Альхендин |шынайы атауы = Alhendín |сурет = Iglesia de la Inmaculada Concepción, en Alhendín (Granada).jpg |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Alhendín (Granada).svg |ту = Bandera de Alhendín (Granada).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=7 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=3 |lon_min=39 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Гранада (провинция){{!}}Гранада |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Вега-де-Гранада (комарка){{!}}Вега-де-Гранада |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Мигель Анхель Гамарра |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 51 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 739 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6934 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 80 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Alhendinense |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 18620 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alhendín |сайты = http://www.alhendin.org |сайт тілі = es }} '''Альхендин''' ({{lang-es|Alhendín}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Гранада (провинция)|Гранада]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Вега-де-Гранада (комарка)|Вега-де-Гранада]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6934 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 51 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 10 км. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.alhendin.org Ресми сайты] {{Вега-де-Гранада ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Гранада елді мекендері]] i6v0geguc28yhh8suqgelb268mde1ca 0 231373 3638635 1834672 2026-08-03T06:23:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638635 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Берчето  |шынайы атауы = Berceto |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=31 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=59 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Эмилия-Романья |кестедегі аймақ = Эмилия-Романья |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Парма (провинция){{!}}Парма |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 131 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 852 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2430 |санақ жылы = |тығыздығы = 19 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = bercetesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0525 |пошта индексі = 43042 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 34004 |ортаққордағы санаты = Berceto |сайты = http://www.comune.berceto.pr.it |сайт тілі = it }} '''Берчето ''' ({{lang-it|Berceto}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Эмилия-Романья]] әкімшілік аймағына қарасты [[Парма (провинция)|Парма]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2430 адамды құрайды. Халық тығыздығы 19 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 131 км² шамасында. Пошта индексі — 43042. Елді мекеннің қамқоршысы — San Moderanno.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 22 қазан. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.berceto.pr.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218110957/http://www.comune.berceto.pr.it/ |date=2019-12-18 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Парма провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Эмилия-Романья елді мекендері]] 7mj3aj4t1kmtdoebi4f46v95envxjo8 0 231467 3638526 1917213 2026-08-03T01:25:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638526 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Баццано  |шынайы атауы = Bazzano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=5 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Эмилия-Романья |кестедегі аймақ = Эмилия-Романья |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Болонья (провинция){{!}}Болонья |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,97 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 93 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6386 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 469 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = bazzanesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 051 |пошта индексі = 40053 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 37004 |ортаққордағы санаты = Bazzano |сайты = http://www.comune.bazzano.bo.it |сайт тілі = it }} '''Баццано ''' ({{lang-it|Bazzano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Эмилия-Романья]] әкімшілік аймағына қарасты [[Болонья (провинция)|Болонья]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6386 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 469 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13,97 км² шамасында. Пошта индексі — 40053. Елді мекеннің қамқоршысы — Santo Stefano.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 26 желтоқсан. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.bazzano.bo.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226145805/http://www.comune.bazzano.bo.it/ |date=2008-12-26 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Болонья провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Эмилия-Романья елді мекендері]] jjpj4pqxtdeli5dzoqxfnta7l23qj11 0 232916 3638524 1836165 2026-08-03T00:08:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638524 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Барки (Италия) |шынайы атауы = Barchi |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=40 |lat_sec=22 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=55 |lon_sec=43 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Марке |кестедегі аймақ = Марке |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Пезаро-э-Урбино (провинция){{!}}Пезаро-э-Урбино |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Sauro Marcucci |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 319 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 997 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 58 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 721 |пошта индексі = 61030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 41004 |ортаққордағы санаты = Barchi |сайты = http://www.comune.barchi.pu.it |сайт тілі = it }} '''Барки (Италия)''' ({{lang-it|Barchi}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Пезаро-э-Урбино (провинция)|Пезаро-э-Урбино]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 997 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 58 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 17 км² шамасында. Пошта индексі — 61030. Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Ubaldo.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 72 197 152 * Электронды поштасы: comune.barchi@provincia.ps.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.barchi.pu.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118032840/http://www.comune.barchi.pu.it/ |date=2012-01-18 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Пезаро-э-Урбино провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Марке елді мекендері]] fdothkr67zxehgjwldu2394mk02tqjy 0 233423 3638654 1836642 2026-08-03T07:04:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638654 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Беттона |шынайы атауы = Bettona |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=1 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=29 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Умбрия |кестедегі аймақ = Умбрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Перуджа (провинция){{!}}Перуджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 353 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3784 |санақ жылы = |тығыздығы = 84 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = bettonesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 075 |пошта индексі = 6084 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 054003 |ортаққордағы санаты = Bettona |сайты = http://www.comune.bettona.pg.it |сайт тілі = it }} '''Беттона''' ({{lang-it|Bettona}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Умбрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Перуджа (провинция)|Перуджа]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3784 адамды құрайды. Халық тығыздығы 84 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 45 км² шамасында. Пошта индексі — 6084. Елді мекеннің қамқоршысы — San Crispolto.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 12 мамыр. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.bettona.pg.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202060932/http://comune.bettona.pg.it/ |date=2009-02-02 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Перуджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Умбрия елді мекендері]] 8vta6c9049vlls9kdmf6dvckoylbvec 0 233586 3638441 1837314 2026-08-02T15:52:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638441 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Аренцано |шынайы атауы = Arenzano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=24 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=41 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Лигурия |кестедегі аймақ = Лигурия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Генуя (провинция){{!}}Генуя |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 544 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = 481 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = arenzanesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0010 |пошта индексі = 16011 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 10001 |ортаққордағы санаты = Arenzano |сайты = http://www.comune.arenzano.ge.it |сайт тілі = it }} '''Аренцано''' ({{lang-it|Arenzano}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Лигурия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Генуя (провинция)|Генуя]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 544 адамды құрайды&nbsp;(2005). Халық тығыздығы 481 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 24 км² шамасында. Пошта индексі — 16011. Елді мекеннің қамқоршысы — San Nazario e San Celso.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 28 шілде. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.arenzano.ge.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Генуя провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Лигурия елді мекендері]] cffe4fwyzzbuaymvshvs4o71fp97hls 0 237542 3638546 1840774 2026-08-03T05:03:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638546 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Бербенно |шынайы атауы = Berbenno |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=49 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Бергамо (провинция){{!}}Бергамо |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 675 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2358 |санақ жылы = |тығыздығы = 393 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = berbennesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 35 |пошта индексі = 24030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 16023 |ортаққордағы санаты = Berbenno |сайты = http://www.comune.berbenno.bg.it |сайт тілі = it }} '''Бербенно''' ({{lang-it|Berbenno}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Бергамо (провинция)|Бергамо]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2358 адамды құрайды. Халық тығыздығы 393 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 6 км² шамасында. Пошта индексі — 24030. Елді мекеннің қамқоршысы — Антоний Великий.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 17 қаңтар. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.berbenno.bg.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031112904/http://www.comune.berbenno.bg.it/ |date=2012-10-31 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Бергамо провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] tmznd2mjq2fg0adqetlv32ng2756vmp 0 254677 3638358 2198065 2026-08-02T14:34:35Z Sagzhan 29953 3638358 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясында]], [[Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу патшалығы]]ның билеушілері де қолданды. Мысалы, [[Иван IV Грозный]] Сібір хандығына алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Даруғабек''' - Орталық Азиядағы хандық ([[Бұқар хандығы]], [[Хиуа хандығы]]) жүйе тұсындағы билік өкілінің [[лауазым]]ы. Даруға, дарға, оғлан, тархан, даруғабек лауазымдары өзінің құзыреті жағынан деңгейлес. Түркі-моңғол көшпелілерінің билік жүйесінде айырықша рөл атқарды. Даруғабектер қағанның, [[хан]]ның немесе [[әмір]]дің иеліктеріндегі билік өкілі болды. Оның негізгі функциясы - алым-салықтың жиналуын қадағалау. Бірте-бірте қолына мол байлық, қаражат жинақтаған аса беделді тұлғаға айналды. Деректерге қарағанда даруғабек іс жүзінде ханның немесе әмірдің бас уәзірі қызметін атқарған. Мемлекет тіршілігіндегі аса маңызды сала әскери істерді ұйымдастыру мәселесімен де айналысқан. Моңғол билеушілері Орталық Азияда және [[Иран]]да даруғабекке қызметі ұқсас басқақ деп аталатын билік өкілдерін тағайындаған.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Лауазымдар]] 54ih9efh092w52o63emj4t0ngsj62xl 3638359 3638358 2026-08-02T14:35:33Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Даруғабек]] бетін [[Даруға]] бетіне жылжытты 3638358 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясында]], [[Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу патшалығы]]ның билеушілері де қолданды. Мысалы, [[Иван IV Грозный]] Сібір хандығына алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Даруғабек''' - Орталық Азиядағы хандық ([[Бұқар хандығы]], [[Хиуа хандығы]]) жүйе тұсындағы билік өкілінің [[лауазым]]ы. Даруға, дарға, оғлан, тархан, даруғабек лауазымдары өзінің құзыреті жағынан деңгейлес. Түркі-моңғол көшпелілерінің билік жүйесінде айырықша рөл атқарды. Даруғабектер қағанның, [[хан]]ның немесе [[әмір]]дің иеліктеріндегі билік өкілі болды. Оның негізгі функциясы - алым-салықтың жиналуын қадағалау. Бірте-бірте қолына мол байлық, қаражат жинақтаған аса беделді тұлғаға айналды. Деректерге қарағанда даруғабек іс жүзінде ханның немесе әмірдің бас уәзірі қызметін атқарған. Мемлекет тіршілігіндегі аса маңызды сала әскери істерді ұйымдастыру мәселесімен де айналысқан. Моңғол билеушілері Орталық Азияда және [[Иран]]да даруғабекке қызметі ұқсас басқақ деп аталатын билік өкілдерін тағайындаған.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Лауазымдар]] 54ih9efh092w52o63emj4t0ngsj62xl 3638363 3638359 2026-08-02T14:40:51Z Sagzhan 29953 "[[Даруға]]" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3638358 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясында]], [[Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу патшалығы]]ның билеушілері де қолданды. Мысалы, [[Иван IV Грозный]] Сібір хандығына алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Даруғабек''' - Орталық Азиядағы хандық ([[Бұқар хандығы]], [[Хиуа хандығы]]) жүйе тұсындағы билік өкілінің [[лауазым]]ы. Даруға, дарға, оғлан, тархан, даруғабек лауазымдары өзінің құзыреті жағынан деңгейлес. Түркі-моңғол көшпелілерінің билік жүйесінде айырықша рөл атқарды. Даруғабектер қағанның, [[хан]]ның немесе [[әмір]]дің иеліктеріндегі билік өкілі болды. Оның негізгі функциясы - алым-салықтың жиналуын қадағалау. Бірте-бірте қолына мол байлық, қаражат жинақтаған аса беделді тұлғаға айналды. Деректерге қарағанда даруғабек іс жүзінде ханның немесе әмірдің бас уәзірі қызметін атқарған. Мемлекет тіршілігіндегі аса маңызды сала әскери істерді ұйымдастыру мәселесімен де айналысқан. Моңғол билеушілері Орталық Азияда және [[Иран]]да даруғабекке қызметі ұқсас басқақ деп аталатын билік өкілдерін тағайындаған.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Лауазымдар]] 54ih9efh092w52o63emj4t0ngsj62xl 3638365 3638363 2026-08-02T14:41:32Z Sagzhan 29953 3638365 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясында]], [[Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу патшалығы]]ның билеушілері де қолданды. Мысалы, [[Иван IV Грозный]] Сібір хандығына алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лауазымдар]] t5z71isvoc4ssxn01tv0amqdmj0alia 3638366 3638365 2026-08-02T14:42:10Z Sagzhan 29953 3638366 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясында]], [[Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу патшалығы]]ның билеушілері де қолданды. Мысалы, [[Иван IV Грозный]] Сібір хандығына алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лауазымдар]] newyc7tuf7fnizl9dewcg6006b1dvz7 3638367 3638366 2026-08-02T14:42:50Z Sagzhan 29953 /* Қысқаша мәлімет */ 3638367 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясы]]нда, [[Алтын Орда|Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу патшалығы]]ның билеушілері де қолданды. Мысалы, [[Иван IV Грозный]] Сібір хандығына алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лауазымдар]] 9dvunksp7f0omkjbylut1yxmhei23yj 3638368 3638367 2026-08-02T14:43:28Z Sagzhan 29953 /* Қысқаша мәлімет */ 3638368 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясы]]нда, [[Алтын Орда|Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу кінәздігі]]нің билеушілері де қолданды. Мысалы, [[Иван IV Грозный]] Сібір хандығына алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лауазымдар]] 9iqghc6qt8s4qwfid91lgm0jrqt6rar 3638369 3638368 2026-08-02T14:43:56Z Sagzhan 29953 /* Қысқаша мәлімет */ 3638369 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясы]]нда, [[Алтын Орда|Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу кінәздігі]]нің билеушілері де қолданды. Мысалы, [[IV Иван]] Сібір хандығына алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лауазымдар]] qqswwmntlkmnkmeeuxu2cbevroeqdus 3638370 3638369 2026-08-02T14:44:28Z Sagzhan 29953 /* Қысқаша мәлімет */ 3638370 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — ортағасырлық түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясы]]нда, [[Алтын Орда|Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу кінәздігі]]нің билеушілері де қолданды. Мысалы, [[IV Иван]] [[Сібір хандығы]]на алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лауазымдар]] pr1fvscz343rsia00g93vv2ofib3ke5 3638372 3638370 2026-08-02T14:44:55Z Sagzhan 29953 3638372 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — [[орта ғасырлар|ортағасырлық]] түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясы]]нда, [[Алтын Орда|Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу кінәздігі]]нің билеушілері де қолданды. Мысалы, [[IV Иван]] [[Сібір хандығы]]на алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лауазымдар]] 241x10levno6bzvff9z2qwsfpevu04o 0 268448 3638504 3449036 2026-08-02T20:16:08Z 1nter pares 146705 3638504 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джейми Каррагер |толық аты = Джеймс Ли Данкан Каррагер <ref name="PFA 109">{{cite book | last = Hugman | first = Barry J. | title = The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005 | publisher = Queen Anne Press | year = 2005 | page = 109 | isbn = 1-85291-665-6 }}</ref> |лақап аты = ''Темір Карра'' |сурет = Jamie Carragher Liverpool vs Bolton 2011 (cropped).jpg |сурет ені = 200px |атауы = |туған күні = 28.01.1978 |туған жері = [[Бутл]], [[Мерсисайд]] |азаматтығы = {{flagicon|England}} [[Англия]] |бойы = 185 см <ref>http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/jamie-carragher {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311050917/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/jamie-carragher |date=2014-03-11 }} Player Profile | Jamie Carragher</ref> |салмағы = 83 кг |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = ''ойыншы мансабын аяқтады'' |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1992—1996|{{flagicon|England}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |1996—2013|{{flagicon|England}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|508 (4) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1999—2010|{{flagicon|England}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]|38 (0) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 23 қаңтар 2015 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 23 қаңтар 2015 }} '''Джеймс (Джейми) Ли Данкан Каррагер''' ({{lang-en|James (Jamie) Lee Dunkan Carragher}}; [[28 қаңтар]] [[1978 жыл]], [[Бутл]], [[Мерсисайд]]) — [[Ағылшындар|ағылшынның]] кәсіби [[футбол]]шысы. Тегі ирландық. == Мансабы == Ағылшын Премьер лигасында өнер көрсететін [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]де қорғаушы ретінде ойнаған. Ливерпуль атынан алаңға 666-нші рет [[2011 жыл]]ы [[9 мамыр]] күні шықты. Бұл көрсеткіш бойынша екінші адам. [[2012 жыл]]ы [[2 тамыз]] күні Қызылдар үшін өзінің 700-нші ойынын өткізді. Сонымен қатар ол 8 рет өз қақпасына гол соққан. <ref name="lf">{{cite web | url = http://liverpool-fan.ru/publ/6-1-0-1 | title = "Ливерпуля" фан сайтында Джимми Карагер профилі | accessdate = 21 қаңтар | accessyear = 2011 | archiveurl = http://www.webcitation.org/61B8QKVQ0 | archivedate = 2011-08-24 }}</ref>. == Жетістіктері == === Клубтық === * УЕФА кубогы: 2001 * УЕФА суперкубогы: 2001, 2005 * Чемпиондар лигасы: 2005 * Чемпиондар лигасының финалисі: 2005 * Клубтар әлем чемпионатының финалисі: 2005 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] 42ottmg6mcu0ioec19a7sl1glc0hzg6 0 281969 3638538 3041232 2026-08-03T04:48:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638538 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Бенфика (Лиссабон) |шынайы атауы = Benfica |сурет = IgrejaBenficaLisboa.JPG |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=45 |lat_sec=04 |lon_dir=W |lon_deg=9 |lon_min=12 |lon_sec=08 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Лиссабон аймағы (аймақ){{!}}Лиссабон аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Лиссабон (округ){{!}}Лиссабон |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Лиссабон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,94 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 38 523 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = 4 852,0 |шоғырлануы = Үлкен Лиссабон |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 1500-000 LISBOA |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.jf-benfica.pt |сайт тілі = }} '''Бенфика (Лиссабон)''' ({{lang-pt|Benfica}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] округінің құрамына кіреді. [[Лиссабон]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Лиссабон]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Лиссабон аймағы (аймақ)|Лиссабон аймағы]] регионына қарасты [[Үлкен Лиссабон (субаймақ)|Үлкен Лиссабон]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2005 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 38 523 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,94 км² шамасында. Халық тығыздығы — 4 852,0 адам/км². Ауданның қамқоршысы — Дева Мария ({{lang-pt|Nossa Senhora do Amparo}}). == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Эштремадура]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.jf-benfica.pt Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331123333/http://www.jf-benfica.pt/ |date=2017-03-31 }} {{Лиссабон муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Лиссабон округінің елді мекендері]] q6aqtephiz9dktwe4bwh6jb3n8g4ib1 0 288897 3638710 3620807 2026-08-03T10:30:16Z Casserium 68287 /* */ 3638710 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин | Шынайы есімі = | Суреті = Nurlan Nigmatulin 023.jpg | Сурет ені = | Атауы = Нығматулин, 2018 жыл |Титулы =[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|төрағасы]] |Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg |Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады = 22 маусым 2016 |Басқаруын аяқтады = 1 ақпан 2022 |Президент =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Ізашары = [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]] |Ізбасары = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] |Басқара бастады_2 =20 қаңтар 2012 |Басқаруын аяқтады_2 =3 сәуір 2014 |Президент_2 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_2 =[[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] |Ізбасары_2 =[[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов|Қабиболла Жақыпов]] |Титулы_3 =[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің басшысы |Ту_3 =Flag of the President of Kazakhstan.svg |Ту2_3 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_3 =3 сәуір 2014 |Басқаруын аяқтады_3 =21 маусым 2016 |Президент_3 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_3 =[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] |Ізбасары_3 =[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] |Титулы_4 =[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] төрағасының бірінші орынбасары |Ту_4 =Flag of Nur Otan (2019).svg |Ту2_4 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_4 =19 қараша 2009 |Басқаруын аяқтады_4 =24 қыркүйек 2012 |Президент_4 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_4 =[[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] |Ізбасары_4 =[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] |Титулы_5 =[[Қарағанды облысы]]ның 4-әкімі |Ту_5 =Coat of Arms of Karagandy Province.svg |Ту2_5 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_5 =19 қаңтар 2006 |Басқаруын аяқтады_5 =19 қараша 2009 |Президент_5 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_5 =[[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов|Камалтин Мұхамеджанов]] |Ізбасары_5 =[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Басқара бастады_6 = 15 маусым 2004 | Басқаруын аяқтады_6 = 20 қаңтар 2006 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] | Ізбасары_6 = [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] | Туған күні = 31.08.1962 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Зайролла Гершанұлы Нығматулин|Зайролла Нығматулин]] (1919–2013) | Анасы = Зейнеп Қариева (1920–2018) | Жұбайы = Венера Баймырзаева | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1985–1991)<br>[[Аманат (партия)|Аманат]] (2000—) | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институты]]<br>[[Мәскеу гуманитарлық университеті|БЛКЖО ОК жанындағы Жоғарғы комсомол мектебі]] | Ғылыми дәрежесі = [[Ғылым кандидаты|Тарих ғылымдарының кандидаты]]<br>Саясаттану ғылымдарының докторы | Мамандығы = инженер-механик • саясаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurlan Nigmatulin | Марапаттары = {{Қатар |{{Назарбаев ордені}} |{{Барыс ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Достастық ордені}} }} }} '''Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин''' ([[31 тамыз]] [[1962 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және саясаттанушы, 2012–2014 және 2016–2022 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің басшысы (2014–2016), [[Қарағанды облысы]]ның әкімі (2006–2009) болған. Тарих ғылымдарының кандидаты және саясаттану ғылымдарының докторы. == Өмірбаяны == 1962 жылы 31 тамызда [[Қарағанды]]да дүниеге келді. [[Қожа|Қожа руынан]] шыққан. 1984 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] механик-инженер мамандығы бойынша тәмамдағаннан кейін 1 жыл “Қарағандыоблгаз” Өндірістік бірлестігінде автоколонна бастығы, инженері болып еңбектенді. 1985 жылдан 1990 жылға дейін [[Қарағанды]]дағы Ленин аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Қазақстан ЛКЖО Орталық Комитетінің комсомол ұйымдары бөлімі меңгерушісінің орынбасары, Қарағанды облыстық ЛКЖО комитетінің хатшысы, бірінші хатшысы болды. 1989 жылы [[Мәскеу гуманитарлық университеті|БЛКЖО ОК жанындағы Жоғарғы комсомол мектебін]] саясаттанушы мамандығы бойынша аяқтады. 1990—1993 жылдары [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар одағының]] төрағасы; 1993—1995 жылдары Қазақ-американ бірлескен “Тенгри” кәсіпорнының президенті; 1995—1999 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] мемлекеттік инспекторы, ұйымдастыру-бақылау бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. Бұдан кейін Нығматулиннің мансабы [[Астана]]да жалғасты. 1999—2002 жылдары [[Астана әкімі|Астана қаласы әкімінің орынбасары]]; 2002—2004 жылдары [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрінің]] орынбасары; 2004 жылғы сәуір—маусым айларында [[Аманат (партия)|Отан партиясының]] Орталық аппаратының жетекшісі болды. [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] жарлығымен 2004 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары — Ұйымдастыру-бақылау жұмысы және кадр саясаты басқармасының басшысы болса, 2005 жылы екінші лауазымынан босатылып [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2006 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]]  №27 жарлығымен [[Қарағанды облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қарағанды облысы|әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U060000027_ |title= Н.З.Нығматулинді Қарағанды облысының әкімі етіп тағайындау туралы |date=2006-01-20|lang=kk|work= Қазақстан Республикасы нормативті құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі |accessdate=2025-06-17}}</ref> 2009 жылы лауазымынан босатылып, [[Аманат (партия)|Нұр Отан партиясы төрағасының]] [[Аманат (партия)#Басшылығы|бірінші орынбасары]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/qaraghandy-oblysynyng-burynghy-akimi-nurlan-nyghmatulin-nur-otan-khdp-toraghasynyng-birinshi-orynbasary-bolyp-taghajjyndaldy-73397/ |title= Қарағанды облысының бұрынғы әкімі Нұрлан Нығматулин "Нұр Отан" ХДП төрағасының бірінші орынбасары болып тағайындалды |date=2009-11-19|lang=kk|work= Қазақстан Республикасы нормативті құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі |accessdate=2025-06-17}}</ref> 2011 жылғы шілдеде [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 65/122 қаулысымен [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің 5-сайланымының депутаттығына]] үміткер болып тіркелді. 2012 жылғы 18 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 8/163 қаулысымен депутат болып тіркелді. 2 күннен кейін [[Аманат (партия)|Нұр Отан фракциясы]] Нығматулиннің төрағалыққа үміткерлігін ұсынып, ұсыныс қолдау тауып, ол [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] болып сайланды.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=770&sphrase_id=83213&v=mobile|title=«Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының партиялық тізімі бойынша бесінші шақырылатын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын тіркеу туралы|date=2012-01-18|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/messages/index.php?ID=598&sphrase_id=83212&v=mobile|title= «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясының партиялық тізімін тіркеу туралы|date=2011-12-07|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/messages/index.php?ID=599&sphrase_id=83213&v=mobile|title= «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясының партиялық тізімін тіркеу туралы|date=2011-12-07|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://kaztag.kz/kz/news/ny-matulin-parlament-m-zhilisini-spikeri-bolyp-saylandy |title= Нығматулин парламент мәжілісінің спикері болып сайланды |date=2012-01-20|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/B1200000001 |title= Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Төрағасын сайлау туралы |date=2012-01-20|lang=kk|work= Қазақстан Республикасы нормативті құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі |accessdate=2025-06-17}}</ref> 2014 жылғы сәуірде депутат болып отырғанында [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] №782 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысы]] болып тағайындалды. [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясының]] 52-бабына байланысты оның депутаттық өкілеттілігі тоқтатылды.<ref>{{Cite web|url= https://www.inform.kz/ru/mazhilis-dosrochno-prekratil-polnomochiya-deputata-n-nigmatulina_a2646871 |title= Мажилис досрочно прекратил полномочия депутата Н. Нигматулина |date=2014-04-09|lang=kk|work= Международное информационное агентство «Казинформ» |accessdate=2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/nznygmatulindi-kazakstan-respublikasy-prezidenti-ekimshiliginin-basshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title= «Н.З.Нығматулинді Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |date=2014-04-03|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}</ref> 2014 жылғы қазанда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] міндетін атқарушы болып тағайындалды. Бұл қызметте қарашаға дейін болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasy-prezidenti-ekimshiliginin-basshysy-nurlan-zairollauly-nygmatulinge-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-hatshysy-mindetin-uakytsha-atkaru-zhukteldi |title= Мемлекет Басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулинге Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы міндетін уақытша атқару жүктелді Жарлық |date=2014-10-22|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/gnebdikalykovany-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-hatshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= Г.Н.Әбдіқалықованы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы қызметіне тағайындау туралы |date=2014-11-11|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}</ref> 2015 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]]  №9 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысы]] өкілеттігі ұзартылып, ол қайта тағайындалды. 2016 жылғы жазда лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/nznygmatulindi-kazakstan-respublikasy-prezidenti-ekimshiliginin-basshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= Н.З.Нығматулинді Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы қызметіне тағайындау туралы |date=2015-05-04|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurlan-zairollauly-nygmatulin-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-ekimshil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы қызметінен босатылды |date=2016-06-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}</ref> 21 маусымда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 39/135 қаулысымен [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің 6-сайланымының депутаты]] болып тіркелді. Келесі күні Нығматулиннің төрағалыққа үміткерлігіне 102 депутаттың 102-сі дауыс беріп, нәтижесінде ол [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] атанды.<ref>{{Cite web|url= https://akzhol.kz/ru/blog/migrated_3558 |title= Председателем Мажилиса Парламента РК избран Нурлан Нигматулин |date=2016-06-22|lang=ru|work= Демократическая партия Казахстана «Ак жол» |accessdate= 2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/27812762.html |title= Нығматулин мәжіліс төрағасы болды |date= 2016-06-22 |lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate= 2025-06-17}}</ref> 2020 жылы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 43/67 қаулысымен [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің 7-сайланымының депутаттығына]] үміткер болып тіркелді. 2021 жылғы 14 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 62/396 қаулысымен депутат болып тіркелді. Келесі күні жасырын дауыс беру нәтижесінде 100 депутаттың 100-і Нығматулиннің төрағалығына дауыс беріп, ол [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] болып қалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5890&v=mobile|title=2021 жылғы 10 қаңтарға тағайындалған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезекті сайлауында «Nur Otan» партиясы» қоғамдық бірлестігінің партиялық тізімін тіркеу туралы|date=2020-12-02|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=6214&sphrase_id=83248&v=mobile|title= Жетінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын тіркеу туралы|date=2021-01-14|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dknews.kz/ru/kazak-tilindegi-makalalar/153723-parlamentte-mazhilis-spikerinin-kandidaturasy|title= Парламентте Мәжіліс Спикерінің кандидатурасы бойынша жасырын дауыс беру басталды|date=2021-01-15|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/31047271.html|title=Нұрлан Нығматулин мәжіліс спикері қызметінде қалды|date=2021-01-15|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-06-18}}</ref> 2022 жылғы 1 ақпанда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] отырысында Нығматулиннің өз еркі бойынша депутаттық өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатты.<ref>{{Cite web|url= https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=6556&sphrase_id=83239&v=mobile |title= Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Н.З. Нығматулиннің өкілеттігін тоқтатуға әкелетін негіздің туындағаны туралы |date=2022-02-01|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=6559&sphrase_id=83239&v=mobile |title= 2022 жылғы 1 ақпанда Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының отырысы өтті |date= 2022-02-01 |lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}</ref> == Жеке өмірі == * Үйленген, жұбайы Венера Хамитқызы Баймырзаева (1961 туған) жылжымайтын мүлік кәсібімен айналысады. 2024 жылғы мамырдағы мәліметке сәйкес [[Дубай]]да жалпы құны 4,3 миллион доллардан асатын 50-ден астам жылжымайтын мүлікке иелік етеді: Living Legends атты коттедж қалашығында орналасқан 860 шаршы метрлік және құны 1,5 млн долларлық вилла, FAIROOZ ғимаратындағы 500 шаршы метрлік және құны 1,9 млн долларлық пәтер, DM MESK кешенінде құны 1 млн долларлық екі пәтер, ROYAL OCEANIC ғимаратында 600 мың долларлық пәтер, REGAL TOWER кешенінде 550 мың долларлық пәтер, BAHAR кешенінде 380 мың долларлық пәтер.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-dubai-unlocked--international-investigation-vlast/32948767.html |title= Қазақстандық шенеуніктің, әйелдері мен балаларының Дубайдағы жылжымайтын мүлкі |date=2024-05-16|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/investigative-journalism-kazakhstan-in-dubai-part-three/33117695.html |title= Дубайдағы Қазақстан: қазіргі және бұрынғы депутаттар |date=2024-09-26|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-06-18}}</ref> ** Үлкен ұлы Нұржан Нұрланов (1988 туған) кәсіпкер, [[Ғылым кандидаты|экономика ғылымдарының кандидаты]]. 2019–2022 жылдары ҚазМұнайГаз-Аэро ЖШС ([[ҚазМұнайГаз]] еншілес компаниясы) бас директоры. 2018–2019 жылдары [[Бәйтерек (холдинг)|Бәйтерек холдингінің]] Басқарушы директоры. Оппозициялық “Бәсе” арнасысының мәліметінше ол Қазақстан азаматтығынан бас тартып, Дубайда тұрып жатыр. 2025 жылғы сәуірде оның үстінен қылмыстық іс қаралды, бірақ қозғалғаны белгісіз. Әйелі Лаура Ғарифоллақызы Сапа (1988 туған).<ref>{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/31861071.html |title= Мәжілістің бұрынғы спикерінің ұлы ұлттық компания бөлімшесі жетекшісі қызметінен босатылды |date=2022-05-21|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/164514-bayterek-kholdingininh-dganha-basqarushy-direktory-taghayyndaldy |title= «Бәйтерек» холдингінің жаңа басқарушы директоры тағайындалды |date=2018-02-02|lang=kk|work=Egemen Qazaqstan|accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35993063 | Нурланов Нуржан Нурланович (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate= 2025-06-18}}</ref> ***Немерелері Ақбар (2010 туған), Абылай (2013 туған) және Айсара (2018 туған). **Ортаншы ұлы Нұрхан Нұрланов (1993 туған) кәсіпкер. 2021–2022 жылдары Қазфосфат ЖШС бас директоры болды. Қызметінде отырған кезде Қазфосфат ЖШС басшылығына «аммофос» сатуға жоғары баға белгілеу және ұстап тұру арқылы өзіне заңсыз кіріс алу мақсатында монополиялық жағдайды теріс пайдалану әрекеті үшін қылмыстық іс қозғалған. Миллионер {{Iw|Dinmukhamet Idrisov|Дінмұхамет Ыдырысовтың}} қызы Мадинаға (1996 туған) үйленген.<ref>{{Cite web|url= https://malim.kz/article/politics/nygmatulinnin-uly-lauazymdy-qyzmetke-tagaiyndaldy-15292 |title= Нығматулиннің ұлы лауазымды қызметке тағайындалды |date=2021-06-04|lang=kk|work=Malim|accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://zhasalash.kz/news/nurlan-nygmatulinnin-uly-qazfosfat-isi-bojynsha-kudikke-ilindi-21043/ |title= Нұрлан Нығматулиннің ұлы «Қазфосфат» ісі бойынша күдікке ілінді |date=2021-07-18|lang=kk|work=Jas Alash Республикалық қоғамдық-саяси газеті |accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://toppress.kz/article/sin-nigmatulina-stal-figurantom-ugolovnogo-dela |title= Сын Нигматулина стал фигурантом уголовного дела |date=2022-07-15|lang=ru|work=Top Press информационный портал|accessdate=2025-06-18}}</ref> **Кіші ұлы Мәди Нығматулин (2003 туған) Қазақстандағы ең қымбат жекеменшік мектептердің бірі [[Хэйлибэри Астана|Хэйлибэри мектебін]] тәмамдаған. Қазір [[Лондон колледж университеті]]нің студенті. 2024 жылғы тамызда желіде оның [[Ақмола облысы]] бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің басшысы Талғат Нурмулдиннің қызы әрі өзінің сыныптасы Камиллеге үйленгені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Cite web|url= https://www.haileybury.kz/kz/astana/results-destinations |title= Емтихан нәтижелері|lang=kk|work= [[Хэйлибэри Астана]]|accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.facebook.com/groups/crimeqaz/posts/1175978976802296/ |title= Старый Казахстан породнился с жана Казахстаном, или как Нигматулин женил своего младшего сына, проведя роскошную свадьбу в Стамбуле. |date=2024-08-13|lang=ru|work=[[Facebook]]|accessdate=2025-06-18}}</ref> Әкесі [[Зайролла Гершанұлы Нығматулин|Зайролла Нығматулин]] (1919 немесе 1923–2013) [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, [[Қарағанды| Қарағанды қаласының]] құрметті азаматы. [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]], [[Георгий Константинович Жуков|Жуков]], [[Ленинград]]ты қорғағаны үшін, Батылдық үшін медальдарімен және [[Құрмет ордені|Құрмет]], [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]], [[Отан соғысы ордені|Отан соғысы]], Даңқ ордендерімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url= https://informburo.kz/stati/nurlan-nigmatulin-pocemu-on-politiceskii-tyazeloves |title= Нурлан Нигматулин: почему он политический тяжеловес |date=2022-02-01|lang=ru|work= Informburo |accessdate=2025-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://karoblmaslihat.crealog.kz/en/news/id/309 |title= Коллектив Карагандинского городского маслихата выражает глубокие соболезнования семье Нигматулиных, родным и близким Почётного гражданина Караганды Нигматулина Зайруллы Гершановича... |date=2013-02-08|lang=ru|work= Карагандинский городской Маслихат |accessdate=2025-06-18}}</ref> Анасы Зейнеп Қәриева (1920—2018). * Сыңары [[Ерлан Зайроллаұлы Нығматулин|Ерлан]] (1962 туған) [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенаттың]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 4-сайланым депутаттары|4-сайланым]] (2007-2011), (2011-2015), [[Қазақстан Парламенті Сенатының 3-сайланым депутаттары|3-сайланым]] (2004-2007), [[Қазақстан Парламенті Сенатының 2-сайланым депутаттары|2-сайланым депутаты]] (1999-2004), Импульс ЖШС Бас директоры (1995-1999), Ер-Қанат Сауда үйінің директоры (1993-1995) және [[Ғылым кандидаты|техника ғылымдарының кандидаты]]. Әйелі - Бақыт Қәрібекқызы Серікбаева (1962 жылы туған). ** Жиені Малика Бектұрова (1983 туған) [[Ғылым кандидаты|техника ғылымдарының кандидаты]]. Green Mine компаниясының басшысы (2021 жылдан бастап), [[Астана| Астана қаласы]] әкімінің орынбасары (2016-2021) Күйеуі - Қазаэронавигация бас директоры (2014-2022), [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрінің орынбасары]] (2006-2014), [[Air Astana|Эйр Астана әуекомпаниясы]] Президентінің орынбасары (2004-2006). **Балалары: қыздары - Дәния (2007 жылы туған) мен Дәрия (2010 жылы туған); ұлы - Әлімжан (2009 жылы туған). * Ортаншы баласы - Мәдина (1984 жылы туған). * Кіші баласы - Кәрима (1995 жылы туған). * Ағасы Арғын Нығматулин – «Сарыарқа хоккей клубы» мемлекеттік коммуналдық кәсіпорын директоры, Қарағанды облыстық мәслихатының депутаты. == Мәжіліс төрағасы (2012–2014, 2016–2022) == === 2012 === 20 қаңтарда төрағалыққа [[Аманат (партия)|Нұр Отан партиясынан]] жалғыз ұсынылған үміткер Нығматулинге 106 депутат дауыс беріп, 1 депутат қалыс қалды. Нәтижесінде Нығматулин [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] болып сайланды. Бұдан кейін 5 минуттан көп сөйлеген депутаттардың микрофоны өшірілді. Сол жылғы сәуірге дейін 11 пленарлық отырыс өтті, 57 заң жобасы қаралып, оның 18-і [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенатқа]] жіберілді. 25 сәуірде Нығматулин [[Мемлекеттік дума|Ресей Мемлекеттік думасының]] төрағасы [[Сергей Евгеньевич Нарышкин|Сергей Нарышкинмен]] кездесіп Қазақстан мен Ресей депутаттары заңдарды бірге үйлестіріп, тәжірибе алмасып, жиі араласуы үшін келісімге қол қойды. 17 мамырда [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Қырғызстан Жоғарғы Кеңесінің]] төрағасы [[Асылбек Шәріпұлы Жиенбеков|Асылбек Жиенбековпен]] кездесті. Маусымда Нығматулин [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтен]] түсетін заң жобалары әлсіз — мысалы, сақтандыруға 224, бизнес бойынша 254, ал Салық кодексіне бір форматта 5 000 түзету енгізілген және 64% құжат кешігіп келеді деп [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметті]] сынға алды. 2 шілдеде [[Астана]]да {{Iw|Dan Burton|Дэн Бертон}} басқарған [[АҚШ Конгрессі]]нің делегациясымен кездесіп, нәтижесінде [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілісте]] АҚШ-пен жұмыс істейтін 26 депутаттан тұратын топ құрылды. Ал 2008 жылдан бері [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресінде]] “Қазақстан достары клубы” жұмыс істейді. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев орденінің (2015 ж.) * 2-ші дәрежелі Барыс орденінің (2009ж.) * Құрмет орденінің (2004ж) <ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> * Достық Ордені (Ресей, 2014) * «Достастық» Ордені (2014) * «Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» (2006) * «Астанаға 10 жыл» мерейтойлық медалінің (2008) * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011) * «Астанаға 20 жыл» мерейтойлық медалінің (2018) медальдарының иегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары]] [[Санат:Қарағанды облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] [[Санат:Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті түлектері]] 9bqylc7a1437xs13nw0d07z1f4r88vi 0 426919 3638687 2949102 2026-08-03T10:06:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638687 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Боар |шынайы атауы = Bohars |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason de la ville de Bohars (Finistère).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.430278 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-4.512223 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(3288)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Финистер |кестедегі аудан = Финистер (департамент){{!}}Финистер |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Брест (округ){{!}}Брест |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Брест-Каваль-Бланш-Боар-Гиле (кантон)|Брест-Каваль-Бланш-Боар-Гиле]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Armel Gourvil ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,27 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 3—93 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3288 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 452,27 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 29820 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 29011 |ортаққордағы санаты = Bohars |сайты = http://www.mairie-bohars.fr |сайт тілі = }} '''Боар''' ({{lang-fr|Bohars}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Финистер (департамент)|Финистер]] департаментінде орналасқан. [[Брест (округ)|Брест]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,27 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''29011'', [[пошта индексі]] — ''29820''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3288 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 452,27 адам/км². {{Демография/FRA/Bohars}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=191 | барлығы=3286 | е0=80 | ә0=96 | е5=84 | ә5=123 | е10=84 | ә10=131 | е15=123 | ә15=96 | е20=67 | ә20=72 | е25=76 | ә25=32 | е30=60 | ә30=72 | е35=76 | ә35=104 | е40=139 | ә40=119 | е45=115 | ә45=119 | е50=123 | ә50=151 | е55=191 | ә55=147 | е60=103 | ә60=80 | е65=80 | ә65=63 | е70=36 | ә70=56 | е75=44 | ә75=72 | е80=48 | ә80=84 | е85=48 | ә85=92 }} == Тағы қараңыз == * [[Финистер департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Bohars|Боар}} * [http://www.mairie-bohars.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511103356/https://www.mairie-bohars.fr/ |date=2021-05-11 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=29011-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.430278,-4.512223&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Финистер департаментінің коммуналары}} [[Санат:Финистер департаментінің коммуналары]] evpm7t583e5q4ggiv27e6emzrpvz8oz 0 479626 3638527 3094295 2026-08-03T01:46:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638527 wikitext text/x-wiki '''Бағдарлама жасақтамасын құжаттау''' немесе '''бағдарлама кодін құжаттау''' [[компьютер бағдарламасы]]н құжаттайтын текст. Бұл текст әр қызметтегі адамға әр түрлі мән беруі мүмкін, негізгі қызметі бағдарламалық жасақтаманың мақсаты мен қалай жұмыс істейтінін түсіндіреді. == Құжаттаудың бағдарлама жасақтамасын жасаудағы рөлі== [[Құжаттау]] бағдарламалық жасақтама жасаудың ең маңызды қадамдарының бірі саналады, оған: # Талаптары (Requirements) – бағдарламалық жасақтама аттрибуттарын, мүмкіндіктерін, сипаттамаларын, және қасиеттірін түсіндіретін мәлімдемелер жинағы. # Ахитектура/Дизайн (Architecture/Design) – Бағдарламалық жасақтаманы жалпылай қарап шығу. Бағдарламалық жасақтама компоненттерінің дизайнын жасауға арналған мәліметтер, ең алдымен қоршаған ортасы және құрастыру/конструкция принциптеріне негізделген. # Техникалық (Technical) – Кодтарды, алгоритмдерді, интерфейстер және API ларды құжаттау. # Қолданушы (End User) – Қолданушыға арналған нұсқаулар, жүйе администраторлары және system administrators and қолдаушы демеуші персоналға арналған. # Маркетинг (Marketing) – Жасалынған өнімді сату және нарық жөнінде анализ жасау. === Талаптар құжаттамасы=== === Архитектура/Дизайн құжаттамасы === === Техникалық құжаттау=== === Қолданушы құжаттамасы === == Жазбалар == {{Reflist}} == Тағы қараңыз == * [[Бағдарламалық жасақтама]] * [[API Writer]] * [[Comparison of documentation generators]] * [[Design by contract]] * [[Docstring]] * [[Documentation]] * [[User Assistance]] * [[Design document]] * [[README| README files]] * [[Unified Modeling Language]] UML * [[Literate programming]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://kelp.sf.net/ kelp] - a source code annotation framework for architectural, design and technical documentation. * [http://www.mapador.com/documentation.html automated software documentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626165602/http://www.mapador.com/documentation.html |date=2012-06-26 }} - application documentation * [http://www.hci.com.au/iso ISO documentation standards committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103041310/http://www.hci.com.au/iso/ |date=2013-01-03 }} - International Organization for Standardization committee which develops user documentation standards. [[Санат:Бағдарламалық жасақтама]] [[Санат:құжаттау]] ob3ofkpspoxv4j8cgog3pwd1oa7lvu1 4 491233 3638659 3638198 2026-08-03T09:00:23Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3638659 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35524]||623||26||18||263||28||3||34379||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2895]||274||7||6||377||8||15||2194||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1185]||37||0||0||12||17||0||1108||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 486]||15||0||7||42||6||1||398||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] ofi3mkfp1n21lm9apokdbdbcmnupvif 0 491438 3638445 3530944 2026-08-02T16:19:42Z Bekzat04 184100 /* */ 3638445 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|400px|«Жасырын кешкілік»|нобай]] '''«Соңғы кешкі ас»''' ({{lang-it|Il Cenacolo}} немесе {{lang|it|L’Ultima Cena}}) — [[Леонардо да Винчи]]дің аяқталған жалғыз үлкен туындысы. Бұнда [[Иса Мәсіх]]тің өзінің оқушыларымен қабылдап жатқан соңғы кешкі асы бейнеленген. «Соңғы кешкі ас» [[Милан]]дағы доминикандық Санта-Мария-делле-Грацие монастырында 1495–1498 жылдары жасалған. == Жасалу тарихы == Леонардо «Жасырын кешкілік» 1495 жылы миландық герцог [[Лодовико Сфорц]] пен оның әйелі Беатриче д'Эстеның тапсырысымен жасап бастады. 1498 жылы сурет толығымен аяқталды. [[Сурет:Santa Maria delle Grazie Milano 07-08-2007.JPG|Санта-Мария-делле-Грацие|нобай]] == Мағынасы == Бұл фрескада Исаның осылардың біреуі мені сатып кетеді деп айтып жатқан кезі кескінделген. Леонардо барлық апостолдарды көрермендерге беті көрінетіндей етіп, бір қатарда орналастырған. Және де апостолдар үш-үштен төрт топқа бөлініп отыр. Сонымен қоса Леонардо [[Яһуда]]ны алғаш рет кескінін бейнеледі. Осыған дейін ол көрерменге тек арқасымен қарап тұратын. Иуда бұл фрескада сатқындықтың белгісі, қолына кішкене дорба ұстаған. Құранда сатқын тамаққа қолын Исамен бір уақытта созады. Фрескада Иуда мен Иса бір тамаққа бір уақытта қолдарын созып жатыр. Сонымен қоса, Иса жазасыз дене мен төгілген қанның белгісі, нан мен виноға қолын созып жатыр. Иса сұлбасының пішіні үшбұрышты елестетеді. == Жаңартулар == Екі француздық король суретті қабырғасымен бірге Парижге алып кетуге тырысты, бірақ олардың ойы іске аспады. Наполеон да бұл ойды қайталап көрді, бірақ бұл оның қолынан келмеді. Екінші Дүниежүлік соғыс кезінде Миланға бомба тасталғанда бұл ғимараттың үш қабырғасы мен төбесі толығымен қиратылды, бірақ тек қана осы сурет орналасқан қабырға ғана өз орнында қалды. Осылай «Жасырын кешкілік» суреті басынан бірнеше қиындықтар басынан кешіріп, 300 жылда 8 рет жаңартылған. Ең бірінші жаңарту 1726 жылы Микеланджело Белоттимен жасалды. Ол жетіспейтін жерлерді майлы бояумен толтырды. Ал кейін фресканы лакпен бояды. Келесі жаңартуды 1770 жылы Джузеппе Мацца жасады. Ол Белотти жұмысын кетіріп, үшеуінен басқа адамдардың суреттерін қайта салды. Кейін жұртшылықтың қарсылығы әсерінен жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. 1951—1954 жылдары Мауро Пелличоли тағы бір жаңарту жасады. 1978 жылы Пинин Брамбилла Барсилон ең үлкен жаңартулардың бірін бастады, ол 21 жылға созылып. 1999 жылы 21 мамырда көрермендерге ашық болды. == Апостолдар == Апостолдар Исаның жанында үш-үштен топ-топ болып отыр. Апостол топтары солдан оңға қарай: * Барталмай, Әлпейұлы Жақып және Әндір; * Яһуда Исқариот, Петір және Жохан; * Тома, Зебедейұлы Жақып пен Філіп; * Матай, Яһудай Тадей және Шимон. Осыған дейін тек Яһуда, Петір, Жохан мен Исаның белгілі болды. XIX ғасырда Леонардо да Винчидің жазба кітаптары табылды, онда барлық апостолдардың аттары берілген. == Сыртқы сілтемелер == *http://lurkmore.to/%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8F#.D0.93.D0.B0.D0.BB.D0.B5.D1.80.D0.B5.D1.8F{{Deadlink|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.abc-people.com/data/leonardov/supper1-txt.htm Тайная вечеря: шедевр кисти Леонардо да Винчи] *[http://www.world-art.ru/painting/painting.php?id=464 Леонардо да Винчи] [[Санат:Суреттер]] [[Санат:1498 жыл фрескалары]] [[Санат:Леонардо да Винчи фрескалары]] t01o5mja9mcxxiojotlrq9submx191y 3638446 3638445 2026-08-02T16:43:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekzat04|Bekzat04]] ([[User talk:Bekzat04|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3530944 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|400px|«Жасырын кешкілік»|нобай]] '''«Жасырын кешкілік»''' ({{lang-it|Il Cenacolo}} немесе {{lang|it|L’Ultima Cena}}) — [[Леонардо да Винчи]]дің аяқталған жалғыз үлкен туындысы. Бұнда [[Иса Мәсіх]]тің өзінің оқушыларымен қабылдап жатқан соңғы кешкі асы бейнеленген. «Жасырын кешкілік» [[Милан]]дағы доминикандық Санта-Мария-делле-Грацие монастырында 1495–1498 жылдары жасалған. == Жасалу тарихы == Леонардо «Жасырын кешкілік» 1495 жылы миландық герцог [[Лодовико Сфорц]] пен оның әйелі Беатриче д'Эстеның тапсырысымен жасап бастады. 1498 жылы сурет толығымен аяқталды. [[Сурет:Santa Maria delle Grazie Milano 07-08-2007.JPG|Санта-Мария-делле-Грацие|нобай]] == Мағынасы == Бұл фрескада Исаның осылардың біреуі мені сатып кетеді деп айтып жатқан кезі кескінделген. Леонардо барлық апостолдарды көрермендерге беті көрінетіндей етіп, бір қатарда орналастырған. Және де апостолдар үш-үштен төрт топқа бөлініп отыр. Сонымен қоса Леонардо [[Яһуда]]ны алғаш рет кескінін бейнеледі. Осыған дейін ол көрерменге тек арқасымен қарап тұратын. Иуда бұл фрескада сатқындықтың белгісі, қолына кішкене дорба ұстаған. Құранда сатқын тамаққа қолын Исамен бір уақытта созады. Фрескада Иуда мен Иса бір тамаққа бір уақытта қолдарын созып жатыр. Сонымен қоса, Иса жазасыз дене мен төгілген қанның белгісі, нан мен виноға қолын созып жатыр. Иса сұлбасының пішіні үшбұрышты елестетеді. == Жаңартулар == Екі француздық король суретті қабырғасымен бірге Парижге алып кетуге тырысты, бірақ олардың ойы іске аспады. Наполеон да бұл ойды қайталап көрді, бірақ бұл оның қолынан келмеді. Екінші Дүниежүлік соғыс кезінде Миланға бомба тасталғанда бұл ғимараттың үш қабырғасы мен төбесі толығымен қиратылды, бірақ тек қана осы сурет орналасқан қабырға ғана өз орнында қалды. Осылай «Жасырын кешкілік» суреті басынан бірнеше қиындықтар басынан кешіріп, 300 жылда 8 рет жаңартылған. Ең бірінші жаңарту 1726 жылы Микеланджело Белоттимен жасалды. Ол жетіспейтін жерлерді майлы бояумен толтырды. Ал кейін фресканы лакпен бояды. Келесі жаңартуды 1770 жылы Джузеппе Мацца жасады. Ол Белотти жұмысын кетіріп, үшеуінен басқа адамдардың суреттерін қайта салды. Кейін жұртшылықтың қарсылығы әсерінен жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. 1951—1954 жылдары Мауро Пелличоли тағы бір жаңарту жасады. 1978 жылы Пинин Брамбилла Барсилон ең үлкен жаңартулардың бірін бастады, ол 21 жылға созылып. 1999 жылы 21 мамырда көрермендерге ашық болды. == Апостолдар == Апостолдар Исаның жанында үш-үштен топ-топ болып отыр. Апостол топтары солдан оңға қарай: * Барталмай, Әлпейұлы Жақып және Әндір; * Яһуда Исқариот, Петір және Жохан; * Тома, Зебедейұлы Жақып пен Філіп; * Матай, Яһудай Тадей және Шимон. Осыған дейін тек Яһуда, Петір, Жохан мен Исаның белгілі болды. XIX ғасырда Леонардо да Винчидің жазба кітаптары табылды, онда барлық апостолдардың аттары берілген. == Сыртқы сілтемелер == *http://lurkmore.to/%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8F#.D0.93.D0.B0.D0.BB.D0.B5.D1.80.D0.B5.D1.8F{{Deadlink|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.abc-people.com/data/leonardov/supper1-txt.htm Тайная вечеря: шедевр кисти Леонардо да Винчи] *[http://www.world-art.ru/painting/painting.php?id=464 Леонардо да Винчи] [[Санат:Суреттер]] [[Санат:1498 жыл фрескалары]] [[Санат:Леонардо да Винчи фрескалары]] ed1s83ejma5q3b0pug7mak6v5m42nd3 4 492279 3638254 3637759 2026-08-02T12:01:45Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3638254 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2470}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2109}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1287}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 5 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:318}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:268}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 8 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 9 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:167}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 10 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 11 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:135}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 12 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:122}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 13 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:116}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 14 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:107}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 15 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:85}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 16 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:73}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 17 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 18 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 19 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}} |- | 20 || [[User:Айжан Утепбаева|Айжан Утепбаева]] || [[Special:Contributions/Айжан Утепбаева|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Айжан Утепбаева}} |- | 21 || [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}} |- | 22 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}} |- | 23 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 24 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Lucky2704}} |- | 25 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}} |- | 26 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 27 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 28 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 29 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 30 || [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}} |- | 31 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 32 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 33 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 34 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}} |- | 35 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 36 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 37 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 38 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 39 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}} |- | 40 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 41 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 42 || [[User:WellDone7|WellDone7]] || [[Special:Contributions/WellDone7|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|WellDone7}} |- | 43 || [[User:Karagandanese|Karagandanese]] || [[Special:Contributions/Karagandanese|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Karagandanese}} |- | 44 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}} |- | 45 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 46 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} {{/end}} 488b51vtn9wgnkcmrxhyl00synpxrzn 3 493538 3638346 3638005 2026-08-02T14:22:55Z Pathoschild 414 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 3638346 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 0 498947 3638746 3607537 2026-08-03T11:25:11Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3638746 wikitext text/x-wiki {{уики}} {{cleanup}} '''Инфантилизм''' ([[Лат|лат.]] балалық, ақыл-ой дамуының кері кетуі, тежелуі) — адам психологиясының қалыпты жағдайынан ауытқуы. Жасы егде тартқан кей адамдардың ой-өрісі мен іс-әрекеті балаға ұқсап, өздерін бала сияқты сезінуі. Кәдімгі адамдар шынайы өмірді нақты түсініп, есейген сайын ақыл-ойы толыса берсе, инфант адамдар өз қиялымен, еш уайымсыз, ешбір жауапкершіліксіз өмір сүреді. Олар әрдайым өзгелердің көмегіне, кеңестеріне мұқтаж. Бұл дертке шалдыққан адамдардың өмірге көзқарасы бала кезіндегідей болып, ақыл-есі кері кетеді. Инфант адамдардың ақыл-есін жанған шырпыға теңесек те болады. Олардың сана-сезімі тез шоқтанып, жарқырап жанады да, тез сөніп қалады. Алайда мұны инфант адамдар сезіне қоймайды, олар өмірінің “бәрі осылай уайымсыз болу керек» деп қабылдайды және ешқашан өздерін кінәлі санамайды. Неміс социологы, психолог [[Карл Густав Юнг|Карл Густаф Юнгтың]] айтуынша, инфант адамдар жас бала сияқты өзінің де, өзгенің де жағдайын терең түсінуге қабілетсіз болады. Оларға ең бастысы - өз қызығушылықтары мен қажеттіліктерін қанағаттандыру болып табылады. Бір сөзбен айтқанда, инфант адамдар өзгелердің жағдайларын, қайғы-мұңын, қуанышын түсінбейді, керісінше, «адамдар мені түсінбейді», деген ойда болады. Осылайша мұндай адамдар айналадағы өмірді көрмей, білмей тек қиялымен өмір сүреді. Инфантилизмге шалдыққан жандардың кейбірі тіпті, өздерін де танымайды, білмейді, біреуді елестетіп сол менің өзім деп сезінеді. ''Атамның әңгімесінде айтқан кісіні жұрт жасына жетпей алжыды деп ойласа керек. Бала секілді қылық танытқанымен, жүріс-тұрысы дұрыс,он екі мүшесі сау адамды қалай алжыды деп айтамыз? «Жас күнінде бір бала, қартайғанда бір бала» деп адамдар көбінесе ондайға онша мән бермейді. Әрине, жасы келген үлкен қарт кісінің алжуы табиғи жағдай. Алайда, қарттардың балалық мінезін алжығандық деп қарастыруға болмайды.'' ''Алжығандық деп біз – [[Альцгеймер ауруы|альцгеймер]] ауруын айтар едік. Бұл ауру мен инфантилизм дерті мүлде бөлек, екеуінің айырмашылығы жер мен көктей. Альцгеймер дертіне шалдыққандар ақыл-естен айрылғандар. Олар тіпті, не істеп не қойғандарын білмейді, әрдайым біреудің қамқорлығында болуы керек. Ал инфант адамдар ақыл-есі дұрыс, бірақ бала кезінен ой – өрісі жетілмей қалғандар. Сондықтан инфантилизм мен альцгеймер дертін шатастыруға болмайды.'' Қазіргі таңда қаншама адамның өмірі компьютер ойындарының алдында өтіп жатыр. Тіпті, қаншама адамдар өздері құмар ойынды тамашалау үшін әлемді шарлап кетеді. Америкада мұндайларды “кидалты” деп атайды екен. Ағылшын тілінен аударғанда бұл сөз kid – кішкентай және adult – үлкен адам деген ұғымды білдіреді . Яғни, ойынқұмар, отбасын құруға асықпайтын, жасөспірімдер сияқты киінетін кексе тартқан адамдар. Италияда қартайған шағына дейін ата-анасының қамқорлығында тұратын адамдарды “бомбоччиони” деп айтады. Яғни, тамағы дайын, төсек орны, киім-кешегі болса, олар осыны қанағат тұтып өмір сүреді. Кидалт адамдар әлем бойынша көбейіп келеді. Тіпті, 2009 жылдың өзінде АҚШ-та 7 миллион адамды осы кидалт адамдардың қатарына жатқызған екен. Олар, әлбетте, өз жұмыс орындары, жағдайлары бар, алайда бала секілді іс- әрекеттері мен ой қиялымен ғана өмір сүріп жүргенін ыңғайсыз сезінбейді. Кидалт адамдар бала секілді өмір сүре отырып, нағыз өмір өзгерістеріне қарсы тұрады. Қоршаған ортаға, айналасына, өмірге баланың көзімен қарау, балалық пәк сезім мен шынайы көзқарас, әрине, жаман емес. Дегенмен, жасы келген егде адамның балалық әдеті, өз өміріне жауапкершіліксіз, немқұрайды, бейжай қарауы ыңғайсыз, ерсі емес пе. Ресейдегі МГППУ-дың профессоры, [[психология]] ғылымдарының кандидаты Андрей Копьевтың пікірінше, көптеген адамдар, инфатилизм дерт екенін ажырата алмайды екен. «Бұл үстірт пікір: сен не инфатилсың, не прагматиксың .Ең маңыздысы инфант болу емес, тек бойыңда балаға тән шынайы, жақсы әдептерді сақтай отырып, өмірді, адамдарды , қуанышты сол қалпында қабылдап, өмірді нақты шынайы көре білу», деген ой түйеді Андрей Копьев. Негізінде, әрбір адам қандай да бір дәрежеде инфант деуге болады. Тек біреуде инфантилизм көбірек, енді біреуде аз болуы да мүмкін. Көп жағдайда әйел адамдардың инфантилизм ауруына шалдыққанын байқай қоймаймыз. Өйткені, қыз бала бойжеткенше әке-шешесінің қамқорлығында еркелеп, ештеңеден тарықпай өседі. Артынша, жасы келгенде тұрмыс құрады. Сол кезде жас кезіндегі ата-анасын күйеуі алмастырып, соның қамқорлығында болады. Қазіргі таңда күйеуіне сеніп, жұмыс істемей, өз қажеттіліктерін қанағаттандырып, үйде отыратын әйелдер көптеп кездеседі. Жалпы ер азаматтар әйел адамға әрдайым қамқор көзқараспен қарайды. Сондықтан әйелдердің күйеуіне еркелеп, оның табысын шашып өмір сүретін болса, бұл инфантилизм екені анық. Мұндай әйелдер ойын-сауыққа, той -думанға құмар болады. Қолына ақша түссе, сол сәтінде көк тиын қалдырмай ұстап жібереді. Өзінің де, күйеуінің де, балаларының да өзіне ұнамаған киім-кешегін, тіпті төсек жабдықтарына, жиһазына дейін қоқысқа лақтырғысы немесе өртеп жібергісі келіп тұрады. Мұндай әйелдер тіпті баласын да күтіп бақпай, үй жағдайын ойлай бермейді. Тіпті, киім-кешекті балаларына ғана емес өзіне ғана алғысы кеп тұрады. Егер мұндай әйелдердің ұлдары ержетіп, үйленсе, оның әйеліне, яғни келініне күн көрсетпейді. Еш себепсіз ұлына әйеліңнен ажырап, «одан құтыл!» деп талап етіп, ұрсып-зекіп мазалайды. Кемшілігін айтқанға ашуланып, өз қылығын мойындамайды. Отбасындағы кемшіліктің бәрін күйеуінен, отбасының өзге мүшелерінен көріп, ұрыс шығаруға әуес болады. Егер мұндай инфант әйелдер ішімдікке үйір болса, оның дерті тіпті күшейіп, соңында маскүнем болуы қиын емес. Сондай-ақ мұндай әйелдер шамадан тыс жомарт, ақкөңіл, сенгіш, адал, өзгенің сөзіне тез еретін қасиетімен де ерекшеленеді. Сондықтан мұндай әйелдерге дертін ұғындырып мойындатар болса, еңбек етіп сауығуы әбден мүмкін. Ал, ер адамдардың инфант болуы ерсі көрінетін құбылыс. Өйткені ер адамның мойнына артылған жауапкершіліктер көп. Мысалы, отбасын асырау, жұмыс істеп балаларын жеткізу. Ал, жасы егде тартқан ер адамның ата-анасы мен әйеліне сеніп, бала секілді қылықтар көрсеткені өрескел кемшілік болмақ. Жалпы ер адамдардың инфантилизмге шалдығуы әйелдерге қарағанда сирек кездеседі. Олар тұрмысқа қабілетсіз болғандықтан, әйелімен ажырасып жалғыз өмір сүруге бейімделеді. Ал енді инфантилизмнің түрлеріне тоқтала кетсек. Оны ғалымдар үш түрге бөліп қарастырады. Бірінші, физиологиялық инфантилизм. Бұл адам ағзасының табиғи даму үрдісінен ауытқып, дамуының тежелуі. Инфантилизм адамның психикасын ғана емес, физиологиялық тұрғыда бүкіл ағзасына де әсер етеді. Ең алдымен адамның миының, нақтырақ айтқанда мидың [[гипофиз]] безі мен гипоталамустың нашарлауынан болады. Мидың дәл осы құрылысынан тарайтын гормондардың жеткіліксіздігі сана- сезімнің дамуын тежейді. Сонымен қатар, қалқанша безінің жұмысының нашарлауы да адамға осындай әсер береді. Инфантилизм адам ағзасының белгілі бір бөлігіне ғана әсер ете алады. Мәселен, әйел адам жүкті болған кезде туындаған қиыншылықтардан да инфант болуы мүмкін. Сондықтан жүктілік кезінде денсаулыққа барынша көңіл бөлген дұрыс. Екінші, психологиялық инфантилизм. Бұл адамның ішкі жан дүниесінің сана-сезімінің дамып жетілуінің орнына, күннен-күнге кері кетіп, адамның рухани тығырыққа тіреліп, ой-санасын түрлі-түрлі елестер торлап алып, бір түсініксіз халге бой ұрып, өмірінің мәнін түсінуден қалады, ажал жақындап қалғандай сезініп, тұла бойын үрей мен қорқыныш билейді. Сол кезде, бұрынғы жастық шағындағы қызықты кездерді, уайымсыз жайдары өмірді есіне алып өзін жұбатқан болады. Жастық шағындағы қызықтарды қиғысы келмей, соны көзге елестетіп, сол кездегі қалпына оралуды ойлайды. Адам психологиясының тоқырауы деген осы. Орыс психологы Борис Новодержкиннің пікірінше, қазіргі заманда көптеген адамдар психологиялық инфатилизм дертіне ұшыраған. Олар өмірде кездесетін ауыр жағдайларға, тіпті, өлімге қатысты болса да немқұрайды қарайды. Инфантилизмнің тағы бір түрі - психикалық инфантилизм. Бұл да психологиялық инфантилизм іспеттес. Көбінесе, психологиялық инфатилизмде адам кейде өз бетінше шешім қабылдай отырып, ойын өзгерте алады, алайда бастапқы ойын еш өзгеріссіз қалдыруды жөн көреді. Ал, психикалық инфантилизмге шалдыққан адамдар қандай жағдай болмасын, өз бетінше шешім қабылдауға жоқ, ойын өзгерте алмайды. Инфатилизм – шын мәнінде зиянды дерт, алайда, көптеген егде тартқан адамдар шалдыққан бұл дертті қазіргі өмірде ауру деп айта қоймаймыз. Ол көбінесе еріншектіктен, жалқаулықтан, өзімшілдіктен пайда болуы мүмкін. Өйткені есейген адамдар өздерін бала сияқты әлсіз етіп көрсеткісі келеді. Ал мұндай кісінің балалыққа тән қылықтары ешқандай жақсылық емес, керісінше оғаш құбылыс. Инфант болуды қорқыныш пен үрейдің зардабы деп айтсақ та болады. Мысалы, «мен ізденіп, еңбектенсем де еш нәтижеге жете алмаймын», «мен кіналы боламын » деген небір үрей олардың бойын билейді. Кейде, егде адам өзінің жас ерекшелігін, яғни кәрілікті мойындағысы келмей, жасаруға тырысуынан да осындай күйге ұшырауы мүмкін. Алайда, кейбір дені сау, жан-дүниесі жастыққа құштар адамды инфантпен шатастыруға болмайды. Бұл екеуі екі бөлек ұғым. Инфант – нақты өмір қиыншылықтары мен жауапкершілігін өз мойнына алғысы келмеуі, іштей рухани жағынан дамуды қаламауы, яғни шынайы өмірден бас тарту болып табылады. Инфант адамдар – мақсаты мен арманын жоғалтқан жандар деуге болады. Мұның бастау алуы, әрине, сол балалық шақтан, келе- келе пайда болады. Көбінде, теріс тәрбиеден пайда болады және де адам санасына білінбей сіңе береді. Егер ата-анасы баласын, жасы 30-дан асса да өз қамқорлығына алып, қиындықтармен күресуге бейімдемей, жауапкершілікті мойнына алудан шектесе, әрине, мұндай жағдайға үйренген кез-келген жан өз бетімен өмір сүріп үйренбесе, инфантилизмге шалдығуы әбден мүмкін. Абайдың «тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын» деген сөзінің мәнісі де осыған саяды. Мұндайлар қазақша айтқанда, арамтамақ болуға әбден бейімделеді. Ата-ананың бала бойындағы қалыптасып келе жатқан құштарлықты жойып, өзін тыңдауын ғана талап етуі, ал егер бағынбаса, күштеп көндіру дұрыс емес. Бала тек ата-анасы қалағандай болуы міндетті емес. Әркім өз өмір жолын қалыптастыруға құқылы. «Cенің қалағаның болмайды, ата-анаң неге рұқсат берсе, сол ғана болады, өйткені ата-анаңдыкі әрдайым дұрыс» дегендей сөздерді жиі естиміз. Нәтижесінде, бала өз қалауы бойынша адамдарымен сөйлесе алмайды, өзі қалаған іспен айналыса алмайды Сөйтіп ата-ана инфантил бала тәрбиелеп жатқанын байқамай да қалады. Орыс психологы Юлия Люцтің айтуынша, инфантилизмге ұрынбаудың шарты қазіргі қоғамның біздерге таңып қойған өмір сүру стереотипінен бас тартып, адамның өзінің шын қалауын таба білуі және қоғамның тарапынан тайсалмай, үрей мен үмітсіздікті жеңіп, өмірдің мәнін өз бетімен түсіне білу. Психологтар инфант адамдар әлем бойынша қоғамға қауіпті деп есептейді. Сондықтан бұл дертке немқұрайды қарауға болмайды. Егер де инфат жандар, өзінің ауру екенін түсініп мойындап, одан сауыққысы келсе, бұл дерттен жазылып кетуі мүмкін. Оларға тек, [[ақыл]]-кеңес беріп, еңбек етуге, өз мінін сезінуге үнемі көмектесу ғана қажет. Сондықтан инфант дертіне ұшырағандарды «ауру қалса да әдет қалмайды » деген түсінікпен өмір бойы дертінен айықпайды деп жүре бермей, қалайда емдеу жолдарын іздестіріп, психологтардың, педагогтардың ақыл- кеңесіне жүгініп, еңбекке араласуға, үй шаруасымен айналысуға, жауапкершілікті мойнына алуға ағайын- туғандары, жора – жолдастары көмектессе көп ұзамай мұндай адамдар қалыпты адамдар қатарына қосылып кетеді. {{unreferenced}} [[Санат:Психология]] 3exndduz1biv3844s22e6vztzgntvgb 3638754 3638746 2026-08-03T11:40:05Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:Ayanati7|Ayanati7]] соңғы нұсқасына қайтарды 3607537 wikitext text/x-wiki {{уики}} {{cleanup}} '''Инфантилизм''' ([[Лат|лат.]] балалық, ақыл-ой дамуының кері кетуі, тежелуі) — адам психологиясының қалыпты жағдайынан ауытқуы. Жасы егде тартқан кей адамдардың ой-өрісі мен іс-әрекеті балаға ұқсап, өздерін бала сияқты сезінуі. Кәдімгі адамдар шынайы өмірді нақты түсініп, есейген сайын ақыл-ойы толыса берсе, инфант адамдар өз қиялымен, еш уайымсыз, ешбір жауапкершіліксіз өмір сүреді. Олар әрдайым өзгелердің көмегіне, кеңестеріне мұқтаж. Бұл дертке шалдыққан адамдардың өмірге көзқарасы бала кезіндегідей болып, ақыл-есі кері кетеді. Инфант адамдардың ақыл-есін жанған шырпыға теңесек те болады. Олардың сана-сезімі тез шоқтанып, жарқырап жанады да, тез сөніп қалады. Алайда мұны инфант адамдар сезіне қоймайды, олар өмірінің “бәрі осылай уайымсыз болу керек» деп қабылдайды және ешқашан өздерін кінәлі санамайды. Неміс социологы, психолог [[Карл Густав Юнг|Карл Густаф Юнгтың]] айтуынша, инфант адамдар жас бала сияқты өзінің де, өзгенің де жағдайын терең түсінуге қабілетсіз болады. Оларға ең бастысы - өз қызығушылықтары мен қажеттіліктерін қанағаттандыру болып табылады. Бір сөзбен айтқанда, инфант адамдар өзгелердің жағдайларын, қайғы-мұңын, қуанышын түсінбейді, керісінше, «адамдар мені түсінбейді», деген ойда болады. Осылайша мұндай адамдар айналадағы өмірді көрмей, білмей тек қиялымен өмір сүреді. Инфантилизмге шалдыққан жандардың кейбірі тіпті, өздерін де танымайды, білмейді, біреуді елестетіп сол менің өзім деп сезінеді. ''Атамның әңгімесінде айтқан кісіні жұрт жасына жетпей алжыды деп ойласа керек. Бала секілді қылық танытқанымен, жүріс-тұрысы дұрыс,он екі мүшесі сау адамды қалай алжыды деп айтамыз? «Жас күнінде бір бала, қартайғанда бір бала» деп адамдар көбінесе ондайға онша мән бермейді. Әрине, жасы келген үлкен қарт кісінің алжуы табиғи жағдай. Алайда, қарттардың балалық мінезін алжығандық деп қарастыруға болмайды.'' ''Алжығандық деп біз – [[Альцгеймер ауруы|альцгеймер]] ауруын айтар едік. Бұл ауру мен инфантилизм дерті мүлде бөлек, екеуінің айырмашылығы жер мен көктей. Альцгеймер дертіне шалдыққандар ақыл-естен айрылғандар. Олар тіпті, не істеп не қойғандарын білмейді, әрдайым біреудің қамқорлығында болуы керек. Ал инфант адамдар ақыл-есі дұрыс, бірақ бала кезінен ой – өрісі жетілмей қалғандар. Сондықтан инфантилизм мен альцгеймер дертін шатастыруға болмайды.'' Қазіргі таңда қаншама адамның өмірі компьютер ойындарының алдында өтіп жатыр. Тіпті, қаншама адамдар өздері құмар ойынды тамашалау үшін әлемді шарлап кетеді. Америкада мұндайларды “кидалты” деп атайды екен. Ағылшын тілінен аударғанда бұл сөз kid – кішкентай және adult – үлкен адам деген ұғымды білдіреді . Яғни, ойынқұмар, отбасын құруға асықпайтын, жасөспірімдер сияқты киінетін кексе тартқан адамдар. Италияда қартайған шағына дейін ата-анасының қамқорлығында тұратын адамдарды “бомбоччиони” деп айтады. Яғни, тамағы дайын, төсек орны, киім-кешегі болса, олар осыны қанағат тұтып өмір сүреді. Кидалт адамдар әлем бойынша көбейіп келеді. Тіпті, 2009 жылдың өзінде АҚШ-та 7 миллион адамды осы кидалт адамдардың қатарына жатқызған екен. Олар, әлбетте, өз жұмыс орындары, жағдайлары бар, алайда бала секілді іс- әрекеттері мен ой қиялымен ғана өмір сүріп жүргенін ыңғайсыз сезінбейді. Кидалт адамдар бала секілді өмір сүре отырып, нағыз өмір өзгерістеріне қарсы тұрады. Қоршаған ортаға, айналасына, өмірге баланың көзімен қарау, балалық пәк сезім мен шынайы көзқарас, әрине, жаман емес. Дегенмен, жасы келген егде адамның балалық әдеті, өз өміріне жауапкершіліксіз, немқұрайды, бейжай қарауы ыңғайсыз, ерсі емес пе. Ресейдегі МГППУ-дың профессоры, психология ғылымдарының кандидаты Андрей Копьевтың пікірінше, көптеген адамдар, инфатилизм дерт екенін ажырата алмайды екен. «Бұл үстірт пікір: сен не инфатилсың, не прагматиксың .Ең маңыздысы инфант болу емес, тек бойыңда балаға тән шынайы, жақсы әдептерді сақтай отырып, өмірді, адамдарды , қуанышты сол қалпында қабылдап, өмірді нақты шынайы көре білу», деген ой түйеді Андрей Копьев. Негізінде, әрбір адам қандай да бір дәрежеде инфант деуге болады. Тек біреуде инфантилизм көбірек, енді біреуде аз болуы да мүмкін. Көп жағдайда әйел адамдардың инфантилизм ауруына шалдыққанын байқай қоймаймыз. Өйткені, қыз бала бойжеткенше әке-шешесінің қамқорлығында еркелеп, ештеңеден тарықпай өседі. Артынша, жасы келгенде тұрмыс құрады. Сол кезде жас кезіндегі ата-анасын күйеуі алмастырып, соның қамқорлығында болады. Қазіргі таңда күйеуіне сеніп, жұмыс істемей, өз қажеттіліктерін қанағаттандырып, үйде отыратын әйелдер көптеп кездеседі. Жалпы ер азаматтар әйел адамға әрдайым қамқор көзқараспен қарайды. Сондықтан әйелдердің күйеуіне еркелеп, оның табысын шашып өмір сүретін болса, бұл инфантилизм екені анық. Мұндай әйелдер ойын-сауыққа, той -думанға құмар болады. Қолына ақша түссе, сол сәтінде көк тиын қалдырмай ұстап жібереді. Өзінің де, күйеуінің де, балаларының да өзіне ұнамаған киім-кешегін, тіпті төсек жабдықтарына, жиһазына дейін қоқысқа лақтырғысы немесе өртеп жібергісі келіп тұрады. Мұндай әйелдер тіпті баласын да күтіп бақпай, үй жағдайын ойлай бермейді. Тіпті, киім-кешекті балаларына ғана емес өзіне ғана алғысы кеп тұрады. Егер мұндай әйелдердің ұлдары ержетіп, үйленсе, оның әйеліне, яғни келініне күн көрсетпейді. Еш себепсіз ұлына әйеліңнен ажырап, «одан құтыл!» деп талап етіп, ұрсып-зекіп мазалайды. Кемшілігін айтқанға ашуланып, өз қылығын мойындамайды. Отбасындағы кемшіліктің бәрін күйеуінен, отбасының өзге мүшелерінен көріп, ұрыс шығаруға әуес болады. Егер мұндай инфант әйелдер ішімдікке үйір болса, оның дерті тіпті күшейіп, соңында маскүнем болуы қиын емес. Сондай-ақ мұндай әйелдер шамадан тыс жомарт, ақкөңіл, сенгіш, адал, өзгенің сөзіне тез еретін қасиетімен де ерекшеленеді. Сондықтан мұндай әйелдерге дертін ұғындырып мойындатар болса, еңбек етіп сауығуы әбден мүмкін. Ал, ер адамдардың инфант болуы ерсі көрінетін құбылыс. Өйткені ер адамның мойнына артылған жауапкершіліктер көп. Мысалы, отбасын асырау, жұмыс істеп балаларын жеткізу. Ал, жасы егде тартқан ер адамның ата-анасы мен әйеліне сеніп, бала секілді қылықтар көрсеткені өрескел кемшілік болмақ. Жалпы ер адамдардың инфантилизмге шалдығуы әйелдерге қарағанда сирек кездеседі. Олар тұрмысқа қабілетсіз болғандықтан, әйелімен ажырасып жалғыз өмір сүруге бейімделеді. Ал енді инфантилизмнің түрлеріне тоқтала кетсек. Оны ғалымдар үш түрге бөліп қарастырады. Бірінші, физиологиялық инфантилизм. Бұл адам ағзасының табиғи даму үрдісінен ауытқып, дамуының тежелуі. Инфантилизм адамның психикасын ғана емес, физиологиялық тұрғыда бүкіл ағзасына де әсер етеді. Ең алдымен адамның миының, нақтырақ айтқанда мидың гипофиз безі мен гипоталамустың нашарлауынан болады. Мидың дәл осы құрылысынан тарайтын гормондардың жеткіліксіздігі сана- сезімнің дамуын тежейді. Сонымен қатар, қалқанша безінің жұмысының нашарлауы да адамға осындай әсер береді. Инфантилизм адам ағзасының белгілі бір бөлігіне ғана әсер ете алады. Мәселен, әйел адам жүкті болған кезде туындаған қиыншылықтардан да инфант болуы мүмкін. Сондықтан жүктілік кезінде денсаулыққа барынша көңіл бөлген дұрыс. Екінші, психологиялық инфантилизм. Бұл адамның ішкі жан дүниесінің сана-сезімінің дамып жетілуінің орнына, күннен-күнге кері кетіп, адамның рухани тығырыққа тіреліп, ой-санасын түрлі-түрлі елестер торлап алып, бір түсініксіз халге бой ұрып, өмірінің мәнін түсінуден қалады, ажал жақындап қалғандай сезініп, тұла бойын үрей мен қорқыныш билейді. Сол кезде, бұрынғы жастық шағындағы қызықты кездерді, уайымсыз жайдары өмірді есіне алып өзін жұбатқан болады. Жастық шағындағы қызықтарды қиғысы келмей, соны көзге елестетіп, сол кездегі қалпына оралуды ойлайды. Адам психологиясының тоқырауы деген осы. Орыс психологы Борис Новодержкиннің пікірінше, қазіргі заманда көптеген адамдар психологиялық инфатилизм дертіне ұшыраған. Олар өмірде кездесетін ауыр жағдайларға, тіпті, өлімге қатысты болса да немқұрайды қарайды. Инфантилизмнің тағы бір түрі - психикалық инфантилизм. Бұл да психологиялық инфантилизм іспеттес. Көбінесе, психологиялық инфатилизмде адам кейде өз бетінше шешім қабылдай отырып, ойын өзгерте алады, алайда бастапқы ойын еш өзгеріссіз қалдыруды жөн көреді. Ал, психикалық инфантилизмге шалдыққан адамдар қандай жағдай болмасын, өз бетінше шешім қабылдауға жоқ, ойын өзгерте алмайды. Инфатилизм – шын мәнінде зиянды дерт, алайда, көптеген егде тартқан адамдар шалдыққан бұл дертті қазіргі өмірде ауру деп айта қоймаймыз. Ол көбінесе еріншектіктен, жалқаулықтан, өзімшілдіктен пайда болуы мүмкін. Өйткені есейген адамдар өздерін бала сияқты әлсіз етіп көрсеткісі келеді. Ал мұндай кісінің балалыққа тән қылықтары ешқандай жақсылық емес, керісінше оғаш құбылыс. Инфант болуды қорқыныш пен үрейдің зардабы деп айтсақ та болады. Мысалы, «мен ізденіп, еңбектенсем де еш нәтижеге жете алмаймын», «мен кіналы боламын » деген небір үрей олардың бойын билейді. Кейде, егде адам өзінің жас ерекшелігін, яғни кәрілікті мойындағысы келмей, жасаруға тырысуынан да осындай күйге ұшырауы мүмкін. Алайда, кейбір дені сау, жан-дүниесі жастыққа құштар адамды инфантпен шатастыруға болмайды. Бұл екеуі екі бөлек ұғым. Инфант – нақты өмір қиыншылықтары мен жауапкершілігін өз мойнына алғысы келмеуі, іштей рухани жағынан дамуды қаламауы, яғни шынайы өмірден бас тарту болып табылады. Инфант адамдар – мақсаты мен арманын жоғалтқан жандар деуге болады. Мұның бастау алуы, әрине, сол балалық шақтан, келе- келе пайда болады. Көбінде, теріс тәрбиеден пайда болады және де адам санасына білінбей сіңе береді. Егер ата-анасы баласын, жасы 30-дан асса да өз қамқорлығына алып, қиындықтармен күресуге бейімдемей, жауапкершілікті мойнына алудан шектесе, әрине, мұндай жағдайға үйренген кез-келген жан өз бетімен өмір сүріп үйренбесе, инфантилизмге шалдығуы әбден мүмкін. Абайдың «тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын» деген сөзінің мәнісі де осыған саяды. Мұндайлар қазақша айтқанда, арамтамақ болуға әбден бейімделеді. Ата-ананың бала бойындағы қалыптасып келе жатқан құштарлықты жойып, өзін тыңдауын ғана талап етуі, ал егер бағынбаса, күштеп көндіру дұрыс емес. Бала тек ата-анасы қалағандай болуы міндетті емес. Әркім өз өмір жолын қалыптастыруға құқылы. «Cенің қалағаның болмайды, ата-анаң неге рұқсат берсе, сол ғана болады, өйткені ата-анаңдыкі әрдайым дұрыс» дегендей сөздерді жиі естиміз. Нәтижесінде, бала өз қалауы бойынша адамдарымен сөйлесе алмайды, өзі қалаған іспен айналыса алмайды Сөйтіп ата-ана инфантил бала тәрбиелеп жатқанын байқамай да қалады. Орыс психологы Юлия Люцтің айтуынша, инфантилизмге ұрынбаудың шарты қазіргі қоғамның біздерге таңып қойған өмір сүру стереотипінен бас тартып, адамның өзінің шын қалауын таба білуі және қоғамның тарапынан тайсалмай, үрей мен үмітсіздікті жеңіп, өмірдің мәнін өз бетімен түсіне білу. Психологтар инфант адамдар әлем бойынша қоғамға қауіпті деп есептейді. Сондықтан бұл дертке немқұрайды қарауға болмайды. Егер де инфат жандар, өзінің ауру екенін түсініп мойындап, одан сауыққысы келсе, бұл дерттен жазылып кетуі мүмкін. Оларға тек, ақыл-кеңес беріп, еңбек етуге, өз мінін сезінуге үнемі көмектесу ғана қажет. Сондықтан инфант дертіне ұшырағандарды «ауру қалса да әдет қалмайды » деген түсінікпен өмір бойы дертінен айықпайды деп жүре бермей, қалайда емдеу жолдарын іздестіріп, психологтардың, педагогтардың ақыл- кеңесіне жүгініп, еңбекке араласуға, үй шаруасымен айналысуға, жауапкершілікті мойнына алуға ағайын- туғандары, жора – жолдастары көмектессе көп ұзамай мұндай адамдар қалыпты адамдар қатарына қосылып кетеді. {{unreferenced}} [[Санат:Психология]] 2p4kzstzg6zh7ryzvxlu8pmpz09g2qq 0 508533 3638397 2008197 2026-08-02T15:09:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638397 wikitext text/x-wiki {{мағына|Аранда}} {{Халық |атауы = Аранда |сурет = {{Үлгі:AUS}} |сурет тақырыбы = |саны = 2000 ш. |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = Аранда (аранта) тілі |діні = |этникалық топтары = |ескертпелер = }} ''Аранда''' — Орталық [[Аустралия]] [[аборигендер]]дің [[Алис-Спрингс]] қаланың маңында мекендейтін этникалық тобы. Халықтың жалпы саны - 2 мыңға жуық. [[Аустралия тілдері]]нің Пама-ньюнга тобының аранда тілінде сөйлеседі. Негізгі дәстүрлі кәсібі - аңшылық. Топтың әлеуметтік құрылысы үшін айтылатындай жыныс теңсіздігі (еркектердің доминантасы), және жас ерекшелігіне байланысты теңсіздік тән. Қазіргі таңда басқа этникалық аустралиялық аборигендер топтарымен бірге өз құқықтары үшін қозғалысқа бесенді қатысуда. == Аты шыққан арандалықтар == * [[Наматьира, Альберт|Альберт Наматьира]] (1902—1959) — суретші. * [[Додд, Стив|Стив Додд]] (р. 1928) — киноактёр. == Дереккөздер == * Артёмова О. Ю. Австралийцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. С.23-25. * Коротаев А. В. Сведения о народах, данные по которым использованы в монографии // Мёрдок Дж. П. Социальная структура. М.: ОГИ, 2003. С. 440. == Сыртқы сілтемелер == * [http://aboriginalart.com.au/culture/arrernte.html Аранда на сайте Aboriginal Art Culture and Tourism Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524150302/http://aboriginalart.com.au/culture/arrernte.html |date=2011-05-24 }}{{ref-en}} [[Санат:Аустралия]] b30ll1ob7q53w8b3ypi58un9l43y5ot 0 511895 3638292 3235541 2026-08-02T13:24:15Z Marksscheider 183882 «[[Санат:АҚШ рок-гитаристері|АҚШ рок-гитаристері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638292 wikitext text/x-wiki {{Музыкант <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | Есімі = Тейлор Момсен | Сурет = Taylor Momsen - Warped Tour Kickoff (5).jpg | Сурет ені = 230px | Фон = solo_singer | Туған кездегі есімі = Тейлор Мишель Момсен | Туған күні = {{Birth date|1993|7|26|df=yes}}<br />[[Сент-Луис]], [[Миссури]], [[АҚШ]] | Мемлекет = [[АҚШ]] | Аспаптары = [[Гитара]], [[Бас-гитара|Бас]] | Жанрлары = [[рок]], [[альтернативті рок]] | Мамандықтары = [[Әнші]], [[гитарист]], [[фотомодель]], [[актриса]], [[композитор]] | Белсенділік жылдары = 1996 — қазіргі кезі | Лейблдер = [[Interscope Records]] | Ұжымдары = [[The Pretty Reckless]] | Сайты = http://goingtohell.me/hell/ }} '''Те́йлор Мише́ль Мо́мсен''' ({{lang-en|Taylor Momsen}}; туды: 26 шілде, 1993, [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|Американың]] [[актриса]]сы, [[Рок-музыка|рок]]-[[әнші]]сі, [[гитарист]] және [[фотомодель]]. ''[[The Pretty Reckless]]'' тобының әншісі. === Өмірбаяны === Тейлор 1993 ж. 26 шілдеде [[Сент-Луис]]те дүниеге келген. Отбасында [[орыс]]тар бар.<ref>http://www.tatler.ru/nashi_lyudi/interview_and_photo_set_21/41545_teylor_momsen_intervyu_dlya_tatlerru_vah.php#p=41551 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426201446/http://www.tatler.ru/nashi_lyudi/interview_and_photo_set_21/41545_teylor_momsen_intervyu_dlya_tatlerru_vah.php#p=41551 |date=2014-04-26 }};</ref> Оның кіші сіңілісі бар: Слоун Момсен (20 желтоқсан, 1996).<ref>http://www.imdb.com/name/nm0973533/</ref> Өз карьерасын 3 жастан бастап, ''"Shake N' Bake"'' жарнамасына түскен. Алғаш маңызды рөлі [[Дэнис Хоппер]]мен бірге ''"The Prophet's Game"'' фильмде болған. 2000 ж. [[Джим Керри]]мен бірге ''"How the Grinch Stole Christmas"'' фильміне қатысқан. 2002 ж. ''"Гензель және Гретель"'' фильмде Гретель боп, ''"Spy Kids 2: The Island of Lost Dreams"'' және ''"We Were Soldiers"'' фильмдеріне түскен. Келесі 3 жыл бойы Момсен кино түсіруге қатыспаған. Тек 2006 жылдан кейін, ол ''"Misconceptions"'', ''"Saving Shiloh"'', ''"Paranoid Park",'' ''"Underdog"'' фильмдеріне қатысқан. Сонымен қатар, Тейлор [[Ханна Монтана]] рөліне сыналып көрген. 2008 ж. ''"Spy School"'' фильмінде түскен. Сол жылы 14 жасында ''[[IMG Models]]'' модель агенттігінің контрактына қол қойды. Момсен Мадоннаның ''[[Material Girl]]'' киім маркасын әлемге таңыстырған. 2008 ж. кейін Тейлор өз уақытын музыкаға көптеп арнаған болатын. Оның өз рок-тобы бар. Бұл - ''[[The Pretty Reckless]]''. Осы топта ол әнші, гитарист және композитор рөлін атқарады. 2009 ж. мамыр мен маусым арасында Тейлор өз тобымен бірге гострольдық турда болған. 2010 ж. ''[[The Pretty Reckless]]'' тобының ''"Make Me Wanna Die"'' өлеңі ''"Kick-Ass"'' фильмнің саундтрегі болған. Жазда жас әнші ''"Miss Nothing"'' өлеңіне өз алғаш клипін шығарып, жаз бойы турға қатысқан. Сонымен қатар, ол ''"Vans Warped Tour 2010"'' турына да қатысқан болатын. 2010 ж. 15 шілде күні Тейлор Момсен әлемге Мадонна және оның қызы Лурдестің жаңа киім коллекциясы ''[[Material Girl]]'' әлемге таңыстырады деп, жарияланған.<ref>http://www.graziadaily.co.uk/fashion/archive/2010/07/15/taylor-momsen-is-the-face-of-material-girl.htm</ref> 2011 ж. 16 тамызда Тейлор Момсен музыкамен шұғылдану үшін, өз актриса карьерасын бітіуін жариялаған. Ол [[Мэрилин Мэнсон]] ''"Hey, Cruel World"'' турына қатысқан, концерттерінің басында ойнаған болатын. Сонымен қатар, ол [[Golden Awards]] кезінде [[Мэрилин Мэнсон]]мен бірге ''"The Dope Show"'' өлеңін орындаған.<ref>https://music.yahoo.com/blogs/stop-the-presses/taylor-momsen-ive-quit-acting.html</ref> === Фильмографиясы === {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Ағылшын аты !! Рөл |- | 1998 || Early Edition || Элли |- | 1999 || The Prophet's Game || Свэн |- | 2000 || How the Grinch Stole Christmas || Синди Лу Кто |- | 2002 || We Were Soldiers || Джули Мур |- | 2002 || Hansel & Gretel || Гретель |- | 2002 || Spy Kids 2: The Island of Lost Dreams || Александра |- | 2006 || Misconceptions || Хоппер Уотсон |- | 2006 || Saving Shiloh || Саманта Уоллас |- | 2007 || Paranoid Park || Дженнифер |- | 2007 || Underdog || Молли |- | 2008 || Spy School || Мэдисон Крамер |- | 2007-2012 || Gossip girl || Дженни Хамфри |} === Дискографиясы === ==== Студиялық альбомдары ==== * ''Light Me Up'' (2010) * ''Going To Hell'' (2014) ==== Мини-альбомдары ==== * ''The Pretty Reckless EP'' (2010) * ''Hit Me Like a Man EP'' (2012) ==== Синглдері ==== * «''Make Me Wanna Die''» (2010) * «''Miss Nothing''» (2010) * «''Just Tonight''» (2010) * «''You''» (2012) * «''Kill Me''» (2012) * «''Going to Hell''» (2013) * «''Heaven Knows''» (2013) === Дереккөздер === <references/> [[Санат:АҚШ рок-гитаристері]] ce2mvn51ha02y8v8g8kdvt2gkieh068 0 512254 3638727 3344047 2026-08-03T10:50:33Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3638727 wikitext text/x-wiki '''Комплемент байланыстыру реакциясы''' — 1901 жылы Борде және Жангу ғалымдармен ашылған. [[Антиген]] және [[Антиденелер|антидене]] қосылу белгісі тек қана комплемент болғанда белгіленетін [[реакция]]. Антиген-антидене-комплемент кешені жаратылу реакция көзге көрінбейтін реакция. Реакция бөлшектерінің қарым-қатынасуын анықтау үшін, қосымша индикаторлық жүйемен қолданады. Осы жүйенің көмегімен алғашқы жүйеде өткен қарым-қатынасудың қортындысын көруге болады. Осымен КБ реакциясына бірінші жүйеде комплементтің байланысқанын көрсететін екі жүйе қатысады: *1) бактериолитикалық (диагностикалық) *2) гемолитикалық (индикаторлық). Реакцияның негізінде комплементті антиген – антидене кешенімен белсендету жатыр. Антиген және антидене бір біріне сәйкес келгенде олар иммундық кешен жаратады. Сол кезде антиденелер бөлшектері арқылы иммундық кешенге комплемент қосылып антиген-антидене кешенімен комплемент байланыстырылады. ==Реакция кезеңдері== 1). Құрамында антиген-антидене-комплемент қоспаның инкубациясы. Бактериолитикалық жүйені дайындағанда сынауықтарда 0,5 мл зерттелетін инактивирленген сары суды жане антигенді араластырады, бір белгіленген санда (титрде) комплемент қосады. Антиген-антидене (сары су)-комплемент (бактериолитикалық жүйе) қоспасын су моншасына (немесе термостатқа) 37-38 градуске 20-40 минутке орналастырады. 2). Индикаторлық кезең – қоспаға гемолитикалық жүйе салып, сондағы бос комплементті табу. Гемолитикалық жүйенің құрамы – қойдың эритроциттері және антиденелері бар гемолитикалық сары [[су]]. Сынауықтардың барлығына екінші гемолитикалық жүйенің компоненттерін салып қайтадан су моншасына 15-20 минутқа қояды. Реакцияның бірінші кезеңінде антиген-антидене кешен жаратылғанда ол комплементті байланыстырады. Осы жағдайда реакцияның екінші кезеңінде антиденелермен сенсибилизденген эритроциттердің гемолизі болмайды (оң реакция). Антиген және антидене бір біріне сәйкес келмесе (зерттелген үлгіде антиген немесе антидене болмаса) комплемент бос қалып екінші кезеңде эритроцит – антиэритроцитарлық дене кешеніне қосылып, гемолиз жаратады (теріс реакция). ==Комплемент байланыстыру реакциясының қолданылуы== Комплемент байланыстыру реакцияның көмегімен [[сифилис]] (RV), маңқа, [[бруцеллёз]] ауруларын зерттейді. Комплемент байланыстыру реакцияның негізінде екі көрініс жатыр – [[бактериолизис]] және [[гемолиз]]. Комплемент байланыстыру реакциясын қою үшін қажетті заттар: *Зерттелетін сары су. *Сараптауға жататын қоздырғыштан алынатын антиген (биофабрикада дайындалады). *Комплемент. Осы компонентті теңіз шошқа қанының сары суынан зертханада дайындайды немесе дайын түрінде биофабрикадан алады. *Қойдың эритроциттері. *Гемолитикалы сары су (гемолизин). Компонент биофабрикада үй қояндарға қойдың эритроциттерімен әсер ету жұмыстары арқылы алынады. *Зерттелетін қоздырғышқа оң реакция беретін биофабрикаларда дайындалатын сары [[су]]. *Дені сау ағзалардан алынған сары су. *Негізгі компоненттердің көлемін арттыруға арналған физиологиялық ерітінді. Реакция сынауықтарда өткізіледі. Су моншасымен жұмыс істегенде жұмыс температурасы 37-38° С болу керек. ==Зертханаларда міндетті түрде өткізілетін дайындық жұмыстар== Зерттелетін сары су алу тәртібі. Қанды ағзаның қан тамырынан алады. Жанадан алынған қан 30-37 градуста қан ұйтылып тұнбаға түскенше 30-60 минут бөлмеде ұсталады, кейіннен салқын жерге қойылады. Сары су ұйытылған қаннан бөлініп алынғанда, сары суды бөліп құйып алады. Зерттеуге түскен сары сулар және бақылау үшін қолданатын сары сулар физиологиялық ерітіндімен 1:5 немесе 1:10 есе көлемі арттырылып, су моншасында 30 минут 56-58 градуста инактивирленеді. *Эритроциттерді алу тәртібі. Эритроциттерді 4-5 жасар еркек немесе ұрғашы қойдан алады. Қанды мойын қан тамырынан 30-40 мл мөлшерде зарарсыздандырылған ыдысқа алады. Ыдыс түбіне зарасыздандырылған шыны моншақтар салыну керек. Ыдысқа қанды құйып алып, ыдысты 10-15 минут сілкіп, қанды абайлап араластырады. Сол кезде қанның құрамындағы фибрин жіптері бөлініп шығып моншақтарға оралады. Осыдан кейін қанды екі қабат марлядан центрифуга сынауықтарына сүзеді. 10-15 минут 1500-2000 минутына айналдырып центрифугадан өткізеді. Тұнбаның үстіндегі сұйықтықты сорып алып, тұнбаға физиологиялық ерітіндіні қосады. Осы жұмысты эритроциттерді сары [[судан]] босату үшін 3-4 рет өткізеді. Реакцияға арналған эритроциттердің тұнбасын 1:40 есе физиологиялық ерітіндімен көбейтеді.Антигенді биофабрикаларда дайындайды. Олар құрамы бұзылған [[бактериялар]] немесе ауру ағзалардан алынған ұлпалар. Комплемент 1889 жылы Бухнермен ашылған. Ол қанның сары суының, лимфаның, әр түрлі жануарлардың және адамның ұлпаларының суйықтықтарының негізгі бөлшегі. КБ реакциясында теңіз шошқаның қанының сары суымен қолданады. Неге десек осы жануардың сары суының комплементі өте сезімталды болады. [[Комплемент]] – ақұызды [[зат]], құрамы күрделі,жылытқанда, көп уақыт сақтағанда, қатты сілкігенде, сүзгіштерден сүзгенде тез инактивирленеді. Комплементті теңіз шошқаның сары суының 100 мл 5 гр күкіртқышқыл натрийді, 4 гр бор қышқылын салып сақтайды. Осы жағдайда комплементтің белсенділігі жарты жылға дейін сақталады. Гемолизинді биофабрикаларда үй қояндарды қойлардың жуылған эритроциттерімен гипериммуниздеп дайындайды: үй қояндардың қан тамырына 4-5 рет 2-3 күн арасында 40-50 пайыздық қойлардың жуылған эритроциттерін салады. Ақырғы инъекциядан бір жұма өткеннен кейін үй қояндардан қан алып, сары суды бөліп алып, оны инактивирлеп, 1:1 глицеринмен немесе 0,5 пайызды фенолмен консервілеп, титрлеп, ампулаларға құяды. Зертханаларда КБ реакциясын қояр алдында гемолизинді қайтадан титрлейді. ==Негізгі сынауды қою техникасы== Сары судың әр бір үлгісінің көлемін 1:10 есе арттырып инактивирлейді, 0,5 мл екі сынауықтарға құяды. Штативке сары сулармен сынауықтардың екі қатарын қояды және бақылау сары сулардың (оң және норма сары сулары) екі қатарын қояды. Бірінші қатардағы сары сулардың бәріне 0,5 мл антиген қосады. Екінші қатардағы сары суларға (антигенсіз) 0,5 мл физиологиялық ерітінді қосады. Кейіннен сынауықтардың екі қатарына да 0,5 мл комплемент қосып, сілкіп, су моншасына 20-40 минутқа 37-38 градуске қояды. Осы бактериолитикалық жүйе. [[Су]] моншасында ұстап болғаннан кейін, сынауықтардың барлығына гемолитикалық жүйенің компонеттерін салады (0,5 мл гемолизин және қойдың эритроциттері). Сілкіп қайтадан [[15]]-[[20]] минутке су моншасына қояды. ==Бақылау кезеңдері== *Су моншадан алынған кезде. *Су моншадан алып үй бөлменің температурасында 12 сағат тұнбалары қалыптасу мақсатымен ұстап бақылау. *Оң реакция (++++) – гемолиздің толығынан кешігуі (эритроциттер тұнбаға түсу); (+++) - гемолиздің кешігуі, эритроциттер тұнбаға түсу, тұнбаның үстіндегі сұйықтық қызғылт түсті. Қосымша зерттелуге жататын реакция - (++); (++-) гемолиз жартылай кешігеді, тұнбада эритроциттер бар, сұйықтық қызыл түсті; (+) – гемолиз бар, тұнба аз көлемді, сұйықтық қызыл түсті; теріс реакция (----) – толық гемолиз, [[тұнба]] жоқ. <ref>Никитин Е.Б."Основы биотехнологии".Павлодар.-2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медициналық диагностика]] [[Санат:Қан талдауы]] [[Санат:Микробиология]] qzbgr4r2taxnh25zwy48sfoq2rlqo1u 3638729 3638727 2026-08-03T11:14:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3344047 wikitext text/x-wiki '''Комплемент байланыстыру реакциясы''' — 1901 жылы Борде және Жангу ғалымдармен ашылған. [[Антиген]] және [[Антиденелер|антидене]] қосылу белгісі тек қана комплемент болғанда белгіленетін [[реакция]]. Антиген-антидене-комплемент кешені жаратылу реакция көзге көрінбейтін реакция. Реакция бөлшектерінің қарым-қатынасуын анықтау үшін, қосымша индикаторлық жүйемен қолданады. Осы жүйенің көмегімен алғашқы жүйеде өткен қарым-қатынасудың қортындысын көруге болады. Осымен КБ реакциясына бірінші жүйеде комплементтің байланысқанын көрсететін екі жүйе қатысады: *1) бактериолитикалық (диагностикалық) *2) гемолитикалық (индикаторлық). Реакцияның негізінде комплементті антиген – антидене кешенімен белсендету жатыр. Антиген және антидене бір біріне сәйкес келгенде олар иммундық кешен жаратады. Сол кезде антиденелер бөлшектері арқылы иммундық кешенге комплемент қосылып антиген-антидене кешенімен комплемент байланыстырылады. ==Реакция кезеңдері== 1). Құрамында антиген-антидене-комплемент қоспаның инкубациясы. Бактериолитикалық жүйені дайындағанда сынауықтарда 0,5 мл зерттелетін инактивирленген сары суды жане антигенді араластырады, бір белгіленген санда (титрде) комплемент қосады. Антиген-антидене (сары су)-комплемент (бактериолитикалық жүйе) қоспасын су моншасына (немесе термостатқа) 37-38 градуске 20-40 минутке орналастырады. 2). Индикаторлық кезең – қоспаға гемолитикалық жүйе салып, сондағы бос комплементті табу. Гемолитикалық жүйенің құрамы – қойдың эритроциттері және антиденелері бар гемолитикалық сары [[су]]. Сынауықтардың барлығына екінші гемолитикалық жүйенің компоненттерін салып қайтадан су моншасына 15-20 минутқа қояды. Реакцияның бірінші кезеңінде антиген-антидене кешен жаратылғанда ол комплементті байланыстырады. Осы жағдайда реакцияның екінші кезеңінде антиденелермен сенсибилизденген эритроциттердің гемолизі болмайды (оң реакция). Антиген және антидене бір біріне сәйкес келмесе (зерттелген үлгіде антиген немесе антидене болмаса) комплемент бос қалып екінші кезеңде эритроцит – антиэритроцитарлық дене кешеніне қосылып, гемолиз жаратады (теріс реакция). ==Комплемент байланыстыру реакциясының қолданылуы== Комплемент байланыстыру реакцияның көмегімен [[сифилис]] (RV), маңқа, [[бруцеллёз]] ауруларын зерттейді. Комплемент байланыстыру реакцияның негізінде екі көрініс жатыр – [[бактериолизис]] және [[гемолиз]]. Комплемент байланыстыру реакциясын қою үшін қажетті заттар: *Зерттелетін сары су. *Сараптауға жататын қоздырғыштан алынатын антиген (биофабрикада дайындалады). *Комплемент. Осы компонентті теңіз шошқа қанының сары суынан зертханада дайындайды немесе дайын түрінде биофабрикадан алады. *Қойдың эритроциттері. *Гемолитикалы сары су (гемолизин). Компонент биофабрикада үй қояндарға қойдың эритроциттерімен әсер ету жұмыстары арқылы алынады. *Зерттелетін қоздырғышқа оң реакция беретін биофабрикаларда дайындалатын сары [[су]]. *Дені сау ағзалардан алынған сары су. *Негізгі компоненттердің көлемін арттыруға арналған физиологиялық ерітінді. Реакция сынауықтарда өткізіледі. Су моншасымен жұмыс істегенде жұмыс температурасы 37-38° С болу керек. ==Зертханаларда міндетті түрде өткізілетін дайындық жұмыстар== Зерттелетін сары су алу тәртібі. Қанды ағзаның қан тамырынан алады. Жанадан алынған қан 30-37 градуста қан ұйтылып тұнбаға түскенше 30-60 минут бөлмеде ұсталады, кейіннен салқын жерге қойылады. Сары су ұйытылған қаннан бөлініп алынғанда, сары суды бөліп құйып алады. Зерттеуге түскен сары сулар және бақылау үшін қолданатын сары сулар физиологиялық ерітіндімен 1:5 немесе 1:10 есе көлемі арттырылып, су моншасында 30 минут 56-58 градуста инактивирленеді. *Эритроциттерді алу тәртібі. Эритроциттерді 4-5 жасар еркек немесе ұрғашы қойдан алады. Қанды мойын қан тамырынан 30-40 мл мөлшерде зарарсыздандырылған ыдысқа алады. Ыдыс түбіне зарасыздандырылған шыны моншақтар салыну керек. Ыдысқа қанды құйып алып, ыдысты 10-15 минут сілкіп, қанды абайлап араластырады. Сол кезде қанның құрамындағы фибрин жіптері бөлініп шығып моншақтарға оралады. Осыдан кейін қанды екі қабат марлядан центрифуга сынауықтарына сүзеді. 10-15 минут 1500-2000 минутына айналдырып центрифугадан өткізеді. Тұнбаның үстіндегі сұйықтықты сорып алып, тұнбаға физиологиялық ерітіндіні қосады. Осы жұмысты эритроциттерді сары судан босату үшін 3-4 рет өткізеді. Реакцияға арналған эритроциттердің тұнбасын 1:40 есе физиологиялық ерітіндімен көбейтеді.Антигенді биофабрикаларда дайындайды. Олар құрамы бұзылған бактериялар немесе ауру ағзалардан алынған ұлпалар. Комплемент 1889 жылы Бухнермен ашылған. Ол қанның сары суының, лимфаның, әр түрлі жануарлардың және адамның ұлпаларының суйықтықтарының негізгі бөлшегі. КБ реакциясында теңіз шошқаның қанының сары суымен қолданады. Неге десек осы жануардың сары суының комплементі өте сезімталды болады. [[Комплемент]] – ақұызды [[зат]], құрамы күрделі,жылытқанда, көп уақыт сақтағанда, қатты сілкігенде, сүзгіштерден сүзгенде тез инактивирленеді. Комплементті теңіз шошқаның сары суының 100 мл 5 гр күкіртқышқыл натрийді, 4 гр бор қышқылын салып сақтайды. Осы жағдайда комплементтің белсенділігі жарты жылға дейін сақталады. Гемолизинді биофабрикаларда үй қояндарды қойлардың жуылған эритроциттерімен гипериммуниздеп дайындайды: үй қояндардың қан тамырына 4-5 рет 2-3 күн арасында 40-50 пайыздық қойлардың жуылған эритроциттерін салады. Ақырғы инъекциядан бір жұма өткеннен кейін үй қояндардан қан алып, сары суды бөліп алып, оны инактивирлеп, 1:1 глицеринмен немесе 0,5 пайызды фенолмен консервілеп, титрлеп, ампулаларға құяды. Зертханаларда КБ реакциясын қояр алдында гемолизинді қайтадан титрлейді. ==Негізгі сынауды қою техникасы== Сары судың әр бір үлгісінің көлемін 1:10 есе арттырып инактивирлейді, 0,5 мл екі сынауықтарға құяды. Штативке сары сулармен сынауықтардың екі қатарын қояды және бақылау сары сулардың (оң және норма сары сулары) екі қатарын қояды. Бірінші қатардағы сары сулардың бәріне 0,5 мл антиген қосады. Екінші қатардағы сары суларға (антигенсіз) 0,5 мл физиологиялық ерітінді қосады. Кейіннен сынауықтардың екі қатарына да 0,5 мл комплемент қосып, сілкіп, су моншасына 20-40 минутқа 37-38 градуске қояды. Осы бактериолитикалық жүйе. [[Су]] моншасында ұстап болғаннан кейін, сынауықтардың барлығына гемолитикалық жүйенің компонеттерін салады (0,5 мл гемолизин және қойдың эритроциттері). Сілкіп қайтадан [[15]]-[[20]] минутке су моншасына қояды. ==Бақылау кезеңдері== *Су моншадан алынған кезде. *Су моншадан алып үй бөлменің температурасында 12 сағат тұнбалары қалыптасу мақсатымен ұстап бақылау. *Оң реакция (++++) – гемолиздің толығынан кешігуі (эритроциттер тұнбаға түсу); (+++) - гемолиздің кешігуі, эритроциттер тұнбаға түсу, тұнбаның үстіндегі сұйықтық қызғылт түсті. Қосымша зерттелуге жататын реакция - (++); (++-) гемолиз жартылай кешігеді, тұнбада эритроциттер бар, сұйықтық қызыл түсті; (+) – гемолиз бар, тұнба аз көлемді, сұйықтық қызыл түсті; теріс реакция (----) – толық гемолиз, [[тұнба]] жоқ. <ref>Никитин Е.Б."Основы биотехнологии".Павлодар.-2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медициналық диагностика]] [[Санат:Қан талдауы]] [[Санат:Микробиология]] s4bpw7yvw9mf3795heytdapvizmw0tx 0 513656 3638290 3428432 2026-08-02T13:23:21Z Marksscheider 183882 «[[Санат:АҚШ рок-гитаристері|АҚШ рок-гитаристері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638290 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Курт Кобейн |Атауы = Kurt Donald Cobain |Сурет =Nirvana around 1992.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = Курт Кобейн |Толық аты = Курт Дональд Кобейн |Туған күні = 20.02.1967 |Туған жері = [[Абердин (Вашингтон)|Абердин]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні =05.04.1994 |Қайтыс болған жері = [[Сиэтл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] |Белсенділік жылдары = 1982 — 1994 |Мемлекет = {{USA}} |Мамандығы = [[музыкант]], [[әндер авторы]] |Аспаптары = [[вокал]], [[гитара]], |Жанрлары = [[Гранж]], [[Альтернативті рок]] | Ұжымдары = [[Nirvana]]<br />[[Fecal Matter]] |Лақап аты = |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Sub Pop]]<br />[[DGC Records]]<br />[[Geffen Records]] |Марапаттары = |Сайты = <br /> [[Сурет:Firma de Kurt Cobain.svg|100px]]<br /> Курт Кобейн қолтаңбасы<br /> | Commons = Kurt Cobain }} '''Курт Дональд Кобейн''' ({{lang-en|Kurt Donald Cobain}}; [[20 ақпан]] [[1967]], [[Абердин (Вашингтон)|Абердин]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[АҚШ]]) — америкалық музыкант, «[[Nirvana]]» рок тобының [[әнші]]ci, [[гитарашы]]сы және әндердің авторы. ==Өмірбаяны== Курт Дональд Кобейн 1967 жылы 20 ақпанда, [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] штатының [[Абердин (Вашингтон)|Абердин]] қаласындаы Grays Harbor ауруханасында үй шаруасындағы әйел Венди Элизабет (қыз кезіндегі тегі Фраденбург) пен автотехник Дональд Лиланд Кобейннің отбасында дүниеге келді. Кобейннің ирландық, ағылшын, шотландық және неміс тектері болды. Курттың ирландық бабалары 1875 жылы [[Солтүстік Ирландия]]дағы Тирон графтігінен [[Корнуолл]], [[Онтарио]], [[Канада]]ға қоныс аударып, сосын Вашингтонға көшті. Кобейнде 1970 жылы 24 сәуірде дүниеге келген Кимберли деген туған қарындасы бар. Курт музыкашыл отбасында өсті: шешесінің ағасы Чак Фраденбург өзінің [[The Beachcombers]] атты тобымен ойнады, Мэри Эрл апасы гитарада түрлі ансамбльдерде ойнады, немере атасы Делберт тенор карьерасын жасап, 1930 жылғы «Джаз королі» (en:King of Jazz) киносында түсті. Музыкаға қызығушылығы ерте пайда болды: оның туысқандарының айтуынша, енді ғана екі жасқа толғанда ол шын сүйсінушілікпен [[The Beatles]]-тің өлеңдерін айта бастады. Төрт жасында ол жергілікті паркқа барғаны туралы өзінің бірінші өлеңін жазды. Жетіде Мэри Эрлдан сыйға дабылды алды. Музыкаға қабілетінен басқа ол өзін кішкентай талантты суретші ретінде көрсетті. Оған осымен әжесі көмектесті. Куртқа жеті болғанда оның ата-анасы ажырасып кетті. Бұл балаға улкен әсер етті: Венди Кобейн оның бұл кезеңде өте жабыраңқы және тұйық болғанын айтып кетті. 1993 жылы Кобейн осы туралы әңгімеледі: «Мен өзімнің ата-анамнан ұялдым. Сыныптастарыммен дұрыстап сөйлесе алмадым, себебі маған өте қатты әдеттегідей отбасы: ана, әке- бар болуы керек еді. Мен осындай сенімділік қаладым, және де осы себептен ата-анамға бірнеше жыл қатты ренжідім.» Түпкі текст (ағыл.) ''I was ashamed of my parents. I couldn't face some of my friends at school anymore, because I desperately wanted to have the classic, you know, typical family. Mother, father. I wanted that security, so I resented my parents for quite a few years because of that.'' — Savage, Jon. "Kurt Cobain: The Lost Interview." Guitar World. 1997 Бірнеше уақыт бойы бала анасымен бірге тұрды, бірақ оның жаңа жолдасымен, 22 жасты Майк Медакпен, қарым қатынасы дұрыстала алмады, сосын ол өзінің әкесіне Монтесаноға көшіп кетті. Дональд тез арада Минди және Джеймс деген екі баласы бар Дженни Уэтсбиге үйленді. 1979 жылы қаңтарда Дженни Куртқа өгей іні болатын Чэд атты тағы бір баланы туды. Бірақ та Курт Дженниді ұнатпады, сондықтан ол өзінің әкесінен кетіп қалуға мәжбүр болды – бала бір кезде Дональдтың ата анасы Лиланд және Айриста тұрып,сосын ана жағынан туысқандарына барды. Курт 14 жасқа толғаннан кейін дабылда ойынын қойды да, оған Чак деген ағасы туған күніне сыйлаған гитарада ойнауға үйрене бастады. Уоррен Мейсон, The Beachcombers тобының музыканты, оның бірінші ұстазы болып кетті. Шамамен осы уақытта Курт «Creem» журналындағы Sex Pistols тобы туралы мақаланы оқып панкпен қызыға бастады. Олардың пластикаларын Абердинда сатып алу мүмкін емес болды, сондықтан ол күңгірт түрде осындай музыканын қандай болуын елестеді (оның өзінің ойы бойынша бұл «үш аккорд және көп шыңғыру»), бірақ Курт жанында панк группаны құру идеясымен жанданды. Тез арада ол панк және хард рок элементтерін қосатын (сосын бұл стиль гранж деп атаа бастады) музаны ойнайтын Melvins деген коллективімен кездесті. Осы жерге Крис Новоселич та барып жүрді, және де осының арқасында олар бір бірімен достасты. 1984 жылы Венди Кобейн маскүнемдікке шалдыққан Пэт О’Коннорға тұрмықа шықты. Курт анасының үйіне оралды, алайда жақындарымен қарым-қатынасы суып кетті. Мектеп аяқтағаннан кейін Курт көркемөнер колледжіне оқуға түсуден бас тартты. Анасы оның алдына шарт қойды – Курт жұмысқа орналаспаса, оны үйден қуып шығуға тура келеді. Курт кетуге мәжбүр болды. Осыдан кейін Курт үнемі бір үйден екінші үйге көшіп жүрді. Ол жиі жолдастарының үйлерінің ауласында түнейтін, кітапханаларда да күннің аяқталуын күтіп көп уақытын өткізетін. Курттың айтуы бойынша ол тіпті біраз уақыт Уишка өзенінің көпірі астында қоныстаған. Бұл өмірлік тәжірибесі оны “Something In The Way” әнін жазуға шабыттандырды. Кейін оған жұмыс табуға тура келді. ==Nirvana== 1985 жылы бас гитарист Дейл Кровер, барабаншы Грег Хокансон және вокалшы мен гитаршы қызметін атқарған өзінен құралған Fecal Matter тобын ұйымдастырды. Өкінішке орай, Fecal Matter жаңа диск шығарып үлгерместен бір жылдан соң ыдырап кетті; осыдан кейін жаңа топ құрғысы келген Курт достары арасынан Fecal Matter-дың деможазбасын тарата бастады. Жазбалардың біреуі Крист Новоселичтің қолына түсті. Бірнеше айдан соң Крист Куртқа топ құруға ұсынысын білдірді. Жаңадан пайда болған топ бірнеше рет атауын ауыстырды: «Skid Row», «Ted Ed Fred», «Bliss», «Pen Cap Chew», — топтың ақырға атауы «Nirvana» болды. «Мен жағымды әрі үйлесімді болатын атау іздестірдім», — деп Курт түсіндірді. 1988 жылы топтың алғашқы синглі — «Love Buzz/Big Cheese» жарық көрді, ал келесі жылы Nirvana-ның дебюттық альбомы - Bleach сатылымға шықты. 1991 жылы жарық көрген Nevermind альбомы Nirvana-ға атақ пен табыс әкелді. Таң қалдыратыны, «Smells Like Teen Spirit» әні MTV-дің хитына айналды (алғашында альбомның басты синглы «Lithium» болмақ деп жоспарланды). Кобейннің өзі кенеттен басына түскен атақ пен танымалдылықтан ыңғайсыздық сезінді, оның шығармашылық жолындағы мақсаты бұл емес еді. Келесі альбом In Utero-ны Кобейн әдейі қамықтыратын және ауыр етті. Бірақ альбом Nevermind секілді табысты болмаса да, тыңдармандар көңілінен шықты. Nirvana өзге панк-ансамбльдер секілді әлеуметтік мәселерге көңіл аудармаса да, Кобейн танымалдылыған өз ойларын көпшілікке жеткізу үшін қолданды. Ол әйелдер құқығын, сексульдық және гендерлік азшылық құқығын қорғады, соған қоса про-чойс-ты қолдады. ==Отбасылық өмірі== Курт Кобейн және оның болашақ жары Кортни Лав 1990 жылы портлендық клубтағы концертте алғаш танысты. Кортни Кобейнге бірден назарын аударып, қызығушалағын білдірді, бірақ Курт оған суықтық танытты. Кейін ол негізінде Кортниға ес түссіз ғашық болғанын, бірақ отбасы құруға дайын болмағанын айтып, түсіндірді. 1991 жілік Кортни Дэйв Гролдан Кобейннің сезімдері туралы біліп, оны қайта «аңди» бастайды. Уақыт өте келе екеуі жарасымды жұпқа айналады. 1992 жылы Кортни Курттан бала күтіп жүргені белгілі болып, и 1992 жылдың 24 ақпанында неке қию салтанаты өтеді. Айта кетер қызық жайт - өзінің үйлену тойына Курт пижамамен барған. Курт Кобейн мен Кортни Лавтың қызы Фрэнсис Бин Кобейн 1992 жылдың 18 тамызында дүниеге келді. Нәрестенің есімі Курт ұнатқан The Vaselines тобының вокалшысы Фрэнсис МакКидің құрметіне қойылды. == Сілтемелер: == * [http://www.imdb.com/ Курт Кобейн (ағылш.) www.imdb.com сайтында.] * [http://www.gq.ru/culture/ Курт Кобейн туралы GQ журналындағы мақала.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420060429/http://www.gq.ru/culture/ |date=2014-04-20 }} [[Санат:АҚШ әншілері]] [[Санат:АҚШ рок-гитаристері]] avd5c8mzbbhf5wzp406daols9fxwdps 0 522326 3638574 3637402 2026-08-03T05:20:52Z 1nter pares 146705 3638574 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Оскар |толық аты = Оскар дос Сантос Эмбоаба Жуниор |азаматтығы = [[Бразилия]] |сурет = Oscar dos Santos 2012 CL.jpg |туған күні = 9.09.1991 |лақап аты = |туған жері = Американа, [[Бразилия]] |бойы = 180 |салмағы = 66 |позициясы =[[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб ={{flagicon|Қытай}} Шанхай СПИГ |номері =8 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2004-2009|{{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2009-2010|{{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]|11 (0) |2010-2012|{{flagicon|Brazil}} [[Интернационале]]|36 (11) |2012-2016 |{{flagicon|England}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|131 (21) |2017-|{{flagicon|Қытай}} Шанхай СПИГ|24 (6) }} |ұлттық құрамы={{футбол карьерасы |2011-2016|{{футбол|Бразилия}}|48 (12) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 22 қазан 2014 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = }} '''Оскар дос Сантос Эмбоаба Жуниор''' ([[Португал тілі|порт.]] ''Oscar dos Santos Emboaba Júnior''; [[1991 жыл|1991 жылы]] [[9 қыркүйек|9 қыркүйекте]] [[Американа (Бразилия)|Американа]] қаласында, [[Сан-Паулу]] штатында, [[Бразилия|Бразилияда]] туылды) — бразилиялық футболист, Қытайдың "Шанхай" СПИГ клубы және [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия ұлттық құрамасының]] жартылай қорғаушысы. == Клубтағы мансабы == Оскар карьерасын жастар командасы «Униан Барбаренсе» клубында бастады. [[2004 жыл|2004 жылы]] [[Сан-Паулу (футбол клубы)|«Сан-Паулу»]] клубына көшіп кетті. [[2008 жыл|2008 жылы]] негізгі құрамға ілініп, сол жылы клубпен чемпионатты жеңді. Оскар барлығы 14 матчты өткізіп, [[2010 жыл|2010 жылы]] контракты бітіп қалды. Бірақ [[Сан-Паулу (футбол клубы)|«Сан-Паулу»]] клубы контракты созбауға решім қабылдады. [[2010 жыл|2010 жылы]] [[17 маусым|17 маусымда]] Оскар [[Интернационале|«Интернасьонал»]] клубына көшіп кетті. Бастапқыда ол 23 жасқа дейінгі чемпионатта ойнап, кейін негізгі құрамға қосылды. [[2011 жыл|2011 жылдан]] бастап Оскар «Колорадос» клубының негізгі ойыншысы аттанып, Андрес Д’Алессандромен дуэт жасады. Олар бірге командаға Риу-Гранди-ду-Сул штатының чемпионатың жеңуге көмектесті. [[2012 жыл|2012 жылы]] [[25 шілде|25 шілдеде]] Оскар [[Челси (футбол клубы)|«Челси»]] клубымен 5 жылдық контракка қол қойды.Трансфер [[Челси (футбол клубы)|«Челси»]] ушін 25 миллион фунтпен қамтылды. 19 қыркүйекте Оскар Чемиондар Лигасында алғаш матч өткізіп, дубль жасады. Бұл голдар алғашқы болып, ойын 2:2 есебімен теңесті. == Ұлттық құрамадағы мансабы == [[2011 жыл|2011 жылы]] Оскар Бразилияның жастар командасымен Оңтүстік Американың жастар чемпионатына барып, бразилиялықтар алтын медаль ұтып алды. Сол жылы Оскар командасына жастар әлем чемпионатын жеңуге көмектесті. Сондай-ақ, финалда Португалияға қарсы [[Хет-Трик|хет-трик]] жасап, ойынды 3:2 есебімен жеңді. [[2011 жыл]] [[14 қыркүйек|14 қыркүйекте]] Оскар негізгі құрама үшін алғаш ойынын [[Америка Құрама Штаттары|Америкада]] Аргентинаға қарсы өткізіді. Матч 0:0 есебімен аяқталып, Оскар Ренато Абреудың орынына 63 минутте шықты. ==Ұлттық құрамадағы cтатистикасы== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- style="background:beige" !rowspan="2"|Ұлттық құрамасы !rowspan="2"|Сезондары !colspan="2"|Достық кездесулер !colspan="2"|Турнирлер !colspan="2"|Барлығы |- style="background:beige" !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар !Ойындар !Голдар |- |rowspan="4"|{{flagicon|Brazil}}'''[[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]''' |2011 |2||0||0||0||2||0 |- |2012 |10||4||0||0||10||4 |- |2013 |11||4||5||0||16||4 |- |2014 |7||1||7||2||14||3 |- style="background:beige" !colspan="2"|Барлық карьерасында !30||9||12||2||42||11 |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=62649 soccerbase сайтында профилі] * [http://www.chelseafc.com/teams/first-team/oscar.html Челсидің ресми сайтында профилі] [[Санат:1991 жылы туғандар]] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Сан-Паулу ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 7sn3k8j1gpiz5uzkbfxg51ur8hukwkx 0 523355 3638447 2918076 2026-08-02T16:50:25Z Couiros22 52047 3638447 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Grey-necked Bunting (Emberiza buchanani) (31793472228).jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=22720909 |title=''Emberiza buchanani'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}</ref> | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Құстар]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Emberizidae]] | genus = ''[[Emberiza]]'' | species = '''''E. buchanani''''' | binomial = ''Emberiza buchanani'' | binomial_authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1844<ref>{{cite journal|author=Blyth, E|year=1844|title= Synopsis of the Indian Fringillidae|journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal|volume=13|pages=944–963|url=http://archive.org/stream/journalofasiatic132asia#page/957/mode/1up/}}</ref> | synonyms = ''Euspiza huttoni''<br/>''Glycyspina huttoni'' }} '''Жартасшыл сұлыкеш''' ({{lang-la|Emberiza buchanani}}) — бақ сұлыкешіне өте ұқсас, бірақ тек қана жабық қауырсындарында сары түстің болмауынан ерекшеленетін құс. ==Биологиялық сипаттама== Аталығының әуені - сұлыкештерге негіздес және оңай танылады. Ұялар тастарға жасырылып, жерге салынады. Салындыдағы 4-5 қоңыр теңбілді көгілдір жұмыртқаларды аналығы басады. Ұялау өмірінің дағдысы егжей-тегжейлі аз зерттелген. ==Таралуы== Оңтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанның таулы өңірлерінде қоныстанады. Сусымалы және үйінді тастары бар жартастар беткейін ұнатады. Биік тауларда, мысалы, Тәңіртауда теңіз деңгейінен 3000 м жоғары кездеседі. Жартасшыл сұлыкеш әсіресе қазақ ұсақшоқылары типтес қүрғақ климатта, аласа тауларда көп болады. Бізде бар болғаны жарты жыл - сәуірден қыркүйекке дейін ғана болады, Үндістанда қыстайды<ref>Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сарыторғайлар]] [[Санат:Еуразия құстары]] e4n8z5dfwmt01uuo7hszn6so7j7im2y 0 523601 3638373 3084532 2026-08-02T14:49:09Z Sagzhan 29953 3638373 wikitext text/x-wiki [[Файл:1720_Correspondence_between_Siberian_Governor_and_Qing_Government.jpg|мини|1720 жылы Сібір губернаторының Қытай үкіметімен жазысқан хатынан үзінді. Құжат «Ұлы мемлекет иесі Богдыхан мәртебелінің» жоғарғы министріне жолданған.]] '''Боғдыхан''' (моңғ. ''Bogd хаan'' — «қасиетті билеуші») — XV–XVIII ғасырлардағы орыс құжаттарында [[Қытай]]дың [[Мин әулеті]] (1368–1644) мен кейінгі [[Цин әулеті]] императорларын атау үшін қолданылған атақ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл атаудың орыс қолданысына енуі мәнжүр императоры [[Хуан Тайцзи]]дің (Абахай) (1626–1643) Қытайды толық жаулап алмай тұрып-ақ моңғолдардың «Боғдо хан» атағын қабылдауымен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Huang-Taiji |title=Huang Taiji |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Ерофей Хабаров]]тың Амур өңіріне жасаған жорықтары (1650-жылдар) кезіндегі грамоталарда және кейінгі орыс-қытай қатынастарына қатысты құжаттарда «боғдой патшасы», «боғдой кінәзі» және «боғдой ханы» сияқты атаулар да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yerofey-Khabarov |title=Yerofey Khabarov |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Орыс әдебиетінде бұл атау ұзақ уақыт бойы жалпы Қытай императорларын білдіретін ұғым ретінде қолданылды. Мысалы, [[Александр Пушкин]]нің шығармаларында да кездеседі: {{дәйексөз| …Болат сауытты рыцарьлар, сұсты сұлтандар,<br> Монахтар, ергежейлілер, араб патшалары,<br> Тәспілі гректер, қарақшылар, боғдыхандар… }} 1911 жылғы [[Моңғол ұлттық революциясы]]нан кейін «Боғдо хан» (орыс деректерінде «богдыхан», «богдохан») атағын Моңғолиядағы буддистердің рухани көсемі [[Боғдо-гэгэн VIII]] қабылдап, оны соңғы Цин императорынан мұраланған дәстүрлі титул ретінде пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bogd-Gegen-VIII |title=Bogd Gegen VIII |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Боғдыхан''' - [[қытай]] [[император]]ының моңғол тіліндегі атауы.<ref>Қазақстан тарихы(18 ғасыр-1914 жыл). 8-сынып оқулығы. Алматы "Атамұра" 2008. 62-бет.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Қытай императорлары]] sooebqujez9tpnmodq9rptaewa72f4k 3638374 3638373 2026-08-02T14:49:38Z Sagzhan 29953 3638374 wikitext text/x-wiki '''Боғдыхан''' (''Bogd хаan'' — «қасиетті билеуші») — XV–XVIII ғасырлардағы орыс құжаттарында [[Қытай]]дың [[Мин әулеті]] (1368–1644) мен кейінгі [[Цин әулеті]] императорларын атау үшін қолданылған атақ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл атаудың орыс қолданысына енуі мәнжүр императоры [[Хуан Тайцзи]]дің (Абахай) (1626–1643) Қытайды толық жаулап алмай тұрып-ақ моңғолдардың «Боғдо хан» атағын қабылдауымен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Huang-Taiji |title=Huang Taiji |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Ерофей Хабаров]]тың Амур өңіріне жасаған жорықтары (1650-жылдар) кезіндегі грамоталарда және кейінгі орыс-қытай қатынастарына қатысты құжаттарда «боғдой патшасы», «боғдой кінәзі» және «боғдой ханы» сияқты атаулар да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yerofey-Khabarov |title=Yerofey Khabarov |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Орыс әдебиетінде бұл атау ұзақ уақыт бойы жалпы Қытай императорларын білдіретін ұғым ретінде қолданылды. Мысалы, [[Александр Пушкин]]нің шығармаларында да кездеседі: {{дәйексөз| …Болат сауытты рыцарьлар, сұсты сұлтандар,<br> Монахтар, ергежейлілер, араб патшалары,<br> Тәспілі гректер, қарақшылар, боғдыхандар… }} 1911 жылғы [[Моңғол ұлттық революциясы]]нан кейін «Боғдо хан» (орыс деректерінде «богдыхан», «богдохан») атағын Моңғолиядағы буддистердің рухани көсемі [[Боғдо-гэгэн VIII]] қабылдап, оны соңғы Цин императорынан мұраланған дәстүрлі титул ретінде пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bogd-Gegen-VIII |title=Bogd Gegen VIII |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Боғдыхан''' - [[қытай]] [[император]]ының моңғол тіліндегі атауы.<ref>Қазақстан тарихы(18 ғасыр-1914 жыл). 8-сынып оқулығы. Алматы "Атамұра" 2008. 62-бет.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Қытай императорлары]] naeeu49y6yqngh4swnnkqrax9fqiu4g 3638375 3638374 2026-08-02T14:50:07Z Sagzhan 29953 3638375 wikitext text/x-wiki '''Боғдыхан''' (''Bogd хаan'' — «қасиетті билеуші») — XV–XVIII ғасырлардағы орыс құжаттарында [[Қытай]]дың [[Мин империясы]] (1368–1644) мен кейінгі [[Цин империясы]] императорларын атау үшін қолданылған атақ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл атаудың орыс қолданысына енуі мәнжүр императоры [[Хуан Тайцзи]]дің (Абахай) (1626–1643) Қытайды толық жаулап алмай тұрып-ақ моңғолдардың «Боғдо хан» атағын қабылдауымен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Huang-Taiji |title=Huang Taiji |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Ерофей Хабаров]]тың Амур өңіріне жасаған жорықтары (1650-жылдар) кезіндегі грамоталарда және кейінгі орыс-қытай қатынастарына қатысты құжаттарда «боғдой патшасы», «боғдой кінәзі» және «боғдой ханы» сияқты атаулар да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yerofey-Khabarov |title=Yerofey Khabarov |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Орыс әдебиетінде бұл атау ұзақ уақыт бойы жалпы Қытай императорларын білдіретін ұғым ретінде қолданылды. Мысалы, [[Александр Пушкин]]нің шығармаларында да кездеседі: {{дәйексөз| …Болат сауытты рыцарьлар, сұсты сұлтандар,<br> Монахтар, ергежейлілер, араб патшалары,<br> Тәспілі гректер, қарақшылар, боғдыхандар… }} 1911 жылғы [[Моңғол ұлттық революциясы]]нан кейін «Боғдо хан» (орыс деректерінде «богдыхан», «богдохан») атағын Моңғолиядағы буддистердің рухани көсемі [[Боғдо-гэгэн VIII]] қабылдап, оны соңғы Цин императорынан мұраланған дәстүрлі титул ретінде пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bogd-Gegen-VIII |title=Bogd Gegen VIII |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Боғдыхан''' - [[қытай]] [[император]]ының моңғол тіліндегі атауы.<ref>Қазақстан тарихы(18 ғасыр-1914 жыл). 8-сынып оқулығы. Алматы "Атамұра" 2008. 62-бет.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Қытай императорлары]] 867o85en8zen8xe202qz97cc9uj1rhn 3638377 3638375 2026-08-02T14:50:38Z Sagzhan 29953 3638377 wikitext text/x-wiki '''Боғдыхан''' (''Bogd хаan'' — «қасиетті билеуші») — XV–XVIII ғасырлардағы орыс құжаттарында [[Қытай]]дың [[Мин империясы]] (1368–1644) мен кейінгі [[Цинь империясы]] императорларын атау үшін қолданылған атақ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл атаудың орыс қолданысына енуі мәнжүр императоры [[Хуан Тайцзи]]дің (Абахай) (1626–1643) Қытайды толық жаулап алмай тұрып-ақ моңғолдардың «Боғдо хан» атағын қабылдауымен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Huang-Taiji |title=Huang Taiji |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Ерофей Хабаров]]тың Амур өңіріне жасаған жорықтары (1650-жылдар) кезіндегі грамоталарда және кейінгі орыс-қытай қатынастарына қатысты құжаттарда «боғдой патшасы», «боғдой кінәзі» және «боғдой ханы» сияқты атаулар да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yerofey-Khabarov |title=Yerofey Khabarov |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Орыс әдебиетінде бұл атау ұзақ уақыт бойы жалпы Қытай императорларын білдіретін ұғым ретінде қолданылды. Мысалы, [[Александр Пушкин]]нің шығармаларында да кездеседі: {{дәйексөз| …Болат сауытты рыцарьлар, сұсты сұлтандар,<br> Монахтар, ергежейлілер, араб патшалары,<br> Тәспілі гректер, қарақшылар, боғдыхандар… }} 1911 жылғы [[Моңғол ұлттық революциясы]]нан кейін «Боғдо хан» (орыс деректерінде «богдыхан», «богдохан») атағын Моңғолиядағы буддистердің рухани көсемі [[Боғдо-гэгэн VIII]] қабылдап, оны соңғы Цин императорынан мұраланған дәстүрлі титул ретінде пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bogd-Gegen-VIII |title=Bogd Gegen VIII |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> '''Боғдыхан''' - [[қытай]] [[император]]ының моңғол тіліндегі атауы.<ref>Қазақстан тарихы(18 ғасыр-1914 жыл). 8-сынып оқулығы. Алматы "Атамұра" 2008. 62-бет.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Қытай императорлары]] qcsdvr8tfq2vt8ww2soujyw3m4p70y6 3638378 3638377 2026-08-02T14:51:15Z Sagzhan 29953 3638378 wikitext text/x-wiki '''Боғдыхан''' (''Bogd хаan'' — «қасиетті билеуші») — XV–XVIII ғасырлардағы орыс құжаттарында [[Қытай]]дың [[Мин империясы]] (1368–1644) мен кейінгі [[Цинь империясы]] императорларын атау үшін қолданылған атақ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл атаудың орыс қолданысына енуі мәнжүр императоры [[Хуан Тайцзи]]дің (Абахай) (1626–1643) Қытайды толық жаулап алмай тұрып-ақ моңғолдардың «Боғдо хан» атағын қабылдауымен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Huang-Taiji |title=Huang Taiji |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Ерофей Хабаров]]тың Амур өңіріне жасаған жорықтары (1650-жылдар) кезіндегі грамоталарда және кейінгі орыс-қытай қатынастарына қатысты құжаттарда «боғдой патшасы», «боғдой кінәзі» және «боғдой ханы» сияқты атаулар да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yerofey-Khabarov |title=Yerofey Khabarov |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Орыс әдебиетінде бұл атау ұзақ уақыт бойы жалпы Қытай императорларын білдіретін ұғым ретінде қолданылды. Мысалы, [[Александр Пушкин]]нің шығармаларында да кездеседі: {{дәйексөз| …Болат сауытты рыцарьлар, сұсты сұлтандар,<br> Монахтар, ергежейлілер, араб патшалары,<br> Тәспілі гректер, қарақшылар, боғдыхандар… }} 1911 жылғы [[Моңғол ұлттық революциясы]]нан кейін «Боғдо хан» (орыс деректерінде «богдыхан», «богдохан») атағын Моңғолиядағы буддистердің рухани көсемі [[Боғдо-гэгэн VIII]] қабылдап, оны соңғы Цин императорынан мұраланған дәстүрлі титул ретінде пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bogd-Gegen-VIII |title=Bogd Gegen VIII |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қытай императорлары]] pe1ao0b79t4afd7d5arpvfkcj7r2edb 3638379 3638378 2026-08-02T14:52:00Z Sagzhan 29953 3638379 wikitext text/x-wiki '''Боғдыхан''' (''Bogd хаan'' — «қасиетті билеуші») — XV–XVIII ғасырлардағы орыс құжаттарында [[Қытай]]дың [[Мин империясы]] (1368–1644) мен кейінгі [[Цинь империясы]] императорларын атау үшін қолданылған атақ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл атаудың орыс қолданысына енуі мәнжүр императоры [[Хуан Тайцзи]]дің (Абахай) (1626–1643) Қытайды толық жаулап алмай тұрып-ақ моңғолдардың «Боғдо хан» атағын қабылдауымен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Huang-Taiji |title=Huang Taiji |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Ерофей Хабаров]]тың Амур өңіріне жасаған жорықтары (1650-жылдар) кезіндегі грамоталарда және кейінгі орыс-қытай қатынастарына қатысты құжаттарда «боғдой патшасы», «боғдой кінәзі» және «боғдой ханы» сияқты атаулар да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yerofey-Khabarov |title=Yerofey Khabarov |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Орыс әдебиетінде бұл атау ұзақ уақыт бойы жалпы Қытай императорларын білдіретін ұғым ретінде қолданылды. Мысалы, [[Александр Пушкин]]нің шығармаларында да кездеседі: {{дәйексөз| …Болат сауытты рыцарьлар, сұсты сұлтандар,<br> Монахтар, ергежейлілер, араб патшалары,<br> Тәспілі гректер, қарақшылар, боғдыхандар… }} [[1911 жыл]]ғы Моңғол ұлттық революциясынан кейін «Боғдо хан» (орыс деректерінде «богдыхан», «богдохан») атағын Моңғолиядағы буддистердің рухани көсемі [[Боғдо-гэгэн VIII]] қабылдап, оны соңғы Цин императорынан мұраланған дәстүрлі титул ретінде пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bogd-Gegen-VIII |title=Bogd Gegen VIII |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қытай императорлары]] t0pxettos3pq0mz3qbi3mpa6a7ho2aj 3638380 3638379 2026-08-02T14:52:27Z Sagzhan 29953 3638380 wikitext text/x-wiki '''Боғдыхан''' (''Bogd хаan'' — «қасиетті билеуші») — XV–XVIII ғасырлардағы орыс құжаттарында [[Қытай]]дың [[Мин империясы]] (1368–1644) мен кейінгі [[Цинь империясы]] императорларын атау үшін қолданылған атақ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |title=Qing dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл атаудың орыс қолданысына енуі мәнжүр императоры [[Хуан Тайцзи]]дің (Абахай) (1626–1643) Қытайды толық жаулап алмай тұрып-ақ моңғолдардың «Боғдо хан» атағын қабылдауымен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Huang-Taiji |title=Huang Taiji |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Ерофей Хабаров]]тың Амур өңіріне жасаған жорықтары (1650-жылдар) кезіндегі грамоталарда және кейінгі орыс-қытай қатынастарына қатысты құжаттарда «боғдой патшасы», «боғдой кінәзі» және «боғдой ханы» сияқты атаулар да кездеседі.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Yerofey-Khabarov |title=Yerofey Khabarov |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Орыс әдебиетінде бұл атау ұзақ уақыт бойы жалпы Қытай императорларын білдіретін ұғым ретінде қолданылды. Мысалы, [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]нің шығармаларында да кездеседі: {{дәйексөз| …Болат сауытты рыцарьлар, сұсты сұлтандар,<br> Монахтар, ергежейлілер, араб патшалары,<br> Тәспілі гректер, қарақшылар, боғдыхандар… }} [[1911 жыл]]ғы Моңғол ұлттық революциясынан кейін «Боғдо хан» (орыс деректерінде «богдыхан», «богдохан») атағын Моңғолиядағы буддистердің рухани көсемі [[Боғдо-гэгэн VIII]] қабылдап, оны соңғы Цин императорынан мұраланған дәстүрлі титул ретінде пайдаланды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bogd-Gegen-VIII |title=Bogd Gegen VIII |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қытай императорлары]] 84mljvmookfjn9tbjert64e7u3d5rpq 0 525250 3638724 3614457 2026-08-03T10:46:52Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3638724 wikitext text/x-wiki {{Тау|Атауы=Моюта|Шынайы атауы={{lang-es|Moyuta}}|Сурет=Moyuta.jpg|Ұзындығы=1,662 метр|Жанартау пішіні=Конус жанартау|Карта=Гватемала|Түрі=[[Стратожанартау]]|CoordScale={{coord|14|01|48|N|90|06|00|W|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}}} '''Моюта жанартау''' ([[Испан тілі|испан.]]''Volcán Moyuta)'' - [[стратожанартау]]<nowiki/>дың бір түрі.Бұл жанартау [[Гватемала|Гватемалада]]<nowiki/>ғы Хутьяпа аумағында Моюта қаласына таяу орналасқан. Моюта тауы Ялтапаганың оңтүстік шетінде тұр.Жанартаудың биіктігі 1662 м-ді құрайды.Моюта жанартауы Гватемаланың оңтустік бөлігінде орналасқан. Моюта - орман басқаң тік, бір жақты, андезитті лава күмбездерінің тобынан туратын тау. Оған алыстан қарағанда жазық болып көрінеді. [[Андезит]] - бул әлемдегі көптеген жанартаулық аймақтарда кездестіруге болатын магмалық тау жыныстарының бір түрі. [[Лава]] күмбездері - бұл уақыт өте келе өсу, коллапс, кристалдану және эрозия сияқты әртүрлі үрдістерге ұшырайтын динамикалық құрылым.Моюта жанартауының соңәы рет қашан атқылаганы белгісіз Моюта жанартауы Гватемаладағы Хутьяпа аумағында Моюта қаласына, таяу орналасқан. [[Сурет:Volcan de Moyuta.jpg|солға|нобай]] Моюта жанартауын кофе өсірілетін алқап пен орман басып жатыр. Фумаролалар - кратердегі жарықшақтар мен саңылаулар. Олар жанартаудың солтүс- тік және оңтүстік бет- кейлерінде тур. Ал ыстық бұлақтар Азулко маңындағы солтүстік-шығыс базада орналасқан. Фумаролалар арқылы жанартау газы атмосфераға таралады.Моюта жанартауын кофе өсірілетін алқап пен орман қоршап тұр. == Әдебиет == * Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек». [[Санат:Жанартаулар]] if3o81d2ru93p0qbiaq31vtqvwd8bu9 3638732 3638724 2026-08-03T11:14:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3614457 wikitext text/x-wiki {{Тау|Атауы=Моюта|Шынайы атауы={{lang-es|Moyuta}}|Сурет=Moyuta.jpg|Ұзындығы=1,662 метр|Жанартау пішіні=Конус жанартау|Карта=Гватемала|Түрі=[[Стратожанартау]]|CoordScale={{coord|14|01|48|N|90|06|00|W|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}}} '''Моюта жанартау''' ([[Испан тілі|испан.]]''Volcán Moyuta)'' - [[стратожанартау]]<nowiki/>дың бір түрі.Бұл жанартау [[Гватемала|Гватемалада]]<nowiki/>ғы Хутьяпа аумағында Моюта қаласына таяу орналасқан. Моюта тауы Ялтапаганың оңтүстік шетінде тұр.Жанартаудың биіктігі 1662 м-ді құрайды.Моюта жанартауы Гватемаланың оңтустік бөлігінде орналасқан. Моюта - орман басқаң тік, бір жақты, андезитті лава күмбездерінің тобынан туратын тау. Оған алыстан қарағанда жазық болып көрінеді. Андезит - бул әлемдегі көптеген жанартаулық аймақтарда кездестіруге болатын магмалық тау жыныстарының бір түрі. Лава күмбездері - бұл уақыт өте келе өсу, коллапс, кристалдану және эрозия сияқты әртүрлі үрдістерге ұшырайтын динамикалық құрылым.Моюта жанартауының соңәы рет қашан атқылаганы белгісіз Моюта жанартауы Гватемаладағы Хутьяпа аумағында Моюта қаласына, таяу орналасқан. [[Сурет:Volcan de Moyuta.jpg|солға|нобай]] Моюта жанартауын кофе өсірілетін алқап пен орман басып жатыр. Фумаролалар - кратердегі жарықшақтар мен саңылаулар. Олар жанартаудың солтүс- тік және оңтүстік бет- кейлерінде тур. Ал ыстық бұлақтар Азулко маңындағы солтүстік-шығыс базада орналасқан. Фумаролалар арқылы жанартау газы атмосфераға таралады.Моюта жанартауын кофе өсірілетін алқап пен орман қоршап тұр. == Әдебиет == * Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек». [[Санат:Жанартаулар]] ge8d3aoqq6emc7p8r4u67d12d1ok0jh 0 529264 3638291 3569763 2026-08-02T13:24:00Z Marksscheider 183882 «[[Санат:АҚШ рок-гитаристері|АҚШ рок-гитаристері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638291 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Джаред Лето |Атауы = Jared Leto |Сурет = Jared_Leto,_Anfiteatro_Camerini_(7).jpg |Сурет ені = 200px |Сурет тақырыбы = Джаред Лето [[Падуя]]дағы концерті, 2013 жыл |Толық аты = Джаред Джозеф Лето |Туған күні = 26.12.1971 |Туған жері = [[Боссьер Сити]], {{Туғанжері|Луизиана|Луизианада}}, [[АҚШ]] |Белсенділік жылдары = 1998–қазіргі күнге дейін |Мемлекет = {{USA}} |Мамандығы = [[музыкант]]<br />{{актер|АҚШ}}<br />[[режиссер]]<br />[[композитор]]<br />суретші<br />продюсер |Аспаптары = [[вокал]], [[гитара]] |Жанрлары = '''Музыка:''' <br /> [[Альтернативті рок]] <ref name="allmusic">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/this-is-war-r1675172|title=30 Seconds To Mars - This Is War|publisher=[[allmusic.com]]|accessdate=2011-02-10|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/65jmPFhPa|archivedate=2012-02-26}}</ref> <br />[[пост-гранж]]<ref name=AMG>{{cite web|title=30 Seconds to Mars - Biography|publisher=[[All Music Guide]]|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:3zfixql0ldke~T1|first=Andrew|last=Leahey|accessdate=10-02-2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/65jmQZ6Yd|archivedate=2012-02-26}}</ref><ref>{{cite web|title=30 Seconds To Mars - A Beautiful Lie|publisher=Metallized.it|url=http://www.metallized.it/recensione.php?id=2710|first=Filippo|last=Toffanin|accessdate=10-02-2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/65jmRI8J9|archivedate=2012-02-26}}</ref><ref>{{cite web|title=30 Seconds to Mars - A Beautiful Lie - Music Reviews|publisher=Static Multimedia|url=http://www.staticmultimedia.com/music/reviews/review_1127303912|first=Jennifer|last=Wagner|date=25-09-2005|accessdate=28-01-2010|deadlink=404}}</ref> <br /> '''Кинематограф:''' <br /> [[драма]] <br />[[триллер]] | Ұжымдары = [[Thirty Seconds to Mars]] |Лақап аты = Bartholomew Cubbins <br />Angakok Panipaq |Қызметтес болған = [[Канье Уэст]] <br />[[Брэндон Флауэрс]] |Лейблі =[[EMI]]<br />[[Virgin Records]]<br />[[Immortal Records]] |Марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (2014)<br />«[[Алтын глобус]]» (2014) |Сайты = {{URL|jaredleto.com}} | Commons = }} '''Джаред Джозеф Лето''' ({{lang-en|Jared Joseph Leto}}; [[26 желтоқсан]] [[1971]], [[Боссьер Сити]], [[Луизиана]], [[АҚШ]]) —америкалық актёр және музыкант. [[Thirty Seconds to Mars]] тобының көшбасшы. Bartholomew Cubbins лақап атымен клипмейкер ретінде белгілі. «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және «[[Алтын глобус]]» марапаттарының лауреаты. == Дискографиясы == === Студиялық альбомдары === * 2002 — ''[[30 Seconds to Mars]]'' * 2005 — ''[[A Beautiful Lie]]'' * 2009 — ''[[This Is War]]'' * 2013 — ''[[Love Lust Faith + Dreams]]'' ===Шағын-альбомдар=== * 2002 — ''[[Acoustic Live Radio Show]]'' * 2007 — ''[[AOL Sessions Undercover]]'' * 2008— ''[[To the Edge of the Earth]]'' == Фильмографиясы == * ''How to Make an American Quilt'' (1995) * ''The Last of the High Kings'' (1996) * ''Prefontaine'' (1997) * ''Switchback'' (1997) * ''Basil'' (1998) * ''Urban Legend'' (1998) * ''The Thin Red Line'' (1998) * ''Black and White'' (1999) * ''Fight Club'' (1999) * ''Girl, Interrupted'' (1999) * ''American Psycho'' (2000) * ''Requiem for a Dream'' (2000) * ''Sunset Strip'' (2000) * ''Highway'' (2002) * ''Panic Room'' (2002) * ''Alexander'' (2004) * ''Lord of War'' (2005) * ''Lonely Hearts'' (2006) * ''Chapter 27'' (2007) * ''Mr. Nobody'' (2009) * ''Artifact'' (2012) * ''Dallas Buyers Club'' (2013) == Сыртқы сілтемелер == * [http://jaredleto.com/ Джареда Лето ресми веб-сайты] {{ref-en}} * {{imdb name|id=0001467|name=Джаред Лето}} * {{Twitter|jaredleto|Джаред Лето}}{{ref-en}} * {{Facebook|jaredleto|Джаред Лето}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:АҚШ рок музыканттары]] [[Санат:АҚШ әншілері]] [[Санат:Үздік қолдаушы актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тәуелсіз рух сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ рок-гитаристері]] i2fqcudrqgfh5rix0l4pa132remnc6n 0 537475 3638658 3611739 2026-08-03T08:47:55Z Ербол Асан 184123 Грамматикалық және стилистикалық түзетулер жасалды⁠ ⁠Сөйлем құрылымдары түзеліп, емле қателері жөнделді 3638658 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2011) | алдыңғы сайлау жылы = 2011 | байрақ = | ел = Қазақстан | вариант = | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2019) | келесі сайлау жылы = 2019 | сайлау атауы = Қазақстан президентін сайлау | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = [[26 сәуір]] [[2015 жыл]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 3 | кезең = | сайлаушылар = 9 090 920 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = 17 949679 | тіркелген = 9 547 864 | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 95.22 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = 152016 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Nursultan Nazarbayev 27092007.jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | серіктес1 = | жыныс1 = | партия1 = [[Нұр Отан]] | коалация1 = | партия1 коалация1 = | партия2 коалация1 = | партия3 коалация1 = | партия4 коалация1 = | партия5 коалация1 = | партия6 коалация1 = | партия7 коалация1 = | басшы1 = | сайлаушылар даусы1 = | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = | дауыс1 = 8833235 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 97.7 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = | алдыңғы орын1 = | сайланған атауы = | сайланған1 = | алдыңғы сайланған1 = | сайланған атауы2 = | сурет2 = Turgun Sydzykov cropped.jpg | түс2 = #D62218 | кандидат2 = [[Тұрғын Ысқақұлы Сыздықов|Тұрғын Сыздықов]] | серіктес2 = | жыныс2 = | партия2 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | коалация2 = | партия1 коалация2 = | партия2 коалация2 = | партия3 коалация2 = | партия4 коалация2 = | партия5 коалация2 = | партия6 коалация2 = | партия7 коалация2 = | басшы2 = | сайлаушылар даусы2 = | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = | дауыс2 = 145756 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 1.6 | пайыз2v2 = |түс3 = #DDDDDD |партия3 = [[Партиясыз]] |сурет3 = Кусаинов (2012).jpg |кандидат3 = [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов|Әбілғазы Құсайынов]] |дауыс3 = 57718 |пайыз3 = 0.7 | жыныс3 = ер | орын2 = | алдыңғы орын2 = | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | қарта атауы = | қарта = | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = Президент | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Қазақстан Республикасының президентін кезектен тыс сайлауы''' — [[2015 жыл]]дың [[25 ақпан]]ында қабылданған №1018 «[[Қазақстан Республикасының Президенті]]нің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» жарлық бойынша жиналыс [[2015 жыл]]дың [[26 сәуір|26-сәуір]]інде өткен сайлау<ref>{{cite web|url=http://www.inform.kz/kaz/article/2750098|title=Мемлекет басшысы ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды|publisher=Қазинформ|date=25 ақпан 2015|accessdate=25 ақпан 2015}}</ref>. Оның нәтижесінде [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қайта сайланып, президенттілігін жалғастырды. == Жоспарлануы == * 2015 жылы 14 ақпанда делегат бірауыздан мерзімінен бұрын президенттік cайлау өткізу туралы бастамасы үшін дауыс берген кезде [[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан Халқы Ассамблеясы]] (ҚХА) кеңесінің отырысы өткен болатын. ҚХА халықтың мүшелерінің жолдауында, жаһандық теңгерімсіздік және ел басына күн туған кездерде ел сенімі болған [[Елбасы]] Н. Ә. Назарбаев ел басқаруы қажет және мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев жаһандық сынау барысында еліміздің табысты аяқтауы үшін ұлттық сенімге жаңа мандат берілуі тиіс деп мәлімдеді. Өзінің стратегиялық курстан қақты және әлемдегі ең қуатты отыз елдің қатарына жылжыту ауқымды жаңғырту өз жолын жалғастырды. Сонымен қатар ҚХА мүшелері 2017 жылы бір мезгілде президенттік және парламенттік сайлау мерзімі мен әр уақытта оларды ұстап қажеттілігін атап өтті. * 18 ақпан саяси партиялардың [[фракция]]лары, Мәжілісінің [[депутат]]тары (төменгі палата) және ҚХА парламенттік тобы бірауыздан ҚХА бастамасын қолдады және Кеңес арнайы сайлау үшін ұсыныспен Президенттің үндеуін қабылдады. * 25 ақпанда Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев 26 сәуірде 2015 жылы кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды. Өзінің сайлауға қатысу туралы шешімін кейінірек, «Хабар» телеарнасының тікелей эфирінде мәлімдеді. == Кандидаттар ұсынылуы және тіркелуі == Сайлауға үш кандидат қатысты: қазіргі президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<nowiki/>» партиясының ұсынған; [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов|Әбілғазы Құсайынов]] — Қазақстан кәсіподақтар федерациясының бастығы; Тұрғын Сыздықов — Қазақстан Коммунистік Халық партиясының кандидаты. == Сілтемелер == * http://sailau2015.el.kz/kz{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * http://election.kz/portal/page?_pageid=115,1&_dad=portal&_schema=PORTAL {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009135929/http://election.kz/portal/page?_pageid=115,1&_dad=portal&_schema=PORTAL|date=09-10-2015}}<br> * http://www.akorda.kz/kz/page/page_219245_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417233827/http://www.akorda.kz/kz/page/page_219245_|date=17-04-2015}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} * [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2015 жылғы сайлаулар]] rh80bwogcejothit9qgkqdi51ryrmgr 0 537620 3638293 2811301 2026-08-02T13:24:39Z Marksscheider 183882 «[[Санат:АҚШ рок-гитаристері|АҚШ рок-гитаристері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638293 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Крист Новоселич |Атауы = Krist Novoselic |Сурет =Krist Novoselic.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет тақырыбы =Крист Новоселич |Толық аты = Крист Энтони Новоселич |Туылған күні = 16.05.1965 |Туылған жері = [[Комптон]], [[Калифорния (штат)|Калифорния]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{USA}} |Мамандығы = [[музыкант]] |Аспаптары = Бас-гитара, гитара, аккордеон |Жанрлары = [[Гранж]], [[Альтернативті рок]] | Ұжымдары = [[Nirvana]]<br />[[Fecal Matter]] |Лақап аты = |Қызметтес болған = Nirvana Flipper Sweet 75 |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = | Commons = }} '''Крист Энтони Новоселич''' (ағыл. Krist Anthony Novoselic, 1965 жылы 16 мамыр) — америкалық музыкант, құрамында Дэйв Грол, Курт Кобейн және Крист болған Nirvana тобының бұрыңғы бас-гитаристы. == Өмірбаяны == Ол 1965 жылы Комптонде, Калифорния штатында туылды. Оның ата-аналары Хорватияның эмигранттары болып , үнемі АҚШ бойынша саяхат жасайтын. Осындай бір саяхатында Крист та туылды, ал одан кейін қарындасы Дайена дүниеге келді. 1979 жылы Кристтің жанұясы Абердинға көшіп келеді. Кристің айтуы бойынша Абердинда ол депрессияға ұшыраған. Оның себебі оның бойшандылығы (202 см) және ұсқынсыз бет-әлпеті. Одан кейін ол Led Zeppelin, Devo, Black Sabbath, Aerosmith сияқты группаларға қызықты. 1980 жылы маусымжа Кристің оқуын жалғастыру үшін ата-анасы Хорватияға жібереді. Ол жерде оған жеңілірек болады, және Sex Pistols пен Ramones сияқты топтарды өзне ашады, Алайда бір жылдан кейін ата-анасы АҚШ-қа қайта алып кетеді, онда ол темекі тартып, алкогольге жақындай түседі. Ата-анасының қаржы-қаражаты көбейіп, анасы тіпті «Maria’s Hair Design» салоның ашады. Гиперактивті Куртқа қарағанда, Крист үнемі ұялшақ және салмақты болатын. Бірақ тура Курттың тындаған өленің ол да тындап, гитарада ойнап, марихуана тартатын. Осы себептен 1985 жылы Курт пен Крист кездескен кезде, араларында үлкен достық пайда болды. Олар Курттың өліміне дейін үлкен достар болып қала берді. 1987 жылы екі дос Nirvana тобын құрайды. Топтың құрамы Курт пен Кристан басқа үнемі өзгеріп отырды. Топқа дабылшы Дэйв Грол келгеннен кейін, құрам тұрақталды. Екі жылдан кейін Nirvana кішкентай дыбыс жазатын Sub Pop фирмасымен келісім шартқа отырып, 1988 жылы қарашада ең алғаш синглін «Love Buzz» шығарады. «Love Buzz» бұл атақты голандтық «Shocking Blue» тобының өлеңдерінің кавер түрі. Оны ойнауды жалпы осы Новоселич ұсынған еді. Курттың өлімінен кейін Крист өзінің соло Sweet 75 (1997 жылы) альбомын шығырып, латынамерика музыкасына көп ықпылын тигізді. 2002 жылы ол «Eyes Adrift» тобын құрайды, және біратты альбом шығарады. Алайда 2003 жылы коллектив алғашқы альбомынан кейін құлдырап кетеді. Ал Кирвкуд пен Гауд өзге «Volcano» тобын құрайды. 2010 жылы желтоқасан айында көп жыл көріспеген «Nirvana» тобының қатынасушылары бірігіп, сахнаға шықты. Кристтан басқа тағыда Дэйв Грол мен Пэт Смир қатысты. Сондай-ақ Крист Дэйва Гролдың Foo Fighters тобының Wasting Light альбомының шығарылуына қатысты. «I Should Have Known» өлеңінде ол бас-гитарада және аккордеонде ойнады. == Тағы қараңыз == *[[Курт Кобейн]] *[[Nirvana]] == Сыртқы сілтемелер == [http://twitter.com/KristNovoselic Twitter сайтында] [[Санат:АҚШ рок-гитаристері]] gbbe3ck32g1k8ahkzpaxw4d0n0y9uia 4 537752 3638539 3638117 2026-08-03T05:00:27Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3638539 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96560" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 560] | data-sort-value="1106" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1106] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="86039" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 86 039] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84039" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55564" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 564] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48968" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 968] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="32885" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 32 885] | data-sort-value="55" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 55] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22844" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 844] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="22698" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 22 698] | data-sort-value="222" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 222] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19729" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 729] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17254" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 254] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11329" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 329] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10144" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8337" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8337] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8202" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8202] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7952" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7952] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4433" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4433] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3746" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3746] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3295" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3295] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3136" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3136] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2912" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2912] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2133" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2133] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1611" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1611] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1539" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1539] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1173" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1173] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1079" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1079] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="919" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 919] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="728" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 728] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="594" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 594] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] tewkvvjysnuzfk1sij11kh4yvexz08w 0 544980 3638500 2821427 2026-08-02T20:14:23Z 1nter pares 146705 3638500 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Патрик Твумаси |толық аты = |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 9.5.1994 |туған жері = [[Обуаси]], [[Гана]] |азаматтығы = {{GHA}} |бойы = 175 см |салмағы = 69 кг |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = {{flagicon|Түркия}} Газиантеп |номері = 23 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2001—2011|{{flagicon|Ghana}} [[Ред Булл Гана]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2014|{{flagicon|Latvia}} [[Спартак (футбол клубы, Юрмала)|Спартак (Юрмала)]]|32 (16) |2013|{{аренда}}{{flagicon|Kazakhstan}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|11 (6) |2014|{{аренда}}{{flagicon|Russia}} [[Амкар]]|6 (0) |2014|{{аренда}}{{flagicon|Kazakhstan}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|11 (10) |2015—2018|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|101 (32) |2018—|{{flagicon|Испания}} [[Алавес|Алавес]]|11 (0) |2019—|{{аренда}}{{flagicon|Түркия}} Газиантеп|3 (2)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2012—2014|{{flagicon|Ghana}} [[Гана U-20]]|2 (1) |2017—|{{футбол|Гана}}|2 (0) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 21 қазан 2018 жыл |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 11 қазан 2018 жыл }} '''Патрик Твумаси''' ([[1994 жыл]]дың [[9 мамыр]]ында туған) - Испанияның [[Алавес|"Алавес" футбол клубының]] және Гана Ұлттық құрамасының шабуылшысы. == Мансабы == Патрик Твумаси футболмен бес жасында қызыға бастады. Патрик аулада ойнап жүргенде оны [[скаут]]тар байқап ганалық Ред Булл клубына шақырады<ref>{{cite web|url=http://www.spartaks.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=1|title=Жемчужина из Ганы Патрик Твумаси|date=2013-06-14|publisher=spartaks.lv|accessdate=2013-06-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HPlNrzE4|archivedate=2013-06-16}}</ref>. 2012 жылы Патрик Твумаси «[[Ред Булл Гана]]» академиясынан [[Юрмала]]да орналасқан «[[Спартак (футбол клубы, Юрмала)|Спартак]]қа» өтеді<ref>{{cite web|url=http://www.lff.lv/lv/virsliga/parejas/20112012/|title=Virslīgas pāreju apkopojums — 2012. gada ziema|date=2012-03-14|publisher=LFF|accessdate=2013-06-15|lang=lv|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HPlOwacb|archivedate=2013-06-16}}</ref>. Ол алғашқы ойынан бастап жақсы ойнап<ref>{{cite web|url=http://sportacentrs.com/futbols/virsliga/29042012-spartaka_legionaru_meistariba_dara_savu|title=Blogs: "Spartaka" leģionāru meistarība dara savu|author=Agris Suveizda.|date=2012-04-29|publisher=sportacentrs.com|accessdate=2013-06-15|lang=lv|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HPlQUlRg|archivedate=2013-06-16}}</ref>, Гана жастар құрамасының жиынына шақырту алады<ref>{{cite web|url=http://sportacentrs.com/futbols/virsliga/25052012-spartaka_direktors_par_musu_speletajiem_i|title="Spartaka" direktors: "Par mūsu spēlētājiem ir interesējušies no dažādām valstīm"|author=Edmunds Novickis.|date=2012-05-25|publisher=sportacentrs.com|accessdate=2013-06-15|lang=lv|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HPlUYMD8|archivedate=2013-06-16}}</ref>. Жиын көпке созылып, Патрик Твумаси тамыздың басында ғана [[Латвия]]ға қайта оралады<ref>{{cite web|url=http://sportacentrs.com/futbols/virsliga/11082012-tvumasi_atgriesanas_neglabj_spartaku_no_z|title=Tvumasi atgriešanās neglābj "Spartaku" no zaudējuma Liepājā|author=Agris Suveizda.|date=2012-08-11|publisher=sportacentrs.com|accessdate=2013-06-15|lang=lv|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HPlnZSx2|archivedate=2013-06-16}}</ref>. 2013-14 жылдары Патрик Твумаси «[[Амкар]]» мен «[[Астана (футбол клубы)|Астана]]» клубтарында жалдауда болады<ref>{{cite web|url=http://www.spartaks.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=442&Itemid=1|title=Патрик Твумаси арендован «Астаной»|author=Владимир Иванов|date=2013-07-08|publisher=spartaks.lv|accessdate=2013-07-08|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6I0JIhkDS|archivedate=2013-07-10}}</ref>. 2015 жылы Патрик Твумаси «[[Спартак (футбол клубы, Юрмала)|Спартак]]» клубынан «[[Астана (футбол клубы)|Астана]]» клубына өтеді. ==Карьера статистикасы== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Маусымы !rowspan="2"|Клубы !rowspan="2"|Дивизионы !colspan="2"|Лигада !colspan="2"|Кубокта !colspan="2"|Еурокубокте !colspan="2"|Басқа !colspan="2"|Барлығы |- !Ойын!!Доп!!Ойын!!Доп!!Ойын!!Доп!!Ойын!!Доп!!Ойын!!Доп |- |[[2012 жыл|2012]] |rowspan="2" valign="center"|[[Спартак (футбол клубы, Юрмала)|Спартак Юрмала]] |rowspan="2" valign="center"|[[Футболдан Латвия чемпионаты|Латвия Жоғарғы Лигасы]] |22||10||0||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||22||10 |- |[[2013 жыл|2013]] |9||6||1||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||10||6 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2013|2013]] |rowspan="1" valign="center"|[[Астана (футбол клубы)|Астана]] (жалдауда) |rowspan="1" valign="center"|[[Қазақстан Премьер Лигасы]] |11||6||0||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||11||6 |- |2013-14 |rowspan="1" valign="center"|[[Амкар|Амкар Пермь]] (жалдауда) |rowspan="1" valign="center"|[[Футболдан Ресей чемпионаты|Ресей Премьер Лигасы]] |6||0||0||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||6||0 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2014|2014]] |rowspan="1" valign="center"|[[Астана (футбол клубы)|Астана]] (жалдауда) |rowspan="2" valign="center"|[[Қазақстан Премьер Лигасы]] |11||10||1||0||5||0||colspan="2"|-||17||10 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2015|2015]] |rowspan="1" valign="center"|[[Астана (футбол клубы)|Астана]] |10||3||2||4||0||0||1||0||13||7 |- ! rowspan=3 | Барлығы ! colspan=2 | Латвия !31||16||1||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||32||16 |- ! colspan=2 | Қазақстан !32||19||3||4||5||0||1||0||41||23 |- ! colspan=2 | Ресей !6||0||0||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||6||0 |- ! colspan=3 | Карьерасында барлығы !69||35||4||4||5||0||1||0||79||39 |}<ref>{{cite web|title=P. Twumasi|url=http://uk.soccerway.com/players/patrick-twumasi/235467/|website=uk.soccerway.com|publisher=Soccerway.com|accessdate=9 September 2014}}</ref> == Жетістіктері == === Командалық === ; Гана U-20 * Үш Халық Кубогының иегері: 2012. ; Астана * '''[[Қазақстан Премьер Лигасы]] (1):''' 2014, 2015, 2016, 2017 * '''[[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Супер Кубогы]] (1):''' 2015, 2018 === Жеке === * [[Футболдан Латвия чемпионаты|Латвия жоғарғы лигасының]] мамыр айының үздік ойыншысы: 2013. == Дереккөздер== [[Санат:Гана футболшылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Алавес ФК ойыншылары]][[Санат:Амкар ФК ойыншылары]] [[Санат:Гана Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 0v88x81s70s7pnnx4fgurho2fcxn6do 0 549405 3638586 3023578 2026-08-03T05:25:37Z 1nter pares 146705 3638586 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Арда Тұран |сурет = AUT vs. TUR 2016-03-29 (283).jpg |сурет ені = 230px |туған күні = 30.01.1987 |азаматтығы = {{байрақ|Түркия}} |бойы = 177 [[сантиметр|см]] |салмағы = 76 [[килограмм|кг]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Түркия}} [[Галатасарай]] |номері = 66 |клубтары = {{футбол карьерасы |2004—2011|{{ту|Түркия}} [[Галатасарай]]|130 (29) |2005—2006|{{аренда}} {{ту|Түркия}} [[Манисаспор]]|15 (2) |2011—2015|{{ту|Испания}} [[Атлетико Мадрид]]|127 (13) |2015—2020|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|36 (5) |2018—2019|{{аренда}} {{ту|Түркия}} [[Ыстанбұл Башахшехир]]|34 (2) |2020—|{{ту|Түркия}} [[Галатасарай]]|37 (4) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2006—2017|{{футбол|Түркия}}|100 (17)}} }} '''Арда Тұран''' ({{lang-tr|Arda Turan}}; [[1987 жыл]]ы [[30 қаңтар]]да туған<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/21369</ref>, [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]) — түркиялық футболшы, «[[Галатасарай]]<nowiki/>» футбол клубының жартылай қорғаушысы, [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия құрамасының]] экс-ойыншысы. == Мансабы == "[[Галатасарай]]" клубының түлегі. Карьерасында "[[Атлетико Мадрид]]", "[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]" секілді атақты клубтарда да доп тепті. 2018 жылы Түркияға оралып, "[[Ыстанбұл Башахшехир|Ыстанбұл Башакшехир]]" клубына ауысты. 2020 жылы туған клубы "Галатасарайға" оралды. [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында тұңғыш рет 2006 жылы алаңға шықты. 2008, 2016 жылдары [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионатына]] қатысты. 2017 жылы құрамадағы карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Галатасарай» * Түркия чемпионы: 2007/08 * Түркия кубогы: 2004/05 * Түркия суперкубогы: 2008 ; «Атлетико Мадрид» * Испания чемпионы: 2013/14 * Испания кубогы: 2012/13 * Испания суперкубогы: 2014 * Еуропа лигасы: 2011/12 * Суперкубка УЕФА суперкубогы: 2012 ; «Барселона» * Испания чемпионы (2): 2015/16, 2017/18 * Испания кубогы (3): 2015/16, 2016/17, 2017/18 * Испания суперкубогы: 2016 ; Түркия * Еуропа чемпионатының жартылай финалисі: 2008 === <big>Жеке</big> === * Түркия чемпионатының үздік ойыншысы: 2008, 2009 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.worldfootball.net/player_summary/arda-turan/ Профилі] {{бастама}} [[Санат:Түркия футболшылары]] [[Санат:30 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Түркия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Галатасарай ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Ыстанбұл Башахшехир ФК ойыншылары]] eacgpsjvx9lm1dql4gmis5r7vn4ij3p 0 561613 3638694 3595478 2026-08-03T10:15:22Z Ербол Асан 184123 грамматикалық қателіктер 3638694 wikitext text/x-wiki '''Күшікбай батыр Мырзамбетұлы''' (ХIX ғ.- қайтыс болған жылы белгісіз.) – ХVІІІ-XIX ғасырда өмір сүрген [[батыр|қазақ батыры]], бойына ерекше қасиет дарыған, қалмақтармен соғыста үш жүзге ерен ерлігімен танылған қазақтың біртуар баһадүрі. Оның төртінші бабасы [[Бесім Тоқаұлы]] – [[Есім хан|Есім ханның]] әйгілі батырларының бірі. Руы – Арғын-Тоқа. Батыр жайын­дағы нақты деректер мардымсыз болғаны­мен, ел ішіндегі аңыздан мәлімі, қоныс ет­кен жеріне тосыннан шабуылдап, ауыл­дас­тарының малын тартып әкеткен ойрат-қалмақтардың соңынан түре қуып келіп, осы жерде айқасқа түскен. Өн бойына шешек қаптап, ауыр халде жатқанына қарамастан, атқа қонған ол жаудың бетін қайтарған. Күшікбай [[Жоңғар]] басқыншыларына қарсы күрескен белгілі батырлардың бірі. Ол батырлығына қоса нашарға қайырымды, әділдігімен аты шыққан адам.<ref>{{cite web |url = http://abayeli.kz/index.php/en/world-1/item/289-k-shikbaj-batyr |title = Күшікбай батыр |author = Әсел Жүнісова |authorlink = |coauthors = |quote = М. Әуезов атындағы орта мектептің тарих пәнінің мұғалімі |date = 2015-06-18 |format = |work = |publisher = |accessdate = 2016-04-09 |lang = |description = |deadlink = |archiveurl = |archivedate = }}</ref> == Шығу тегі == 1623 жылы Ташкент ханы Тұрсынның көтерілісін Есім хан аяусыз басып, Тұрсынның басын алып, бүліктің негізгі күші болған қатаған тайпасының бойы арбаның дөңгелегінің ортасынан асатын еркек кіндіктілерінің бәрін қырып, қалғанын әр руға таратып жібергені, қатаған руының қырық сұлуын таңдаулы қырық батырына үлестіргені тарихтан мәлім. Бесімге қатағанның Дәулетбике сұлуы олжаға берілген. Ол сұлу болуымен қатар, даналығы, мейірімділігі, имандылығы, тапқырлығы, ділмарлығымен ел құрметіне бөленген. Бесім батырдың Дәулетбикеден туған ұрпақтары аналарының атымен «Дәулетбике тоқалары» деп аталады. Бұл тұқымнан 27 мың жылқы біткен Сапақ Тәңірбергенұлы мен атақты би Телғозының Шоңы шыққан. Бесімнің бәйбішесі Бөтейден – Сарықожа, Қарашора, Есенаман туады. Бөтейден туған ұрпақтарды «Енең тоқасы» дейді. Бұл тұқымның басым дені Жаңаарқа, Шет аудандарын мекендейді, Өспен мен Ортаудың терістігінен басқа жерлерінің бәріне қоныстанған. XIX ғасырдың бірінші жартысында «Енең тоқалары» Ақмола уезінің құрамында үш болыс, «Дәулетбике тоқалары» Құлымбетті қосқанда тоғыз болыс болған. Бесім батырдың бәйбішесі Бөтейден туған тұңғышы Сарықожадан Жасыбай батыр туады. Жасыбай батырдың сүйегі Баянауылдағы Жасыбай көлінің жағасына жерленген. Содан, бұрын Шойынкөл аталған көл Жасыбай аталып кеткен. Жасыбай батырды ұрыстарда жеңе алмай әбден өшіккен қалмақтың Құбамерген деген батыры аңдып жүріп, қапыда атып өлтірген. Жасыбай батыр мен Сүйіндік Олжабай батыр екеуі дос әрі жаумен бірге шайқасқан үзеңгілес болыпты. Жасыбайдың қазасы жанына қатты батқан Сүйіндік Олжабай батыр қайтсе де Құбамергеннен кек алуға ант беріп, «Сиректас» деген жерде болған соғыста оны жеңіп, тірідей қолға түсіріп, асаудың құйрығына байлап, сүйретіп өлтіреді. Жасыбай батыр қаза болған тау асуы «Жасыбай асуы» аталып кеткен. Жасыбай батырдан Қалмамбет, Мырзамбет туады. Мырзамбет екі әйел алған. Бәйбішесінен – Күшікбай, Ескене, Досқана, Естемес, Балапан; тоқалынан – Дулат, Таймас, Тәстен, бұларды «Үшқоңыр» дейді. Мырзамбет 120 жасында дүниеден озған. Сүйегі Нұра өзенінің бойына жерленген, бірақ, дәл қай жерге қойылғаны белгісіз. Мырзамбеттің ағасы Қалмамбет өз кіндігінен бала болмағандықтан, Күшікбай мен Ескенені асырап алған. Қалмамбет Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің маңына жерленген. Ел аралап жүрген бір көріпкел Мырзамбет балалары туралы: «Күшікбайдың басының бағы артық, Ескене ел билейді, Естемес ер көңіл, Досқана есепке мығым» деген екен. Ел аузындағы сөзге қарағанда көріпкелдің айтқаны тура келген. == Өмірбаяны == [[Сурет:Арғын-Тоқа-Күшікбай.jpg|нобай|Күшікбай батыр кесенесі.Тұрғызылған уақыты 2023 жыл.2024 жылдың 20 шілдесінде Нұрада ас берілііп арнайы ашылу рәсімі өтті.]] Күшікбай – XVIII-XIX ғасырда өмір сүрген. Күшікбай батыр екі әйел алған. Бәйбішесі – Сайдалы Аталық Нияз батырдың қызы – Берсұлу. Берсұлудан – Өтебай, Сәмек, Темірбек, Айдарбек, Шыныбек; тоқалынан (Тарақты Жаманәлі деген кісінің қызы) – Сеңгір, Орақ, Бұлғақ (бұларды «Үшқара бала» дейді) туады. Батыр туралы әңгімелер көп. Сайдалы Аталық Нияз батырдың қызына үйленуінің өзі оның жеке басының қадірінің айғағы. Күшікбай батыр мен тарақты Байғозы батыр замандас, қатарлас, майдандас, үзеңгілес, бірін-бірі қатты сыйлайтын тұлғалар екен. Бірде екеуі жауға бірге аттанады. Жорық жолы көлденең биік кезеңге тірелгенде Күшікбай батыр Байғозы батырға «Мен білсем, қалмақтар осы кезеңнің арғы тұсында жатыр. Сен атымды ұстай тұр, барып біліп келейін», – дейді. Кезеңнен жаяу асып кеткен Күшікбай сүт пісірім уақыт өте қайта оралып, «Қалмақтар кезеңнің етек тұсында екен, қара тұман қаптатып, есі шыққан немелерді бір-бірімен қырқыстырып қойдым. Бірін-бірі аяусыз жусатып жатыр. Мен атқа мінбей қимылдамаңдар, әбден қырылып бітсін» – дейді. Әлден уақытта Күшікбай батыр атына қарғып мініп, ілгері шаба жөнеледі. Кезеңнен асқанда Байғозы батыр етекте жайрап жатқан қалмақтарды көріп «Аруағыңнан айналайын!» – деген екен. Тағы бір әңгіме былай өрбиді. Қазақ пен қалмақ әскерлері бетпе-бет келіп, шеп құрып тұрады. Біраз уақыт өткенде Күшікбай батыр ұзақ аңдысқа шыдай алмай, делебесі қозып, «Ия, аруақ!» деп жауға жалғыз шабады. Сол-ақ екен қалмақ қолы бей-берекет, тым-тырақай қаша жөнеледі. Қазақтар қашқан қалмақтардың соңына түсіп, ойсырата жеңіп, талайын тұтқындайды. Тұтқын қалмақтардан «Жалғыз шапқан батырдан неге қаштыңдар?!» – деп сұрағанда, олар «Жалғыз батыры несі? Аспанмен тілдескен қалың өрт қаптап келе жатса, қашпағанда қайтеміз?!» – деп жауап беріпті. Байғозы батыр ауылдастарымен үйінде әңгіме-сұхбат құрып отырғанда бір жігіт Күшікбай батырдың келгенін хабарлайды. Байғозы «Күшікбай кіргенде тырп етпеңдер, әуселесін көрейін, – дейді. Сөйткенше, «Ассалаумағалейкум!» – деп Күшікбай батыр кіріп келеді. «Уағалейкумассалам, Күшеке, жоғарыда болыңыз!» – деп Байғозы батыр елпілдеп сәлем беріп, батырды төрге отырғызып, барынша құрметтеп, шығарып салады. Күшекең аттанып кеткен соң, ауылдастары Байғозы батырға «Батыреке, өзіңіз емес пе «Күшекең үйге енгенде тырп етпе» деген, мына қылығыңызға не жорық? – деп сұрайды. Сонда Байғозы батыр «Әй, жігіттер-ай, мен Күшекеңмен соғыста сынастым, аса алмадым, енді, бейбіт күнде бір сынасайын деп едім, оным да болмады. Менің жолбарыс кием Күшекеңнің арыстан киесі ақыра ұмтылғанда түлкіге айналып, өзім жерге кіріп кете жаздаған жоқпын ба?» – деген екен. Мұнымен қоймай, Күшікбай батырға қыр көрсетпек ниетпен Байғозы батыр жігіттеріне «Жақын маңда Күшекеңнің бір үйір жылқысы жүр, әкеліп, байлап, қымызын іше беріңдер» - дейді. Жігіттері оның айтқанын орындап, қымызға қарық болады. Арада бір жұма өткенде Күшікбай батыр келіп, желідегі өз жылқысын, Байғозы батырдың сауын үйірімен қосып айдап кетеді. Куайық деп желіккен жігіттерге Байғозы батыр «Қимылдамаңдар, бүкіл тау-тас, сай-сала, бар бұта, көденің әр сабағына дейін «Күшікбайлап!» құлағымды тұндыра ұрандап тұрған жоқ па?! Алса алсын, енді, батырдың алдынан көлденең шықпаспын, өле-өлгенше көңілін жықпаспын!» – деген екен. Күшікбай батыр – 12 мың жылқы біткен аса дәулетті әрі мырза, қиянатқа, арамдыққа төзбейтін, ары таза, мәрттікпен қатар дінді берік ұстанған адам. ХІХ ғасырдың орта кезінде әкесі Қалмамбетті өсиеті бойынша Түркістанға жерлеуге апарған сапарында Айнақожа есімді аса білімді қожаны кездестіріп: «Біздің елде дін әлсіз, елге келіп, дін үйретіңіз» – деп қолқа салады. Айнақожа келісімін береді. Келесі жылы көктемде батыр елін жайлауға көшірмей, қожаларды күтеді. Көп күткен батыр тағаты таусылып, қожалардан күдер үзіп, көшуге ыңғайланып, киіз үйлерді жыққыза бастағанда Ебентай ашасы жағынан ауылға беттеп келе жатқан үш салт атты көзіне шалынады. Бұлар Айнақожа мен баласы Зейне, інісі Мойнақ еді. [[File:Арғын тоқа батыры - Күшікбай батыр ескерткіші.jpg|thumb|250px|Батырдың кісесі. Жезқазған музейі]] Айнақожа халық арасында ислам дінін уағыздап, бала оқытады, елді мұсылмандықтың тура жолына салады. Шариғат заңына, адалдыққа тәрбиелейді, Алланың алдындағы парызын орындамағандардың күнәһар болатынына жұртты сендіреді. Ұрлық-қорлық, зорлық бүтіндей тиылып, пейіл түзеліп, татулық пен мейірім салтанат құрады. Тіпті, тоқаның атақты байы әрі беделдісі Қорысбай өлгенде оның ислам дінінің бес парызын орындамағанын алға тартып, намазын шығаруға рұқсат бермей отырып алады. Ақыры, ел ақсақалдарының өтінішіне көніп, рауаятқа екі адамды куә қылып, малынан зекет бергізіп барып, жаназасын шығартады. Кейіннен «елдің сауатын ашып, сәждеге жықтым, қалғаны – сендерге аманат» деп Зейне мен Мойнақты қалдырып, өзі Түркістанға қайтады. Тағы бірер жыл өткенде Енең Тоқасы еліне Айнақожаның інісі Күзгібай мен Ермек қожалар келіп, оның сауапты ісін жалғастырған. Күшікбай батыр қожа әулетін қатты құрметтеген, мал мен жер бөліп беріп, қажеттерін өтеп, барынша қамқорлық жасаған. Ел ішінде қожалар уағыздаған ислам дінінің амалдарының мүлтіксіз орындалуын, ұлдың да қыздың да сауат ашуын қатаң қадағалаған. Дүниеден қайтарда «Қожалардың көңіліне қаяу түсірсеңдер, көрімде тыныш жатпаймын» деген екен. == Ұрпақтары == Батырдың ұрпақтарынан бүкіл қазаққа белгілі өнер иелері – ақындар мен ділмар шешендер, жазушылар мен ғалымдар, мәдениет және қоғам қайраткерлері, халыққа қадірменді жақсылар мен жайсаңдар шықты. Тұңғыш ұлы Өтебай сал-серілік құрған, әнші, күйші, тапқыр шешен әрі мырза, мәрт, бай адам болған. Ол туралы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, академик Әлкей Марғұлан еңбек жазған. Бәйбішесі – қыпшақ Алданазар ханның қызы. Елге әйгілі Нұрмағамбетұлы Әміреш шешен, физика-математика ғылымының докторы Қордабай Оспанов, қоғам қайраткерлері Гүлнәзия Әбутәліпқызы, Қылыш Ыбыкенұлы, Қадыр Иманбаев, Жаңаарқа ауданынан шыққан тұңғыш Қазақстан Республикасының Халық мұғалімі Мэлс Ахмедин, атақты домбырашы Сарбас Бақмағамбетұлы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері Мұхамеджан Тілеуханов, Астанадағы Қаржы полициясы академиясының ректоры Рамазан Тілеухан, атақты әнші, Мемлекеттік сыйлықтың иегері, белгілі қоғам және мәдениет қайраткері Бекболат Тілеуханов және тағы да басқа таланттылар мен дарындылар – Күшекеңнің ұрпақтары. Қазақтың біртуар сұңғыла Сәкені шыққан Енең Тоқасының ғана емес, бүкіл ұлтымыздың аруақ тұтқан қаһарман да киелі батыры Күшікбай бабамыздың сүйегі Нұра ауданындағы Құндызды өзенінің оң жағасына жерленген, бейіті бүгінге дейін сақталған. Үлкендердің айтуына қарағанда, баласы Темірбекті де жанына қойған. 2002 жылы 21 шілдеде Қарағанды облысы, Шет ауданына қарасты Нілді-Өспен ауылында Қалмамбет-Мырзамбет ұрпақтары бабаларына арнап үлкен ас берді. Аста салтанатты жиын өткізіліп, бабаларға құран бағышталды. Өспен тауының басына ескерткіш тас қойылып, Сәкен Сейфуллинге ескерткіш орнатылды, мұражай ашылды. Мерекелік іс-шаралар жоғары деңгейде өткізілді. Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толған биылғы жылы Күшікбай батыр ұрпақтары тағы бір игілікті де сауапты іске кірісті. «Күшікбай батыр» қорын құрып, батыр бабаның басына мазар көтеру шарасын қолға алды.<ref>{{cite web |url = http://qamshy.kz/home/show/4302 |title = КҮШІКБАЙ БАТЫР |author = Қалкен СМАЙЫЛ |authorlink = |coauthors = |quote = |date = 2016-04-01 |format = |work = |publisher = |accessdate = 2016-04-09 |lang = |description = |deadlink = |archiveurl = |archivedate = }} </ref> ==Батыр туралы еңбектер== * Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014.- Б. 418.. * Сейсенұлы Д. Қорғансызға қорған керек [Мәтін] / Д. Сейсенұлы // Ертіс өңірі. - 2009. - 9 қыркүйек.- Б.12-13. * Имашұлы М. Күшікбай батыр [Мәтін] / Имашұлы М. // Семей таңы. - 2003. - 20-26 маусым.- Б.14. * Ұлылар мекені [Мәтін] // Ертіс өңірі. - 2005. - 18 тамыз.- Б.12. * Байқадиұлы С. Күшікбай батыр ұлықталмақ [Мәтін] / Байқадиұлы С. // Ертіс өңірі. - 2010. - 6 қазан.- Б.3. * Бәшеев К. Күшікбай батыр [Мәтін] : [Семей өңірі Уақтан шыққан Күшікбай батыр Қанайұлы туралы] / К. Бәшеев // Ертіс өңірі. - 2010. - 3 қараша.- Б.13. * Қасымжанұлы, Сәтжан. Күшікбай батырға [мәтін] : тарихи белгі қойылды / С. Қасымжанұлы // Семей таңы. - 2012. - 24 тамыз.- Б. 1. * Нұғманбекова , Раушан. Күшікбай батырға ескерткіш орнатты. [Мәтін] : [Семейден Қарауылға шыға берістегі Күшікбай кезеңіне батырға арналған монумент қойылды.] / Р. Нұғманбекова // Дидар. - 2012. - 30 тамыз.- Б.2. * Сейсенұлы , Дәулет. Әуезов кейіпкеріне қашан ескерткіш қойылады? [Мәтін] / Д. Сейсенұлы // Дидар. - 2012. - 1 қараша.- Б.19. * Битан, Азамат. Жер кіндігі -Жидебай немесе Абай ауылына саяхат [Мәтін] / А. Битан // Менің өлкем. - 2013. - 8 тамыз.- б. 9. * [[Бекен Исабаев]]. Ұлылар мекені-Ақшоқы [Мәтін] / Б. Исабаев // Ертіс өңірі . - 2015. - 18 тамыз.- Б.12-13. ==Сілтемелер== * http://abayeli.kz/index.php/en/world-1/item/289-k-shikbaj-batyr {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507150317/http://abayeli.kz/index.php/en/world-1/item/289-k-shikbaj-batyr |date=2016-05-07 }} * http://qamshy.kz/home/show/4302 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504225347/http://qamshy.kz/home/show/4302 |date=2016-05-04 }} * http://ortalyk-kaz.kz/publ/tarikh/k_shikbaj_batyr/5-1-0-12206 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920224616/http://ortalyk-kaz.kz/publ/tarikh/k_shikbaj_batyr/5-1-0-12206 |date=2016-09-20 }} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] t6bfffkep9st2l5g4pfd0ny5f1eilv8 0 568577 3638537 3555188 2026-08-03T04:42:29Z Tilaqtobe 183640 3638537 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Оптикалық өнер (қысқартылған атауы — оп-арт, ағылшынша optical art – «оптикалық өнер») — XX ғасырдың екінші жартысында пайда болған көркемдік бағыт. Бұл бағыт жазық және кеңістіктік пішіндерді қабылдау ерекшеліктеріне негізделген әртүрлі оптикалық иллюзияларды қолданады. Оп-арт туындылары абстрактілі сипатқа ие. Ең танымал шығармалардың көпшілігі қара-ақ түстерде орындалған. Әдетте олар көрерменге қозғалыс әсерін, жасырын бейнелерді, жарқырап немесе дірілдеп тұрған өрнектерді, сондай-ақ көлемділік немесе пішіннің бұрмалануы сияқты әсерлерді сезіндіреді. = Тарихы = Оп-арт техницизмнің(модернизмнің бір түрі) рационалды желісін жалғастырушы. Оп-арттың негізін қалаушы- Виктор Вазарели. Оп-арт ағыны XX ғасырдың 50-жылдары абстракционизм жанрының ішінде пайда болды және 60-жылдары танылды. Негізінде, оп-арт ағынындағы алғашғы өнер туындыларының шығуы XIXғ. соңында басталған. 1889 жылы «Das neue Universum»-де неміс профессоры Томпсонның ақ-қара түстерді пайдаланып, бейненің қозғалып тұрғанындай әсер қалдырғаны туралы жазылған мақала шыққан. Томпсонның суретіндегі дөңгелектер айналғандай, ал, шеңберлер бір-біріне төгіліп жатқандай әсер қалдырды.<ref>{{cite press release|date=1965-02-25|url=https://www.moma.org/momaorg/shared/pdfs/docs/press_archives/3439/releases/MOMA_1965_0015_14.pdf?2010|title=The Responsive Eye|location=New York|publisher=Museum of Modern Art|agency=|access-date=2016-01-23|archive-date=2019-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126113724/https://www.moma.org/momaorg/shared/pdfs/docs/press_archives/3439/releases/MOMA_1965_0015_14.pdf?2010}}</ref> Бірақ, бұл өнер емес, көздің көру қабілетін зерттеудегі жұмыс болатын. 1955 жылы Денис Рен Парижде өз галереясындаоп-арт жанырындағы өнер туындыларын қойды. Бірақ, оп-арт жанры әлемге тек 1965 жылы Нью-Йоркте заманауи музейде өткен «Сезімтал көз» атты көрмеден кейін танылды. == Оптикалық иллюзиялар == Оптикалық иллюзия- жалпақ және кеңістік фигураларының ерекшеліктеріне негізделген көз иллюзиялырының өнері. Оптикалық иллюзия бастапқы кезден көру жүйесінің қабылдауында орын алады: сурет тек қана қағаз бетінде емес, көрерменнің көзінде де, миында да болады. Оптикалық иллюзиялар адам көз жүйесінің бейнені қабылдау заңдылықтарын анықтауға көмектескендіктен психологтар оған көп көңіл бөлген. Олар жасаған визуалды тесттер эксперименттерге ұқсас болды. Шын объектілерді қабылдаған кезде иллюзиялар жиі туындамайды. Сондықтан, адам перцепциясының жасырын механизмдерін анықтау үшін, көзді әртүрлі жағдайларда сынау және оған әртүрлі тапсырмаларды орындату керек болды. Гештальтпсихология графикалық бейнелері сияқты суреттер көз жүйесінің қабылдау принциптері туралы заңдылықтарды ашуға көмектесті. === Бриджит Райли === Оптикалық иллюзиялар туралы ашылған жаңалықтарды суретшілер өз мақсатында қолданған. Мысалы, Бриджит Райлидің “Поток” картинасының бетін жіңішке, толқынды линиялар қаптап жатыр. Каринаның ортасына қарай толқын иірімдері күштірек болып, бөлініп бара жатқан тұрақсыз ағын көрінеді. Оның “Катаракта-ІІІ” жұмысында толқындардың қозғалыс эффектісі көрінеді. Сонымен қатар, өзінің көптеген жұмыстарында оптикалық иллюзияны қолданған.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=JFuXfLYqQVsC&lpg=RA1-PA147&dq=op+art&lr=&as_brr=3&pg=RA1-PA147#v=onepage&q=op+art&f=false|title=After Modern Art 1945-2000|first=David|last=Hopkins|date=2000-09-14|publisher=OUP Oxford|page=147|access-date=2017-11-05|via=Google Books|archive-date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819130657/https://books.google.com/books?id=JFuXfLYqQVsC&lpg=RA1-PA147&dq=op+art&lr=&as_brr=3&pg=RA1-PA147#v=onepage&q=op+art&f=false|url-status=live}}</ref> ==== Оп-арт және оның қабылдануы ==== Оп-арт жанрының басты мақсаты- көзді алдап, мүмкін емес образды шақыру. Визуалды карама-қайшы конфигурация шын форма мен көрініп тұрған форма арасында конфликт тудырады. Оп-арт адам копцепциясына қарсы жүреді. Психологтардың зерттеулері адамның көзі шашылып жатқан бейнелерді қарапайым системаға біріктіріге тырысатындығын көрсетті(гештальт). Вазарелидің “Сверхновые” жұмысында екі бірдей, әрі, контрастты денелер қозғалатын жарық әсерін туғызады, сурет бетіндегі тор алыстайды да қатып қалады. Ал, шаршылар мен шеңберлер жоғалады да, әртүрлі нүктелерде пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Op art}} [[Санат:Модернизм өнері]] [[Санат:Заманауи өнердегі ағымдар және бағыттар]] [[Санат:Геометриялық абстракция]] [[Санат:XX ғасыр бейнелеу өнері]] [[Санат:XXI ғасыр бейнелеу өнері]] s5frfxfahaltsvok75r37i2rzm1fbhv 3638559 3638537 2026-08-03T05:11:43Z 1nter pares 146705 3638559 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Оптикалық өнер (қысқартылған атауы — оп-арт, ағылшынша optical art – «оптикалық өнер») — XX ғасырдың екінші жартысында пайда болған көркемдік бағыт. Бұл бағыт жазық және кеңістіктік пішіндерді қабылдау ерекшеліктеріне негізделген әртүрлі оптикалық иллюзияларды қолданады. Оп-арт туындылары абстрактілі сипатқа ие. Ең танымал шығармалардың көпшілігі қара-ақ түстерде орындалған. Әдетте олар көрерменге қозғалыс әсерін, жасырын бейнелерді, жарқырап немесе дірілдеп тұрған өрнектерді, сондай-ақ көлемділік немесе пішіннің бұрмалануы сияқты әсерлерді сезіндіреді. == Тарихы == Оп-арт техницизмнің(модернизмнің бір түрі) рационалды желісін жалғастырушы. Оп-арттың негізін қалаушы- Виктор Вазарели. Оп-арт ағыны XX ғасырдың 50-жылдары абстракционизм жанрының ішінде пайда болды және 60-жылдары танылды. Негізінде, оп-арт ағынындағы алғашғы өнер туындыларының шығуы XIXғ. соңында басталған. 1889 жылы «Das neue Universum»-де неміс профессоры Томпсонның ақ-қара түстерді пайдаланып, бейненің қозғалып тұрғанындай әсер қалдырғаны туралы жазылған мақала шыққан. Томпсонның суретіндегі дөңгелектер айналғандай, ал, шеңберлер бір-біріне төгіліп жатқандай әсер қалдырды.<ref>{{cite press release|date=1965-02-25|url=https://www.moma.org/momaorg/shared/pdfs/docs/press_archives/3439/releases/MOMA_1965_0015_14.pdf?2010|title=The Responsive Eye|location=New York|publisher=Museum of Modern Art|agency=|access-date=2016-01-23|archive-date=2019-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126113724/https://www.moma.org/momaorg/shared/pdfs/docs/press_archives/3439/releases/MOMA_1965_0015_14.pdf?2010}}</ref> Бірақ, бұл өнер емес, көздің көру қабілетін зерттеудегі жұмыс болатын. 1955 жылы Денис Рен Парижде өз галереясындаоп-арт жанырындағы өнер туындыларын қойды. Бірақ, оп-арт жанры әлемге тек 1965 жылы Нью-Йоркте заманауи музейде өткен «Сезімтал көз» атты көрмеден кейін танылды. == Оптикалық иллюзиялар == Оптикалық иллюзия- жалпақ және кеңістік фигураларының ерекшеліктеріне негізделген көз иллюзиялырының өнері. Оптикалық иллюзия бастапқы кезден көру жүйесінің қабылдауында орын алады: сурет тек қана қағаз бетінде емес, көрерменнің көзінде де, миында да болады. Оптикалық иллюзиялар адам көз жүйесінің бейнені қабылдау заңдылықтарын анықтауға көмектескендіктен психологтар оған көп көңіл бөлген. Олар жасаған визуалды тесттер эксперименттерге ұқсас болды. Шын объектілерді қабылдаған кезде иллюзиялар жиі туындамайды. Сондықтан, адам перцепциясының жасырын механизмдерін анықтау үшін, көзді әртүрлі жағдайларда сынау және оған әртүрлі тапсырмаларды орындату керек болды. Гештальтпсихология графикалық бейнелері сияқты суреттер көз жүйесінің қабылдау принциптері туралы заңдылықтарды ашуға көмектесті. === Бриджит Райли === Оптикалық иллюзиялар туралы ашылған жаңалықтарды суретшілер өз мақсатында қолданған. Мысалы, Бриджит Райлидің “Поток” картинасының бетін жіңішке, толқынды линиялар қаптап жатыр. Каринаның ортасына қарай толқын иірімдері күштірек болып, бөлініп бара жатқан тұрақсыз ағын көрінеді. Оның “Катаракта-ІІІ” жұмысында толқындардың қозғалыс эффектісі көрінеді. Сонымен қатар, өзінің көптеген жұмыстарында оптикалық иллюзияны қолданған.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=JFuXfLYqQVsC&lpg=RA1-PA147&dq=op+art&lr=&as_brr=3&pg=RA1-PA147#v=onepage&q=op+art&f=false|title=After Modern Art 1945-2000|first=David|last=Hopkins|date=2000-09-14|publisher=OUP Oxford|page=147|access-date=2017-11-05|via=Google Books|archive-date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819130657/https://books.google.com/books?id=JFuXfLYqQVsC&lpg=RA1-PA147&dq=op+art&lr=&as_brr=3&pg=RA1-PA147#v=onepage&q=op+art&f=false|url-status=live}}</ref> ==== Оп-арт және оның қабылдануы ==== Оп-арт жанрының басты мақсаты- көзді алдап, мүмкін емес образды шақыру. Визуалды карама-қайшы конфигурация шын форма мен көрініп тұрған форма арасында конфликт тудырады. Оп-арт адам копцепциясына қарсы жүреді. Психологтардың зерттеулері адамның көзі шашылып жатқан бейнелерді қарапайым системаға біріктіріге тырысатындығын көрсетті(гештальт). Вазарелидің “Сверхновые” жұмысында екі бірдей, әрі, контрастты денелер қозғалатын жарық әсерін туғызады, сурет бетіндегі тор алыстайды да қатып қалады. Ал, шаршылар мен шеңберлер жоғалады да, әртүрлі нүктелерде пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Op art}} [[Санат:Модернизм өнері]] [[Санат:Заманауи өнердегі ағымдар және бағыттар]] [[Санат:Геометриялық абстракция]] [[Санат:XX ғасыр бейнелеу өнері]] [[Санат:XXI ғасыр бейнелеу өнері]] d90qov0vxlt2rwtl66m95xqfcluvyo3 3638560 3638559 2026-08-03T05:11:56Z 1nter pares 146705 /* */ 3638560 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Оптикалық өнер''' (қысқартылған атауы — оп-арт, ағылшынша optical art – «оптикалық өнер») — XX ғасырдың екінші жартысында пайда болған көркемдік бағыт. Бұл бағыт жазық және кеңістіктік пішіндерді қабылдау ерекшеліктеріне негізделген әртүрлі оптикалық иллюзияларды қолданады. Оп-арт туындылары абстрактілі сипатқа ие. Ең танымал шығармалардың көпшілігі қара-ақ түстерде орындалған. Әдетте олар көрерменге қозғалыс әсерін, жасырын бейнелерді, жарқырап немесе дірілдеп тұрған өрнектерді, сондай-ақ көлемділік немесе пішіннің бұрмалануы сияқты әсерлерді сезіндіреді. == Тарихы == Оп-арт техницизмнің(модернизмнің бір түрі) рационалды желісін жалғастырушы. Оп-арттың негізін қалаушы- Виктор Вазарели. Оп-арт ағыны XX ғасырдың 50-жылдары абстракционизм жанрының ішінде пайда болды және 60-жылдары танылды. Негізінде, оп-арт ағынындағы алғашғы өнер туындыларының шығуы XIXғ. соңында басталған. 1889 жылы «Das neue Universum»-де неміс профессоры Томпсонның ақ-қара түстерді пайдаланып, бейненің қозғалып тұрғанындай әсер қалдырғаны туралы жазылған мақала шыққан. Томпсонның суретіндегі дөңгелектер айналғандай, ал, шеңберлер бір-біріне төгіліп жатқандай әсер қалдырды.<ref>{{cite press release|date=1965-02-25|url=https://www.moma.org/momaorg/shared/pdfs/docs/press_archives/3439/releases/MOMA_1965_0015_14.pdf?2010|title=The Responsive Eye|location=New York|publisher=Museum of Modern Art|agency=|access-date=2016-01-23|archive-date=2019-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126113724/https://www.moma.org/momaorg/shared/pdfs/docs/press_archives/3439/releases/MOMA_1965_0015_14.pdf?2010}}</ref> Бірақ, бұл өнер емес, көздің көру қабілетін зерттеудегі жұмыс болатын. 1955 жылы Денис Рен Парижде өз галереясындаоп-арт жанырындағы өнер туындыларын қойды. Бірақ, оп-арт жанры әлемге тек 1965 жылы Нью-Йоркте заманауи музейде өткен «Сезімтал көз» атты көрмеден кейін танылды. == Оптикалық иллюзиялар == Оптикалық иллюзия- жалпақ және кеңістік фигураларының ерекшеліктеріне негізделген көз иллюзиялырының өнері. Оптикалық иллюзия бастапқы кезден көру жүйесінің қабылдауында орын алады: сурет тек қана қағаз бетінде емес, көрерменнің көзінде де, миында да болады. Оптикалық иллюзиялар адам көз жүйесінің бейнені қабылдау заңдылықтарын анықтауға көмектескендіктен психологтар оған көп көңіл бөлген. Олар жасаған визуалды тесттер эксперименттерге ұқсас болды. Шын объектілерді қабылдаған кезде иллюзиялар жиі туындамайды. Сондықтан, адам перцепциясының жасырын механизмдерін анықтау үшін, көзді әртүрлі жағдайларда сынау және оған әртүрлі тапсырмаларды орындату керек болды. Гештальтпсихология графикалық бейнелері сияқты суреттер көз жүйесінің қабылдау принциптері туралы заңдылықтарды ашуға көмектесті. === Бриджит Райли === Оптикалық иллюзиялар туралы ашылған жаңалықтарды суретшілер өз мақсатында қолданған. Мысалы, Бриджит Райлидің “Поток” картинасының бетін жіңішке, толқынды линиялар қаптап жатыр. Каринаның ортасына қарай толқын иірімдері күштірек болып, бөлініп бара жатқан тұрақсыз ағын көрінеді. Оның “Катаракта-ІІІ” жұмысында толқындардың қозғалыс эффектісі көрінеді. Сонымен қатар, өзінің көптеген жұмыстарында оптикалық иллюзияны қолданған.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=JFuXfLYqQVsC&lpg=RA1-PA147&dq=op+art&lr=&as_brr=3&pg=RA1-PA147#v=onepage&q=op+art&f=false|title=After Modern Art 1945-2000|first=David|last=Hopkins|date=2000-09-14|publisher=OUP Oxford|page=147|access-date=2017-11-05|via=Google Books|archive-date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819130657/https://books.google.com/books?id=JFuXfLYqQVsC&lpg=RA1-PA147&dq=op+art&lr=&as_brr=3&pg=RA1-PA147#v=onepage&q=op+art&f=false|url-status=live}}</ref> ==== Оп-арт және оның қабылдануы ==== Оп-арт жанрының басты мақсаты- көзді алдап, мүмкін емес образды шақыру. Визуалды карама-қайшы конфигурация шын форма мен көрініп тұрған форма арасында конфликт тудырады. Оп-арт адам копцепциясына қарсы жүреді. Психологтардың зерттеулері адамның көзі шашылып жатқан бейнелерді қарапайым системаға біріктіріге тырысатындығын көрсетті(гештальт). Вазарелидің “Сверхновые” жұмысында екі бірдей, әрі, контрастты денелер қозғалатын жарық әсерін туғызады, сурет бетіндегі тор алыстайды да қатып қалады. Ал, шаршылар мен шеңберлер жоғалады да, әртүрлі нүктелерде пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Op art}} [[Санат:Модернизм өнері]] [[Санат:Заманауи өнердегі ағымдар және бағыттар]] [[Санат:Геометриялық абстракция]] [[Санат:XX ғасыр бейнелеу өнері]] [[Санат:XXI ғасыр бейнелеу өнері]] 8b8ip1qdgma43eq1pggn21c04xx7vjb 0 594440 3638664 3601970 2026-08-03T09:17:36Z Ербол Асан 184123 Стилистикалық қателер мен машиналық аударма кемшіліктері түзетілді 3638664 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Қараңғы галактика}} '''Қараңғы галактика''' — жоқ немесе өте аз, жұлдыздарсыз гипотезадағы галактика. Олай аталу себебі , өйткені олардың жұлдыздары жоқ <ref>[https://www.zmescience.com/space/dark-galaxy-evidence-spotted-0707201/ First evidence of dark galaxies from the early Universe spotted]Zmescience.com. 2012-07-11. Жазылды 2012-08-13.</ref>, бірақ құрамында газы мол болса анықталуы мүмкін. Астрономдар қараңғы галактикалардың болуын ұзақ уақытқа белгілеп қойған, бірақ бүгінгі күнге дейін расталған мысалдар жоқ.<ref>Cannon, John M.; Martinkus, Charlotte P.; Leisman, Lukas; Haynes, Martha P.; Adams, Elizabeth A. K.; Giovanelli, Riccardo; Hallenbeck Gregory; Janowiecki, Steven; Jones, Michael (2015-02-01)[[bibcode:2015AJ....149...72C|The Alfalfa “Almost Darks” Campaign: Pilot VLA HI Observations of Five High Mass-To-Light Ratio Systems]] </ref> Қараңғы галактикалар, галактикалық гидромелиориялық өзара әрекеттесуден туындайтын галактикааралық газ бұлттарынан ерекшеленеді, өйткені бұл газдардағы қара бұлт заттар жоқ, сондықтан оларды техникалық тұрғыдан галактика ретінде қарастыруға болмайды. Интергалактикалық газ бұлттары мен галактикалар арасында айырмашылығы қиын; Көптеген қара қараңғы галактикалар газды бұлттарға арнайды. <ref>[https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2013/07/aa21965-13/aa21965-13.html Is GBT 1355+5439 a dark galaxy?] 2015-09-29</ref> Қазіргі таңда ең жақсы кандидат қараңғы галактикаларға HI1225 + 01, <ref>[http://egg.astro.cornell.edu/alfalfa/HI1225+01.php HI1225+01b: A Dark Galaxy?] ''egg.astro.cornell.edu''.  2015-09-29.</ref>AGC229385,<ref>Janowiecki, Steven; Leisman, Lukas; Józsa, Gyula; Salzer, John J.; Haynes, Martha P.; Giovanelli, Riccardo; Rhode, Katherine L.; Cannon, John M.; Adams, Elizabeth A. K. (2015-03-01) [[bibcode:2015ApJ...801...96J|(Almost) Dark HI Sources in the ALFALFA Survey: The Intriguing Case of HI1232+20]]</ref> және квазарларды зерттеу кезінде анықталған көптеген газ бұлттарын қамтиды.2016 жылдың 25-ші тамызында астрономдар Саманжолдың галактикасының массасы бар, бірақ жұлдыздар мен галактикалық құрылымдармен дерлік қараңғы заттарға айналуы мүмкін екендігін айтады <ref>Van Dokkum, Pieter; et al. (25 August 2016) [http://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8205/828/1/L6 A HIGH STELLAR VELOCITY DISPERSION AND ~100 GLOBULAR CLUSTERS FOR THE ULTRA-DIFFUSE GALAXY DRAGONFLY 44] http://adsabs.harvard.edu/abs/2016ApJ...828L...6V</ref>. <ref>Hall, Shannon (25 August 2016) [https://www.newscientist.com/article/2102584-ghost-galaxy-is-99-99-per-cent-dark-matter-with-almost-no-stars/ Ghost galaxy is 99.99 per cent dark matt]</ref> <ref>Feltman, Rachael (26 August 2016) '''[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/08/25/a-new-class-of-galaxy-has-been-discovered-one-made-almost-entirely-of-dark-matter/?utm_term=.2406fcd7f9fe A new class of galaxy has been discovered, one made almost entirely of dark matter]'''</ref> == Бақылау дәлелдері == Arecibo немесе Parkes Telescope секілді сезімтал, бірақ төмен ажыратымдылықты радио телескоптары бар үлкен сауалнамалар галактикаларда атом сутегінің 21 см толқын ұзындығындағы сәулеленуін іздейді. Одан кейін бұл зерттеулер оптикалық сарапшысыз кез келген объектілерді, яғни жұлдызсыз көздерді анықтау үшін оптикалық шолуларға сәйкес келеді. Алайда қара қараңғы галактика анықталғанын көрсету үшін айтарлықтай қадағалау қажет. Астрономдар газдың галактикаға айналатындығын (қараңғы материяның гравитациялық әсері себебінен) және галактиканың шынымен [[жұлдыз]] болмағанын көрсетуі керек. Астрономияның қараңғы галактикаларды іздестірудің тағы бір жолы - фондық квазарлардың спектрлерінде сутекті сіңіру сызығын іздеу. Бұл әдіс көптеген сутегінің межгалактикалық бұлттарын анықтады, бірақ қараңғы галактикалардан кейін қиындық туғызады, өйткені бұл көздер тым алыс болып келеді және жиі квазердің жарқын жарықымен оптикалық түрде суға батады. == Қараңғы галактиканың табиғаты == === '''Шығуы''' === 2005 жылы астрономдар VIRGOHI21 газды бұлтын тауып, оның не екенін және NGC 4254 галактикасында неге осындай гравитациялық қозғалыс тудырғанын анықтауға тырысты. Басқа түсіндірулерден кейін бірнеше жыл өткеннен кейін, кейбіреулер VIRGOHI21 - бұл қараңғы галактика деп шешіп , ол NGC 4254-ға гравитациялық әсер еткен деп есептейді <ref>Fraser Cain (2007-06-14). [https://www.universetoday.com/1888/no-stars-shine-in-this-dark-galaxy/ NO STARS SHINE IN THIS DARK GALAXY] </ref>. === '''Өлшемдері''' === Қараңғы галактикалардың нақты өлшемі белгісіз, себебі олар қалыпты телескоптармен байқалмайды. Кұс жолының екі еселенген мөлшерінен <ref>'''[http://www.spacedaily.com/reports/Arecibo_Survey_Produces_Dark_Galaxy_Candidate.html Arecibo Survey Produces Dark Galaxy Candidate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217201850/http://www.spacedaily.com/reports/Arecibo_Survey_Produces_Dark_Galaxy_Candidate.html |date=2019-12-17 }}''' 2012-08-13.</ref>шағын квазардың мөлшеріне дейін әртүрлі бағалар бар. === '''Құрылым''' === Қараңғы галактикалар қараңғы заттардан тұрады. Сонымен қатар, қараңғы галактикалар теориялық түрде сутегі мен шаңнан тұрады. Кейбір ғалымдар қараңғы галактикаларда жұлдыздар болуы мүмкін деген идеяны қолдайды <ref name=":0">[https://www.newscientist.com/article/dn12100-dark-galaxy-continues-to-puzzle-astronomers/ ‘Dark galaxy’ continues to puzzle astronomers] 2008-02-26</ref>. Бірақ қараңғы галактикалардың нақты құрамы белгісіз, себебі оларды әлі күнге дейін анықтаудың нақты жолы жоқ. Алайда, астрономдар осы галактикалардағы газ массасы Күн массасынан шамамен 1 миллиард есе үлкен екенін болжайды. <ref name=":1">[https://www.sciencedaily.com/releases/2012/10/121030161234.htm First direct detection sheds light on dark galaxies]  Zmescience.com.  22 December 2012.</ref> === '''Қараңғы денелерді зерттеу әдістемесі''' === Қараңғы галактикаларда көрінетін жұлдыздар болмайды және оптикалық телескоптар арқылы көрінбейді. Arecibo Galaxy Environment Survey (AGES) - Arecibo радиосы телескопын қолданып, бейтарап сутегінің анықталатын көлемін болжайтын қара галактикаларды іздеуге арналған зерттеу. Аресибо радиосы телескопы осы бейтарап сутегіден, атап айтқанда, 21 см сызықтан шығарындыларды анықтауға мүмкіндік бермейтін жерде пайдалы. <ref>in Astronomy (2009-12-23). [http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/12/darkmatter-galaxy-ten-billion-xs-the-mass-of-the-sun.html "Invisible Dark-Matter Galaxy has Ten Billion Xs the Mass of the Sun"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104192544/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/12/darkmatter-galaxy-ten-billion-xs-the-mass-of-the-sun.html |date=2018-01-04 }} 2012-08-13.</ref> === '''Балама теориялары''' === Ғалымдар кейбір астрономиялық оқиғаларға түсінік бермейді, сондықтан кейбіреулер бұл оқиғаларды түсіндіру үшін қараңғы галактиканың идеясын қолданады. Қараңғы галактикалар туралы аз мәлімет бар, ал кейбір ғалымдар қараңғы галактика - бұл жаңадан пайда болатын галактика. Мұндай үміткерлердің бірі Вьго кластерінде. Бұл үміткерде өте аз жұлдыз бар. Ғалымдар бұл галактиканы қараңғы галактикадан гөрі жаңадан қалыптасқан галактика ретінде жіктейді. [14] Ғалымдардың айтуынша, біз көрген галактикалар тек қана қараңғы галактикалардан кейін жұлдыздарды құра бастады. Көптеген ғылыми пайымдауларға сүйене отырып, көптеген галактик жұлдыздар мен ғалымдардың қараңғы галактикалары үлкен рөл атқарды. Кембридж университетіндегі Кавлидің Космология институтынан келген Мартин Хахель, Сүт жолының галактикасының бастамашысы, қазір біз көріп отырған Слою Жолды қалыптастыру үшін жақын жерде орналасқан қара галактикалармен біріктірілген әлдеқайда кішкентай жарқын галактика болғанын мәлімдейді. Көптеген ғалымдар қараңғы галактиканың заманауи галактикалардың құрылысы екенін айтады. Калифорния университетінің Санта-Крус университетіндегі Себастьян Канталупо осы теориямен келіседі. Ол былай дейді: «Біздің қазіргі галактика теориясымызда үлкен галактикалар кішігірім галактикалардың бірігуінен пайда болады деп есептейміз, қара галактикалар үлкен галактикаларға көп газ әкеледі, содан кейін үлкен галактикаларда жұлдызды түзілуді жеделдетеді». Ғалымдар бұл қараңғы галактикаларды табу үшін қолданатын арнайы әдістерге ие. Бұл әдістер ғаламда орын алған басқа да ерекше оқиғалар туралы бізге көп нәрсе үйретуге мүмкіндік береді; мысалы «ғарыштық желісі». Бұл « cosmic web» ғаламға енген газ және қара материяның көрінбейтін қабықшаларынан, сондай-ақ, «талшықтардың қиылысатын галактикалар мен галактик кластерлерді құрастыру және салу». <ref name=":1" /> == Потенциалды қараңғы галактикалар == === '''HE0450-2958''' === HE0450-2958 - бұл ерекше квазар (радиотолқындар мен энергияның басқа түрлерін жібере алатын жұлдыз сияқты объект). Атап айтқанда, бұл үлкен қызыл ығысу. HE0450-2958 айналасында табылған иегер галактикасы жоқ (квазарды қоршаған галактика). Бұл квазар белсенді болған қараңғы галактика болуы мүмкін деп айтылды. Кейінгі бақылауларда қалыпты галактика бар екендігі анықталды. === HVC 127-41-330 === HVC 127-41-330 - бұл [[Андромеда (шоқжұлдыз)|Андромеда]] және Үшбұрыш галактикалар арасында жоғары жылдамдықпен айналатын бұлт. Астроном Джош Симон бұл бұлттың айналу жылдамдығынан және болжанған массасынан байланысты қараңғы галактика деп есептейді === Смит бұлтты === Смит бұлтты - бұл сүтті жолмен кездесетін массасы мен тірі қалуына байланысты қараңғы галактикаға үміткер. === VIRGOHI21 === Бастапқыда 2000 жылы ашылған VIRGOHI21 2005 жылдың ақпанында шынайы қараңғы галактикаға жақсы кандидат ретінде жарияланды. <ref name=":0" /> 21 сантиметрлік зерттеулерде табылды және NGC 4254 галактикасында мүмкін ғарыштық серіктес болуы мүмкін деп күдіктенген. Бұл ерекше көрінетін галактика ғарыштық соқтығысуда бір серіктес болып көрінеді және қараңғы галактикамен және өзгертілген Ньютон динамикасы (MOND) теориясының болжамына сәйкес келмейді . Дегенмен, бұдан кейінгі байқауда VIRGOHI21 NGC4254-ден жоғары жылдамдықпен соқтығысқан интергалактикалық газ бұлт болғанын көрсетті Жоғары жылдамдықты өзара әрекеттесу Вьго кластеріне шалдығудан туындады. == Әдебиеттер == <references /> {{DEFAULTSORT:Қараңғы галактика}} ehb8n6pdjdfxept34xi7o9km89d3m78 0 595534 3638725 3603019 2026-08-03T10:49:02Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3638725 wikitext text/x-wiki '''RAID''' — артық [[Қатқыл диск|дискі]]лерді және артық өнімділікті арттыру үшін бірнеше дискілерді [[логикалық элемент]]ке біріктіретін деректерді виртуализациялау [[технология]]сы. Қысқарту «RAID» бастапқыда SLED (Single Large Expensive Drive) үшін әлдеқайда арзан болды ретінде, арзан дискілерді «үстеме (резервтік) массив») «Қымбат дискілердің артық массиві» жақтайды. Ол 1987 жылы оның жасаушылары Petterson (David A. Petterson), Gibson (Garth А. Gibson) және Katze (Randy H.Katze ) godu RAID ретінде ұсынылған болатын. Уақыт өте келе, «RAID» массивтер (PC арналған арзан диск үшін) қымбат жабдықтарды пайдалану керек, себебі, «Тәуелсіз дискілердің артық массиві» (тəуелсіз қатты дискілердің «үстеме (резервтік) массив») ретінде қабылдамау бастады.<ref>[https://www.delltechnologies.com/asset/en-us/products/storage/industry-market/h15162-dell_emc_unity-high_availability.pdf Dell Unity: High Availability]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == RAID деңгейлері == RAID конфигурациялары бірнеше деңгейге жіктеледі, олардың әрқайсысы деректердің артық болуы, өнімділігі және құны бойынша әртүрлі артықшылықтарды ұсынады. Төменде жиі қолданылатын RAID түрлері берілген:<ref>[https://www.qnap.com/en/how-to/faq/article/raid-level-comparison-table RAID level comparison table]</ref> === RAID 0 === RAID 0 деректерді бірнеше дискілерге тарату үшін «жолақ» деп аталатын әдісті пайдаланады. Ол деректерді кішірек блоктарға бөлу және оларды бір уақытта әртүрлі дискілерге жазу арқылы деректерге қол жеткізу жылдамдығын арттырады. RAID 0 өнімділікті жақсартқанымен, ол артықшылықты ұсынбайды, яғни бір диск істен шыққан жағдайда барлық деректер жоғалады. === RAID 1 === RAID 1 екі немесе одан да көп дискілер бойынша деректерді қайталауды қамтитын «айналауды» пайдаланады. Бұл деректердің артық болуын қамтамасыз етеді, себебі егер бір диск істен шықса, деректер шағылыстырылған дискілерде әлі де қолжетімді болады. Дегенмен, ол өнімділікті жақсартпайды. === RAID 5 === RAID 5 өнімділік пен артықтық арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету үшін жолақ пен паритетті біріктіреді. Деректер бірнеше дискілер бойынша жолақталған және паритеттік [[ақпарат]] дискілерге де таратылады. Бір диск істен шыққан жағдайда, деректерді паритет ақпаратынан қайта құруға болады. RAID 5 кемінде үш дискіні қажет етеді.<ref>[https://www.ibm.com/docs/ssw_ibm_i_71/rzaly/rzalydpp.htm#:~:text=RAID%205%20protection%20protects%20data,data%20from%20the%20backup%20media. RAID 5 concepts]</ref> === RAID 6 === RAID 5 сияқты бірдей принциптерде жұмыс істейді, бірақ блокқа қосымша паритетпен. 2 диск ақауларын өңдей алады. өнімділік артықшылықтары да бар. қосымша паритет есептеулеріне байланысты жазу жылдамдығы баяу болуы мүмкін. == RAID контроллерлері == RAID контроллерлері, сондай-ақ RAID карталары ретінде белгілі, RAID массивін басқаруға жауапты аппараттық [[құрал]] құрамдас бөліктері немесе біріктірілген схемалар. Олар екі негізгі түрге бөлінеді: Аппараттық RAID контроллерлері серверде немесе сақтау құрылғысында орнатылған бөлек, арнайы карталар. Олардың дербес RAID басқаруына мүмкіндік беретін жеке процессоры мен жады бар. Аппараттық RAID контроллерлері олардың жоғары өнімділігімен және сенімділігімен танымал, бұл оларды кәсіпорын орталарына қолайлы етеді. Бағдарламалық құралдың RAID контроллерлері RAID массивін басқару үшін сервердің орталық процессоры мен жадына сүйенеді. Олар үнемді, бірақ аппараттық контроллерлер сияқты өнімділік деңгейін ұсынбауы мүмкін. Бағдарламалық жасақтаманың RAID жиі кішігірім қосымшаларда немесе арнайы [[жабдық]] қол жетімді болмаған кезде қолданылады. == Аршу және шағылыстыру == === Аршу === Striping, RAID-тің негізгі тұжырымдамасы, деректерді блоктарға бөлуді және оларды бірнеше дискілерге дәйекті түрде жазуды қамтиды. Бұл деректерге қол жеткізу жылдамдығын жақсартады, себебі бірнеше дискілер деректерді бір уақытта оқи алады немесе жаза алады.<ref>[https://www.ibm.com/docs/en/aix/7.2?topic=performance-using-raid Using RAID]</ref> Дегенмен, ол артықшылықты қамтамасыз етпейді. === Айналау === Айналау, тағы бір негізгі ұғым, деректерді бірнеше дискілерге көшіруді қамтиды. Бұл деректердің артық болуын қамтамасыз етеді, өйткені әрбір шағылыстырылған дискіде бірдей көшірме сақталады. Бір дискіде сәтсіз болса, деректер басқа(ларда) әлі де қолжетімді, бірақ ол өнімділікті арттырмайды.<ref>[https://www.ibm.com/docs/en/flashsystem-9x00/8.5.x?topic=ac-distributed-raid-array-properties-2 Distributed RAID array properties]</ref> == RAID енгізу == RAID-ті іске қосу үшін бірнеше маңызды қадамдарды орындау қажет. Біріншіден, өнімділікті оңтайландыру, артықшылықты арттыру немесе үнемділікті теңестіру сияқты нақты мақсаттарыңызға сәйкес келетін сәйкес RAID деңгейін мұқият таңдауыңыз керек. Әрі қарай, RAID контроллерлерін (егер аппараттық құрал RAID таңдасаңыз), дискілерді және кабельдерді қоса, қажетті аппараттық құрамдастарды таңдаңыз. Дискілерді сәйкесінше конфигурациялаңыз, таңдалған RAID орнатуымен үйлесімді болу үшін инициализациялаңыз және пішімдеңіз. RAID деңгейі мен жолақ өлшемі сияқты параметрлерді көрсете отырып, RAID массивін анықтау үшін RAID контроллерінің бағдарламалық құралын немесе BIOS параметрлерін пайдаланыңыз. <ref>[https://support.microsoft.com/en-us/topic/storsimple-raid-implementation-for-storsimple-appliance-8689752f-23a5-2857-2657-ecd7bb2bb7b8 StorSimple: RAID Implementation for StorSimple Appliance]</ref>Одан кейін кез келген маңызды RAID драйверлері немесе бағдарламалық құрал біріктірілгеніне көз жеткізіп, амалдық жүйені орнатуды жалғастырыңыз. RAID емес орнатудан ауыссаңыз, бар деректерді жаңа массивке тасымалдаңыз.<ref>[https://kb.synology.com/en-af/UG/Storage_Best_Practices_SA3400D/1 Synology SA3400D Storage Best Practices Guide]</ref> Соңында, үздіксіз бақылау және техникалық қызмет көрсету өте маңызды, өйткені RAID массивінің күйін және жеке дискінің денсаулығын жүйелі түрде тексеру, ақау болған жағдайда дискіні жедел ауыстырумен бірге деректер тұтастығы мен оңтайлы өнімділікті сақтау үшін өте маңызды. [[Санат:Ақпарат тасығыштар]] gwof7stix85afoqqn2izw3v5h7ffzcs 3638731 3638725 2026-08-03T11:14:30Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3603019 wikitext text/x-wiki '''RAID''' — артық [[Қатқыл диск|дискі]]лерді және артық өнімділікті арттыру үшін бірнеше дискілерді [[логикалық элемент]]ке біріктіретін деректерді виртуализациялау [[технология]]сы. Қысқарту «RAID» бастапқыда SLED (Single Large Expensive Drive) үшін әлдеқайда арзан болды ретінде, арзан дискілерді «үстеме (резервтік) массив») «Қымбат дискілердің артық массиві» жақтайды. Ол 1987 жылы оның жасаушылары Petterson (David A. Petterson), Gibson (Garth А. Gibson) және Katze (Randy H.Katze ) godu RAID ретінде ұсынылған болатын. Уақыт өте келе, «RAID» массивтер (PC арналған арзан диск үшін) қымбат жабдықтарды пайдалану керек, себебі, «Тәуелсіз дискілердің артық массиві» (тəуелсіз қатты дискілердің «үстеме (резервтік) массив») ретінде қабылдамау бастады.<ref>[https://www.delltechnologies.com/asset/en-us/products/storage/industry-market/h15162-dell_emc_unity-high_availability.pdf Dell Unity: High Availability]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == RAID деңгейлері == RAID конфигурациялары бірнеше деңгейге жіктеледі, олардың әрқайсысы деректердің артық болуы, өнімділігі және құны бойынша әртүрлі артықшылықтарды ұсынады. Төменде жиі қолданылатын RAID түрлері берілген:<ref>[https://www.qnap.com/en/how-to/faq/article/raid-level-comparison-table RAID level comparison table]</ref> === RAID 0 === RAID 0 деректерді бірнеше дискілерге тарату үшін «жолақ» деп аталатын әдісті пайдаланады. Ол деректерді кішірек блоктарға бөлу және оларды бір уақытта әртүрлі дискілерге жазу арқылы деректерге қол жеткізу жылдамдығын арттырады. RAID 0 өнімділікті жақсартқанымен, ол артықшылықты ұсынбайды, яғни бір диск істен шыққан жағдайда барлық деректер жоғалады. === RAID 1 === RAID 1 екі немесе одан да көп дискілер бойынша деректерді қайталауды қамтитын «айналауды» пайдаланады. Бұл деректердің артық болуын қамтамасыз етеді, себебі егер бір диск істен шықса, деректер шағылыстырылған дискілерде әлі де қолжетімді болады. Дегенмен, ол өнімділікті жақсартпайды. === RAID 5 === RAID 5 өнімділік пен артықтық арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету үшін жолақ пен паритетті біріктіреді. Деректер бірнеше дискілер бойынша жолақталған және паритеттік ақпарат дискілерге де таратылады. Бір диск істен шыққан жағдайда, деректерді паритет ақпаратынан қайта құруға болады. RAID 5 кемінде үш дискіні қажет етеді.<ref>[https://www.ibm.com/docs/ssw_ibm_i_71/rzaly/rzalydpp.htm#:~:text=RAID%205%20protection%20protects%20data,data%20from%20the%20backup%20media. RAID 5 concepts]</ref> === RAID 6 === RAID 5 сияқты бірдей принциптерде жұмыс істейді, бірақ блокқа қосымша паритетпен. 2 диск ақауларын өңдей алады. өнімділік артықшылықтары да бар. қосымша паритет есептеулеріне байланысты жазу жылдамдығы баяу болуы мүмкін. == RAID контроллерлері == RAID контроллерлері, сондай-ақ RAID карталары ретінде белгілі, RAID массивін басқаруға жауапты аппараттық құрал құрамдас бөліктері немесе біріктірілген схемалар. Олар екі негізгі түрге бөлінеді: Аппараттық RAID контроллерлері серверде немесе сақтау құрылғысында орнатылған бөлек, арнайы карталар. Олардың дербес RAID басқаруына мүмкіндік беретін жеке процессоры мен жады бар. Аппараттық RAID контроллерлері олардың жоғары өнімділігімен және сенімділігімен танымал, бұл оларды кәсіпорын орталарына қолайлы етеді. Бағдарламалық құралдың RAID контроллерлері RAID массивін басқару үшін сервердің орталық процессоры мен жадына сүйенеді. Олар үнемді, бірақ аппараттық контроллерлер сияқты өнімділік деңгейін ұсынбауы мүмкін. Бағдарламалық жасақтаманың RAID жиі кішігірім қосымшаларда немесе арнайы жабдық қол жетімді болмаған кезде қолданылады. == Аршу және шағылыстыру == === Аршу === Striping, RAID-тің негізгі тұжырымдамасы, деректерді блоктарға бөлуді және оларды бірнеше дискілерге дәйекті түрде жазуды қамтиды. Бұл деректерге қол жеткізу жылдамдығын жақсартады, себебі бірнеше дискілер деректерді бір уақытта оқи алады немесе жаза алады.<ref>[https://www.ibm.com/docs/en/aix/7.2?topic=performance-using-raid Using RAID]</ref> Дегенмен, ол артықшылықты қамтамасыз етпейді. === Айналау === Айналау, тағы бір негізгі ұғым, деректерді бірнеше дискілерге көшіруді қамтиды. Бұл деректердің артық болуын қамтамасыз етеді, өйткені әрбір шағылыстырылған дискіде бірдей көшірме сақталады. Бір дискіде сәтсіз болса, деректер басқа(ларда) әлі де қолжетімді, бірақ ол өнімділікті арттырмайды.<ref>[https://www.ibm.com/docs/en/flashsystem-9x00/8.5.x?topic=ac-distributed-raid-array-properties-2 Distributed RAID array properties]</ref> == RAID енгізу == RAID-ті іске қосу үшін бірнеше маңызды қадамдарды орындау қажет. Біріншіден, өнімділікті оңтайландыру, артықшылықты арттыру немесе үнемділікті теңестіру сияқты нақты мақсаттарыңызға сәйкес келетін сәйкес RAID деңгейін мұқият таңдауыңыз керек. Әрі қарай, RAID контроллерлерін (егер аппараттық құрал RAID таңдасаңыз), дискілерді және кабельдерді қоса, қажетті аппараттық құрамдастарды таңдаңыз. Дискілерді сәйкесінше конфигурациялаңыз, таңдалған RAID орнатуымен үйлесімді болу үшін инициализациялаңыз және пішімдеңіз. RAID деңгейі мен жолақ өлшемі сияқты параметрлерді көрсете отырып, RAID массивін анықтау үшін RAID контроллерінің бағдарламалық құралын немесе BIOS параметрлерін пайдаланыңыз. <ref>[https://support.microsoft.com/en-us/topic/storsimple-raid-implementation-for-storsimple-appliance-8689752f-23a5-2857-2657-ecd7bb2bb7b8 StorSimple: RAID Implementation for StorSimple Appliance]</ref>Одан кейін кез келген маңызды RAID драйверлері немесе бағдарламалық құрал біріктірілгеніне көз жеткізіп, амалдық жүйені орнатуды жалғастырыңыз. RAID емес орнатудан ауыссаңыз, бар деректерді жаңа массивке тасымалдаңыз.<ref>[https://kb.synology.com/en-af/UG/Storage_Best_Practices_SA3400D/1 Synology SA3400D Storage Best Practices Guide]</ref> Соңында, үздіксіз бақылау және техникалық қызмет көрсету өте маңызды, өйткені RAID массивінің күйін және жеке дискінің денсаулығын жүйелі түрде тексеру, ақау болған жағдайда дискіні жедел ауыстырумен бірге деректер тұтастығы мен оңтайлы өнімділікті сақтау үшін өте маңызды. [[Санат:Ақпарат тасығыштар]] g16xqouc6kfla1km8rszi4xyhcqnn67 0 595911 3638726 3625418 2026-08-03T10:49:54Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3638726 wikitext text/x-wiki [[Сурет:MFST exercises advance trauma life support 140227-F-AM664-003.jpg|thumb|right|282px|Әскери медицина]] '''Әскери медицина''' — денсаулықты нығайту, зерттеу, әскери қызметтен өту, әскери қимылдарға қатысу мен әскери қимылдар орын алып жатқан жерде өмір сүру кезінде пайда болатын әр түрлі аурулар мен зақымдарды алдын алу мен емдеумен айналысатын ғылыми білімдер мен практикалық шаралардың жиынтығы, [[медицина]]ның бір саласы және [[әскери іс]]тің негізгі бөлігі. Мысалы, осындай аурулар мен зақымдарға оқ тиген [[жара]], атомдық бомбаның жарылуынан пайда болған аққандылық (сәуле ауруы), кейбір инфекциялар мен химиялық улану, ақпараттық вирустар және т.б. жатады. Сонымен қатар, әскери медицина әскерге шақырылған және әскери қазметке еркімен келгендердің медициналық және психологиялық жарамадылығын анықтау критерийлерді зерттеу және әзірлеумен айналысады. Медициналық эвакуацияның әр түрлі кезеңдерінде жаралы және науқастардың емдеу процесін ұйымдастыруға, эвакуацияны жүзеге асыруға, сондай-ақ жаралылар мен науқастарды сұрыптауға (медициналық сұрыптау) бағытталған әскери медицинаның арнайы бөлімі бар. Ол іскерлік қызметті ұйымдастыру мен тактиканы зерттейді. Әскери медицинаның құрамына келесі тәртіптер кіреді: * Далалық әскери терапия * Далалық әскери [[хирургия]] * Әскери гигиена * Әскери токсикология, [[радиология]] және медициналық қорғау * Әскери қызмет ұйымдастыруы мен тактикасы * Әскери қызметтің күнделікті істерді басқару * Әскери эпидемиология * Әскери фармация == Әскери қызметкерлердің медициналық дайындығы == Әр түрлі санаттағы әскери қызметшілердің зерттейтін әскери іс оқу пәндері бар, онда: * Бастапқы медициналық даярлық немесе медициналық дайындық (БМД); * Әскери-медициналық дайындық (ӘМД); * және басқа. == БМД, ӘМД тәртібінің шамалы мазмұны == Теориясы * Әскери медицина, оның мақсаты мен тарихы. * Жеке және ұжымдық гигиена әскери қызметшілерге қатысты. * Әскери қызметшілердің денсаулығын қорғау жүйесі. * Гигиена негіздерін тамақтандыру және сумен жабдықтау. * Құралдар мен жеке медициналық жабдықтау, әскери қызметшілердің қолдану ережелері. Жарақаттар кезінде алғашқы көмек көрсету, сондай-ақ жарақаттар мен қан кетуді тоқтату. * Жеке және ұжымдық медициналық құралдар арқылы қорғау және көмек көрсету. * Алғашқы көмек көрсету. Шұғыл реанимациялық іс-шаралар. * Ерекшеліктері, алғашқы көмек көрсету әсері кезінде қару жаппай қырып-жою (зақымдау). * Алдын алу жұқпалы аурулардың қолдану жағдайында қарсыластың бактериологиялық (биологиялық) қару. * Алғашқы көмек зақымданғанда техникалық сұйықтықтармен, электр тогымен және басқа да апаттық жағдайлармен. * Іздеу жараланған және зақымданған ұрыс алаңында. Шығару және әкету айқастың. * '''Жауынгерлік машиналар мен басқа да техникамен жаралағандарды ш'''ығару тәсілдері. * Емдеу-эвакуациялық шаралар. Практика: * Тренаж, жаттығулар, тапсыру нормалары және т.б. [[Санат:Әскери медицина]] h935jzu4zzrgn23f3jfejg3xzwqd7iy 3638730 3638726 2026-08-03T11:14:27Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625418 wikitext text/x-wiki [[Сурет:MFST exercises advance trauma life support 140227-F-AM664-003.jpg|thumb|right|282px|Әскери медицина]] '''Әскери медицина''' — денсаулықты нығайту, зерттеу, әскери қызметтен өту, әскери қимылдарға қатысу мен әскери қимылдар орын алып жатқан жерде өмір сүру кезінде пайда болатын әр түрлі аурулар мен зақымдарды алдын алу мен емдеумен айналысатын ғылыми білімдер мен практикалық шаралардың жиынтығы, [[медицина]]ның бір саласы және [[әскери іс]]тің негізгі бөлігі. Мысалы, осындай аурулар мен зақымдарға оқ тиген жара, атомдық бомбаның жарылуынан пайда болған аққандылық (сәуле ауруы), кейбір инфекциялар мен химиялық улану, ақпараттық вирустар және т.б. жатады. Сонымен қатар, әскери медицина әскерге шақырылған және әскери қазметке еркімен келгендердің медициналық және психологиялық жарамадылығын анықтау критерийлерді зерттеу және әзірлеумен айналысады. Медициналық эвакуацияның әр түрлі кезеңдерінде жаралы және науқастардың емдеу процесін ұйымдастыруға, эвакуацияны жүзеге асыруға, сондай-ақ жаралылар мен науқастарды сұрыптауға (медициналық сұрыптау) бағытталған әскери медицинаның арнайы бөлімі бар. Ол іскерлік қызметті ұйымдастыру мен тактиканы зерттейді. Әскери медицинаның құрамына келесі тәртіптер кіреді: * Далалық әскери терапия * Далалық әскери хирургия * Әскери гигиена * Әскери токсикология, радиология және медициналық қорғау * Әскери қызмет ұйымдастыруы мен тактикасы * Әскери қызметтің күнделікті істерді басқару * Әскери эпидемиология * Әскери фармация == Әскери қызметкерлердің медициналық дайындығы == Әр түрлі санаттағы әскери қызметшілердің зерттейтін әскери іс оқу пәндері бар, онда: * Бастапқы медициналық даярлық немесе медициналық дайындық (БМД); * Әскери-медициналық дайындық (ӘМД); * және басқа. == БМД, ӘМД тәртібінің шамалы мазмұны == Теориясы * Әскери медицина, оның мақсаты мен тарихы. * Жеке және ұжымдық гигиена әскери қызметшілерге қатысты. * Әскери қызметшілердің денсаулығын қорғау жүйесі. * Гигиена негіздерін тамақтандыру және сумен жабдықтау. * Құралдар мен жеке медициналық жабдықтау, әскери қызметшілердің қолдану ережелері. Жарақаттар кезінде алғашқы көмек көрсету, сондай-ақ жарақаттар мен қан кетуді тоқтату. * Жеке және ұжымдық медициналық құралдар арқылы қорғау және көмек көрсету. * Алғашқы көмек көрсету. Шұғыл реанимациялық іс-шаралар. * Ерекшеліктері, алғашқы көмек көрсету әсері кезінде қару жаппай қырып-жою (зақымдау). * Алдын алу жұқпалы аурулардың қолдану жағдайында қарсыластың бактериологиялық (биологиялық) қару. * Алғашқы көмек зақымданғанда техникалық сұйықтықтармен, электр тогымен және басқа да апаттық жағдайлармен. * Іздеу жараланған және зақымданған ұрыс алаңында. Шығару және әкету айқастың. * '''Жауынгерлік машиналар мен басқа да техникамен жаралағандарды ш'''ығару тәсілдері. * Емдеу-эвакуациялық шаралар. Практика: * Тренаж, жаттығулар, тапсыру нормалары және т.б. [[Санат:Әскери медицина]] tsuxqabeqrwmarc7fpxkfwi74okeza8 0 599352 3638506 3542683 2026-08-02T20:16:47Z 1nter pares 146705 /* Футболшы мансабы */ 3638506 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Миралем Пьянич |сурет = Pjanić crop.jpg|thumbnail |сурет ені = |туған күні = 2.04.1990 |туған жері = Тузла, [[Югославия Социалистік Федеративті Республикасы|Югославия]] |азаматтығы = {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} <br>{{байрақ|Люксембург}} |бойы = 180 |салмағы = 68 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2000—2004|{{flagicon|Люксембург}} Шиффланж-95| |2004—2007|{{flagicon|Франция}} [[Мец (футбол клубы)|Мец]]||}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2007—2008|{{flagicon|Франция}} [[Мец (футбол клубы)|Мец]]|32 (4) |2008—2011|{{flagicon|Франция}} [[Олимпик Лион]]|90 (10) |2011—2016|{{flagicon|Италия}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|159 (27) |2016—2020|{{flagicon|Италия}} [[Ювентус]]|122 (15) |2020—2022|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|19 (0) |2021—2022|{{аренда}}{{ту|Түркия}} [[Бешикташ]]|20 (0) |2022—2024|{{ту|БАӘ}} [[Шарджа (футбол клубы)|Шарджа]]|41 (4) |2024—2025|{{ту|Ресей}} [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]|16 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2006|{{flagicon|Люксембург}} Люксембург-17|4 (5) |2006—2007|{{flagicon|Люксембург}} Люксембург-19|3 (1) |2008—2024|{{футбол|Босния және Герцеговина}} |115 (18)}} }} '''Миралем Пьянич''' (''Miralem Pjaniс''; [[2 сәуір]] [[1990 жыл]], Тузла, [[Югославия Социалистік Федеративті Республикасы|Югославия]]) — [[Босния және Герцеговина|босниялық]] [[футбол]]шы, жартылай қорғаушы. == Футболшы мансабы == === Клубтық === [[File:20150331 2108 AUT BIH_2382 (edited).jpg|150px|left|thumb|Ұлттық құрама жейдесінде. 2015]] Әкесі Фахруддин Пьянич те футболшы болған. Миралем [[1990 жыл]]ы дүниеге келді де, отбасы елдегі саяси тынышсыздыққа орай көп ұзамай [[Люксембург]]ке қоныс аударды. Сол себепті де Миралем Люксембург жастар құрамасында ойнаған. Кейін "Метц" футбол академиясын тәмамдап, "Метц" клубымен келісім-шарт жасасты. 2007-08 маусымында 32 рет алаңға шығып, 4 доп соқты. Осы жерде ойнап, [[Олимпик Лион|"Лион"]] клубының мамандарының көзіне түседі де, 2008 жылы сонда ауысады. "Лион" сапында шабуылдаушы жартылай қорғаушы позициясында өнер көрсетеді. 2009/10 жылғы маусымда Мадридте [[Реал Мадрид|"Реал"]] қақпасына гол соғып, "Лион" Чемпиондар Лигасының 1/4 финалына жолдама алады. 2011 жылы Пьянич [[Рома (футбол клубы)|"Ромаға"]] ауысады. Бес жылдай тұрақты өнер көрсетіп, қазіргі клубы "[[Ювентус]]ке" өтеді. 2020 жылы 2 қыркүйекте "Барселонаға" ауысты. === Ұлттық құрама === 2008 жылдан бері Босния және Герцеговина құрамасынның мүшесі. 2014 жылы әлем чемпионатына қатысып, топтық турнирдің соңғы турында Иранның қақпасына гол соғады. Құрама сапында 11 гол соққан. Бір қызығы, ол гол соққан матчтардың бәрінде Босния және Черногория құрамасы жеңіске жеткен. ==Жетістіктері== {{Flagicon|ITA}} '''[[Ювентус]]''' *Италия чемпионы: 2016–17, 2017-18, 2018-19, 2019-20 *Италия кубогы: 2016–17, 2017/18 *Италия суперкубогы: 2018 *[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2016/17|УЕФА Чемпиондар Лигасының финалисі]]: [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2017|2016/17]] ==Футболшы жайлы фактілер== *Миралем Пьянич - мұсылман. Оның Эдин атты ұлы бар. *Ол босния тілінен бөлек бес тілде емін-еркін сөйлей алады: луюсембургше, французша, ағылшынша, немісше және италиянша. ==Cыртқы сілтемелер== * [http://www.national-football-teams.com/player/27289.html Футболшының профилі] [[Санат:Босния және Герцеговина футболшылары]] [[Санат:Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Люксембург футболшылары]] [[Санат:Олимпик Лион ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Рома ФК ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Бешикташ ФК ойыншылары]] [[Санат:Шарджа ФК ойыншылары]] [[Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойыншылары]] f8bi5k83lzcbv982wck3iadvh8at5tp 0 603919 3638578 3091441 2026-08-03T05:21:56Z 1nter pares 146705 3638578 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Сами аль-Джабер |толық аты = Сами Абдулла аль-Джабер |лақап аты = ''Шөл даланың Пелесі''<ref>[https://www.sport-express.ru/newspaper/1998-03-12/14_2/ Шөл даланың Пелесі - МОЙЫНДАЛМАҒАН РЕКОРДСМЕН]</ref> |туған күні=11.12.1972 |азаматтығы={{ту|Сауд Арабиясы}} |туған жері = Эр-Рияд, [[Сауд Арабиясы]] |бойы = 177 |салмағы = 70 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''клубсыз'' |қызметі = <!-- ''бас бапкер''--> |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1986—1988|{{Flagicon|Сауд Арабиясы|20px}} [[Әл-Хилал (футбол клубы, Эр-Рияд)|Аль-Хиляль]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1988—2008|{{Flagicon|Сауд Арабиясы|20px}} [[Әл-Хилал (футбол клубы, Эр-Рияд)|Аль-Хиляль]]|305 (143) |2000—2001|{{Аренда}}{{Flagicon|Англия}} [[Вулверхэмптон Уондерерс]]|4 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992—2006|{{Футбол|Сауд Арабиясы}} |163&nbsp;(45)}} }} '''Сами Әл-Жабер''' ({{lang-ar|سامي الجابر}}; 11 желтоқсан 1972, [[Эр-Рияд]]) — араб футболшысы, жартылай қорғаушы, бапкер. [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабия құрамасында]] ойнаған. Төрт бірдей [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] қатысқан (1994, 1998, 2002, 2006). Үш бірдей әлем біріншілігінде гол соққан жалғыз Сауд Арабиясы футболшысы. == Жетістіктері == * Азия чемпионы (1): 1996 * Азия кубогының финалисі (2): 1992, 2000 * Араб елдері кубогы (2): 1998, 2002 * Парсы шығанағы кубогы (3): 1994, 2002, 2003 * Сауд Арабия чемпионы (6): 1987/88, 1989/90, 1995/96, 1997/98, 2001/02, 2004/05 * Сауд Арабия королі кубогы (1): 1988/89 * Сауд Арабия футбол федерациясы кубогы (4): 1989/90, 1992/93, 1995/96, 1999/00 * АФК Чемпиондар Лигасы (2): 1992, 2000 * АФК Кубок иелері кубогы (2): 1997, 2002 * Азия суперкубогы (2): 1997, 2000 == Бапкерлік мансабы == {| class="wikitable" |2009—2012 |{{Flagicon|Сауд Арабиясы}} Аль-Хиляль |<small>ассистент</small> |- |2012—2013 |{{Flagicon|Франция}} Осер |<small>ассистент</small> |- |2013—2014 | colspan="2" |{{Flagicon|Сауд Арабиясы}} Әл-Хилаль |- |2014—2015 |{{Flagicon|Катар}} Әл-Араби |<small>техн. директор</small> |- |2015 | colspan="2" |{{Flagicon|БАӘ}} Әл-Вахда |- |2016—2017 | colspan="2" |{{Flagicon|Сауд Арабиясы}} Аль-Шабаб (Эр-Рияд) |} == Дереккөздер == == Сілтемелер == * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/aljaber-intlg.html Статистикасы]{{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/bsp/hi/football/statistics/players/internationals/a/al_jaber_38424.stm Статистикасы] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419181839/http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/bsp/hi/football/statistics/players/internationals/a/al_jaber_38424.stm |date=2013-04-19 }}{{ref-en}} * [http://www.footballplayers.ru/players/Al-Jaber_Sami.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131085933/http://footballplayers.ru/players/Al-Jaber_Sami.html |date=2009-01-31 }}{{ref-ru}} [[Санат:Сауд Арабиясы футболшылары]] [[Санат:Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Азия чемпиондары]] [[Санат:Әл-Хилал Эр-Рияд ФК ойыншылары]] [[Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Әл-Шабаб Эр-Рияд ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Сауд Арабиясы футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Әл-Уахда Абу-Даби ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Әл-Хилал Эр-Рияд ФК жаттықтырушылары]] 70mzfiaprned5196q4hr0bwam3medx9 3638579 3638578 2026-08-03T05:22:09Z 1nter pares 146705 3638579 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Сами аль-Джабер |толық аты = Сами Абдулла аль-Джабер |лақап аты = ''Шөл даланың Пелесі''<ref>[https://www.sport-express.ru/newspaper/1998-03-12/14_2/ Шөл даланың Пелесі - МОЙЫНДАЛМАҒАН РЕКОРДСМЕН]</ref> |туған күні=11.12.1972 |азаматтығы={{ту|Сауд Арабиясы}} |туған жері = Эр-Рияд, [[Сауд Арабиясы]] |бойы = 177 |салмағы = 70 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''клубсыз'' |қызметі = <!-- ''бас бапкер''--> |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1986—1988|{{Flagicon|Сауд Арабиясы|20px}} [[Әл-Хилал (футбол клубы, Эр-Рияд)|Аль-Хиляль]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1988—2008|{{Flagicon|Сауд Арабиясы|20px}} [[Әл-Хилал (футбол клубы, Эр-Рияд)|Аль-Хиляль]]|305 (143) |2000—2001|{{Аренда}}{{Flagicon|Англия}} [[Вулверхэмптон Уондерерс]]|4 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992—2006|{{Футбол|Сауд Арабиясы}} |163&nbsp;(45)}} }} '''Сами Әл-Жабер''' ({{lang-ar|سامي الجابر}}; 11 желтоқсан 1972, [[Эр-Рияд]]) — араб футболшысы, жартылай қорғаушы, бапкер. [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабия құрамасында]] ойнаған. Төрт бірдей [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] қатысқан (1994, 1998, 2002, 2006). Үш бірдей әлем біріншілігінде гол соққан жалғыз Сауд Арабиясы футболшысы. == Жетістіктері == * Азия чемпионы (1): 1996 * Азия кубогының финалисі (2): 1992, 2000 * Араб елдері кубогы (2): 1998, 2002 * Парсы шығанағы кубогы (3): 1994, 2002, 2003 * Сауд Арабия чемпионы (6): 1987/88, 1989/90, 1995/96, 1997/98, 2001/02, 2004/05 * Сауд Арабия королі кубогы (1): 1988/89 * Сауд Арабия футбол федерациясы кубогы (4): 1989/90, 1992/93, 1995/96, 1999/00 * АФК Чемпиондар Лигасы (2): 1992, 2000 * АФК Кубок иелері кубогы (2): 1997, 2002 * Азия суперкубогы (2): 1997, 2000 == Бапкерлік мансабы == {| class="wikitable" |2009—2012 |{{Flagicon|Сауд Арабиясы}} Аль-Хиляль |<small>ассистент</small> |- |2012—2013 |{{Flagicon|Франция}} Осер |<small>ассистент</small> |- |2013—2014 | colspan="2" |{{Flagicon|Сауд Арабиясы}} Әл-Хилаль |- |2014—2015 |{{Flagicon|Катар}} Әл-Араби |<small>техн. директор</small> |- |2015 | colspan="2" |{{Flagicon|БАӘ}} Әл-Вахда |- |2016—2017 | colspan="2" |{{Flagicon|Сауд Арабиясы}} Аль-Шабаб (Эр-Рияд) |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/aljaber-intlg.html Статистикасы]{{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/bsp/hi/football/statistics/players/internationals/a/al_jaber_38424.stm Статистикасы] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419181839/http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/bsp/hi/football/statistics/players/internationals/a/al_jaber_38424.stm |date=2013-04-19 }}{{ref-en}} * [http://www.footballplayers.ru/players/Al-Jaber_Sami.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131085933/http://footballplayers.ru/players/Al-Jaber_Sami.html |date=2009-01-31 }}{{ref-ru}} [[Санат:Сауд Арабиясы футболшылары]] [[Санат:Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Азия чемпиондары]] [[Санат:Әл-Хилал Эр-Рияд ФК ойыншылары]] [[Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Әл-Шабаб Эр-Рияд ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Сауд Арабиясы футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Әл-Уахда Абу-Даби ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Әл-Хилал Эр-Рияд ФК жаттықтырушылары]] 9mg90yn9l0dp6ue4s9wh792ze9jtpx4 0 604232 3638501 3367397 2026-08-02T20:14:39Z 1nter pares 146705 3638501 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джованни ван Бронкхорст |толық аты = Джованни Кристиан ван Бронкхорст |сурет = Giovanni van Brocnkhorst 20240803.jpg |сурет ені = 250px |лақап аты = ''Джио'' |туған күні = 5.2.1975 |туған жері = Роттердам, [[Нидерланд]] |азаматтығы = {{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] |бойы = 178 |позиция = қорғаушы, жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Фейеноорд (футбол клубы)|Фейеноорд]] |қыздар = ''бас бапкер'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1981—1982|{{flagicon|Нидерланд|20px}} LMO (Роттердам)| |1982—1993|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Валвейк (футбольный клуб)|Валвейк]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1993—1998|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Фейеноорд (футбол клубы)|Фейеноорд]]|103 (22) |1993—1994|{{аренда}}{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Валвейк (футбол клубы)|Валвейк]]|12 (2) |1998—2001|{{flagicon|Шотландия|20px}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|73 (13) |2001—2003|{{flagicon|Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал (Лондон)]]|41 (2) |2003—2007|{{flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|105 (5) |2007—2010|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Фейеноорд (футбол клубы)|Фейеноорд]]|88 (8) |1993—2010|'''Барлығы'''|'''422 (52)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1996—2010|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]]|106 (6)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2010—2011|{{flagicon|Нидерланд|20px}} Нидерланд (жастар)|<small>ассистент</small> |2011—2015|{{flagicon|Нидерланд|20px}} Фейеноорд|<small>ассистент</small> |2015—|{{flagicon|Нидерланд|20px}} Фейеноорд|}} }} '''Джованни Кристиан ван Бронкхорст''' ({{lang-nl|{{Audio|Nl-Giovanni van Bronckhorst.ogg|Giovanni Christiaan van Bronckhorst}}}}, {{IPA|[dʒijoːˈvɑni vɑn ˈbrɔŋkɦɔrst]}}; родился [[5 ақпан]] [[1975 жыл|1975]], [[Роттердам]]) — нидерландылық футболшы. Жартылай қорғаныс пен қорғаныс шебінде ойнаған. Қазір "Фейеноорд" футбол клубының бас бапкері. == Мансабы == "Фейеноорд" футбол клубының түлегі. Туған клубында 1993-98 жылдары ойнап, кейін "Рейнджерс", "Арсенал", "Барселона" клубтарында доп тепті де, 2007 жылы қайтадан туған клубына оралды. 2010 жылғы әлем чемпионатынан соң карьерасын аяқтады. Ұлттық құрама сапында 1996-2010 жылдар аралығында ойнады. 2008 жылы құрама қақпашысы Эдвин ван дер Сар құрамадағы карьерасын аяқтаған соң капитандық міндетті атқару Бронкхорсттың еншісіне тиді. 2010 жылы әлем чемпионатының жартылай финалында Уругвайдың қақпасына алыстан гол соғып есеп ашты. Кейін осы голы чемпионаттағы үздік голдардың ондығына енді. Финалдық матчта да негізгі құрамда алаңға шығып, 105 минут ойнады. Бұл кездесуде Нидерланд құрамасы Испаниядан 0:1 есебімен ұтылып қалды. Бұл кездесу Бронкхосттың футболшылық карьерасындағы ең соңғы ресми матч еді<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/world-cup-2010/story/0,27032,12021_6256636,00.html|title=Gio proud in defeat|publisher=Sky Sports|date=2010-07-12|accessdate=2010-12-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HYtOjOM8|archivedate=2013-06-22}}</ref>. == Жетістіктері == === <big>Ойыншы ретінде</big> === «'''Фейеноорд'''» * Нидерланд кубогы: 1994/1995, 2007/2008 «'''Рейнджерс'''» * Шотландия чемпионы: 1998/1999, 1999/2000 * Шотландия кубогы: 1998/1999, 1999/2000 * Шотладия Лигасының кубогы: 1998/1999 «'''Арсенал'''» * Англия чемпионы: 2001/2002 * Англия кубогы: 2002, 2003 «'''Барселона'''» * Испания чемпионы: 2004/2005, 2005/2006 * Испания суперкубогы: 2005, 2006 * Чемпиондар Лигасы: 2005/2006 '''Нидерланд құрамасы''' * Әлем чемпионатында 4-орын: 1998 * Еуропаның қола жүлдегері: 2000, 2004 * Әлемнің күміс жүлдегері: 2010 === <big>Бапкер ретінде</big> === «'''Фейеноорд'''» * Нидерланд чемпионы: 2016/2017 * Нидерланд кубогы: 2015/16, 2017/18 * Нидерланд суперкубогы: 2017 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.vi.nl/Spelers/Speler.htm?dbid=11208&typeofpage=84137 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026063816/http://www.vi.nl/Spelers/Speler.htm?dbid=11208&typeofpage=84137 |date=2012-10-26 }} {{ref-nl}} * [http://www.voetbalstats.nl/spelernedxi.php?persid=624 Статистикасы] * [https://web.archive.org/web/20081210084851/http://www.barcamania.com/materials/41.html «Barcamania.com» сайтындағы мақала] [[Санат:Нидерланд футболшылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Фейеноорд ФК ойыншылары]] t86z7sfgvt58u431e8s2xwwx9svb5oj 0 607350 3638587 2941032 2026-08-03T05:25:54Z 1nter pares 146705 3638587 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Берт ван Марвейк |толық аты = Ламбертус ван Марвейк |сурет = Bert van Marwijk 2011.jpg |туған күні = 19.5.1952 |туған жері = Девентер, [[Нидерланд]] |азаматтығы = {{flagicon|NED|20px}} [[Нидерланд]] |бойы = 181 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{футбол|БАӘ}} |қызметі = БАС жаттықтырушы |клубтары = {{футбол карьерасы |1969—1975|{{flagicon|NED|20px}} [[Гоу Эхед Иглс]]|146 (16) |1975—1978|{{flagicon|NED|20px}} [[АЗ Алкмаар|АЗ’67]]|69 (20) |1978—1986|{{flagicon|NED|20px}} [[МВВ (футбол клубы)|МВВ Мастрихт]]|225 (11) |1986—1987|{{flagicon|NED|20px}} [[Фортуна (футбол клубы, Ситтард)|Фортуна]]|11 (1) |1987—1988|{{flagicon|BEL|20px}} [[Ассент (футбол клубы)|Ассент]]|17 (0) |'''1969—1988'''|'''Барлығы:'''|468 (48)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1975|{{футбол|Нидерланд}}|1 (0)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1982—1986|{{flagicon|NED|20px}} [[МВВ (футбол клубы)|МВВ Мастрихт]]<small></small>| |1986—1990|{{flagicon|NED|20px}} [[СВ Мерссен (футбол клубы)|СВ Мерссен]]<small></small>| |1990—1991|{{flagicon|BEL}} [[Хердерен (футбол клубы)|Хердерен]]| |1986—1987|{{flagicon|NED|20px}} [[РКВКЛ Лиммел]]| |1995—1998|{{flagicon|NED|20px}} [[СВ Мерссен]]| |1998—2000|{{flagicon|NED|20px}} [[Фортуна (футбол клубы, Ситтард)|Фортуна]]| |2000—2004|{{flagicon|NED|20px}} [[Фейеноорд]]| |2004—2006|{{flagicon|GER}} [[Боруссия Дортмунд]]| |2007—2008|{{flagicon|NED|20px}} [[Фейеноорд]]| |2008—2012|{{футбол|Нидерланд}}| |2013—2014|{{flagicon|GER|20px}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]| |2015—2017|{{футбол|Сауд Арабиясы}}| |2018|{{футбол|Аустралия}}| |2019|{{футбол|БАӘ}}| |2019—|{{футбол|БАӘ}}}} }} '''Берт ван Марвейк''' ({{lang-nl|Bert van Marwijk}}; 19 мамыр 1952 жыл, [[Девентер]]) — нидерланд футболшысы, бапкер. == Мансабы == Карьерасында [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]], [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]], [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]] құрамаларының, "[[Фейеноорд]]", "[[Боруссия Дортмунд]]" секілді белді клубтардың жаттықтырушысы болды. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі (финал)|2010 жылғы әлем чемпионатында]] ол баптаған Нидерланд құрамасы финалға шығып, Испаниядан 0:1 есебімен ұтылып қалды. 2002 жылы "Фейеноордты" жаттықтырып жүріп [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА кубогына]] қол жеткізді. Футболшылық ғұмырында Нидерланд сапында бір ғана ойында алаңға шықты (1975 жылы 30 мамырда [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославияға]] қарсы) == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде: === '''АЗ`67''' * Нидерланд кубогы: 1978 '''МВВ Мастрихт''' * Нидерланд ІІ дивизионының жеңімпазы: 1984 === Бапкер ретінде === '''Фейеноорд''' * УЕФА кубогы: 2002 * Нидерланд кубогы: 2008 '''Нидерланд құрамасы''' * Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2010 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.national-football-teams.com/player/20441.html Профилі] {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Нидерланд футболшылары]] [[Санат:Нидерланд футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:АЗ Алкмаар ФК ойыншылары]] [[Санат:Фейеноорд ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Гамбург ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Аустралия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:БАӘ Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] 8jam7ktbbo8e8tfeoxqbm8jfxpgsj9y 0 607429 3638577 2721177 2026-08-03T05:21:41Z 1nter pares 146705 3638577 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Джанлука Дзамбротта | сурет = Football against poverty 2014 - Gianluca Zambrotta.jpg | сурет ені = 200px | туған жері = Комо, [[Ломбардия]], [[Италия]]|туған күні=19.02.1977|азаматтығы={{байрақ|Италия}} | бойы = 181 | салмағы = 74 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = {{Flagicon|Қытай|20px}} [[Цзянсу Сайнти]] | қызметі = ''бапкер ассистенті'' | жастар клубы = {{футбол карьерасы |1992—1994|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Комо (футбольный клуб)|Комо]]|}} | клубтары = {{футбол карьерасы |1994—1997|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Комо (футбол клубы)|Комо]]|48 (6) |1997—1999|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Бари (футбол клубы)|Бари]]|59 (6) |1999—2006|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|217 (7) |2006—2008|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|58 (3) |2008—2012|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|85 (2) |2013|{{Flagicon|Швейцария|20px}} [[Кьяссо (футбол клубы)|Кьяссо]]|10 (2)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1998—2000|{{Flagicon|Италия|20px}} Италия-21|13 (1)|1999—2010|{{футбол|Италия}}|98 (2)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2013|{{Flagicon|Швейцария|20px}} [[Кьяссо (футбол клубы)|Кьяссо]]|<small>ойнаушы бапкер<small> |2013—2015|{{Flagicon|Швейцария|20px}} [[Кьяссо (футбол клубы)|Кьяссо]]| |2016—2017|{{Flagicon|Үндістан|20px}} [[Дели Дайнамос]]| |2017—|{{Flagicon|Қытай|20px}} [[Цзянсу Сайнти]]|<small>ассистент<small>}} }} '''Джанлука Дзамбротта''' ({{lang-it|Gianluca Zambrotta}}; 19 ақпан 1977, [[Комо]], [[Ломбардия]], [[Италия]]) — италиялық футболшы, қорғаушы. 2006 жылғы әлем чемпионы. Қазір бапкерлікпен айналысады. == Мансабы == === Клубтық === "Комо" футбол клубының түлегі. Карьерасын осы командада бастады. 1997 жылғы дейін "Комо" сапында ойнап, 1997 жылы "Бариге" ауысты. Екі жылдан соң "[[Ювентус|Ювентустың]]" қатарын толықтырды. "Ювентусте" ұзақ жылдар ойнады. Тек 2006 жылғы жемқорлық жөніндегі жанжалдан соң туриндік клуб төменгі лигаға түсіп кетті де, сапындағы көптеген танымал ойыншылар басқа клубтарға ауысты. Дзамбортта да өзінің командаласы [[Лилиан Тюрам|Лилиан Тюраммен]] бірге "Барселонаға" ауысты. Ондағы мақсаты — еурокубоктерде табысқа жету. Бірақ ол ойнаған 2006-08 жылдары "[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]" тек Испания суперкубогымен ғана шектелді. 2008 жылы "[[Барселона (футбол клубы)|Барселонаға]]" бапкер болып [[Хосеп Гвардиола]] келді де, Дзамборттаны қажетсінбеді. Дзамбротта "[[Милан (футбол клубы)|Миланға]]" ауысты. 2013 жылы Швейцарияның "Кьяссо" командасында ойнап жүріп карьерасын аяқтады. Сол жылы ұлттық құрамадағы әріптестері [[Филиппо Индзаги]], [[Марко Матерацци]], [[Фабио Гроссо|Фабио Гроссомен]] бірге бапкерлік лицензиясын алды<ref>http://firenze.repubblica.it/sport/2013/07/05/news/inzaghi_crespo_materazzi_ecco_gli_allenatori_di_domani-62443698/?ref=search</ref>. === Ұлттық құрамада === Ұлттық құрамада 1998-2010 жылдар аралығында ойнады. Алғаш қатысқан турнирі — [[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|ЕУРО-2000]]. Дзамбротта жартылай финалда [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерландымен]] ойынның 34-минутында алаңнан қуылып, финалда ойнай алмады. Арада алты жыл өткен соң [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|ӘЧ-2006-да]] [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі (финал)|финалда]] [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Францияға]] қарсы ойнады. Бұл ойынның 5-минутында-ақ ескерту алды, дегенмен ойын соңына дейін қатысты. Италия пенальтилерден жеңіске жетіп, әлем чемпионы атанды. == Жетістіктері == ; «Ювентус» * Италия чемпионы: 2001/02, 2002/03 * Италия суперкубогы: 2003 ; «Барселона» * Испания суперкубогы: 2006 ; «Милан» * Италия чемпионы: 2010/11 * Италия суперкубогы: 2011 '''Италия құрамасы''' * ЕУРО-2000 күміс жүлдегері * ӘЧ-2006 жеңімпазы == Мемлекеттік марапаттары == * «Италия Республикасына еңбек сіңірген» ордені (2006) == Қатысқан турнирлері == * 2000 - Жазғы Олимпиада ойындары * 2002, 2006, 2010 - Әлем чемпионаттары * 2000, 2004, 2008 - Еуропа чемпионаттары * 2009 - Конфедерациялар кубогы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20130503213827/http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato Профилі]{{ref-it}} {{Бастама}} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Комо ФК ойыншылары]] [[Санат:Бари ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Кьяссо ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Италия футбол жаттықтырушылары]] a226hucbgbws7mnn2ni3ap7urkss3v0 0 607555 3638575 3518747 2026-08-03T05:21:07Z 1nter pares 146705 3638575 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Клод Макелеле | сурет = Claude Makélélé (53557564951) (cropped).jpg | туған күні = 18.02.1973 | туған жері = [[Киншаса]], [[Заир]] | азаматтығы = {{flagicon|Франция|20px}} [[Франция]] | бойы = 170 | салмағы = 70 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{flagicon|Бельгия|20px}} [[Эйпен (футбол клубы)|Эйпен]] | қызметі = бас бапкер | жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{flagicon|Франция|20px}} Буси-Сент-Антуан| |1989—1990|{{flagicon|Франция|20px}} Мелён| |1990—1991|{{flagicon|Франция|20px}} [[Брест (футбольный клуб, Франция)|Брест]]|}} | клубтары = {{футбол карьерасы |1990—1991|{{flagicon|Франция|20px}} [[Брест (футбол клубы, Франция)|Брест]]|12 (3) |1991—1997|{{flagicon|Франция|20px}} [[Нант (футбол клубы)|Нант]]|169 (9) |1997—1998|{{flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Марсель]]|32 (2) |1998—2000|{{flagicon|Испания|20px}} [[Сельта]]|70 (3) |2000—2003|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|94 (1) |2003—2008|{{flagicon|Франция|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|144 (2) |2008—2011|{{flagicon|Франция|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|98 (1)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1995—1996|{{flagicon|Франция|20px}} Франция-21|11 (1) |1995—2008|{{Футбол|Франция}} |71 (0)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2014|{{flagicon|Франция|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|көмекші |2014|{{flagicon|Франция|20px}}[[Бастия (футбол клубы)|Бастия]]| |2016|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|тех.директор |2017|{{flagicon|Франция|20px}} [[Суонси Сити]]|бапкер |2017—|{{flagicon|Бельгия|20px}} [[Эйпен (футбол клубы)|Эйпен]]|}} }} '''Клод Макелеле''' ({{lang-fr|Claude Makelele}}; [[18 ақпан]] [[1973 жыл|1973]], [[Киншаса]], [[Конго Демократиялық Республикасы|Заир]]) — француз футболшысы, жартылай қорғаушы. Франция Ұлттық футбол құрамасында ойнаған. Қазір Бельгияның "Эйпен" клубының бас бапкері<ref>[https://campeones.ua/48248/ Клод Макелеле возглавил бельгийский клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108151853/https://campeones.ua/48248/ |date=2017-11-08 }}</ref>. == Мансабы == === Клубтық === Карьерасында "Нант", "Сельта", "[[Реал Мадрид|Реал]]", "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]", "[[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]" клубтарында ойнады. 2000-03 жылдары "Реалда" ойнап, клубтық деңгейдегі жүлденің бәріне қол жеткізді. Бірақ 2003 жылы жазда клуб басшыларымен жалақы мөлшеріне келісе алмай, жаңа клуб іздеді. Сол кезде Англияның "Челси" командасына Роман Абрамович басшы боп келді де, дереу Мекелелені сатып алды. Аталмыш клубта 2008 жылға дейін ойнады. 2009 жылы карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. Бірақ кейін ол шешімін өзгертіп, ПСЖ клубында карьерасын жалғастырды. === Ұлттық құрама === Ұлттық құрамаға алғаш рет 1996 жылы шақырылса да, құрамадағы мықты футболшылардың көптігінен ӘЧ-1998, ЕУРО-2000 турнирлерінде бұған орын тимеді. Алғаш қатысқан ірі турнирі — 2002 жылғы әлем чемпионаты. ЕУРО-2008 турнирінде Франция топтан шыға алмады да, Макелеле құрамадағы карьерасын аяқтады. Ұлттық құрамада жалпы 71 ресми кездесуде алаңға шықты. == Жетістіктері == <big>'''Командалық'''</big> '''"Нант"''' *'''Франция''' чемпионы ('''1'''): 1995 «'''Реал Мадрид'''» * Испания чемпионы ('''2'''): 2001, 2003 * Испания суперкубогы ('''2'''): 2001, 2003 * Чемпиондар лигасы ('''1'''): 2002 * УЕФА суперкубогы ('''1'''): 2002 * Құрлықаралық кубок ('''1'''): 2002 «'''Челси'''» * Англия чемпионы ('''2'''): 2005, 2006 * Англия кубогы ('''1'''): 2007 * Лига кубогы ('''2'''): 2005 * Англия суперкубогы ('''1'''): 2005 «'''Пари Сен-Жермен'''» * Франция кубогы ('''1'''): 2010 <big>'''Жеке'''</big> * ФИФПРО сауалнамасы бойынша жылдың әлем құрамасына енді ('''1'''): 2005 * "Челсидің" жыл ойыншысы ('''1'''): 2006 ==Қатысқан турнирлері== * [[Олимпиада ойындары]]: [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996]] * [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]: [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]] * [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты]]: [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004]] * Әлем чемпионаты: [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006]] * Еуропа чемпионаты: [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.psg.fr/fr/Equipe-Pro/300002/Effectif/1827/Makelele-Claude Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073612/http://www.psg.fr/fr/Equipe-Pro/300002/Effectif/1827/Makelele-Claude |date=2016-03-04 }}{{ref-fr}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Нант ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары]] [[Санат:Сельта ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Франция футбол жаттықтырушылары]] 4w4rd1tymyatonju7yvzau88hevd0nd 0 607557 3638570 3491334 2026-08-03T05:19:47Z 1nter pares 146705 3638570 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Флоран Малуда |сурет = Florent Malouda 2018.jpg |толық аты = Флоран Жоан Малуда |туған күні=13.06.1980 |азаматтығы={{байрақ|Франция}} |туған жері = Кайенна, [[Француз Гвианасы]] |бойы = 181 |салмағы = 73 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |клубтары = {{футбол карьерасы |1997—2000|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Шатору (футбол клубы)|Шатору]]|59 (5) |2000—2003|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Генгам (футбол клубы)|Генгам]]|82 (15) |2003—2007|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Лион|Лион]]|138 (25) |2007—2013|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|145 (35) |2013—2014|{{Flagicon|Түркия|20px}} [[Трабзонспор (футбол клубы)|Трабзонспор]]|19 (5) |2014—2015|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Мец (футбол клубы)|Мец]]|28 (3) |2015—2017|{{Flagicon|Үндістан|20px}} [[Дели Дайнамос]]|32 (3) |2016|{{аренда}}{{Flagicon|Египет|20px}} [[Вади Дегла]]|16 (3) |2018|{{Flagicon|Люксембург|20px}} [[Дифферданж 03]]|7 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004—2012|{{футбол|Франция}}|80 (9) |2017|{{футбол|Француз Гвианасы}}|4 (0)}} }} '''Флоран Жоан Малуда''' ({{lang-fr|Florent Johan Malouda}}; [[13 маусым]] [[1980 жыл|1980]], [[Кайенна]]) — франциялық футболшы, жартылай қорғаушы. [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасында]] ойнаған. == Мансабы == [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатының]] күміс жүлдегері. Одан бөлек 2010 жылы әлем чемпионатына да қатысты (бұл турнирде құраманың жалғыз голын [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка]] қақпасына Малуда соқты), 2008, 2012 жылдары Еуропа чемпионатына қатысқан. Францияның "[[Олимпик Лион|Лион]]" командасында ойнап жүріп 2004 жылы Ұлттық құрамаға шақырылды. Кейін ұзақ жылдар "Челси" клубында доп тепті. 2013 жылы "Трабзонспорға" ауысты, бір жылдан соң Францияға қайта оралып, "Мец" клубына ауысты. 2017 жылы [[Француз Гвианасы Ұлттық футбол құрамасы|Француз Гвианасы]] құрамасында ойнап, [[КОНКАКАФ Алтын Кубогы 2017|КОНКАКАФ Алтын кубогы-2017]] тунриріне қатысты. Бұл турнирге франциялық Гвиана бірінші рет қатысса да, қола жүлдегер атанып сенсация жасады. == Жетістіктері == === Командалық === «'''Лион'''» * Франция чемпионы ('''4'''): 2003/04, 2004/05, 2005/06, 2006/07 * Франция суперкубогы ('''3'''): 2003, 2004, 2005 «'''Челси'''» * Англия чемпионы ('''1'''): 2009/10 * Англия кубогы ('''3'''): 2009, 2010, 2012 * Чемпиондар Лигасы ('''1'''): 2012 * Еуропа Лигасы ('''1'''): 2013 * Англия суперкубогы ('''1'''): 2009 '''Ұлттық құрама''' *[[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатының]] күміс жүлдегері. === Жеке === * Англияның үздік футболшысы ('''1'''): Наурыз, 2010 == Қатысқан турнирлері == '''Франция құрамасы''' * Әлем чемпионаттары: 2006, 2010 * Еуропа чемпионаттары: 2008, 2012 '''Француз Гвианасы құрамасы''' * КОНКАКАФ Алтын кубогы: 2017 {{Бастама}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Француз Гвианасы футболшылары]] [[Санат:Генгам ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпик Лион ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Трабзонспор ФК ойыншылары]] [[Санат:Мец ФК ойыншылары]] [[Санат:Француз Гвианасы Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Дифферданж ФК ойыншылары]] tcmq8ljauy6rz81s5c1dl9ry4yzl3y5 0 607868 3638585 3022390 2026-08-03T05:25:18Z 1nter pares 146705 3638585 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Димитри Пайет |толық аты = Флоран Димитри Пайе |сурет = Payet April 2016 (cropped2).jpeg |туған күні = 29.03.1987 |азаматтығы ={{байрақ|Франция}} |туған жері = [[Реюньон]], [[Франция]] |бойы = 175 |салмағы = 77 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Марсель]] |номері = 10 |клубтары = {{футбол карьерасы |2005—2007|{{Flagicon|Франция|20px}}} [[Нант (футбол клубы)|Нант]]|33 (5) |2007—2011|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Сент-Этьен (футбол клубы)|Сент-Этьен]]|129 (19) |2011—2013|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]|71 (18) |2013—2015|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Марсель]]|94 (16) |2015—2017|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|49 (11) |2017—|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Марсель]]|99 (23)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2010—|{{футбол|Франция}}|38 (8)}} }} '''Флоран Димитри Пайет''' ({{lang-fr|Florent Dimitri Payet}}; [[29 наурыз]] [[1987 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/37647</ref>, Сен-Пьер, [[Реюньон]], [[Франция]]) — француз футболшысы, шабуылшы. 2016 жылғы Еуропа біріншілігінің күміс жүлдегері. == Мансабы == === Ұлттық құрама === Франция құрамасы сапында бірінші рет 2010 жылы ойнады. Алғаш қатысқан ірі турнирі — [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|ЕУРО-2016]]. 2016 жылғы Еуропа біріншілігінің топтық турниріндегі бірінші матчта [[Румыния Ұлттық футбол құрамасы|Румыния]] қапасына соңғы минутта гол соғып, құрамаға жеңіс әперді. Екінші турда да [[Албания Ұлттық футбол құрамасы|Албанияның]] қақпасына соңғы минутта жеңіс голын соқты. [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)|Финалдық ойында]] Португалия шабуылшысы [[Криштиану Роналду|Роналдумен]] қақтығысты да, Роналду ауыр жарақат алып, ойыннан кетті. Сол күні-ақ инстаграммда 200 мыңнан аса Пайетті айыптаған жазба жарияланыпты. Чемпион атана алмағанына қарамастан ЕУРО-2016 турнирінің үздік ойыншысы атанды. == Жетістіктері == '''Франция құрамасы''' * Еуропа чемпионатының финалисі. 2016 «'''Олимпик Марсель'''» * Еуропа лигасының финалисі '''(1):''' 2017/18 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur24070.html Профилі] * [http://www.lfp.fr/joueur/index.asp?no_joueur=109218 Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929154250/http://www.lfp.fr/joueur/index.asp?no_joueur=109218 |date=2010-09-29 }} {{Бастама}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Нант ФК ойыншылары]] [[Санат:Сент-Этьен ФК ойыншылары]] [[Санат:Лилль ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары]] [[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]] o8448cnzsefmgp5rtibx8n1qarh3tm2 0 608006 3638571 3637973 2026-08-03T05:20:04Z 1nter pares 146705 3638571 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Марк Вильмотс |туған күні = 22.02.1969 |азаматтығы={{ту|Бельгия}} |туған жері = Донгельберг, [[Бельгия]] |бойы = 184 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб =карьерасын аяқтады |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1980—1985|{{flagicon|Бельгия|20px}} Жодуань| |1985—1988|{{flagicon|Бельгия|20px}} [[Сент-Трюйден (футбол клубы)|Сент-Трюйден]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1987—1988|{{flagicon|Бельгия|20px}} [[Сент-Трюйден (футбол клубы)|Сент-Трюйден]]|30 (9) |1988—1991|{{flagicon|Бельгия|20px}} [[Мехелен (футбол клубы)|Мехелен]]|87 (22) |1991—1996|{{flagicon|Бельгия|20px}} [[Стандард (футбол клубы, Льеж)|Стандард (Льеж)]]|136 (67) |1996—2000|{{flagicon|Германия|20px}} [[Шальке 04]]|104 (21) |2000—2001|{{flagicon|Франция|20px}} [[Бордо (футбол клубы)|Бордо]]|30 (8) |2001—2003|{{flagicon|Германия|20px}} [[Шальке 04]]|34 (6)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1990—2002|{{Футбол|Бельгия}} |70 (28)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2003|{{flagicon|Германия|20px}} [[Шальке 04]]| |2004—2005|{{flagicon|Бельгия|20px}} [[Сент-Трюйден (футбол клубы)|Сент-Трюйден]]| |2009—2012|{{Футбол|Бельгия}} |көмекші |2012—2016|{{Футбол|Бельгия}} | |2017|{{футбол|Кот-д’Ивуар}} |}} |сурет=13980312001139636951013713150860 46238 PhotoT.jpg}} '''Марк Вильмотс''' ({{lang-nl|Marc Wilmots}}; 22 ақпан 1969<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/286</ref>, [[Жодуань|Донгельберг]], [[Бельгия]]) — бельгиялық футболшы, шабуылшы, жаттықтырушы. [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгия]] және [[Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрамасы|Кот-Д'Ивуар]] құрамаларын жаттықтырды. == Мансабы == === Ойыншы мансабы === 1990-2002 жылдары Бельгия құрамасында ойнады. [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998 жылғы әлем чемпионатының]] екінші ойынында Мексиканың қақпасына екі доп соқты. [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылғы әлем біріншілігінде]] топтық турнирдің үш ойыннында да гол соқты. 1/8 финалда Бразилияның қақпасына соққан таза голын төреші түсініксіз себептермен есептемей тастады. Карьерасында төрт бірдей әлем чемпионатына қатысты. "Мехелен", "Стандард", "[[Бордо (футбол клубы)|Бордо]]", "[[Шальке 04|Шальке]]" клубтарында доп тепті. === Бапкер карьерасы === "Шальке" клубында ойнап жүріп, 2003 жылы футболшылық карьерасын аяқтады да, келесі жылы бапкерлікті де осы клубты жаттықтырудан бастады. 2012-16 жылдары Бельгия құрамасын жаттықтырды. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионаты]] мен [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылғы Еуропа чемпионатында]] ширек финалға жетті. 2016 жылғы ЕУРО-дан соң ол қызметтен кетті. 2017 жылы [[Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрамасы|Кот-Д'Ивуар құрамасының]] бас жаттықтырушысы боп тағайндалды. Бірақ [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2018 жылғы әлем біріншілігінің іріктеуінде]] құрама финалдық турнирге жолдама ала алмады да, ол қызметтен де босады. == Жетістіктері == * Бельгия құрамасы сапында әлем чемпионаттарында ең көп гол соққан ойыншы: 5 гол * Бельгиядағы жыл бапкері: 2014 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.senaat.be/www/?MIval=/showSenator&ID=4290&LANG=fr Web page on the Belgian Senate web site] {{fr icon}} [[Санат:Бельгия футболшылары]] [[Санат:Стандард Льеж ФК ойыншылары]] [[Санат:Мехелен ФК ойыншылары]] [[Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары]] [[Санат:Шальке-04 ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Бордо ФК ойыншылары]] [[Санат:Сент-Трюйден ФК ойыншылары]] [[Санат:Сент-Трюйден ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Кот-д'Ивуар Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Бельгия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Бельгия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Бельгия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] gtg8o6ve40koudmfcebrdkbjbpwehn8 0 608759 3638498 3177054 2026-08-02T20:12:19Z 1nter pares 146705 3638498 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Ян Вороговский |толық аты = Ян Владимирович Вороговский |туған күні = 07.08.1996 |туған жері = [[Талғар]], [[Алматы облысы]], [[Қазақстан]] |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 182 см |салмағы = 75 кг |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2013|{{ту|Қазақстан}} [[Ақ бұлақ (футбол клубы)|Ақ-Бұлақ]]|18 (2) |2014|{{ту|Қазақстан}} [[Сұңқар (футбол клубы)|Жетісу-Сұңқар]]|19 (2) |2015|{{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|25 (1) |2016—2019|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|53 (1) |2019—2021|{{ту|Бельгия}} [[Беерсхот Вилрейк]]|40 (2) |2021—2022|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат]]|5 (0) |2022|{{аренда}} {{ту|Бельгия}} [[w:RWDM47|РВДМ]]|10 (2) |2022—2023|{{ту|Бельгия}} [[w:RWDM47|РВДМ]]|32 (3) |2023—|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|0 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2012|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-17|3 (0) |2016—2018|{{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан-21]]|6 (2) |2017—|{{футбол|Қазақстан}}|33 (3)}} }} '''Ян Владимирович Вороговский''' ([[7 тамыз]] [[1996 жыл|1996]]) — қазақстандық футболшы, "[[Астана (футбол клубы)|Астана]]" футбол клубы мен [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының]] жартылай қорғаушысы. Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2017 жылы 10 маусымда [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|ӘЧ-2018 іріктеуіндегі]] [[Дания Ұлттық футбол құрамасы|Данияға]] қарсы матчта алаңға шықты. Тұңғыш голын 2019 жылы 21 наурызда [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|ЕУРО-2020]] іріктеуінде [[Шотландия Ұлттық футбол құрамасы|Шотландия]] қақпасына соқты. == Мансабы == 2013 жылы Талғардың "[[Ақ бұлақ (футбол клубы)|Ақ Бұлақ]]" командасында карьерасын бастады. 2014 жылы бірінші лигадағы "[[Сұңқар (футбол клубы)|Жетісу-Сұңқар]]" клубына ауысты. Жыл соңына дейін 19 кездесуде алаңға шығып, екі голдың авторы атанды. 2015 жылы "[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]" футболшысы атанды да, [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан премьер лигасында]] ойнауға мүмкіндік алды. 6 маусымда Қазақстан чемпионатындағы тұңғыш голын "Атырау" қақпасына соқты. 2016 жылы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратқа]]" ауысты, сол жылы [[УЕФА Еуропа лигасы 2016/17|УЕФА Еуропа лигасындағы]] тұңғыш ойынын Албанияның "[[Теута (футбол клубы)|Теута]]" клубына қарсы өткізді. Бұл ойында "Қайрат" 5:0 есебімен жеңіске жетті. Маусым соңында Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері және кубок иегері атанды. 2017 жылғы маусымда 13 кездесуде алаңға шықты. 2019 жылы жазда Бельгияның екінші дивизионындағы "Беерсхот" клубына ауысты. == Жетістіктері == === Командалық === {{ту|Қазақстан}} '''[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] * Қазақстанның күміс жүлдегері '''(3)''': 2016, 2017, 2018 * Қазақстан кубогының финалисі: 2016 * Қазақстан кубогы '''(2)''': 2017, 2018 * Қазақстан суперкубогы '''(2)''': 2016, 2017 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/357608 Профилі] {{Бастама}} [[Санат:7 тамызда туғандар]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ақ Бұлақ ФК ойыншылары]] [[Санат:Сұңқар ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Беерсхот Вилрейк ФК ойыншылары]] 43x1qpspxr8ld1uohgbg97i22cghm6v 0 609811 3638502 3145057 2026-08-02T20:15:37Z 1nter pares 146705 3638502 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Тим Кэхилл |толық аты = Тимоти Филига Кэхилл |сурет =Tim_Cahill_in_his_Bugatti_Veyron.jpg |туған күні = 6.12.1979 |туған жері = {{туғанжері|Сидней|Сиднейде}} |азаматтығы={{байрақ|Аустралия}} |бойы = 178 |салмағы = 64 |позиция = жартылай қорғаушы |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1995—1997|{{flagicon|Аустралия|20px}} Сидней Олимпик| |1997|{{flagicon|Аустралия|20px}} Сидней Юнайтед| |1997—1998|{{flagicon|Англия|20px}} [[Миллуолл (футбол клубы)|Миллуолл]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1998—2004|{{flagicon|Англия|20px}} [[Миллуолл (футбол клубы)|Миллуолл]]|217 (52) |2004—2012|{{flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|226 (56) |2012—2015|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Нью-Йорк Ред Буллз]]|62 (14) |2015|{{flagicon|Қытай|20px}} [[Шанхай Гринлэнд Шеньхуа|Шанхай Шеньхуа]]|28 (11) |2016|{{flagicon|Қытай|20px}} [[Ханчжоу Гринтаун]]|17 (4) |2016—2017|{{flagicon|Аустралия|20px}} [[Мельбурн Сити]]|28 (11) |2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Миллуолл (футбол клубы)|Миллуолл]]|10 (0) |2018—2019|{{flagicon|Үндістан|20px}} [[Джамшедпур (футбол клубы)|Джамшедпур]]|11 (2) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1994|{{flagicon|Самоа|20px}} Самоа-20|2 (0) |2004|{{flagicon|Аустралия|20px}} Австралия-23|3 (1) |2004—2018|{{футбол|Аустралия}}|107 (50) }} }} '''Тимоти Филига «Тим» Кэхилл''' ({{lang-en|Timothy Filiga "Tim" Cahill}}; [[6 желтоқсан]] [[1979 жыл|1979]], [[Сидней]]) — аустралиялық футболшы, жартылай қорғаушы. [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия Ұлттық футбол құрамасында]] ойнаған. 2004 жылғы ОФК, 2015 жылғы Азия чемпионы. == Мансабы == Кэхилдің үш бірдей азаматтығы бар: [[Батыс Самоа]], [[Аустралия]], [[Ирландия]]. Әкесі — ирландиялық, анасы — самоалық. [[Самоа Ұлттық футбол құрамасы|Самоа Ұлттық футбол құрамасының]] жастар командасында ойнаған. Бірақ кейін өзі туған отаны — Аустралия құрамасын таңдады. "Эвертонда" ойнаған жылдары бүкіл Еуропаға танылды. "[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертонға]]" 2004 жылы "Миллоулдан" ауысқан болатын. "Эвертон" сапында сегіз маусым ойнап, ешқандай жүлдеге қол жеткізе алмады, тек 2008/09 маусымда Англия кубогының финалына шықты. "Эвертоннан" 32 жасында ғана кетіп, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] "Нью-Йорк Ред Буллз" командасына барып қосылды. Үш жылдай ойнап, Қытай командаларына ауысты. Аустралия құрамасы сапында төрт бірдей [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] (2006—2018) қатысты (бұл Аустралия футболшылары арасындағы рекордтық көрсеткіш), сондай-ақ үш әлем чемпионатында (2006, 2010, 2014) гол соққан жалғыз аустралиялық футболшы. 2018 жылғы әлем чемпионатынан соң 39 жасында ұлттық құрамамен қош айтысты. == Жетістіктері == === Командалық === «'''Миллуолл'''» * Англия кубогының финалисі: 2003/04 * Англия футбол лигасының финалисі: 1998/99 «'''Эвертон'''» * Англия кубогының финалисі: 2008/09 '''Аустралия''' * ОФК Ұлттары кубогының жеңімпазы: 2004 * Азия кубогының жеңімпазы: 2015 === Жеке === * ОФК жыл футболшысы: 2004 * Аустралия жыл футболшысы: 2008/09 == Қатысқан турнирлері == * ОФК Ұлттары кубогы: 2004 * Жазғы Олимпиада ойындары: 2004 * Конфедерациялар кубогы: 2017 * Азия кубогы: 2007, 2011, 2015 * Әлем чемпионаты: 2006, 2010, 2014, 2018 {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:6 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Миллуолл ФК ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] [[Санат:Нью-Йорк Ред Буллз ФК ойыншылары]] [[Санат:Самоа футболшылары]] [[Санат:Аустралия футболшылары]] [[Санат:Аустралия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Океания чемпиондары]] [[Санат:Футболдан Азия чемпиондары]] [[Санат:Мельбурн Сити ФК ойыншылары]] 0fom0cqu9ebihl71koj4xkn43r5osrv 0 619996 3638583 2834892 2026-08-03T05:24:27Z 1nter pares 146705 3638583 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Виктор Кумыков | туған күні = 12.05.1963 | туған жері = {{туғанжері|Нальчик|Нальчикте}}, [[Қабарда-Балқар АКСР|Кабарда-Балқар АССР]], [[Ресей|РСФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | азаматтығы = {{flagicon|КСРО|20px}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br>{{flagicon|Ресей|20px}} [[Ресей]] | бойы = | позиция = қақпашы | қазіргі клуб = клубсыз | должность = бас бапкер | клубтары = {{футбол карьерасы |1981—1983|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Ротор (футбол клубы)|Ротор]]|13 (?) |1987|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Спартак-Нальчик]]|4 (-8)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1995|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Автозапчасть (футбол клубы)|Автозапчасть]]| |1996—1998|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Спартак-Нальчик]]| |2000—2002|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Есіл]]| |2002—2003|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елімай]]| |2003—2004|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]| |2006|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Спартак-д (футбол клубы, Нальчик)|Мегафон-Кавказ]]| |2006—2007|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Машал]]| |2008—2010|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Насаф (футбол клубы)|Насаф]]| |2011—2014|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]| |2015—2016|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]| |2016—2018|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[АТМК (футбол клубы)|АГМК]]| |2018—2019|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]| |2020|{{ту|Өзбекстан}} [[Әндіжан (футбол клубы)|Әндіжан]]|}} }} '''Виктор Балютович Кумыков''' (12 мамыр 1963<ref>[http://shahter.kz/main.php?mod=news&lang=rus&newsid=914&lang=rus ПОЗДРАВЛЯЕМ ВИКТОРА БАЛЮТОВИЧА КУМЫКОВА С ДНЕМ РОЖДЕНИЯ!]</ref>, [[Нальчик]], КСРО) — КСРО-лық футболшы, қақпашы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == 1981-83 жылдары "Ротор" сапында, 1987 "Спартак Нальчик" сапында ойнады. Бапкер ретінде қазақстандық, өзбекстандық футбол жанкүйерлеріне жақсы таныс. Әсіресе Қазақстанда көбірек жұмыс істеді. 2011 жылы "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтердің]]" тізгінін ұстады да, қатарынан екі жыл Қазақстан чемпионатында топ жарып қана қоймай, 2013 жылы команданы [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасынының]] топтық турниріне алып шықты. Солайша "Шахтер" қазақстандық клубтар арасында еуротурнирлердің топтық турнирінде ойнаған тұңғыш клуб ретінде тарихта қалды. 2011-13 жылдары Қазақстанның үздік бапкері атанды. 2018 жылы "[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]" бапкері боп тағайындалды. Бірақ 2019 жылы чемпионат басындағы сәтсіздіктерден соң ол қызметтен кетті. == Бапкерлік жетістіктері == === Командалық === «'''Машъал'''» * Өзбекстан кубогының финалисі: 2006 «'''Насаф'''» * Өзбекстан чемпионатының қола жүлдегері: 2009, 2010 «'''Шахтёр'''» (Қарағанды) * Қазақстан чемпионы ('''2'''): 2011, 2012 * Қазақстан кубогы ('''1'''): 2013 * Қазақстан суперкубогы ('''1'''): 2013 === Жеке === * Қазақстандағы жыл бапкері (3): 2011, 2012, 2013 * Sportinfo.kz сауалнамасы бойынша жыл бапкері: 2011 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/players/72030 Профилі] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Ротор ФК ойыншылары]] [[Санат:Нальчик ФК ойыншылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Спартак Семей ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Қайсар ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Насаф ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ордабасы ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Атырау ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Машал ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Әндіжан ФК жаттықтырушылары]] 5jr5ru66nm1onowrb3yz17j4mq1jk6k 0 620848 3638573 2984158 2026-08-03T05:20:34Z 1nter pares 146705 3638573 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Хаким Зийеш |сурет = Hakim Ziyech 2021.jpg |сурет ені = 220px |туған күні = 19.03.1993 |туған жері = {{туғанжері|Дронтен|Дронтенде}}, [[Нидерланд]] |азаматтығы = {{байрақ|Нидерланд}}<br>{{байрақ|Марокко}} |бойы = 181 [[сантиметр|см]] |салмағы = 65 [[килограмм|кг]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]] |номері = 22 |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2014|{{ту|Нидерланд}} [[Херенвен (футбол клубы)|Херенвен]]|36 (11) |2014—2016|{{ту|Нидерланд}} [[Твенте (футбол клубы)|Твенте]]|68 (30) |2016—2020|{{ту|Нидерланд}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|112 (38) |2020—|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|36 (5) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2013—2014|{{ту|Нидерланд}} Нидерланд-21|3 (2) |2015—|{{футбол|Марокко}}|40 (17)}} }} '''Хаким Зийеш''' ({{lang-nl|Hakim Ziyech}}; {{lang-ar|حكيم زياش}}; [[19 наурыз]] [[1993 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/217111</ref>, [[Дронтен]], [[Нидерланд]]) — марокколық және нидерландылық футболшы, "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" клубы мен [[Марокко Ұлттық футбол құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. == Мансабы == === Клубтық === Хаким "Херенвен" клубының түлегі. 2012 жылы 2 тамызда [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасындағы]] "Рапид" (Румыния) командасына қарсы ойында тұңғыш рет негізгі клуб сапында ойнады. Он күннен соң Эредивизидегі тұңғыш ойынын өткізді. 2014 жылы "Твентеге" ауысты. [[24 тамыз]] күні алғашқы ойынын өткізді ("НАК Бреда" клубына қарсы). 21 қыркүйек күні "Хераклекске" тұңғыш добын соқты. 2016 жылы тамыз айының соңында "[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]" қатарын толықтырды. 2 тамыз күні тұңғыш ойынын өткізді. === Ұлттық === Нидерланд жастар құрамасында ойнаған. 2015 жылы өзінің тарихи отанының намысын қорғауға шешім қабылдап, 9 қазан күні [[Марокко Ұлттық футбол құрамасы|Марокко сапында]] тұңғыш рет алаңға шықты. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатына]] қатысты. == Жетістіктері == * Нидерланд кубогы: 2018/19 * Нидерландыдағы жыл футболшысы (1): 2017/18 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.onsoranje.nl/teams/185185/speler/11918 Проифлі (onsoranje)] [[Санат:Нидерланд футболшылары]] [[Санат:Марокко футболшылары]] [[Санат:Марокко Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Херенвен ФК ойыншылары]] [[Санат:Твенте ФК ойыншылары]] [[Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] 31o8m13kz5nasjfxjfyhyrmlgdkp033 0 621810 3638584 3135298 2026-08-03T05:24:51Z 1nter pares 146705 /* Мансабы */ 3638584 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Саломон Калу |туған күні = 5.08.1985 |азаматтығы ={{flagicon|Кот-д’Ивуар|20px}} [[Кот-д’Ивуар]] |сурет = Hertha BSC vs. West Ham United 20190731 (044).jpg |туған жері = {{туғанжері|Уме (қала)|Уме|Умеде}}, [[Кот-д’Ивуар]] |бойы = 184 |салмағы = 77 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = |клубтары = {{футбол карьерасы |2000—2003|{{flagicon|Кот-д’Ивуар|20px}} [[АСЕК Мимозас]]|14 (12) |2003—2006|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Фейеноорд]]|67 (35) |2004|{{аренда}}{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Эксельсиор (футбол клубы, Роттердам)|Эксельсиор]]|11 (4) |2006—2012|{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|156 (36) |2012—2014|{{flagicon|Франция|20px}} [[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]|67 (30) |2014—2018|{{flagicon|Германия|20px}} [[Герта (футбол клубы, Берлин)|Герта]]|146 (47)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2007—2017|{{Футбол|Кот-д’Ивуар}} |93 (28)}} }} '''Саломон Калу''' ({{lang-fr|Salomon Armand Magloire Kalou}}; 5 тамыз 1985<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/7971</ref>, [[Уме (қала)|Уме]], [[Кот-д’Ивуар]]) — ивуарлық футболшы, шабуылшы. == Мансабы == === Клубтық === Карьерасында "АСЕК Мимозас", "[[Фейеноорд]]", "Эскельсиор", "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]", "Лилль", "[[Герта (футбол клубы, Берлин)|Герта]]" клубтарында ойнады. Ең табысты болған кезі — "Челси" сапында ойнаған жылдары: Англия чемпионы атанды, [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2012|УЕФА Чемпиондар Лигасын]] ұтып алды. "Челси" сапында 2006-12 жылдары ойнап, 150-ден аса чемпионат ойындарында алаңға шықты. === Ұлттық құрамада === 2008 жылы [[Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында ойнай бастады, сол жылы-ақ Африка Ұлттары кубогына, Жазғы Олимпиадалық ойындарға қатысты. 2010, 14 жылдары әлем чемпионатына қатысты. [[Африка Ұлттары Кубогы 2017|2017 жылғы Африка Ұлттары кубогынан]] соң Ұлттық құрамамен қоштасты. == Жетістіктері == '''<big>Командалық</big>''' ; «Челси» * Англия чемпионы: 2009/10 * Англия кубогы '''(4)''': 2007, 2009, 2010, 2012 * Лига кубогы: 2007 * Англия суперкубогы: 2009 * Чемпиондар Лигасы: 2012 ; Кот-д’Ивуар құрамасы * Африка чемпионы: 2015 <big>'''Жеке'''</big> * Нидерландыдағы жыл футболшысы: 2005 * Африканың үздік жас футболшысы: 2008 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.salomonkalou.com/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009133904/http://salomonkalou.com/ |date=2021-10-09 }}{{ref-en}} [[Санат:Кот-д’Ивуар футболшылары]] [[Санат:Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:АСЕК Мимозас ФК ойыншылары]] [[Санат:Фейеноорд ФК ойыншылары]] [[Санат:Эскельсиор ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Лилль ФК ойыншылары]] [[Санат:Герта Берлин ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Африка чемпиондары]] mmj65yd8nn6gkoakumy0hmbpqk1guoy 0 625836 3638588 3379985 2026-08-03T05:26:08Z 1nter pares 146705 3638588 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Юрий Новиков |сурет = |туған күні = 19.5.1972 |туған жері = |азаматтығы = {{KAZ}} |бойы = 183 |позиция = қақпашы |қазіргі клуб = {{flagicon|KAZ}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]] |қызметі = қақпашылар бапкері |клубтары = {{футбол карьерасы|1990|{{flagicon|KAZ}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Трактор (Павлодар)]]|1 (0)|1993—1994|{{flagicon|KAZ}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|33 (-43)|1995—1998|{{flagicon|KAZ}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ансат/Ертіс]]|21 (?)|1999—2000|{{flagicon|KAZ}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|53 (-54)|2001—2006|{{flagicon|KAZ}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|151 (?)|2006|{{flagicon|KAZ}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|15 (-9)|2007|{{flagicon|KAZ}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|24 (−28)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы|2001—2006|{{футбол|Қазақстан}}|26 (−43)}} |бапкер клубтары={{футбол карьерасы |2008—2009|{{flagicon|KAZ}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|қ.б<ref>Қақпашылар бапкері</ref> |2011|{{flagicon|KAZ}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|қ.б |2012|{{flagicon|KAZ}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|қ.б |2013|{{flagicon|Ресей}} [[Нефтехимик (футбол клубы, Нижнекамск)|Нефтехимик]]|қ.б |2016—|{{flagicon|KAZ}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|қ.б}}}} '''Юрий Алексеевич Новиков''' ([[19 мамыр]], [[1972 жыл]]<ref name="sports.kz-2010-06-26">{{cite web |author = Думан Балыкбаев |date = 27 июня 2010 |url = http://sports.kz/news.php?id=0000006872&type=main&st=0000000010&nd=1 |title = Конкурс-прогноз специалистов / Футбол |format = html |publisher = sports.kz |accessdate = 2010-06-26 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/65lfsLfuJ?url=http://sports.kz/news.php?id=0000006872 |archivedate = 2012-02-27 |deadlink = no }}</ref>) — қазақстандық футболшы, қақпашы. Қазақстан чемпионатының үш дүркін үздік қақпашысы (2001, 2002, 2003). == Мансабы == Балалық шағынан футболмен айналысты, алғашқы бапкері — Вильгельм Анастасович Гализдра. Бірақ әскер қатарынан оралғанша кәсіби футболшы болам деген мақсаты мүлде болмаған, оны үлкен футболға танымал қазақ бапкері — [[Серік Сәрсембайұлы Бердалин|Серік Бердалин]] шақырды. 2001-06 жылдары [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасында]] ойнап, 2002, 2006 жылғы [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионаттарының]] іріктеуіне қатысты. Карьерасында "Ертіс", "Шахтер", "Жетісу" клубтарында ойнады. 2007 жылы карьерасын аяқтаған соң бірнеше қазақстандық клубтарда қақпашылар бапкері боп қызмет атқарды. == Жетістіктері == === Командалық === * Қазақстан чемпионы: 2002, 2003 * [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|Азия чемпиондар кубогының]] жартылай финалисі: 2000/01 * Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2004 === Жеке === * Қазақстан чемпионатының үздік қақпашысы: 2001, 2002, 2003 * Қазақстанның үздік футболшысы: 2003 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://footballdatabase.eu/football.joueurs.yuri.novikov.8809.en.html Профилі (footballdatabase.eu)]{{ref-en}} {{Бастама}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] 4mcfvze7nzsiztmw984lna24fb7xmxo 0 631706 3638505 2894486 2026-08-02T20:16:26Z 1nter pares 146705 3638505 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Деян Станкович | сурет = Dejan Stanković - Inter Mailand (2).jpg | туған күні = 11.09.1978 | азаматтығы = {{байрақ|Сербия}} | бойы = 181 | салмағы = 75 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = клубсыз | клубтары = {{футбол карьерасы |1994—1998|{{flagicon|Югославия|20px}} [[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]|85 (30) |1998—2004|{{flagicon|Италия|20px}} [[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|137 (22) |2004—2013|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|231 (29) |1994—2013|'''Барлығы'''|'''453 (81)'''}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1998—2003|{{Футбол|Югославия}} |40 (8) |2003—2006|{{Футбол|Сербия және Черногория}} |21 (4) |2006—2013|{{Футбол|Сербия}} |42 (4)}} | тренерские клубы = {{футбольная карьера |2014—2015|{{flagicon|Италия|20px}} [[Удинезе]]|асс |2015—2016|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|асс }} }} '''Деян Станкович''' ({{lang-sr|Дејан Станковић, Dejan Stanković}}; 11 қыркүйек 1978<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3428</ref>, [[Белград]]) — серб футболшысы, жартылай қорғаушы. == Мансабы == 1994-98 жылдары туған қаласындағы "[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]" клубының намысын қорғады. 1996/97 жылғы маусымда клуб капитаны боп тағайындалып, клуб тарихындағы ең жас капитан боп тарихта қалды. Клуб сапынан 1998 жылғы әлем чемпионатына шақырылып, [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]] сапында турнирде үш кездесуде алаңға шықты. Әлем чемпионатынан соң "[[Лацио (футбол клубы)|Лациоға]]" ауысты. Бұл "Лационың" ең бір күшейген дәуірі-тұғын. Деян клубта [[Павел Недвед]], [[Хуан Себастьян Верон]], Иван де ла Пенья, [[Роберто Манчини]] секілді футболшылармен тізе қосып, 1999 жылы [[УЕФА Кубок иелері кубогы 1998/99|УЕФА Кубок иелерінің кубогын]] ұтты, ал 1999/2000 жылы [[Футболдан Италия чемпионаты|Италия чемпионы]] атанды. 2004 жылы "Лационың" қаржылық жағдайы қиындай түсті де, клубтағы белді футболшыларды ұстап тұра алмады. Деян "[[Интернационале]]ге" ауысты. "Интернационаленің" сол кездегі бапкері Роберто Манчини болатын (Деянның "Лациодағы" бұрынғы клубтасы), Деянның сонда ауысуына осы жәйт те себепші болды, Манчини Деянды өз клубында көргісі келді. Деян карьерасының соңына дейін "Интерде" ойнап, 2013 жылы тамыз айында карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. Кейін бапкерлікпен айналысты. == Жетістіктері == '''Црвена Звезда''' * Югославия чемпионы: 1995 * Югославия кубогы: 1995, 1996, 1997 '''Лацио''' * Италия чемпионы: 1999/00 * Италия кубогы: 2000 * Италия суперкубогы: 1998, 2000 * Кубок иелерінің кубогы: 1999 * УЕФА суперкубогы: 1999 '''Интернационале''' * Италия чемпионы: 2005/06, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2009/10 * Италия кубогы: 2004, 2005, 2006, 2010, 2011 * Италия суперкубогы: 2005, 2006, 2008, 2010 * Чемпиондар лигасы: 2009/10 * Клубтар әлем чемпионаты: 2010 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.reprezentacija.rs/stankovic-dejan/ Профилі]{{ref-sr}} * [http://www.germany06.ru/teams/serbiamontenegro/players/151886.shtml Профилі] [[Санат:Белградта туғандар]] [[Санат:Югославия футболшылары]] [[Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сербия және Черногория футболшылары]] [[Санат:Сербия және Черногория Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сербия футболшылары]] [[Санат:Сербия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Црвена Звезда ФК ойыншылары]] [[Санат:Лацио ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Сербия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Црвена Звезда ФК жаттықтырушылары]] kly5j677g1hn2ksqy7jelt3i3o0l6ug 0 638389 3638747 3593843 2026-08-03T11:25:49Z Ербол Асан 184123 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3638747 wikitext text/x-wiki '''Атырау өңірін''' адамдардың қоныстануы өте ежелгі замандардан-ақ басталған. 1960 ж. шыққан Қазақстанның [[Сурет:Сарықамыс табақшасы.jpg|thumb|right|150px|Сарқамыстан табылған табақша]] [[Сурет:Жем моншағы.jpg|thumb|right|150px|Жемнің жағасынан табылған моншақ]] археологиялық картасына көз жіберсек, Атырауға жақын жатқан ең ежелгі ескерткіш Жайық өзенінің сол жағасындағы Кондаур аулының қарсы беткейіндегі [[неолит]] мекені болып табылады. Кезінде Алтын Орда дәуіріндегі көне қонысқа қазба жұмыстарын жүргізген кезде Атырау қаласынан 7 км жердегі қазіргі «Орбита» телестансасы орналасқан ауданнан сол неолит дәуіріндегі найзаның кремнийлі ұшы табылған. Бұдан да ертерек, 60-жылдардың басында осы қоныстан қазып алынған археологиялык материалдың Алтын Орда дәуіріндегі Сарайшықтан табылған затпен тым ұқсастығы аңғарылған: бұлар -қазба кремний жоңқалары, қырғыштардың сұлбалары т.б. болатын. Оларды академик Ә. Марғұлан түгел неолит кезеңіне жатқызды. 1990 ж. қалаға ең таяу маңда жатқан қорған қалдықтарына қазбалық жұмыстар жүргізілгенде Шерімбай қорымынан 30 км жерден тағы да кремний пышақтары, қырғыштар мен біздер табылды. 1992 жылдың аяғындағы мәліметтер бойынша, облыс жерінен неолит дәуіріне жататын 24 мекен мен тұрақ табылып отыр. Неолиттік ірі мекендер санатында Сарықамыс пен Шаянды да бар. Сол кездегі өлкенің табиғат жағдайлары аңшылықтың, балық аулау мен мал шаруашылығының дамуына ықпал етті және осы тұста шаруашылық түрлерінің бөлінуі басталды. Бір шаруашылық балық аулауға бейімделсе, екіншісі мал шаруашылығына маманданды, егін шаруашылығы пайда болды. Қорғандардан неолит қазындыларымен бірге қола дәуіріндегі қыш бұйымдар да кездесіп калады. Бүгінгі күні осы дәуірдің 19 ескерткіші анықталды. Мұның ішінде, маңыздысы-қалаға ең жақын жатқан Шерімбай қорымы. Одан неолит дәуірінің еңбек құралдарымен бірге қола дәуірінің қыш бұйымдары табылды. Осы дәуірдегі алты қорған Атырау-Кулагин жолына таяу, Жайық өзенін бойлай созылып жатыр. 1989—92 ж. Батыс Қазақстан экспедициясы жүргізген жұмыстар нәтижесінде ертедегі [[темір дәуірі]]нің көптеген ескерткіштері [[Жылыой ауданы]]<nowiki/>нан, сол сияқты Иманғара тауы маңынан, Аралтөбе қорымынан, Қаратон және Сарықамыс қоныстарынан табылып отыр. 1999 жылы Атырау облысы, Жылыой ауданы, Аралтөбе қорғанына [[Ә.Х.Марғұлан институтының археологиялық экспедициялары|Ә. Марғұлан атындағы археологиялық экспедициясы]] қазба жұмыстарын жасады. [[Аралтөбе (көне қорым)|Аралтөбе]] қорымынан негізінен үш зират қазылып, оның алғашқысынан адамдардың қаңқалары мен олар қолданған шыны моншақтар, жебе ұштарының сынықтары табылды. Екіншісінен жерленген мүрде жанынан жүзден астам жебесі бар қорамсақ, қыш құмыра, темір қылыш кездесті. Үшінші зираттан асыл қазына – [[Атыраудың алтын адамы|Алтын киімді адам]] табылды. Мүрделермен бірге олардың аяқ жағында екі жылқы және қыран құс қаңқалары жерленген. Ер адам киімі әшекейлі алтын бұйымдармен безендірілген, жанындағы қару-жарақтары, қорамсақ жиектері, алтын мен апталып, әшекейленген. Ғалымдардың тұжырымдауы бойынша бұл алтын киімді адамның өмір сүру кезеңі осыдан 2 мың жыл бұрынғы сарматтар дәуіріне жатады. == Сарайшық қаласының маңызы және қирауы == [[Сарайшық]] қаласының ірге тебу кезеңіне байланысты келер болсақ, итальян саяхатшылары [[Карпини Иоанн де-Плано|Плано Карпини]] (1182-1252) мен Вильгельм Рубруквис (1120-1293) Шығыс Еуропа мен Орталық Азияны басып өтіп, Қарақорымға дейін сапар шеккенде осы Сарайшықтың үстінен өтеді. Итальян көпесі Франческо Пеголотти (1335-1340 ж.) Сарайшықтың Астраханнан, Сарайдан, керек десе Үргеніштен қанша қашықтықта орналасқандығын дәлдеп жазып, көрсетеді. Ал Вильгельм Рубруквис татар-монғолдардың Еділ бойындағьі 1246 жылы ірге көтерген алғашқы қаласы — Сарайдың өзін 1253 жылы салынып біткен қала ретінде көргендігін еске салады. Әбілғазы жазбаларындағы «Бір кезде [[Берке хан]] (1255-1266) ағасы қалаған Сарайшық қаласына барды» дегенді негізге ала отырып «Сарайшықты Бату салдырғанын, бәлкім, Сарай қаласымен бір мезгілде XIII ғасырдың 50-жылдарының басында еңсе көтергенін байқауға болады» дегенді айтады. <ref>Ақиқат журналы. А., №2. 1997.</ref> Осы арада мына бір дерекке де назар аудару керек сияқты. Кейінгі жылдардағы Хорезм археологиялық экспедициясының зерттеулеріне ден қойсақ, Сарайшыққа қоныстану монғолдар келгенге шейін, үш ғасыр бұрынақ басталып кеткен. Сол кездің өзінде оның үстінен Батыс пен Шығысты, кейіннен Алтын Орда — Үлкен сарай мен Хорезм, Отырар арасындағы экономикалық және мәдени байланысты өсірген іргелі сауда жолы өткен. Академик В.В. Бартольд «Сарайшықтан шыққан керуен елу күнде Отырар қаласына жетіп, одан әрі Монғолия арқылы Қытайға асатын» дейді. <ref>Бартольд В.В. «История культурной жизни Туркестана», Л. 1927., 32 с.</ref> Сондай-ақ Сарайшықтан Самарға, Қазан қалаларына апаратын да сауда жолдары болған. Бұл жолдардан дүние жүзінің екі бірдей ірі құрлығында орналасқан айтулы мемлекеттерді байланыстыратын керуен жолы бойында орналасқан Сарайшықтың орасан зор саяси, экономикалық сауда орталығы болғандығы және оның Алтын Орда хандығы тұсында тіптен дәуірлегенін айқын аңғарар едік. Сарайшықтан 4,5 х 3,5 метр көлемдегі ұзындыгы 4,4 м., биіктігі 1,65 м. тұратын ыссы от (ауа) айдау жүйлері бар камера табылған. Қала қыштан күйдірілген тас тұрбалар арқылы ауыз су құбырларымен қамтамасыз етілген. Кейбіреулері жеке құдықтар да пайдаланған. Олар кейін құлап, бітеліп қалған. Бірақ солардың өзі бүгінгі ұрпаққа біраз сыр ақтарып, тарих тағылымдарын ашуда. Сөйтіп жылдар бойы жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары мен қазіргі қолда бар жәдігерлер Сарайшықтың дамуы мен өркендеуін шартты түрде XIV ғасырдың орта тұсы мен екінші жартысына сәйкес келеді деп болжам жасауға негіз қалайды. Қала үлкен саяси, сауда, мәдени орталық болған. Соған сай оның тұрғындары да сауда, егіншілік, бау-бақша, мал өсіру, балық аулаумен, сондай-ақ қол өнерімен айналысқан. Атап айтқанда шеберханаларда үй түрмысына қажетті бұйымдар жасалынған. Олардың ішінде қыштан күйдірілген құмыра ыдыстар, балауыз шырағдандар, асханалық керамикалар — құман, кесе, су жүретін қыш құбырлар, сұйық және құрғақ тағамдар мен заттар сақтайтын (бидай, тары, тұз, су, тағы басқа) әр көлемдегі [[құмыра]], ыдыстар, қолдан жасалынған тұрмыстық, әсемдік, зергерлік бұйымдар, ыдыс-аяқ, айна, сақина, моншақ, білезіктер бар. Шыны ыдыстар, темір пышақтар да кездеседі. Бұлардың қай қайсысының үлгісі де олардың татар-монғол тұрпатында емес, ежелгі шығыс, парсы стилінде жасалғандығын аңғартады. <ref>Өтепберген Әлімгереев, Сарайшық "Өлке"Алматы 2000.</ref> Тарихшы-ғалым Г. Федоров-Давыдовтың жазбаларында [[Бердібек хан]] тұсында Сарайшық ұлысына Айбектің әмірлік еткендігі және сол кезде Сарайшықта [[ақша]] соғылғандығы, ал [[Тоқтамыс хан]] тұсында ақшалардың бір үлгіде Жаңа Сарай, Орда, Азақ, Қырым, Астрахань, Сарайшық қалаларында жаппай шығарыла бастағандығы айтылады. <ref>Федоров-Давыдов Г.А., «Общественный строй Золотой Орды» МГУ., 1967 135-136</ref> Сайып келгенде мұндай ақшалар Сарайшықта жүргізіліп жатқан соңғы археологиялық қазбалардан көптеп табылуда. 1236 ж. [[Бату хан]] бастаған монғол шапқыншылары бүкіл Атырау өңірін өз қолдарына қаратып, Еуропаға жол ашады. Сөйтіп Еділ бойын алғаннан кейін, [[Алтын Орда]]ны кұрады. Еділмен қоса Жайық бойы, Атырау өңірі осы Алтын Орданың қол астына кіреді. 1396 ж. Сарайшықты [[Ақсақ Темір]] тонаушылыққа ұшыратып, талқандайды. [[Ибн Арабшаһ|Ибн Арабшах]] Темірдің Алтын Орданы талқандағанын сипаттай келіп, <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «...тонап алғандарының бәрін жинап, олжаға батты, қаланы әбден тонауға және халықты тұтқындауға рұқсат берді..., ол Сарай, Сарайшық, Қажытарқан және басқа да осы өлке қалаларын түгел қиратты» </blockquote> деп жазады. 1558 ж. Жайықтың бойымен жоғары бір күндік жолда Сарайшық деп аталатын қала жатқандығын, қала бүгінгі күні орыс патшасымен дос болып отырған Ысмайыл Ноғай кінәзінің билігінде екендігін жазады. Бұдан әрі Сарайшықта не болғанын [[Алексей Ираклиевич Левшин|А. Левшин]]: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «16 ғ-дың аяқ шенінде казак қарақшылары шырқ үйіріле отырып, Жайық өзенінің сағасына дейін жетті. Олар қайықтарға мініп, Жайықты бойлай жоғары көтерілді де, Сарайшыққа тұтқиылдан тап беріп, оны жауыздықпен жағып жіберді және тек тірі адамдарды ғана айуандықпен қинап қойған жоқ, сол сияқты өлілердің де молаларын қазып, оларды тонады. Бұл 1580 ж. болған еді» </blockquote> деп жазады. Одан әрі А. Левшин: «Осы жылдың жазында (1580) патша ағзамның казактары Сарайшыққа келіп, ұрыс салғанын және қаланы өртеп, жерден өліктерді де суырып, табыттарды тонағанын Ұрұс хан да айтқан болатын» деп еске алады. Бұл туралы тарихшы Г. Карамзин де жазып қалдырған. Казак-орыстардың сол тағылық қимылдарынан кейін және Ресейдің отаршылдық саясатының қазақ даласына қарай күшеюінен тарихи Сарайшық енді қайтып бой түзей алмады, ақыры қирады. == XVIII ғасырдағы Атырау аймағы == 1753 ж. үкіметтік Сенаттың әмірімен Атырау алқабы Астраханнан алынып, Орынбор губерниясына берілді. Әбілқайыр ханнан кейін [[Кіші жүз]] екі хандыққа бөлінді. [[Нұралы хан]]ға қараған қауым Жайық-Жем бойына қоныс тепті. Сөйтіп, олар суы мен оты мол, қонысқа қолайлы Жайық өзені бойындағы жайлы жерлерді иеленуге ұмтылды. Малды тебіндетіп жаюға үйренген қазаққа қары қалың түсетін жазықтық шаруашылыққа онша қолайлы болмады. Ал жаз айларында бұл жердегі шөптерді мал таптап, қысқа жартымды ешнәрсе қалмады. Атырау қазақтарының ежелгі кәсібі мал шаруашылығы осылай дағдарысқа ұшырай бастады. Одан құтылудың жолы қыстық қонысқа қолайлы, шөбі мен қамысы мол Жайық пен Еділ өзендері арасындағы кең алқап еді. Бірақ бұл қалмақтардың қонысы болатын. Қалмақтар қазақтардың бұл жерлерге қоныс аударуына, қыстауына қарсы болады. Мұндай наразылық Жайық казак-орыстарынан да байқалады. Олар қазақтар маялы шөбімізге, балық аулау кәсібімізге, басқа да шаруашылықтарға зиянын тигізеді деген сылтаумен наразылық білдірді. Шет аймақты отарлау мақсатында тірек болған және шекараны қорғап түрған Жайық казак-орыстарының мүддесін қорғаған патша үкіметі олардың талап-тілектерін орындап отырды. [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісі]] Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс нағыз қызған кезде 1773 ж. карашада Е. Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, әскер жасақтау үшін М. Толкачев бастаған отрядты Атырау жаққа жібереді. М. Толкачев және онымен бірге Ә. Танғаев пен А. Дәуітов бар 300 жасақ Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, қолға бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіреді. Сөйтіп Калмыков, Кулагин, Тополи пугачевтіктер колына көшеді. Олардың Атырау өңіріне келуі қазақтар мен гарнизон солдаттары арасында толқу туғызды. Қараша айында бір топ қазақ Жаманқала (қазіргі Махамбет а.), Зеленый форпостарына шабуыл жасап қоршауға алады. Атырау қазақтарының қимыл-әрекеті шынында да батыл болды. Мұның өзі форпостар мен шағын қамалдардағы гарнизондарды ірі бекіністерге әкетуге мәжбүр етті. Бірақ бұл жағдайды жақсартпады. Желтоқсанның бас кезінде Сарайшық әскери қамалына шабуыл жасалды. Гурьевтен жіберілген әскер олардың шабуылына бөгет бола алмай тізе бүкті. Қазақтарға қосылып, Гурьев гарнизоны солдаттары да толқи бастайды. Е. Пугачев Гурьев қаласындағы көтерілісті естіп, оған көмек ретінде құрамында 200 адам, бірнеше зеңбірегі бар атаман А. Овчинников бастаған әскер жібереді. А.Овчинников әскері 25 каңтарда жазалаушы отрядтан бұрын Гурьевке келіп кіреді. Олардың кедергісіз тез келуіне Досалы сұлтан көп көмегін тигізді. Мәселен, Нұралы сұлтан 1774 ж. императрица II Екатеринаға Овчинников отрядына кедергі жасағысы келгенін, бірак [[Досалы сұлтан]]ның алдауына түсіп қалғаны жөнінде ақталып хат жазған. Атырау маңын бақылап тұрған қазақтар гурьевтік көтерілісшілер жағында болды. Гурьевтіктер көтеріліс жасап жатқан кезде Астрахан губернаторы [[Нұралы хан]]ға тілмаш А.Алтышевті жіберіп, қазақтардың «көңіл күйін» білуді тапсырды. Сол жылы қаңтар айында берген есебінде Алтышев қазақтардың Гурьев маңындағы аудандарды толықгай ұстап тұрғандығын және олардың көтерілісшілер жағында екенін, өзінің бұл жерлерге әзер келгендігін айтады. Алтышевтың айтқанын Орынбор губернаторы растап, «Досалы сұлтан қолы бүкіл Гурьев қалашығы маңын қоршап алғанын» хабарлайды. А. Овчинников Гурьевке баса көктеп кіріп, қарсыласушыларды тоз-тоз етіп жібереді. Гурьевтің құлауы туралы хабарды естісімен Астрахан губернаторы Кречетников Атырау бойын азат ету жұмысын өз қолына алып, үкімет әскері 1774 ж. 2 маусымда баса көктеп кіріп, қаланы өздеріне қаратты. Көтеріліс жеңіліске ұшырады. == Сырым Датұлы бастаған көтеріліс == {{main| Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы }} Е. Пугачев көтерілісі кезінде-ақ азаттықты аңсаған қазақтар оған барлық қолда бар көмектерін аямады. Соның бірі батыр, ел басқарған би, шешен Сырым Датов болды. С. Датұлының қол бастап күреске алғаш шыккан жері Атырау өңірі. Оның осынша қолды бастап, басын бәйгеге тігуі патша өкіметінің қазақ даласына, оның ішінде Кіші жүзде жүргізіп отырған отарлаушылық саясатынан туды. Атырау аймағына, Жайық бойына қалмақтарды, башқұрттарды айдап салып, ұлт араздығын қоздырумен қатар қашқын, босқындарды паналатты, ол аз дегендей орыс-казактарды қаптатып, бекіністер мен қамалдар салдырып, жергілікті халықтың ежелгі кәсібі мал жайылатын, шабындық шабатын құнарлы жерлерінен айырып, берекелерін алумен болды. Сырым -Атырау өңіріндегі ірі ру басшыларының бірі. Оның қарауында 2 мың үй болған. Мұның өзі Сырым атқа мініп, қол бастаған кезде ешкімге тәуелді болмағанын, жеке басының қамы емес, қарапайым халық үшін күрескен көсем екенін көрсетеді. Сырымның байлығы және соңына ерген халықтың көптігіне қарағанда Сырым ханнан асып түскен. Мұның өзі Сырымның туыстықтан, байлықтан халық мүддесін жоғары қойғандығын, соның жолында жанын сарп еткенін тағы дәлелдейді. Көтерілістің ұясы болған Байұлы ауылдары, Жайық пен Жем бойын мекендеген басқа да рулар қиын-қыстау жағдайда өмір сүрді. Қыс ауыр болған жылдары халыққа қатты батып, жиі-жиі жұтқа ұшыратып отырды. Патшалық-отаршылдық режиммен ауыз жаласқан хандық билік кеселге ұшырады, ол халықты қанаушылармен одақтасты да, халық арасына сына қақты. Міне, дәл осы сәтте Сырым батыр тарих сахнасына келді. С. Датұлы бастаған қозғалыс үлкен күшке айналады. Олар хан-сұлтандардың аулына шабуыл жасап, алған мал-мүліктерін жарлы-жақыбайларға бөліп береді. Үрейі ұшқан Нұралы хан бас сауғалап, Калмыков бекінісіне, одан кейін 1786 ж. қашып барып, патша үкіметін паналайды. Көтерілістен сескенген II Екатерина жарлығымен оны хандық тақтан босатады. Ақыры Нұралы 1790 ж. Уфа қаласында кайтыс болады. Орынбор генерал-губернаторы болып жаңадан тағайындалған А.А. Путлинг хандық басқаруды қайтадан құру мақсатымен сұлтандармен, оны қолдаушы старшындармен жақындасып, ақырында 1791 ж. өз жиындарын өткізіп, Нұралының туысы Ералыны хан етіп сайлайды. Оның үстіне Жайық казак-орыстары қазақ ауылдарына шабуыл жасап, жазалаушылық әрекеттерін қайта бастайды. Осының бәрі Сырымның ашу-ызасын туғызады, оның қарулы жасақтары жаңадан сайланған хан Ералыға, оны қолдап отырған патша әкімшілігіне, жазалаушы отрядтарға, казак-орыстарға қарсы батыл қимылға көшеді. 1794 ж. Ералы хан қайтыс болады да, орнына Есім хан болып сайланады. Сырымды ұстауға бұйрық беріледі. Сырым қолы күресті тоқтатпай ақыры 1797 ж. 27 наурызда орыс шекарасына жақын жердегі ханның шатырын қоршап Есім ханды өлтіреді, ханның және жақындарының аулын шауып, алған малдарын, мүліктерін халыққа үлестіріп берді. 1782—83 жылдың қысында Атырау өңірінен Жайықтың екінші ішкі бетіне өткен Байұлы ауылдарын казак-орыс әскерлері тонап, төрт мың жылқысын айдап әкетеді. Әрі қарай өлке ішінде әлеуметтік шиеленістер күшейіп, Сырымның қасына ергендердің біразы оны қолдаудан бас тарта бастайды. Ақырында Сырым өзіне сенімді деген ауылмен Хиуа хандығына көшіп, сол жақтан жаңа күш жинауды ойлайды. Осы сапарда Сырым Датұлы 1802 ж. дүние салады. Оның өлімі жөнінде архивте ешбір мәлімет жоқ, бірақ әр түрлі болжамдар бар. Оның бірінде Қаратай сұлтанның зұлымдық әрекетімен оған у беріп өлтірді десе, енді бірінде Сырым көшіп бара жатып қайтыс болды дейді. Соңғы жаңа деректе Сырым Хиуадан Атырау өңіріне қарасты Тайсойған, Қарабау бойына қайта бет түзеп келе жатқанда бойына тараған удан әлсіреп, Нөкіс қаласы бағытындағы күре жол үстінде қаза болды дейді. Сырымның өз замандастарынан озық тұрғандығының тағы бір дәлелі – оның тек қана ханды тақтан тайғызғандығында емес, сонымен бірге тақтан түсірілген сол ханның да, хандық биліктің де орнына ел билеудің жаңа формасы «Халық кеңесін» өмірге әкелгендігі. <ref>Қажығали Мұқанбетқалиұлы, Ана тілі, 3 - ақпан, 2011 ж.</ref> == Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі == {{main| Исатай-Махамбет көтерілісі}} Атырау аймағындағы ұлт-азаттық күрес Сырым Датұлы бастаған қозғалыспен аяқталмады. Оның шоғы сөнбей жатып, басқа қозғалыстар қолдап кетті. Солардың бірі-бұл өлкенің біраз жерін қамтыған Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі. Бұл қозғалыс бүкіл Батыс Қазақстан өңірімен бірге шекаралас Ресей облыстарын да қамтыды. Көтерілісті батыр Исатай Тайманұлы мен жалынды ақын, қас батыр Махамбет Өтемісұлы басқарды. Өзінің сипаты жағынан ұлт-азаттық маңыз алған шаруалардың бас көтеруі тікелей елдің сиқын кетірген феодалдық қанау мен Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы бағытталды. Көтеріліс тарихын арнайы зерттеген тарихшы ғалымдар ұлт-азаттық көтерілісін, негізгі оқиғаларына қарап, үш кезеңге бөледі: 1) 1833—36 ж.-қозғалыс отының тұтануы және көтеріліске дайындық кезеңі. 2) 1837 жылдың басы мен 1837 жылдың қарашасының ортасына дейін-көтерілістің өрлеу кезеңі. 3) 1837 жылдың қарашасының ортасынан бастап 1838 жылдың 12 шілдесіне дейін-көтерілістің жеңілу кезеңі. Көтерілісшілер қозғалысының басталуымен күшеюі, дала феодалдары қора-жайының талқандалуы, жазалаушы орыс отрядтарымен күрес, хандық аумағында көтерілісшілердің жеңіліске ұшырауы, көтерілісшілер ұйыткысының Жайықтың сол жағалауына өтуі және көтеріліс басшыларының жаңа кол жинап, соңғы рет бас көтеруі, міне, осындай оқиғалар тізбегі қарапайым қазақ халқының үлкен ерлік-жігерін көрсетті. Көтеріліс, Атырау облысы аумағында басталып, өршіді. Жер таласыны күшеюінен келіп [[Жәңгір хан]] 1834 ж. Исатай Тайманұлының аулын бұрынғы қонысынан аудара көшіріп жібереді. Осы жылы 26 маусымда Жәңгір хан қол койған картада Исатай иелігіне Мыңтөбе, шығысында Ащықұдық, батысында Кеңтоғай, терістігінде Қарақойлы, түстігінде Құнанқойлы мекендері беріледі. Бұл, негізінен, кұмды, шөбі селеу, суы тапшы, шаруашылыққа қолайсыз жерлер болатын. Сондықтан қарауындағы ауылдардың көңіл күйін түсінген Исатай 1835 ж. ханға қарсы ашық күреске шығып, халықты озбырлыққа қарсы шығуға шақырады. Сөйтіп 1835 жыл тартыспен өтеді. 1836 ж. наурыздың 17-де Жәңгір хан Исатайдың бейбіт келісімге келмейтінін біліп, бүкіл орда халқына Исатай мен оның жақтастарын қаралап үндеу таратады. Онда Қарауылқожаға Исатайды күшпен бағындыру жайы айтылады. Бұл уақытта Исатай қонысы Манаш (казіргі «Забұрын» кеңшары) маңында болады. Жәңгір хан мен Қарауылкожаның әрекеттерін естіген шаруалар Исатай маңына жинала бастайды. Олардың саны аз уақытта 200 адамға жетеді. 24 наурызда Қарауылқожа 800 кісілік жасақпен Исатай аулын қоршайды. Бірақ олар ауыл қорғанысын байқаған соң, Манаштан 1,5 км жердегі Қиялы мола маңына топталады. Екі арада жүргізілген келісім нәтиже бермеген соң, ауыл қамын ойлап Исатайдың 200 кісілік тобы Қарауылқожа тобына қарсы ашық майданға шығады. Тікелей қақтығыстан қорыққан Қарауылқожа кеш бата өз тобын алып кетуге мәжбүр болады. Манаштағы оқиға ашық, қарулы күрестің басы болып, Исатайдың атын шартарапқа жайды. Исатай өз халқының тыныштығын ойлап, енді Манаштан Нарын құмына қоныс аударады. Жаманқұм, Жиделі, Үштаған өңірлерінде Исатайдың қара халықты қорғайтын күш екенін естіген халық топтары толастамай, Исатайдың Мыңтөбе маңындағы аулына жиналады. 1836 жылдың қараша-желтоқсан айларында іргелес қонған ауылдар саны 10-ға, ал қарулы топ саны 700—800-ге жетті. Осы кезеңнен бастап хандықтың Каспий жағасындағы ауылдары тегістей Исатай билігінде болды десе де болады. Ұлт-азаттық көтерілісінің рух беріп, демеушісі жалынды ақын, батыр Махамбет Өтемісұлы болды. Исатай мен Махамбет көтерілісінің өршіп бара жатқанынан қауіптенген Орынбор шекара комиссиясы 1837 ж. 30 наурызда Исатай мен Махамбетті тұтқындап, сотқа тартуды бұйырады. Бұдан әрі көтерілісшілердің қимылы батыл сипат алып, Исатай халықты Жайык казак әскерлерінің жерлерін алуға, Жайықтың арғы бетіне өтуге шақырады. Осы кезде Исатайға ерген ауылдар Жайық өзеніне жақын көшіп жүрді. Көтерілісшілер қатарының күннен-күнге өсуі батыл қимылдарды талап етті. 1837 ж. 16 қыркүйекте олар Қарауылқожа ауылдарын, 22 кыркүйекте Адай руы старшыны Нұрмен Шантыұлы, 26 кыркүйекте Ысық руының старшыны Бисен Анарғазиевтің ауылдарын шапса, бұл жағдай әрі қарай жалғаса беріп, Исатай көтерілісшілерінің орда аумағында ашық билік етуіне әкелді. Көтерілісшілер қараша айында Жолқұстағы хан ордасын қоршады. Қоршау жарты айға созылып, хан ордасына патша әскерлері келгенше жалғасты. Бұл кезде Исатай көтерілісшілерінің саны 3 мыңға дейін жетті. Исатай мен Махамбет бастаған 500 қарулы топ 1837 ж. 15 қарашада Бекетай кұмының Тастөбе деген жерінде подполковник Геке басқарған жазалаушы орыс отрядымен кездесті. Көтерілісшілердің жанқиярлық, ерлік қимылдарына қарамастан, мұздай қаруланған орыс әскері жеңіске жетеді. Подполковник Геке өзінің 17 қарашадағы мәліметінде көтерілісшілер қимылын дәріптеп, егер зеңбірек болмағанда оларды жеңе алмайтынын жазады. Шайқаста 60 көтерілісші қаза болып, олардың негізгі күші кері шегінеді. Бұл уақытта Исатай мен Махамбет тобы көтерілісшілердің басын косуға тырысқанмен, амалсыздан Жайықтан ары өтуге мәжбүр болады. Сөйтіп олар 12 желтоксаннан 13 желтоқсанға қараған түні 40 жолдасымен Жаманқала бекінісі (казіргі Махамбет) тұсынан Жайық өзенінен өтеді. Жайықтан аман өтісімен, артынан ерген қуғыншылардан ығыса отырып, көтерілісшілер Қарабау, Қаракөл, Тайсойған өңіріне барып шоғырланады. Көтерілістің үшінші кезеңі осылайша казіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданында басталады. Ел барлық жерде Исатай мен Махамбетті көтеріліс басшылары, батырлар ретінде қарсы алып, оларға жан-жақты көмек көрсетеді. 1838 жылдың ортасында көтерілісшілер қатары 2 мыңға жетіп, орыс әскерінің Жайык шебіне қауіп тудырады. Исатайдың қолы көбейгенін естіген орда халқы қайтадан толқи бастайды. Сондықтан Ресей әкімшілігі көтерілісшілерді бір- жола жою үшін подполковник Гекені көп әскермен қайыра жорыққа аттандырады. Исатай 1838 ж. 12 шілдеде Қилы өзенінің бойында [[Карл Карлович Геке|Геке]]нің жазалаушыларымен қасындағы бір топ адамымен абайсызда кездесіп, ұрыста қаза табады. Көтеріліс басшысы қаза болған соң, көтерілісшілердің қалың қолы ыдырайды. Кейін Геке өзінің жазбаларында Исатайдың ерлігін баяндап, оның нағыз үлкен ұрыста емес, абайсызда аз қолмен қоршауға алынып, қазаға ұшырағанын мойындайды. Исатай бастаған ұлт-азаттық көтеріліс қазаққа өзінің ел екенін білдірді, жұрттың ұлт сезімін қозғады, қазақтың бірігуіне себеп болғаны айқын. <ref>Нұрлыбек Ожаев, Аққали Ахмет, Атырау, 17.09.2016.</ref> == Патшалық Ресей кезеңі == Қазақстан жері түгелімен Ресей боданына айналып, көптеген байлық көзі ашылғаннан кейін үкімет бұл өлкеге қайтадан назар аударып, 1865 ж. Гурьев уезін кұрды. 1867-68 ж. реформадан кейін 1869 ж. Орал облысы құрылып Гурьев уезі соның қарамағына енді. Ал реформаға қарсылық білдіргенде, бірінші болып Батыс Қазақстан қазақтары шыққанда, олардың алғы шебінде атыраулықтар болды. Реформаға наразы болған Каспий өңірінің 7 мың қазағы елін, жерін тастап, Хиуаға көшіп кетеді. Ал елде қалғандары қолдарына қару алып, күреске шыққанмен сәтсіздікке ұшырады. Олар күш салып, қанша күрескенмен тұрақты әскерлерге төтеп бере алмай тізе бүкті. Атырау өңіріндегі 20 ғасырдың басындағы Гурьев уезінде 5 казак-орыс станицасы, 17 казақ болысы, теңізге жақын үш кент болды. Оның аумағы 58 243,1 км2, халқының саны 119 063 адамға жетті. Каспий теңізіне жақын болыстар мен кенттерде балык шаруашылығы жақсы дамыды. Бұл кезде орыстар қоныстанған теңіз жағалауында Жылыой, Ракуш, Прорва кенттері пайда болды. Оның ішінде ең үлкені Жылыой кенті тек қана 1912 ж. жаңадан құрылған болыстың әкімшілік орталығы болумен бірге, сол аймақтан басқа болыстарға сауда, өндіріс саласында да ықпалын тигізді. 1914 ж. Жылыой кентінде 1943 адамы бар 300 отбасы болды. Олардың негізгі кәсібі балық шаруашылығы, мұнан басқа 78 шағын сауда орны қызмет жасады. Өлкенің басқа аймағындағы болыстар мен ауылдарда, негізінен мал шаруашылығы етек алды. 1915 ж. облыс (ол кезде уез) халқы біраз азайып, барлығы 161332 адам, оның ішінде: қазақтар — 124 450, казак-орыстар — 17 861, сырттан келгендер — 15 667, теңіз жағасындағы кент тұрғындары 3355 болған. 1913 ж. маусымда «Ембі» акционерлік қоғамының бұрғылау тобындағы жұмысшылардың бес күнге созылған үлкен ереуілі болды. Ереуілшілер «бұрғылау топтарында күндік жалақыны 25-30% өсіруді» талап етті. Қоғам басшылары алғашқы мұнайшылардың талабын орындауға мәжбүр болды. Соған қарамастан мұнай кәсіп иелері қазақ жұмысшыларын кемсітіп, күндік ақыны 80 тиын (орыс жұмысшылары 1 сом 5 тиын) мөлшерінен асырмаған. Осыған орай, 1914 ж. 6 тамызда мұнайшылар ереуілге тағы шықты. Бірақ бұл жалпы сипат алмады, келесі күні олар қожайындарының экономикалық талаптарын орындауларына байланысты ереуілді тоқтатты. 1915 ж. желтоқсанда Мақат мұнайшыларының сегіз сағат жұмыс күні мен жалақыны өсіруді талап еткен қозғалысы болды. Олар 15 күн бойы жұмысқа шықпады. Әкімшілік оларды алдап, қорқытып, ақыры олар қойған талапты орындамады. Осындай шиеленіс күшейген кезенде 1916 ж. 19-дан 43 жасқа дейінгі қазақ жігіттерін әскерге қара жұмысқа алу жарлығы жарияланды. Бұған қарсы бүкіл Орта Азия мен Қазақстан халқы күреске шыққаны баршамызға белгілі. 1916 жылғы маусым жарлығына сәйкес, Атырау аймағы қараған Орал облысынан 50 270 адам қара жұмысқа алынуға тиіс болды. Сол шілдеде болған Атырау өңірі қазақтарының көтерілісі патшаның жарлығына наразылық білдіруден басталып, орыстар әкімшілігіне қарсы ашықтан-ашық бас көтеруіне және жазалаушы отрядтармен қарулы кақтығыс жасаумен ұласып кетті. Дегенмен 1916 ж. Атырау халқы үшін ерекше бір серпіліс алған жыл болды. Оның бір жағы маусым жарлығына қарсы болса, екіншісі, сан жылдар отаршыларға қарсы жиналған ыза-кектен шықты. 1916 жылғы қозғалыс әбден қажыған елдің көрші өңірлерге көшулерін, қоныс аударуларын туғызды. 1916 ж. 11 желтоқсанда Ішкі істер министрлігінің адамы В.Г. Кондоиди Орал облысынан алынуға тиісті 50 270 қазақтан 32 мың адамның жиын пунктіне келмегенін, әсіресе, Темір, Гурьев уездерінен көп кісінің келмей қалғанын орталыққа хабарлаған. 1917 жылдың бас кезінде елдегі саяси және экономикалық жағдай өте-мөте шиеленісті. Шаруашылық күйзелісінің күшеюі, халық бұқарасының адам айтқысыз азап шегуі кезінде патшаның тақтан құлауы туралы хабар Атырауға тез жайылды. Көзі ашық қазақ азаматтарын патшаның тақтан құлауы тағы да ұлт бостандығына жетеледі. == Кеңес Одағының құрамында == 1920 ж. 6 қаңтарда Атырау революциялык комитетін құрды. Аштықтан шала-пұла құтыла сала аймақты «өндірістендіру» процесі басталды. Атырауда механикалык шеберхана, тері зауыты, тері бұйымдарын пішіп дайындайтын шеберхана, тігін шеберханасы, қайыс бұйымдарын дайындайтын шеберхана, қой терісін илейтін зауыт, диірмен, баспахана, ағаш-ұсталық шеберхана, кірпіш күйдіретін зауыт, керосин және алебастр өндіретін зауыттар жұмыс жасай бастады. Дегенмен, басты назар мұнай кәсіпшіліктерін жандандыруға бағытталды. Бұл салада Атырау механикалық шеберханасына көп көңіл бөлінді. Соның нәтижесінде, 1930 ж. механикалық зауыт ұйымдастырылып, жаңа цехтар салына бастады. Зауыт 1931 жылдан бастап өз бұйымдарын шығаруға кірісті. 1932 ж. Ембі мұнайшылары зауытта кұрастырылған «Ембі барлаушысы» атты мұнай өндіретін двигательді пайдалана бастады. Доссор, Мақат, Атырауда арнаулы курстар мен ФЗО-лар ашылды. Оларды бітіргендер тікелей өндіріске жіберілді. 1930 ж. Атырау мұнай техникумы ашылды. Атыраулықтар Ұлы Отан соғысы кезеңінде майданға көмегін аямады. Әсіресе танк колонналары мен авиация эскадрильяларын жасауға қаражат жинауда халықтың Отанға деген патриоттық сезімі айқын көрінді. Донбастан Атырауға көшірілген Петровский атындағы станок жасау зауыты қаладағы техникалық зауыттың үйіне орналасты. Зауытпен бірге Атырауға оның көптеген байырғы жұмысшылары келді. Зауыт 1942 жылдың қаңтар айында майдан үшін өнім беріп, Ембі кәсіпшілігін техникамен қамтамасыз ете бастады. Мұнан басқа Атырауға Астрахандағы кеме жасау зауыттары, «Азнефтестрой», «Грознефть» және баска өндіріс орындары да тез орналастырылып, аз уакыт ішінде өнім бере бастады. Чернигов облысындағы Нежина қаласындағы балық зауыты Атырау балық консерві комбинатына қосылды. Атырау бұл жылдары қоныс аударып келген өндіріс орындары мен адамдарды шығысқа орналастырудағы стратегиялык база болды. Алғашкыда олардың бәрін қабылдап алуға Атырау өзен порты таршылық жасады. Оның үстіне Атырау порты арқылы Ембі мұнайын майданға тасу міндеті де тұрды. Осының бәрін ескеріп, калада үлкен теңіз порты салынды. Сонымен қатар, ірі флоттардың Атырауға келуін қамтамасыз ету үшін Жайықтың теңізге құяр арнасы қазылып, тереңдетілді. Сөйтіп, Атырау Кавказ бен Орта Азияны, Орталык пен Шығыс аудандарды байланыстыратын үлкен базаға айналды. 1942 жылдың тамыз- қыркүйек айларында Атырау порты 24 мың т жүк, жау қолында қалған қалалардың 25 мың адамын жеткізді. Астрахандағы теңіз агенттігі өзінің тіркемелі баржа жөне басқа құралдарымен түгел Атырауға көшірілді. 1945 жылдың аяғында мұнай айыру зауыты іске қосылып, Ембі мұнайын өңдей бастады. 1947 ж. Құлсарының шығысында 60 км жерден ірі мұнай кеніші, 1949 ж. Қаратон кәсіпшілігі салынды. Ауыл шаруашылығына маман кадрлар даярлау мақсатында Атырауда 1948 ж. Ауыл шаруашылығы техникумы ашылды. 1950 ж. мұғалімдер институтының шаңырақ көтеруінің орны ерекше болды. 1950 ж. ет комбинаты, сүт зауыты, нан өнімдерін, кондитер, макарон өнімдерін беретін комбинат іске қосылды. 1962—65 ж. облыс орталығында екі құрлықты байланыстыратын Жайық көпірі салынды. 1967 ж. қазан айында облыс орталығында алғаш рет телехабар тарататын станса іске қосылды. 1966 ж. Атырау химия зауыты іске қосылды. 1967-73 ж. облыс орталығында 810 орындық қазақ драма театры салынып, оған Махамбет есімі берілді. 1971-76 ж. тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, 1972 ж. темір жол вокзалы, 1973—79 ж. әуежай ғимараты пайдалануға берілді. Атырау мұнайшыларының ең ірі жемісі, 1986 ж. [[Теңізшевройл|Теңіз мұнай-газ кеніші]]нің ашылуы еді, бұл күнде теңдесі жоқ мұнай мен газ қоры игерілуде. Атырау: <ref>Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> == Тәуелсіздік жылдары == Тәуелсіздік жылдары мұнайлы өлкеде экономиканың қарышты дамуына нық қадам жасалды. Өндірісті өрге бастыру, жаңа технологияларды енгізу, сөйтіп, жұмыс қолын табу сияқты мәселелер күн тәртібіне қойылды. Әрине, ол үшін инвесторлар қажет еді. Сөйтіп, өңірге мұнай қоры мол Теңіз кенішін игеру үшін «Теңізшевройл» қазақ-американ бірлескен кәсіпорыны дүниеге келді. Бұл-республика бойынша инвесторлардың алғашқы қарлығашы болатын. Сөйтіп, алып кәсіпорынға қызмет көрсету үшін басқа да шетелдік компаниялар Атырауға ат басын бұра бастады. Ал олардың технологиясы, өндіріс мәдениеті, қызмет көрсету этикасы отандық кәсіпорындар ғана емес, қарапайым адамдарға да жаңалық әрі үлгі еді. Сөйтіп, экономикада серпіліс, санада сілкіністің лебі сезіле бастады. Атырау қаласының инфрақұрылымын жақсарту, абаттандыру, көгалдандыру жұмыстары жедел қарқынмен жүргізілді. Алдымен қаланың көшелері кеңейтілді. Қос құрлықты жалғайтын бірнеше көпірлер салынды. Қазір мұнайлы астана қарқынды құрылыс алаңына айналды. Жыл сайын ондаған тұрғын үйлер мен дене шынықтыру-сауықтыру кешендері, емханалар мен ауруханалар, білім ошақтары пайдалануға берілуде. Қаланың өскені сондай, қазір «Нұрсая», «Жерұйық», «Көркем», «Алмагүл», «Көкарна», «Жұлдыз», «Гауһартас» сияқты жаңа шағын аудандар пайда болды. Сондай-ақ [[Атырау мұз айдыны|Х. Доспанова атындағы мұз айдыны]], Ғ.Сланов атындағы облыстық кітапхана, [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], Н. Жантөрин атындағы филармония қалалықтардың ең көп жиналатын мәдени орталықтары болып табылады. Тәуелсіздіктің жемісін енді қала емес, ауылдар да көре бастады. Бүгінде Атырау облысындағы барлық елді мекендеріне жүз пайыз сандық телефон жүргізілді. Барлық мектептер компьютерлендіріліп, интернет желілеріне қосылды. Бүгінде облыстың барлық елдімекендеріне табиғи газ желілері тартылып, тұрғындар «көгілдір отынның» рахатына бөленуде, тіпті облыс орталығынан 300 шақырым шалғайдағы Қызылқоға ауданына да табиғи газ барды. «Теңізшевройл» компаниясы экологиялық қиын жағдайға тап болған Қаратон, Сарықамыс елді мекендерін әсем де жайлы коттедж үйлерге көшіріп, халықтың ықыласына бөленді. Сондай жағдай «Қазмұнайгаз» компаниясына қатысты. Мұнай қоры таусылған Қошқар, Комсомол, Бекбике поселкелеріндегі тұрғындардың тұрмыстары қиын жағдайға тап болғанда тұрғындар Махамбет ауданындағы «Шұғыла» коттедждеріне көшірілді. Өндіріске, тұрмысқа қажетті полиэтилен өндіретін зауыт құрылысы іске қосылды. Жылына 250 млн. дана бір реттік шприц шығаратын «Brando» зауыты пайдалануға берілді. Тек қана Қазақстанда емес, бүкіл Орта Азияда газтурбина қондырғылары мен жабдықтарын жөндеп, сервистік қызмет көрсететін «КазТурбоРемонт» орталығының пайдалануға берілуі мұнайшыларды қуанышқа бөледі.<ref>Өтеген Нәукиев, Ана тілі, 28 - шілде, 2011 ж.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Атырау облысы]] rv53ti6f1xa9ycgdpz2i4rwt3nbn1di 3638753 3638747 2026-08-03T11:40:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ербол Асан|Ербол Асан]] ([[User talk:Ербол Асан|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды 3593843 wikitext text/x-wiki '''Атырау өңірін''' адамдардың қоныстануы өте ежелгі замандардан-ақ басталған. 1960 ж. шыққан Қазақстанның [[Сурет:Сарықамыс табақшасы.jpg|thumb|right|150px|Сарқамыстан табылған табақша]] [[Сурет:Жем моншағы.jpg|thumb|right|150px|Жемнің жағасынан табылған моншақ]] археологиялық картасына көз жіберсек, Атырауға жақын жатқан ең ежелгі ескерткіш Жайық өзенінің сол жағасындағы Кондаур аулының қарсы беткейіндегі [[неолит]] мекені болып табылады. Кезінде Алтын Орда дәуіріндегі көне қонысқа қазба жұмыстарын жүргізген кезде Атырау қаласынан 7 км жердегі қазіргі «Орбита» телестансасы орналасқан ауданнан сол неолит дәуіріндегі найзаның кремнийлі ұшы табылған. Бұдан да ертерек, 60-жылдардың басында осы қоныстан қазып алынған археологиялык материалдың Алтын Орда дәуіріндегі Сарайшықтан табылған затпен тым ұқсастығы аңғарылған: бұлар -қазба кремний жоңқалары, қырғыштардың сұлбалары т.б. болатын. Оларды академик Ә. Марғұлан түгел неолит кезеңіне жатқызды. 1990 ж. қалаға ең таяу маңда жатқан қорған қалдықтарына қазбалық жұмыстар жүргізілгенде Шерімбай қорымынан 30 км жерден тағы да кремний пышақтары, қырғыштар мен біздер табылды. 1992 жылдың аяғындағы мәліметтер бойынша, облыс жерінен неолит дәуіріне жататын 24 мекен мен тұрақ табылып отыр. Неолиттік ірі мекендер санатында Сарықамыс пен Шаянды да бар. Сол кездегі өлкенің табиғат жағдайлары аңшылықтың, балық аулау мен мал шаруашылығының дамуына ықпал етті және осы тұста шаруашылық түрлерінің бөлінуі басталды. Бір шаруашылық балық аулауға бейімделсе, екіншісі мал шаруашылығына маманданды, егін шаруашылығы пайда болды. Қорғандардан неолит қазындыларымен бірге қола дәуіріндегі қыш бұйымдар да кездесіп калады. Бүгінгі күні осы дәуірдің 19 ескерткіші анықталды. Мұның ішінде, маңыздысы-қалаға ең жақын жатқан Шерімбай қорымы. Одан неолит дәуірінің еңбек құралдарымен бірге қола дәуірінің қыш бұйымдары табылды. Осы дәуірдегі алты қорған Атырау-Кулагин жолына таяу, Жайық өзенін бойлай созылып жатыр. 1989—92 ж. Батыс Қазақстан экспедициясы жүргізген жұмыстар нәтижесінде ертедегі [[темір дәуірі]]нің көптеген ескерткіштері Жылыой ауданынан, сол сияқты Иманғара тауы маңынан, Аралтөбе қорымынан, Қаратон және Сарықамыс қоныстарынан табылып отыр. 1999 жылы Атырау облысы, Жылыой ауданы, Аралтөбе қорғанына [[Ә.Х.Марғұлан институтының археологиялық экспедициялары|Ә. Марғұлан атындағы археологиялық экспедициясы]] қазба жұмыстарын жасады. [[Аралтөбе (көне қорым)|Аралтөбе]] қорымынан негізінен үш зират қазылып, оның алғашқысынан адамдардың қаңқалары мен олар қолданған шыны моншақтар, жебе ұштарының сынықтары табылды. Екіншісінен жерленген мүрде жанынан жүзден астам жебесі бар қорамсақ, қыш құмыра, темір қылыш кездесті. Үшінші зираттан асыл қазына – [[Атыраудың алтын адамы|Алтын киімді адам]] табылды. Мүрделермен бірге олардың аяқ жағында екі жылқы және қыран құс қаңқалары жерленген. Ер адам киімі әшекейлі алтын бұйымдармен безендірілген, жанындағы қару-жарақтары, қорамсақ жиектері, алтын мен апталып, әшекейленген. Ғалымдардың тұжырымдауы бойынша бұл алтын киімді адамның өмір сүру кезеңі осыдан 2 мың жыл бұрынғы сарматтар дәуіріне жатады. == Сарайшық қаласының маңызы және қирауы == [[Сарайшық]] қаласының ірге тебу кезеңіне байланысты келер болсақ, итальян саяхатшылары [[Карпини Иоанн де-Плано|Плано Карпини]] (1182-1252) мен Вильгельм Рубруквис (1120-1293) Шығыс Еуропа мен Орталық Азияны басып өтіп, Қарақорымға дейін сапар шеккенде осы Сарайшықтың үстінен өтеді. Итальян көпесі Франческо Пеголотти (1335-1340 ж.) Сарайшықтың Астраханнан, Сарайдан, керек десе Үргеніштен қанша қашықтықта орналасқандығын дәлдеп жазып, көрсетеді. Ал Вильгельм Рубруквис татар-монғолдардың Еділ бойындағьі 1246 жылы ірге көтерген алғашқы қаласы — Сарайдың өзін 1253 жылы салынып біткен қала ретінде көргендігін еске салады. Әбілғазы жазбаларындағы «Бір кезде [[Берке хан]] (1255-1266) ағасы қалаған Сарайшық қаласына барды» дегенді негізге ала отырып «Сарайшықты Бату салдырғанын, бәлкім, Сарай қаласымен бір мезгілде XIII ғасырдың 50-жылдарының басында еңсе көтергенін байқауға болады» дегенді айтады. <ref>Ақиқат журналы. А., №2. 1997.</ref> Осы арада мына бір дерекке де назар аудару керек сияқты. Кейінгі жылдардағы Хорезм археологиялық экспедициясының зерттеулеріне ден қойсақ, Сарайшыққа қоныстану монғолдар келгенге шейін, үш ғасыр бұрынақ басталып кеткен. Сол кездің өзінде оның үстінен Батыс пен Шығысты, кейіннен Алтын Орда — Үлкен сарай мен Хорезм, Отырар арасындағы экономикалық және мәдени байланысты өсірген іргелі сауда жолы өткен. Академик В.В. Бартольд «Сарайшықтан шыққан керуен елу күнде Отырар қаласына жетіп, одан әрі Монғолия арқылы Қытайға асатын» дейді. <ref>Бартольд В.В. «История культурной жизни Туркестана», Л. 1927., 32 с.</ref> Сондай-ақ Сарайшықтан Самарға, Қазан қалаларына апаратын да сауда жолдары болған. Бұл жолдардан дүние жүзінің екі бірдей ірі құрлығында орналасқан айтулы мемлекеттерді байланыстыратын керуен жолы бойында орналасқан Сарайшықтың орасан зор саяси, экономикалық сауда орталығы болғандығы және оның Алтын Орда хандығы тұсында тіптен дәуірлегенін айқын аңғарар едік. Сарайшықтан 4,5 х 3,5 метр көлемдегі ұзындыгы 4,4 м., биіктігі 1,65 м. тұратын ыссы от (ауа) айдау жүйлері бар камера табылған. Қала қыштан күйдірілген тас тұрбалар арқылы ауыз су құбырларымен қамтамасыз етілген. Кейбіреулері жеке құдықтар да пайдаланған. Олар кейін құлап, бітеліп қалған. Бірақ солардың өзі бүгінгі ұрпаққа біраз сыр ақтарып, тарих тағылымдарын ашуда. Сөйтіп жылдар бойы жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары мен қазіргі қолда бар жәдігерлер Сарайшықтың дамуы мен өркендеуін шартты түрде XIV ғасырдың орта тұсы мен екінші жартысына сәйкес келеді деп болжам жасауға негіз қалайды. Қала үлкен саяси, сауда, мәдени орталық болған. Соған сай оның тұрғындары да сауда, егіншілік, бау-бақша, мал өсіру, балық аулаумен, сондай-ақ қол өнерімен айналысқан. Атап айтқанда шеберханаларда үй түрмысына қажетті бұйымдар жасалынған. Олардың ішінде қыштан күйдірілген құмыра ыдыстар, балауыз шырағдандар, асханалық керамикалар — құман, кесе, су жүретін қыш құбырлар, сұйық және құрғақ тағамдар мен заттар сақтайтын (бидай, тары, тұз, су, тағы басқа) әр көлемдегі [[құмыра]], ыдыстар, қолдан жасалынған тұрмыстық, әсемдік, зергерлік бұйымдар, ыдыс-аяқ, айна, сақина, моншақ, білезіктер бар. Шыны ыдыстар, темір пышақтар да кездеседі. Бұлардың қай қайсысының үлгісі де олардың татар-монғол тұрпатында емес, ежелгі шығыс, парсы стилінде жасалғандығын аңғартады. <ref>Өтепберген Әлімгереев, Сарайшық "Өлке"Алматы 2000.</ref> Тарихшы-ғалым Г. Федоров-Давыдовтың жазбаларында [[Бердібек хан]] тұсында Сарайшық ұлысына Айбектің әмірлік еткендігі және сол кезде Сарайшықта ақша соғылғандығы, ал [[Тоқтамыс хан]] тұсында ақшалардың бір үлгіде Жаңа Сарай, Орда, Азақ, Қырым, Астрахань, Сарайшық қалаларында жаппай шығарыла бастағандығы айтылады. <ref>Федоров-Давыдов Г.А., «Общественный строй Золотой Орды» МГУ., 1967 135-136</ref> Сайып келгенде мұндай ақшалар Сарайшықта жүргізіліп жатқан соңғы археологиялық қазбалардан көптеп табылуда. 1236 ж. [[Бату хан]] бастаған монғол шапқыншылары бүкіл Атырау өңірін өз қолдарына қаратып, Еуропаға жол ашады. Сөйтіп Еділ бойын алғаннан кейін, [[Алтын Орда]]ны кұрады. Еділмен қоса Жайық бойы, Атырау өңірі осы Алтын Орданың қол астына кіреді. 1396 ж. Сарайшықты [[Ақсақ Темір]] тонаушылыққа ұшыратып, талқандайды. [[Ибн Арабшаһ|Ибн Арабшах]] Темірдің Алтын Орданы талқандағанын сипаттай келіп, <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «...тонап алғандарының бәрін жинап, олжаға батты, қаланы әбден тонауға және халықты тұтқындауға рұқсат берді..., ол Сарай, Сарайшық, Қажытарқан және басқа да осы өлке қалаларын түгел қиратты» </blockquote> деп жазады. 1558 ж. Жайықтың бойымен жоғары бір күндік жолда Сарайшық деп аталатын қала жатқандығын, қала бүгінгі күні орыс патшасымен дос болып отырған Ысмайыл Ноғай кінәзінің билігінде екендігін жазады. Бұдан әрі Сарайшықта не болғанын [[Алексей Ираклиевич Левшин|А. Левшин]]: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «16 ғ-дың аяқ шенінде казак қарақшылары шырқ үйіріле отырып, Жайық өзенінің сағасына дейін жетті. Олар қайықтарға мініп, Жайықты бойлай жоғары көтерілді де, Сарайшыққа тұтқиылдан тап беріп, оны жауыздықпен жағып жіберді және тек тірі адамдарды ғана айуандықпен қинап қойған жоқ, сол сияқты өлілердің де молаларын қазып, оларды тонады. Бұл 1580 ж. болған еді» </blockquote> деп жазады. Одан әрі А. Левшин: «Осы жылдың жазында (1580) патша ағзамның казактары Сарайшыққа келіп, ұрыс салғанын және қаланы өртеп, жерден өліктерді де суырып, табыттарды тонағанын Ұрұс хан да айтқан болатын» деп еске алады. Бұл туралы тарихшы Г. Карамзин де жазып қалдырған. Казак-орыстардың сол тағылық қимылдарынан кейін және Ресейдің отаршылдық саясатының қазақ даласына қарай күшеюінен тарихи Сарайшық енді қайтып бой түзей алмады, ақыры қирады. == XVIII ғасырдағы Атырау аймағы == 1753 ж. үкіметтік Сенаттың әмірімен Атырау алқабы Астраханнан алынып, Орынбор губерниясына берілді. Әбілқайыр ханнан кейін Кіші жүз екі хандыққа бөлінді. [[Нұралы хан]]ға қараған қауым Жайық-Жем бойына қоныс тепті. Сөйтіп, олар суы мен оты мол, қонысқа қолайлы Жайық өзені бойындағы жайлы жерлерді иеленуге ұмтылды. Малды тебіндетіп жаюға үйренген қазаққа қары қалың түсетін жазықтық шаруашылыққа онша қолайлы болмады. Ал жаз айларында бұл жердегі шөптерді мал таптап, қысқа жартымды ешнәрсе қалмады. Атырау қазақтарының ежелгі кәсібі мал шаруашылығы осылай дағдарысқа ұшырай бастады. Одан құтылудың жолы қыстық қонысқа қолайлы, шөбі мен қамысы мол Жайық пен Еділ өзендері арасындағы кең алқап еді. Бірақ бұл қалмақтардың қонысы болатын. Қалмақтар қазақтардың бұл жерлерге қоныс аударуына, қыстауына қарсы болады. Мұндай наразылық Жайық казак-орыстарынан да байқалады. Олар қазақтар маялы шөбімізге, балық аулау кәсібімізге, басқа да шаруашылықтарға зиянын тигізеді деген сылтаумен наразылық білдірді. Шет аймақты отарлау мақсатында тірек болған және шекараны қорғап түрған Жайық казак-орыстарының мүддесін қорғаған патша үкіметі олардың талап-тілектерін орындап отырды. [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісі]] Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс нағыз қызған кезде 1773 ж. карашада Е. Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, әскер жасақтау үшін М. Толкачев бастаған отрядты Атырау жаққа жібереді. М. Толкачев және онымен бірге Ә. Танғаев пен А. Дәуітов бар 300 жасақ Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, қолға бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіреді. Сөйтіп Калмыков, Кулагин, Тополи пугачевтіктер колына көшеді. Олардың Атырау өңіріне келуі қазақтар мен гарнизон солдаттары арасында толқу туғызды. Қараша айында бір топ қазақ Жаманқала (қазіргі Махамбет а.), Зеленый форпостарына шабуыл жасап қоршауға алады. Атырау қазақтарының қимыл-әрекеті шынында да батыл болды. Мұның өзі форпостар мен шағын қамалдардағы гарнизондарды ірі бекіністерге әкетуге мәжбүр етті. Бірақ бұл жағдайды жақсартпады. Желтоқсанның бас кезінде Сарайшық әскери қамалына шабуыл жасалды. Гурьевтен жіберілген әскер олардың шабуылына бөгет бола алмай тізе бүкті. Қазақтарға қосылып, Гурьев гарнизоны солдаттары да толқи бастайды. Е. Пугачев Гурьев қаласындағы көтерілісті естіп, оған көмек ретінде құрамында 200 адам, бірнеше зеңбірегі бар атаман А. Овчинников бастаған әскер жібереді. А.Овчинников әскері 25 каңтарда жазалаушы отрядтан бұрын Гурьевке келіп кіреді. Олардың кедергісіз тез келуіне Досалы сұлтан көп көмегін тигізді. Мәселен, Нұралы сұлтан 1774 ж. императрица II Екатеринаға Овчинников отрядына кедергі жасағысы келгенін, бірак [[Досалы сұлтан]]ның алдауына түсіп қалғаны жөнінде ақталып хат жазған. Атырау маңын бақылап тұрған қазақтар гурьевтік көтерілісшілер жағында болды. Гурьевтіктер көтеріліс жасап жатқан кезде Астрахан губернаторы [[Нұралы хан]]ға тілмаш А.Алтышевті жіберіп, қазақтардың «көңіл күйін» білуді тапсырды. Сол жылы қаңтар айында берген есебінде Алтышев қазақтардың Гурьев маңындағы аудандарды толықгай ұстап тұрғандығын және олардың көтерілісшілер жағында екенін, өзінің бұл жерлерге әзер келгендігін айтады. Алтышевтың айтқанын Орынбор губернаторы растап, «Досалы сұлтан қолы бүкіл Гурьев қалашығы маңын қоршап алғанын» хабарлайды. А. Овчинников Гурьевке баса көктеп кіріп, қарсыласушыларды тоз-тоз етіп жібереді. Гурьевтің құлауы туралы хабарды естісімен Астрахан губернаторы Кречетников Атырау бойын азат ету жұмысын өз қолына алып, үкімет әскері 1774 ж. 2 маусымда баса көктеп кіріп, қаланы өздеріне қаратты. Көтеріліс жеңіліске ұшырады. == Сырым Датұлы бастаған көтеріліс == {{main| Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы }} Е. Пугачев көтерілісі кезінде-ақ азаттықты аңсаған қазақтар оған барлық қолда бар көмектерін аямады. Соның бірі батыр, ел басқарған би, шешен Сырым Датов болды. С. Датұлының қол бастап күреске алғаш шыккан жері Атырау өңірі. Оның осынша қолды бастап, басын бәйгеге тігуі патша өкіметінің қазақ даласына, оның ішінде Кіші жүзде жүргізіп отырған отарлаушылық саясатынан туды. Атырау аймағына, Жайық бойына қалмақтарды, башқұрттарды айдап салып, ұлт араздығын қоздырумен қатар қашқын, босқындарды паналатты, ол аз дегендей орыс-казактарды қаптатып, бекіністер мен қамалдар салдырып, жергілікті халықтың ежелгі кәсібі мал жайылатын, шабындық шабатын құнарлы жерлерінен айырып, берекелерін алумен болды. Сырым -Атырау өңіріндегі ірі ру басшыларының бірі. Оның қарауында 2 мың үй болған. Мұның өзі Сырым атқа мініп, қол бастаған кезде ешкімге тәуелді болмағанын, жеке басының қамы емес, қарапайым халық үшін күрескен көсем екенін көрсетеді. Сырымның байлығы және соңына ерген халықтың көптігіне қарағанда Сырым ханнан асып түскен. Мұның өзі Сырымның туыстықтан, байлықтан халық мүддесін жоғары қойғандығын, соның жолында жанын сарп еткенін тағы дәлелдейді. Көтерілістің ұясы болған Байұлы ауылдары, Жайық пен Жем бойын мекендеген басқа да рулар қиын-қыстау жағдайда өмір сүрді. Қыс ауыр болған жылдары халыққа қатты батып, жиі-жиі жұтқа ұшыратып отырды. Патшалық-отаршылдық режиммен ауыз жаласқан хандық билік кеселге ұшырады, ол халықты қанаушылармен одақтасты да, халық арасына сына қақты. Міне, дәл осы сәтте Сырым батыр тарих сахнасына келді. С. Датұлы бастаған қозғалыс үлкен күшке айналады. Олар хан-сұлтандардың аулына шабуыл жасап, алған мал-мүліктерін жарлы-жақыбайларға бөліп береді. Үрейі ұшқан Нұралы хан бас сауғалап, Калмыков бекінісіне, одан кейін 1786 ж. қашып барып, патша үкіметін паналайды. Көтерілістен сескенген II Екатерина жарлығымен оны хандық тақтан босатады. Ақыры Нұралы 1790 ж. Уфа қаласында кайтыс болады. Орынбор генерал-губернаторы болып жаңадан тағайындалған А.А. Путлинг хандық басқаруды қайтадан құру мақсатымен сұлтандармен, оны қолдаушы старшындармен жақындасып, ақырында 1791 ж. өз жиындарын өткізіп, Нұралының туысы Ералыны хан етіп сайлайды. Оның үстіне Жайық казак-орыстары қазақ ауылдарына шабуыл жасап, жазалаушылық әрекеттерін қайта бастайды. Осының бәрі Сырымның ашу-ызасын туғызады, оның қарулы жасақтары жаңадан сайланған хан Ералыға, оны қолдап отырған патша әкімшілігіне, жазалаушы отрядтарға, казак-орыстарға қарсы батыл қимылға көшеді. 1794 ж. Ералы хан қайтыс болады да, орнына Есім хан болып сайланады. Сырымды ұстауға бұйрық беріледі. Сырым қолы күресті тоқтатпай ақыры 1797 ж. 27 наурызда орыс шекарасына жақын жердегі ханның шатырын қоршап Есім ханды өлтіреді, ханның және жақындарының аулын шауып, алған малдарын, мүліктерін халыққа үлестіріп берді. 1782—83 жылдың қысында Атырау өңірінен Жайықтың екінші ішкі бетіне өткен Байұлы ауылдарын казак-орыс әскерлері тонап, төрт мың жылқысын айдап әкетеді. Әрі қарай өлке ішінде әлеуметтік шиеленістер күшейіп, Сырымның қасына ергендердің біразы оны қолдаудан бас тарта бастайды. Ақырында Сырым өзіне сенімді деген ауылмен Хиуа хандығына көшіп, сол жақтан жаңа күш жинауды ойлайды. Осы сапарда Сырым Датұлы 1802 ж. дүние салады. Оның өлімі жөнінде архивте ешбір мәлімет жоқ, бірақ әр түрлі болжамдар бар. Оның бірінде Қаратай сұлтанның зұлымдық әрекетімен оған у беріп өлтірді десе, енді бірінде Сырым көшіп бара жатып қайтыс болды дейді. Соңғы жаңа деректе Сырым Хиуадан Атырау өңіріне қарасты Тайсойған, Қарабау бойына қайта бет түзеп келе жатқанда бойына тараған удан әлсіреп, Нөкіс қаласы бағытындағы күре жол үстінде қаза болды дейді. Сырымның өз замандастарынан озық тұрғандығының тағы бір дәлелі – оның тек қана ханды тақтан тайғызғандығында емес, сонымен бірге тақтан түсірілген сол ханның да, хандық биліктің де орнына ел билеудің жаңа формасы «Халық кеңесін» өмірге әкелгендігі. <ref>Қажығали Мұқанбетқалиұлы, Ана тілі, 3 - ақпан, 2011 ж.</ref> == Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі == {{main| Исатай-Махамбет көтерілісі}} Атырау аймағындағы ұлт-азаттық күрес Сырым Датұлы бастаған қозғалыспен аяқталмады. Оның шоғы сөнбей жатып, басқа қозғалыстар қолдап кетті. Солардың бірі-бұл өлкенің біраз жерін қамтыған Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі. Бұл қозғалыс бүкіл Батыс Қазақстан өңірімен бірге шекаралас Ресей облыстарын да қамтыды. Көтерілісті батыр Исатай Тайманұлы мен жалынды ақын, қас батыр Махамбет Өтемісұлы басқарды. Өзінің сипаты жағынан ұлт-азаттық маңыз алған шаруалардың бас көтеруі тікелей елдің сиқын кетірген феодалдық қанау мен Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы бағытталды. Көтеріліс тарихын арнайы зерттеген тарихшы ғалымдар ұлт-азаттық көтерілісін, негізгі оқиғаларына қарап, үш кезеңге бөледі: 1) 1833—36 ж.-қозғалыс отының тұтануы және көтеріліске дайындық кезеңі. 2) 1837 жылдың басы мен 1837 жылдың қарашасының ортасына дейін-көтерілістің өрлеу кезеңі. 3) 1837 жылдың қарашасының ортасынан бастап 1838 жылдың 12 шілдесіне дейін-көтерілістің жеңілу кезеңі. Көтерілісшілер қозғалысының басталуымен күшеюі, дала феодалдары қора-жайының талқандалуы, жазалаушы орыс отрядтарымен күрес, хандық аумағында көтерілісшілердің жеңіліске ұшырауы, көтерілісшілер ұйыткысының Жайықтың сол жағалауына өтуі және көтеріліс басшыларының жаңа кол жинап, соңғы рет бас көтеруі, міне, осындай оқиғалар тізбегі қарапайым қазақ халқының үлкен ерлік-жігерін көрсетті. Көтеріліс, Атырау облысы аумағында басталып, өршіді. Жер таласыны күшеюінен келіп [[Жәңгір хан]] 1834 ж. Исатай Тайманұлының аулын бұрынғы қонысынан аудара көшіріп жібереді. Осы жылы 26 маусымда Жәңгір хан қол койған картада Исатай иелігіне Мыңтөбе, шығысында Ащықұдық, батысында Кеңтоғай, терістігінде Қарақойлы, түстігінде Құнанқойлы мекендері беріледі. Бұл, негізінен, кұмды, шөбі селеу, суы тапшы, шаруашылыққа қолайсыз жерлер болатын. Сондықтан қарауындағы ауылдардың көңіл күйін түсінген Исатай 1835 ж. ханға қарсы ашық күреске шығып, халықты озбырлыққа қарсы шығуға шақырады. Сөйтіп 1835 жыл тартыспен өтеді. 1836 ж. наурыздың 17-де Жәңгір хан Исатайдың бейбіт келісімге келмейтінін біліп, бүкіл орда халқына Исатай мен оның жақтастарын қаралап үндеу таратады. Онда Қарауылқожаға Исатайды күшпен бағындыру жайы айтылады. Бұл уақытта Исатай қонысы Манаш (казіргі «Забұрын» кеңшары) маңында болады. Жәңгір хан мен Қарауылкожаның әрекеттерін естіген шаруалар Исатай маңына жинала бастайды. Олардың саны аз уақытта 200 адамға жетеді. 24 наурызда Қарауылқожа 800 кісілік жасақпен Исатай аулын қоршайды. Бірақ олар ауыл қорғанысын байқаған соң, Манаштан 1,5 км жердегі Қиялы мола маңына топталады. Екі арада жүргізілген келісім нәтиже бермеген соң, ауыл қамын ойлап Исатайдың 200 кісілік тобы Қарауылқожа тобына қарсы ашық майданға шығады. Тікелей қақтығыстан қорыққан Қарауылқожа кеш бата өз тобын алып кетуге мәжбүр болады. Манаштағы оқиға ашық, қарулы күрестің басы болып, Исатайдың атын шартарапқа жайды. Исатай өз халқының тыныштығын ойлап, енді Манаштан Нарын құмына қоныс аударады. Жаманқұм, Жиделі, Үштаған өңірлерінде Исатайдың қара халықты қорғайтын күш екенін естіген халық топтары толастамай, Исатайдың Мыңтөбе маңындағы аулына жиналады. 1836 жылдың қараша-желтоқсан айларында іргелес қонған ауылдар саны 10-ға, ал қарулы топ саны 700—800-ге жетті. Осы кезеңнен бастап хандықтың Каспий жағасындағы ауылдары тегістей Исатай билігінде болды десе де болады. Ұлт-азаттық көтерілісінің рух беріп, демеушісі жалынды ақын, батыр Махамбет Өтемісұлы болды. Исатай мен Махамбет көтерілісінің өршіп бара жатқанынан қауіптенген Орынбор шекара комиссиясы 1837 ж. 30 наурызда Исатай мен Махамбетті тұтқындап, сотқа тартуды бұйырады. Бұдан әрі көтерілісшілердің қимылы батыл сипат алып, Исатай халықты Жайык казак әскерлерінің жерлерін алуға, Жайықтың арғы бетіне өтуге шақырады. Осы кезде Исатайға ерген ауылдар Жайық өзеніне жақын көшіп жүрді. Көтерілісшілер қатарының күннен-күнге өсуі батыл қимылдарды талап етті. 1837 ж. 16 қыркүйекте олар Қарауылқожа ауылдарын, 22 кыркүйекте Адай руы старшыны Нұрмен Шантыұлы, 26 кыркүйекте Ысық руының старшыны Бисен Анарғазиевтің ауылдарын шапса, бұл жағдай әрі қарай жалғаса беріп, Исатай көтерілісшілерінің орда аумағында ашық билік етуіне әкелді. Көтерілісшілер қараша айында Жолқұстағы хан ордасын қоршады. Қоршау жарты айға созылып, хан ордасына патша әскерлері келгенше жалғасты. Бұл кезде Исатай көтерілісшілерінің саны 3 мыңға дейін жетті. Исатай мен Махамбет бастаған 500 қарулы топ 1837 ж. 15 қарашада Бекетай кұмының Тастөбе деген жерінде подполковник Геке басқарған жазалаушы орыс отрядымен кездесті. Көтерілісшілердің жанқиярлық, ерлік қимылдарына қарамастан, мұздай қаруланған орыс әскері жеңіске жетеді. Подполковник Геке өзінің 17 қарашадағы мәліметінде көтерілісшілер қимылын дәріптеп, егер зеңбірек болмағанда оларды жеңе алмайтынын жазады. Шайқаста 60 көтерілісші қаза болып, олардың негізгі күші кері шегінеді. Бұл уақытта Исатай мен Махамбет тобы көтерілісшілердің басын косуға тырысқанмен, амалсыздан Жайықтан ары өтуге мәжбүр болады. Сөйтіп олар 12 желтоксаннан 13 желтоқсанға қараған түні 40 жолдасымен Жаманқала бекінісі (казіргі Махамбет) тұсынан Жайық өзенінен өтеді. Жайықтан аман өтісімен, артынан ерген қуғыншылардан ығыса отырып, көтерілісшілер Қарабау, Қаракөл, Тайсойған өңіріне барып шоғырланады. Көтерілістің үшінші кезеңі осылайша казіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданында басталады. Ел барлық жерде Исатай мен Махамбетті көтеріліс басшылары, батырлар ретінде қарсы алып, оларға жан-жақты көмек көрсетеді. 1838 жылдың ортасында көтерілісшілер қатары 2 мыңға жетіп, орыс әскерінің Жайык шебіне қауіп тудырады. Исатайдың қолы көбейгенін естіген орда халқы қайтадан толқи бастайды. Сондықтан Ресей әкімшілігі көтерілісшілерді бір- жола жою үшін подполковник Гекені көп әскермен қайыра жорыққа аттандырады. Исатай 1838 ж. 12 шілдеде Қилы өзенінің бойында [[Карл Карлович Геке|Геке]]нің жазалаушыларымен қасындағы бір топ адамымен абайсызда кездесіп, ұрыста қаза табады. Көтеріліс басшысы қаза болған соң, көтерілісшілердің қалың қолы ыдырайды. Кейін Геке өзінің жазбаларында Исатайдың ерлігін баяндап, оның нағыз үлкен ұрыста емес, абайсызда аз қолмен қоршауға алынып, қазаға ұшырағанын мойындайды. Исатай бастаған ұлт-азаттық көтеріліс қазаққа өзінің ел екенін білдірді, жұрттың ұлт сезімін қозғады, қазақтың бірігуіне себеп болғаны айқын. <ref>Нұрлыбек Ожаев, Аққали Ахмет, Атырау, 17.09.2016.</ref> == Патшалық Ресей кезеңі == Қазақстан жері түгелімен Ресей боданына айналып, көптеген байлық көзі ашылғаннан кейін үкімет бұл өлкеге қайтадан назар аударып, 1865 ж. Гурьев уезін кұрды. 1867-68 ж. реформадан кейін 1869 ж. Орал облысы құрылып Гурьев уезі соның қарамағына енді. Ал реформаға қарсылық білдіргенде, бірінші болып Батыс Қазақстан қазақтары шыққанда, олардың алғы шебінде атыраулықтар болды. Реформаға наразы болған Каспий өңірінің 7 мың қазағы елін, жерін тастап, Хиуаға көшіп кетеді. Ал елде қалғандары қолдарына қару алып, күреске шыққанмен сәтсіздікке ұшырады. Олар күш салып, қанша күрескенмен тұрақты әскерлерге төтеп бере алмай тізе бүкті. Атырау өңіріндегі 20 ғасырдың басындағы Гурьев уезінде 5 казак-орыс станицасы, 17 казақ болысы, теңізге жақын үш кент болды. Оның аумағы 58 243,1 км2, халқының саны 119 063 адамға жетті. Каспий теңізіне жақын болыстар мен кенттерде балык шаруашылығы жақсы дамыды. Бұл кезде орыстар қоныстанған теңіз жағалауында Жылыой, Ракуш, Прорва кенттері пайда болды. Оның ішінде ең үлкені Жылыой кенті тек қана 1912 ж. жаңадан құрылған болыстың әкімшілік орталығы болумен бірге, сол аймақтан басқа болыстарға сауда, өндіріс саласында да ықпалын тигізді. 1914 ж. Жылыой кентінде 1943 адамы бар 300 отбасы болды. Олардың негізгі кәсібі балық шаруашылығы, мұнан басқа 78 шағын сауда орны қызмет жасады. Өлкенің басқа аймағындағы болыстар мен ауылдарда, негізінен мал шаруашылығы етек алды. 1915 ж. облыс (ол кезде уез) халқы біраз азайып, барлығы 161332 адам, оның ішінде: қазақтар — 124 450, казак-орыстар — 17 861, сырттан келгендер — 15 667, теңіз жағасындағы кент тұрғындары 3355 болған. 1913 ж. маусымда «Ембі» акционерлік қоғамының бұрғылау тобындағы жұмысшылардың бес күнге созылған үлкен ереуілі болды. Ереуілшілер «бұрғылау топтарында күндік жалақыны 25-30% өсіруді» талап етті. Қоғам басшылары алғашқы мұнайшылардың талабын орындауға мәжбүр болды. Соған қарамастан мұнай кәсіп иелері қазақ жұмысшыларын кемсітіп, күндік ақыны 80 тиын (орыс жұмысшылары 1 сом 5 тиын) мөлшерінен асырмаған. Осыған орай, 1914 ж. 6 тамызда мұнайшылар ереуілге тағы шықты. Бірақ бұл жалпы сипат алмады, келесі күні олар қожайындарының экономикалық талаптарын орындауларына байланысты ереуілді тоқтатты. 1915 ж. желтоқсанда Мақат мұнайшыларының сегіз сағат жұмыс күні мен жалақыны өсіруді талап еткен қозғалысы болды. Олар 15 күн бойы жұмысқа шықпады. Әкімшілік оларды алдап, қорқытып, ақыры олар қойған талапты орындамады. Осындай шиеленіс күшейген кезенде 1916 ж. 19-дан 43 жасқа дейінгі қазақ жігіттерін әскерге қара жұмысқа алу жарлығы жарияланды. Бұған қарсы бүкіл Орта Азия мен Қазақстан халқы күреске шыққаны баршамызға белгілі. 1916 жылғы маусым жарлығына сәйкес, Атырау аймағы қараған Орал облысынан 50 270 адам қара жұмысқа алынуға тиіс болды. Сол шілдеде болған Атырау өңірі қазақтарының көтерілісі патшаның жарлығына наразылық білдіруден басталып, орыстар әкімшілігіне қарсы ашықтан-ашық бас көтеруіне және жазалаушы отрядтармен қарулы кақтығыс жасаумен ұласып кетті. Дегенмен 1916 ж. Атырау халқы үшін ерекше бір серпіліс алған жыл болды. Оның бір жағы маусым жарлығына қарсы болса, екіншісі, сан жылдар отаршыларға қарсы жиналған ыза-кектен шықты. 1916 жылғы қозғалыс әбден қажыған елдің көрші өңірлерге көшулерін, қоныс аударуларын туғызды. 1916 ж. 11 желтоқсанда Ішкі істер министрлігінің адамы В.Г. Кондоиди Орал облысынан алынуға тиісті 50 270 қазақтан 32 мың адамның жиын пунктіне келмегенін, әсіресе, Темір, Гурьев уездерінен көп кісінің келмей қалғанын орталыққа хабарлаған. 1917 жылдың бас кезінде елдегі саяси және экономикалық жағдай өте-мөте шиеленісті. Шаруашылық күйзелісінің күшеюі, халық бұқарасының адам айтқысыз азап шегуі кезінде патшаның тақтан құлауы туралы хабар Атырауға тез жайылды. Көзі ашық қазақ азаматтарын патшаның тақтан құлауы тағы да ұлт бостандығына жетеледі. == Кеңес Одағының құрамында == 1920 ж. 6 қаңтарда Атырау революциялык комитетін құрды. Аштықтан шала-пұла құтыла сала аймақты «өндірістендіру» процесі басталды. Атырауда механикалык шеберхана, тері зауыты, тері бұйымдарын пішіп дайындайтын шеберхана, тігін шеберханасы, қайыс бұйымдарын дайындайтын шеберхана, қой терісін илейтін зауыт, диірмен, баспахана, ағаш-ұсталық шеберхана, кірпіш күйдіретін зауыт, керосин және алебастр өндіретін зауыттар жұмыс жасай бастады. Дегенмен, басты назар мұнай кәсіпшіліктерін жандандыруға бағытталды. Бұл салада Атырау механикалық шеберханасына көп көңіл бөлінді. Соның нәтижесінде, 1930 ж. механикалық зауыт ұйымдастырылып, жаңа цехтар салына бастады. Зауыт 1931 жылдан бастап өз бұйымдарын шығаруға кірісті. 1932 ж. Ембі мұнайшылары зауытта кұрастырылған «Ембі барлаушысы» атты мұнай өндіретін двигательді пайдалана бастады. Доссор, Мақат, Атырауда арнаулы курстар мен ФЗО-лар ашылды. Оларды бітіргендер тікелей өндіріске жіберілді. 1930 ж. Атырау мұнай техникумы ашылды. Атыраулықтар Ұлы Отан соғысы кезеңінде майданға көмегін аямады. Әсіресе танк колонналары мен авиация эскадрильяларын жасауға қаражат жинауда халықтың Отанға деген патриоттық сезімі айқын көрінді. Донбастан Атырауға көшірілген Петровский атындағы станок жасау зауыты қаладағы техникалық зауыттың үйіне орналасты. Зауытпен бірге Атырауға оның көптеген байырғы жұмысшылары келді. Зауыт 1942 жылдың қаңтар айында майдан үшін өнім беріп, Ембі кәсіпшілігін техникамен қамтамасыз ете бастады. Мұнан басқа Атырауға Астрахандағы кеме жасау зауыттары, «Азнефтестрой», «Грознефть» және баска өндіріс орындары да тез орналастырылып, аз уакыт ішінде өнім бере бастады. Чернигов облысындағы Нежина қаласындағы балық зауыты Атырау балық консерві комбинатына қосылды. Атырау бұл жылдары қоныс аударып келген өндіріс орындары мен адамдарды шығысқа орналастырудағы стратегиялык база болды. Алғашкыда олардың бәрін қабылдап алуға Атырау өзен порты таршылық жасады. Оның үстіне Атырау порты арқылы Ембі мұнайын майданға тасу міндеті де тұрды. Осының бәрін ескеріп, калада үлкен теңіз порты салынды. Сонымен қатар, ірі флоттардың Атырауға келуін қамтамасыз ету үшін Жайықтың теңізге құяр арнасы қазылып, тереңдетілді. Сөйтіп, Атырау Кавказ бен Орта Азияны, Орталык пен Шығыс аудандарды байланыстыратын үлкен базаға айналды. 1942 жылдың тамыз- қыркүйек айларында Атырау порты 24 мың т жүк, жау қолында қалған қалалардың 25 мың адамын жеткізді. Астрахандағы теңіз агенттігі өзінің тіркемелі баржа жөне басқа құралдарымен түгел Атырауға көшірілді. 1945 жылдың аяғында мұнай айыру зауыты іске қосылып, Ембі мұнайын өңдей бастады. 1947 ж. Құлсарының шығысында 60 км жерден ірі мұнай кеніші, 1949 ж. Қаратон кәсіпшілігі салынды. Ауыл шаруашылығына маман кадрлар даярлау мақсатында Атырауда 1948 ж. Ауыл шаруашылығы техникумы ашылды. 1950 ж. мұғалімдер институтының шаңырақ көтеруінің орны ерекше болды. 1950 ж. ет комбинаты, сүт зауыты, нан өнімдерін, кондитер, макарон өнімдерін беретін комбинат іске қосылды. 1962—65 ж. облыс орталығында екі құрлықты байланыстыратын Жайық көпірі салынды. 1967 ж. қазан айында облыс орталығында алғаш рет телехабар тарататын станса іске қосылды. 1966 ж. Атырау химия зауыты іске қосылды. 1967-73 ж. облыс орталығында 810 орындық қазақ драма театры салынып, оған Махамбет есімі берілді. 1971-76 ж. тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, 1972 ж. темір жол вокзалы, 1973—79 ж. әуежай ғимараты пайдалануға берілді. Атырау мұнайшыларының ең ірі жемісі, 1986 ж. [[Теңізшевройл|Теңіз мұнай-газ кеніші]]нің ашылуы еді, бұл күнде теңдесі жоқ мұнай мен газ қоры игерілуде. Атырау: <ref>Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> == Тәуелсіздік жылдары == Тәуелсіздік жылдары мұнайлы өлкеде экономиканың қарышты дамуына нық қадам жасалды. Өндірісті өрге бастыру, жаңа технологияларды енгізу, сөйтіп, жұмыс қолын табу сияқты мәселелер күн тәртібіне қойылды. Әрине, ол үшін инвесторлар қажет еді. Сөйтіп, өңірге мұнай қоры мол Теңіз кенішін игеру үшін «Теңізшевройл» қазақ-американ бірлескен кәсіпорыны дүниеге келді. Бұл-республика бойынша инвесторлардың алғашқы қарлығашы болатын. Сөйтіп, алып кәсіпорынға қызмет көрсету үшін басқа да шетелдік компаниялар Атырауға ат басын бұра бастады. Ал олардың технологиясы, өндіріс мәдениеті, қызмет көрсету этикасы отандық кәсіпорындар ғана емес, қарапайым адамдарға да жаңалық әрі үлгі еді. Сөйтіп, экономикада серпіліс, санада сілкіністің лебі сезіле бастады. Атырау қаласының инфрақұрылымын жақсарту, абаттандыру, көгалдандыру жұмыстары жедел қарқынмен жүргізілді. Алдымен қаланың көшелері кеңейтілді. Қос құрлықты жалғайтын бірнеше көпірлер салынды. Қазір мұнайлы астана қарқынды құрылыс алаңына айналды. Жыл сайын ондаған тұрғын үйлер мен дене шынықтыру-сауықтыру кешендері, емханалар мен ауруханалар, білім ошақтары пайдалануға берілуде. Қаланың өскені сондай, қазір «Нұрсая», «Жерұйық», «Көркем», «Алмагүл», «Көкарна», «Жұлдыз», «Гауһартас» сияқты жаңа шағын аудандар пайда болды. Сондай-ақ [[Атырау мұз айдыны|Х. Доспанова атындағы мұз айдыны]], Ғ.Сланов атындағы облыстық кітапхана, [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], Н. Жантөрин атындағы филармония қалалықтардың ең көп жиналатын мәдени орталықтары болып табылады. Тәуелсіздіктің жемісін енді қала емес, ауылдар да көре бастады. Бүгінде Атырау облысындағы барлық елді мекендеріне жүз пайыз сандық телефон жүргізілді. Барлық мектептер компьютерлендіріліп, интернет желілеріне қосылды. Бүгінде облыстың барлық елдімекендеріне табиғи газ желілері тартылып, тұрғындар «көгілдір отынның» рахатына бөленуде, тіпті облыс орталығынан 300 шақырым шалғайдағы Қызылқоға ауданына да табиғи газ барды. «Теңізшевройл» компаниясы экологиялық қиын жағдайға тап болған Қаратон, Сарықамыс елді мекендерін әсем де жайлы коттедж үйлерге көшіріп, халықтың ықыласына бөленді. Сондай жағдай «Қазмұнайгаз» компаниясына қатысты. Мұнай қоры таусылған Қошқар, Комсомол, Бекбике поселкелеріндегі тұрғындардың тұрмыстары қиын жағдайға тап болғанда тұрғындар Махамбет ауданындағы «Шұғыла» коттедждеріне көшірілді. Өндіріске, тұрмысқа қажетті полиэтилен өндіретін зауыт құрылысы іске қосылды. Жылына 250 млн. дана бір реттік шприц шығаратын «Brando» зауыты пайдалануға берілді. Тек қана Қазақстанда емес, бүкіл Орта Азияда газтурбина қондырғылары мен жабдықтарын жөндеп, сервистік қызмет көрсететін «КазТурбоРемонт» орталығының пайдалануға берілуі мұнайшыларды қуанышқа бөледі.<ref>Өтеген Нәукиев, Ана тілі, 28 - шілде, 2011 ж.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Атырау облысы]] bbctw5dqzah1zdcikraqo1ngw7u24rq 0 645158 3638580 3259453 2026-08-03T05:22:57Z 1nter pares 146705 3638580 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Алексей Миранчук | азаматтығы = {{RUS}} | сурет = Loko skndrb 46.jpg | туған күні = 17.10.1995 | бойы = 182 | салмағы = 74 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Италия}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]] | номері = 59 | клубтары = {{футбол карьерасы |2013—2020|{{ту|Ресей}} [[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотив]]|178 (32) |2020—|{{ту|Италия}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|0 (0) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2015—|{{футбол|Ресей}} |25 (5)}} }} '''Алексей Андреевич Миранчук''' ([[17 қазан]] [[1995 жыл|1995]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/255450</ref>, [[Кубандағы Славянск]], [[Краснодар өлкесі]], [[Ресей]]) — ресей футболшысы, [[Ресей Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]" клубының жартылай қорғаушысы. Сыңары [[Антон Андреевич Миранчук|Антон Миранчук]] те футболшы. == Мансабы == 2013-20 жылдары сыңары Алексеймен бірге "[[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотивте]]" ойнады. 2013 жылы 20 сәуірде [[Футболдан Ресей чемпионаты|Ресей Премьер лигасындағы]] тұңғыш ойынын "Кубанға" қарсы өткізді. 5 мамырда "[[Амкар|Амкардың]]" қақпасына тұңғыш голын соқты. 2020 жылы жазда "[[Аталанта (футбол клубы)|Аталантаға]]" ауысты. Трансфер құны 14,5 млн еуроға бағаланды<ref>https://www.championat.com/football/news-4120775-lokomotiv-objavil-o-perehode-alekseja-miranchuka-v-atalantu.html</ref>. 2015 жылы 7 маусымда [[Беларусь Ұлттық футбол құрамасы|Беларусьқа]] қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты. 2018 жылғы әлем чемпионатына қатысты. == Жетістіктері == === Командалық === «Локомотив» * Ресей чемпионы: 2017/18 * Ресей чемпионатының күміс жүлдегері (2): 2018/19, 2019/20 * Ресей чемпионатының қола жүлдегері: 2013/14 * Ресей кубогы (3): 2014/15, 2016/17, 2018/19 * Ресей суперкубогы: 2019 === Жеке === * Ресей чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2013/14 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://fclm.ru/ru/lokoteam/players/158 Профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Аталанта ФК ойыншылары]] au36rjhb02f2v95hnsaj99ejk7e3t9j 0 646810 3638572 3585124 2026-08-03T05:20:19Z 1nter pares 146705 3638572 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |сурет = Pizarro training FC Bayern (cropped).jpg |туған күні = 3.10.1978 |лақап аты = ''Пицца'' ({{lang-es|Pizza}})<ref name="bundesliga.de">{{cite web|url=http://www.bundesliga.de/en/liga/news/2008/index.php?f=0000104832.php|title=Karla, Diego, horses and the "100"|author=|date=26 тамыз 2008|publisher=bundesliga.de|accessdate=2011-09-28|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/652wfbJIr?url=http://www.bundesliga.de/en/liga/news/2008/index.php?f=0000104832.php#|archivedate=2012-01-29|deadlink=yes}}</ref>, ''Андыден шыққан мерген'' ({{lang-es|El Bombardero de los Andes}})<ref name="lookuppage.com">{{cite web|url=http://www.lookuppage.com/users/claudiopizarro/|title=lookuppage.com. Claudio Pizarro|author=|date=|publisher=lookuppage.com|accessdate=2011-09-28|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/652whOMId?url=http://www.lookuppage.com/users/claudiopizarro/|archivedate=2012-01-29|deadlink=yes}}</ref> |туған жері = Кальяо, [[Перу]] |азаматтығы = {{ту|Перу}} [[Перу]] |бойы = 186 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1996—1997|{{ту|Перу}} [[Депортиво Ванка|Депортиво Пескеро]]|41 (11) |1998—1999|{{ту|Перу}} [[Альянса Лима]]|44 (25) |1999—2001|{{ту|Германия}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]|56 (29) |2001—2007|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|174 (71) |2007—2009|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|21 (2) |2008—2009|{{аренда}}{{ту|Германия}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]|26 (17) |2009—2012|{{ту|Германия}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]|77 (43) |2012—2015|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|50 (16) |2015—2017|{{ту|Германия}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]|47 (15) |2017—2018|{{ту|Германия}} [[Кёльн (футбол клубы)|Кёльн]]|16 (1) |2018—2020|{{ту|Германия}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]|44 (5) |1996—2020|'''Барлығы'''|'''596 (235)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1999—2016|{{Футбол|Перу}} |85 (20)}} }} '''Клаудио Мигель Писарро Босио''' ({{lang-es|Claudio Miguel Pizarro Bosio}}; [[3 қазан]] [[1978 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/532</ref>, [[Кальяо]], [[Перу]]) — перулік футболшы, шабуылшы. [[Перу Ұлттық футбол құрамасы]] сапында төрт [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогына]] қатысты ([[Футболдан Америка кубогы 1999|1999]], [[Футболдан Америка кубогы 2004|2004]], [[Футболдан Америка кубогы 2007|2007]], [[Футболдан Америка кубогы 2015|2015]]). == Мансабы == 17 жасында туған еліндегі "Депортиво Пескеро"клубымен келісім шарт жасасты. [[1996 жыл|1996 жылы]] 26 наурызда болашақ клубы "Альянса Лимаға" қарсы тұңғыш кездесуін өткізді. 1998 жылдың басында "Альянса Лимаға" ауысты. Алғашқы маусымда [[Либертадорес Кубогы|Либертадорес кубогында]] дебют жасап үлгерді, 1999 жылы 22 кездесуде 10 голдың авторы атанды. 1999 жылы [[13 тамыз|13 тамызда]] Перу чемпионатында "Спорт Бойз" клубына қарсы алаңға шығып, бір гол соқты, бұл ойында "Альянса" 1:2 есебімен ұтылды. Келесі күні "[[Вердер (футбол клубы)|Вердерге]]" ауысты. 22 жастағы футболшы 10-нөмірлі жейдеге иелік қылды, 28 тамызда тұңғыш рет [[Футболдан Германия чемпионаты|Бундеслигада]] алаңға шықты. 12 қыркүйекте "[[Кайзерслаутерн (футбол клубы)|Кайзерслаутерн]]" қақпасына тұңғыш голын соқты. Еурокубоктағы алғашқы ойынын норвегиялық "Буде Глимт" клубына қарсы өткізді (1999-2000 жылғы Уефа кубогының бірінші раунды), бұл ойында Писарро бір гол соқты, ал матч 5:0 есебімен аяқталды. 2001 жылы жазда "Баварияға" ауысты. Тамыз айының соңында [[УЕФА Суперкубогы 2001|УЕФА Суперкубогында]] "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульге]]" қарсы алаңға шықты. Көп ұзамай чемпиондар лигасындағы тұңғыш ойынын "Спарта" клубына қарсы өткізді. "Бавариядағы" алты маусымда үш рет Германия чемпионы атанды. Осы аралықта 174 рет Германия чемпионатында алаңға шықты. 2007 жылы жазда "[[Челси (футбол клубы)|Челсиге]]" ауысты. Жаңа клубындағы тұңғыш ойынын 5 тамызда [[Футболдан Англия суперкубогы|Англия суперкубогында]] "[[Манчестер Сити|Манчестер Ситиге]]" қарсы өткізді. Писарро 51-ші минутта [[Флоран Малуда|Флоран Малуданың]] орнына алаңға шығып, матчтар соңындағы пенальтилер сериясында өз мүмкіндігін мүлт жіберді. "Челси" 0-3 есебімен ұтылып қалды. 2007/08 жылғы маусымды "Челси" жүлдесіз аяқтады да, 2008 жылдың жазында бірнеше футболшымен қоштасты. Писарро бұрынғы клубы "Вердерге" бір жылға арендаға кетті. 2009 жылы "Челси" жаттығу базасына қайта оралған Писарроны "[[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]" футболшыны түпкілікті сатып алды. 2012 жылдың жазында Писарро "Баварияға" бес жылдық үзілістен соң қайта келді. 2012 жылы 7 қарашада Чемпиондар лигасында "[[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]" қақпасына хет-трик жасады. 2012/13 жылғы маусымда өзі көптен армандаған [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасын]] ұтып алды. 2015 жылы "Вердермен" жаңа келісім шарт жасасты. 2017 жылы [[Кёльн (футбол клубы)|"Кельнге"]] ауысты. 2018 жылы жазда төртінші рет "[[Вердер (футбол клубы)|Вердерге]]" қайта оралды. 2020 жылы шілде айында 41 жасында карьерасын аяқтағанша 44 рет алаңға шықты. == Жетістіктері == === Командалық === '''«Вердер»''' * [[Футболдан Германия кубогы|Германия кубогы]] (1): 2009 '''«Бавария»''' * [[Футболдан Германия чемпионаты|Германия чемпионы]] (6): 2003, 2005, 2006, 2013, 2014, 2015 * [[Футболдан Германия кубогы|Германия кубогы]] (5): 2003, 2005, 2006, 2013, 2014 * [[Футболдан Германия суперкубогы|Германия суперкубогы]] (1): 2012 * Лига кубогы (1): 2004 * [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар лигасы]] (1): 2012/13 * [[УЕФА Суперкубогы|УЕФА суперкубогы]] (1): 2013 * [[Футболдан құрлықаралық кубок|Құрлықаралық кубок]] (1): 2001 * [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|Клубтар әлем чемпионаты]] (1): 2013 === Халықаралық === '''Перу''' * Кирин кубогы. (1): 1999 * [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогының]] қола жүлдегері: 2015 === Жеке === * [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа лигасының]] үздік мергені: 2009/10 (9 гол) * [[Футболдан Германия чемпионаты|Бундеслига]] тарихындағы үздік мерген легионер * «[[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]<nowiki/>» клубы тарихындағы үздік мерген: 143 гол == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.national-football-teams.com/player/5170.html Профилі] [[Санат:Перу футболшылары]] [[Санат:Перу Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Альянса Лима ФК ойыншылары]] [[Санат:Вердер ФК ойыншылары]] [[Санат:Бавария ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Кельн ФК ойыншылары]] aatfytjscu295rfv63pepcfhlem2m97 0 650446 3638581 2895775 2026-08-03T05:23:18Z 1nter pares 146705 3638581 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |азаматтығы={{байрақ|Румыния}} |қазіргі клуб=карьерасын аяқтады |сурет=Marius Lăcătus.JPG |есімі = Мариус Лэкэтуш |сурет ені = 300px |туған күні = 5.04.1964 |бойы = 181 |позиция = шабуылшы |клубтары = {{футбол карьерасы |1981—1983|{{ту|Румыния}} [[Брашов (футбольный клуб)|Брашов]]|45 (5) |1983—1990|{{ту|Румыния}} [[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]]|200 (59) |1990—1991|{{ту|Италия}} [[Фиорентина]]|21 (3) |1991—1993|{{ту|Испания}} [[Реал Овьедо]]|51 (7) |1993—2000|{{ту|Румыния}} [[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]]|156 (39) |2000|{{ту|Румыния}} [[Прогресул (футбол клубы)|Национал]]|12 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1984—1998|{{футбол|Румыния}}|84 (13)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2000—2001|{{ту|Румыния}} [[Прогресул|Национал]]| |2001|{{Футбол|Панама}} |асс |2001—2002|{{ту|Румыния}} [[Оцелул (футбол клубы)|Оцелул]]| |2002—2003|{{ту|Румыния}} [[Брашов (футбол клубы)|Брашов]]| |2003|{{Футбол|Румыния}}|асс |2004|{{ту|Румыния}} [[Чахлэул (футбол клубы)|Чахлэул]]| |2005|{{ту|Румыния}} [[Интер-Газ]]| |2006—2007|{{ту|Румыния}} [[УТА (футбол клубы)|УТА]]| |2007—2008|{{ту|Румыния}} [[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]]| |2009|{{ту|Румыния}} [[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]]| |2009—2010|{{ту|Румыния}} [[Васлуй (футбол клубы)|Васлуй]]| |2010—2011|{{ту|Румыния}} [[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]]| |2012|{{ту|Румыния}} [[Тыргу-Муреш (футбол клубы)|Тыргу-Муреш]]| |2013—2014|{{ту|Румыния}} [[КСМС (футбол клубы)|КСМС]]| }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1984—1998|{{футбол|Румыния}}|84 (13) }} }} '''Мариус Михай Лэкэтуш''' ({{lang-ro|Marius Mihai Lăcătuş}}; 4 мамыр 1964 жыл<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/103220</ref>, [[Брашов]], [[Брашов (жудец)|Брашов]], [[Румыния]]) — румыниялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == === Ұлттық құрама === [[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990]], [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998]] жылдары әлем чемпионатына, [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996 жылы Еуропа чемпионатына]] қатысты. 1990 жылғы чемпионатты сәтті бастады, топтық кезеңнің бірінші турында [[КСРО Ұлттық футбол құрамасы|КСРО қақпасына]] екі гол соқты. === Клубтық === Карьерасының басым бөлігін "[[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]]" клубында өткізді. 10 рет ішкі біріншілікте топ жарды, ал [[Еуропа чемпиондары кубогы 1985/86|1986 жылы Чемпиондар кубогының]] жеңімпазы атанды. === Бапкерлік === 2000 жылы карьерасын аяқтаған соң бапкерлікке кірісті. Бапкерлік ғұмырында да бірнеше рет "Стяуа" клубын жаттықтырды. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Румыния чемпионы (10) — 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1987/88, 1988/89, 1993/94, 1994/95, 1995/96, 1996/97, 1997/98 * Румыния кубогы (6) — 1984/85, 1986/87, 1988/89, 1995/96, 1996/97, 1998/99 * Румыния суперкубогы (3) — 1994, 1995, 1998 === Халықаралық === * Чемпиондар лигасы — 1985/86 * УЕФА суперкубогы — 1986 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.national-football-teams.com/player/14138.html Профилі] {{Бастама}}{{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Румыния футболшылары]] [[Санат:Румыния Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Стяуа ФК ойыншылары]] [[Санат:Брашов ФК ойыншылары]] [[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Овьедо ФК ойыншылары]] [[Санат:Румыния футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Оцелул ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Брашов ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Стяуа ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Васлуй ФК жаттықтырушылары]] rjmowlkz1ilhvi6xctwawmaukenzf18 0 651520 3638576 3356696 2026-08-03T05:21:21Z 1nter pares 146705 3638576 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Адриан Рабьо | сурет = Rus-Fra 2018 (3) (cropped).jpg | сурет ені = 200px | туған күні = 03.04.1995 | туған жері = [[Валь-де-Марн]], [[Франция]] | азаматтығы = {{байрақ|Франция}} | бойы = 188 см | салмағы = 71 кг | позиция = [[жартылай қорғаушы]] | қазіргі клуб = {{ту|Италия}} [[Ювентус]] | номері = 25 | клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2019|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|150 (14) |2013|{{аренда}} {{ту|Франция}} [[Тулуза (футбол клубы)|Тулуза]]|13 (1) |2019—|{{ту|Италия}} [[Ювентус]]|70 (5)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—|{{Футбол|Франция}} |24 (1)}} |медальдары = {{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Алтын|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|Италия 2021]]}} }} '''Адриан Рабьо-Прово''' ({{lang-fr|Adrien Rabiot-Provost}}; 3 сәуір 1995<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/182913</ref>, [[Сен-Морис (Валь-де-Марн)|Сен-Морис]], [[Валь-де-Марн]], [[Франция]]) — франциялық футболшы, [[Франция Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Ювентус]]" клубының жартылай қорғаушысы. == Мансабы == Балалық шағында бірнеше клубтың мектебінен өтті, олардың арасында "[[Манчестер Сити]]" де бар. 2010 жылы "Пари Сен-Жерменнің" академиясына ауысты. 2012 жылы 26 тамызда Франция чемпионатындағы бірінші ойынын"Бордоға" қарсы өткізді. Сол жылы 6 қарашада [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2012/13|Чемпиондар лигасында]] да тұсауы кесіліп, Загребтің "[[Динамо (футбол клубы, Загреб)|Динамосына]]" қарсы 90 минут ойнады. 2013 жылы қаңтарда "[[Тулуза (футбол клубы)|Тулузаға]]" жалға берілді. 2013/14 жылғы маусымда "[[Пари Сен-Жермен]]" сапындағы тұңғыш голын "Генгам" қақпасына енгізді. 2019 жылы 1 шілдеде "[[Ювентус|Ювентусқа]]" ауысты. == Жетістіктері == ; «Пари Сен-Жермен» * Франция чемпионы (5): 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19 * Франция кубогы (4): 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18 * Лига кубогы (5): 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18 * Франция суперкубогы (3): 2015, 2016, 2017 ; «Ювентус» * Италия чемпионы: 2019/20 ; Франция * Жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2013 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.worldfootball.net/player_summary/adrien-rabiot/ Профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ювентус ФК құрамы}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Тулуза ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] 54s4ebz23d8kuruwv6yx7jx3baieh3o 0 652742 3638499 3370563 2026-08-02T20:14:05Z 1nter pares 146705 3638499 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі=Гус Хиддинк | азаматтығы = {{байрақ|Нидерланд}} | сурет = Guus Hiddink 13112009.jpg | сурет ені= | туған күні = 8.11.1946 | лақап аты = Гус Иваныч<ref>{{Cite web |url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/297391 |title=Дедушка Гус Иваныч. Анализируем взаимоотношения тренера сборной с футболистами, президентом РФС и менеджментом команды |accessdate=2009-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224013849/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/297391 |archivedate=2010-02-24 |deadlink=yes }}</ref>,<br> Жолы болғыш голланд<ref>[https://archive.is/20120715201301/news.mail.ru/sport/1151352/ Везучий голландец?]</ref>,<br>Әмірші ({{lang-nl|Tsaar Guus}})<ref>[http://www.elsevier.nl/web/10194526/Nieuws/Sport/Tsaar-Guus-niet-in-EK-finale,-Spanje-wint.htm 'Tsaar Guus' niet in EK-finale, Spanje wint]</ref>,<br>Сиқыршы Гус<ref>{{Cite web |url=http://www.fhplus.ru/football/news/nws_39/ |title=Волшебник Гус продолжает творить чудеса и в Англии |accessdate=2009-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100618025347/http://www.fhplus.ru/football/news/nws_39/ |archivedate=2010-06-18 |deadlink=yes }}</ref> | бойы = 178<ref>https://www.varzesh11.com/en/soccer_classic/players/showplayer/2300/Guus_Hiddink {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428051140/https://www.varzesh11.com/en/soccer_classic/players/showplayer/2300/Guus_Hiddink |date=2019-04-28 }}</ref> | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = | клубтары = {{футбол карьерасы |1962—1967|{{ту|Нидерланд}} Варссвелд| |1967—1970|{{ту|Нидерланд}} [[Де Графсхап]]|102 (47) |1970—1972|{{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]|30 (1) |1972—1977|{{ту|Нидерланд}} [[Де Графсхап]]|181 (20) |1976|{{nobr|{{аренда}}{{ту|АҚШ}} [[Вашингтон Дипломатс]]}}|35 (7) |1977|{{nobr|{{аренда}}{{ту|АҚШ}} [[Сан-Хосе Эртквейкс (1974—1988)|Сан-Хосе Эртквейкс]]}}|15 (0) |1978—1981|{{ту|Нидерланд}} [[НЕК]]|104 (2) |1981—1982|{{ту|Нидерланд}} [[Де Графсхап]]|25 (0)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1982—1984|{{ту|Нидерланд}} [[Де Графсхап]]|асс |1984—1987|{{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]|асс |1987—1990|{{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]| |1990—1991|{{ту|Түркия}} [[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахче]]| |1991—1993|{{ту|Испания}} [[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]| |1994|{{ту|Испания}} [[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]| |1994—1998|{{футбол|Нидерланд}} | |1998—1999|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]| |2000|{{ту|Испания}} [[Реал Бетис]]| |2001—2002|{{Футбол|Корея Республикасы}} | |2002—2006|{{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]| |2005—2006|{{футбол|Аустралия}} | |2006—2010|{{Футбол|Ресей}} | |2009|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|м.а |2010—2011|{{Футбол|Түркия}} | |2012—2013|{{ту|Ресей}} [[Анжи]]| |2014—2015|{{футбол|Нидерланд}} | |2015—2016|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|м.а |2018—2019|{{ту|Қытай}} Қытай (олимп.)| |2020—2021|{{Футбол|Кюрасао}} | }} }} '''Гус Хиддинк''' ({{lang-nl|{{audio|Nl-Guus Hiddink.ogg|Guus Hiddink}}}}; 8 қараша 1946 жыл, Варссевелд, Гелдерланд, [[Нидерланд]]) — нидерландтық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == Футболшы ретінде емес, бапкер ретінде көбірек табысқа жетті. Футболшы карьерасында тек 1970-72 жылдары ғана [[ПСВ Эйндховен]] клубында ойнады, қалған уақыттарда ортанқол клубтарда доп тепті. Бірнеше клуб пен құрама тарихындағы үздік бапкер. Ресейдің еңбек сіңірген жаттықтырушысы. 1988 жылы [[ПСВ Эйндховен]] клубы Хиддинктің жаттықтыруымен өз тарихында тұңғыш рет [[Еуропа чемпиондары кубогы 1987/88|Чемпиондар кубогында]] топ жарды, 2002 жылы [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Корея құрамасы]] Азия құрамалары арасында бірінші боп [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|әлем чемпионатының]] жартылай финалына шықты. 2006 жылы Хиддинк жаттықтырған [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]] құрамасы тұңғыш рет әлем чемпионатының келесі сатысына өтті. 2008 жылы [[Ресей Ұлттық футбол құрамасы|Ресей құрамасы]] Хиддинктің жаттықтырушымен өз тарихында бірінші рет [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|Еуропа чемпионатының]] жартылай финалына жетті. 2019 жылдан бері [[Кюрасао Ұлттық футбол құрамасы|Кюрасао Ұлттық футбол құрамасын]] жаттықтырады. 2002 жылы Корея құрамасы әлем чемпионатының жартылай финалына жеткен соң, Хиддинк Кореяның құрметті азаматына айналды. Оған үкімет Чеджудо аралынан вилла сыйлады, барлық қоғамдық көліктерде тегін жүретін болды. Кванджудағы "Уорлд Кап" стадионына Хиддиктің аты берілді. 2002 жылғы әлем чемпионатында осы стадионда Корея құрамасы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испанияны]] пенальтилер арқылы ұтқан болатын. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === «Де Графсхап» * Нидерланд екінші дивизионының жеңімпазы: 1968/69 === Бапкер ретінде === «ПСВ» * Нидерланд чемпионы (6): 1986/87, 1987/88, 1988/89, 2002/03, 2004/05, 2005/06 * Нидерланд кубогы (4): 1987/88, 1988/89, 1989/90, 2004/05 * Нидерланд суперкубогы: 2003 * Чемпиондар кубогы: 1987/88 «Реал Мадрид» * Құрлықаралық кубок: 1998 «Челси» * Англия кубогы: 2009 Нидерланд * Әлем чемпионатының жартылай финалисі: 1998 Оңтүстік Корея * Әлем чемпионатының жартылай финалисі: 2002 Ресей * Еуропа чемпионатының жартылай финалисі: 2008 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.soccerbase.com/managers/manager.sd?manager_id=2148 Профилі] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Нидерланд футболшылары]] [[Санат:НЕК ФК ойыншылары]] [[Санат:ПСВ ФК ойыншылары]] [[Санат:Де Графсхаф ФК ойыншылары]] [[Санат:Нидерланд футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:ПСВ ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Фенербахче ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Валенсия ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Реал Бетис ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Аустралия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Челси ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Түркия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Анжи ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Кюрасао Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] bahmks3vquiq1azv7c014a50yggivfv 0 652818 3638569 3046605 2026-08-03T05:19:34Z 1nter pares 146705 3638569 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Оттмар Хитцфельд |сурет = Otmar Hitzfeld in Bulgaria (cropped).jpg |туған күні = 12.1.1949 |туған жері = Лёррах, [[Германия]] |азаматтығы = {{байрақ|Германия}} |бойы = 176 |салмағы = 65 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1967—1971|{{ту|Германия}} [[Лёррах (футбол клубы)|Лёррах]]| |1971—1975|{{ту|Швейцария}} [[Базель (футбол клубы)|Базель]]|92 (66) |1975—1978|{{ту|Германия}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]|77 (38) |1978—1980|{{ту|Швейцария}} [[Лугано (футбол клубы)|Лугано]]|55 (35) |1980—1983|{{ту|Швейцария}} [[Люцерн (футбол клубы)|Люцерн]]|72 (30)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1972|{{ту|Германия}} ГФР (олимп)|8 (5)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1983—1984|{{ту|Швейцария}} [[Цуг 94|Цуг]]| |1984—1988|{{ту|Швейцария}} [[Арау (футбол клубы)|Арау]]| |1988—1991|{{ту|Швейцария}} [[Грассхопперс]]| |1991—1997|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]| |1998—2004|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария (Мюнхен)]]| |2007—2008|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария (Мюнхен)]]| |2008—2014|{{Футбол|Швейцария}} |}} }} '''Оттмар Хитцфельд ''' ({{lang-de|Ottmar Hitzfeld}}; 12 қаңтар 1949 жыл<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/97129</ref>, [[Лёррах]], [[Германия]]) — германиялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == "Леррах" клубының түлегі. 1971 жылы "[[Базель (футбол клубы)|Базельге]]" ауысып, төрт маусым ойнады. Осы аралықта екі рет Швейцария чемпионы атанды. 1975 жылы "[[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгартқа]]" ауысты. Кейін "[[Лугано (футбол клубы)|Лугано]]", "Люцерн" клубтарында доп тепті. 1983 жылы бапкерлік карьерасын Швейцария клубтарынан бастады. 1991 жылы ғана Германияға оралып, "[[Боруссия Дортмунд]]" бапкері боп тағайындалды. Оттмар "Боруссияны" жаттықтырған жылдары клубта [[Маттиас Заммер]], [[Андреас Мёллер]], [[Штефан Ройтер]], [[Карл-Хайнц Ридле]] секілді футболшылар болды, ол футболшылардың пайдасы тимей тұрмады, 1997 жылы клуб [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1996/97|УЕФА Чемпиондар лигасында]] топ жарды, екі рет Германия чемпионы атанды. Осы керемет табыстарға қарамастан, Оттмар мен клуб жетекшілерінің арасында келіспеушілік көбейді, Оттмар клуб ойыншыларын жаңалағысы келгенімен, жетекшілер оны мүлде мақұлдамады. 1997 жылы Оттмарға клуб директоры болуға ұсыныс жасалды, бірақ Оттмар бас тартты. 1998 жылы сәуірде "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]" келісім шарт жасасты. 1999 жылы "Бавария" екінші орындағы клубты 15 ұпай артқа тастап, Германия чемпионы атанды, ал "Камп Ноудағы" [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1999|Чемпиондар лигасының аңыз-финалында]] "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедтен]]" ұтылып қалды. Бірақ бәрібір Оттмардың бапкерлігімен "Бавария" 2001 жылы Чемпиондар лигасында жеңімпаз атанды, сол жылы Құрлықаралық кубокты да олжалады. 2004 жылы клубтың көрсеткіштері нашарлап кетті де Оттмар "Бавариядан" кетті. 2004-07 жылдар аралағында "[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]" айтарлықтай табысқа жете алмады, осы кезеңдерде бірнеше бапкер ауыстырды. 2007 жылы қаңтарда Оттмар бәрібір клубқа қайта келді. Бірақ бұл жолғысы сәтті болмады, буын алмастыру кезеңінен оңала алмай жүрген клубты күшейте алмады. 2008 жылы шілдеде [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]] құрамасын жаттықтыра бастады. Бұл қызметті 2014 жылға дейін атқарды. Осы аралықта екі рет әлем чемпионатына қатысты. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатында]] Швейцария 1/8 финалда Аргентинаға жол берді. Чемпионаттан соң Хитцфельд қызметтен кетті. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === ; «Базель» * Швейцария чемпионы (2): 1971/72, 1972/73 * Швейцария кубогы: 1974/75 === Бапкер ретінде === ; «Арау» * Швейцария кубогы: 1984/85 ; «Грассхоппер» * Швейцария чемпионы (2): 1989/90, 1990/91 * Швейцария кубогы (2): 1988/89, 1989/90 * Швейцария суперкубогы: 1989 ; «Боруссия» Дортмунд * Германия чемпионы (2): 1994/95, 1995/96 * Германия суперкубогы (2): 1995, 1996 * Чемпиондар лигасы: 1996/97 ; «Бавария» * Германия чемпионы (5): 1998/99, 1999/00, 2000/01, 2002/03, 2007/08 * Германия кубогы (3): 1999/00, 2002/03, 2007/08 * Чемпиондар лигасы: 2000/01 * Құрлықаралық кубок: 2001 === Жеке === * Швейцария чемпионатының үздік мергені: 1972/73 (18 гол) * Шыейцария жыл бапкері: 1985 * Әлемдегі жылдың клубтық бапкері (2): 1997, 2001 * УЕФА-дағы жылдың клубтық бапкері: 2001 * Германиядағы жыл бапкері: 2008 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.worldfootball.net/player_summary/ottmar-hitzfeld/ Профилі] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Германия футболшылары]] [[Санат:Базель ФК ойыншылары]] [[Санат:Штутгарт ФК ойыншылары]] [[Санат:Люцерн ФК ойыншылары]] [[Санат:Лугано ФК ойыншылары]] [[Санат:Германия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Арау ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Грассхопперс ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Бавария ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Швейцария Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] ogcgzsmjccwl5eflzgk4p92xaubnp2l 0 654760 3638532 3600124 2026-08-03T04:18:28Z Tilaqtobe 183640 3638532 wikitext text/x-wiki [[Сурет:PR & Marketing Lessons Learned from 'Goat Simulator' - GDC 2016 (25873290925).jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Goat Simulator''' — (ағылш. «Ешкі симуляторы») — шведтік Coffee Stain Studios студиясы әзірлеп, шығарған симулятор жанрындағы бейнеойын. Ойын 2014 жылғы 1 сәуірде Steam цифрлық тарату қызметі арқылы дербес компьютерлерге шығарылды. 2015 жылғы 11 тамызда Солтүстік Америкада PlayStation 3 және PlayStation 4 платформаларына, ал бір күннен кейін Еуропада жарық көрді. Негізгі ойын мен оған дейінгі барлық қосымшаларды қамтитын Nintendo Switch нұсқасы 2019 жылғы 23 қаңтарда шықты. Coffee Stain Studios бұл ойынды скейтбординг ойындарымен салыстырады. Алайда мұнда басты кейіпкер — ешкі. Ойыншы ешкіні басқарып, мүмкіндігінше көп зиян келтіріп, айналасындағы нысандарды қиратады. Ойынның алғашқы прототипі Game Jam кезінде жасалып, альфа-нұсқасы YouTube желісінде көрсетілді. Бұл көпшіліктің үлкен қызығушылығын тудырып, әзірлеушілерді ойынды толық аяқтауға ынталандырды. Goat Simulator сыншылардан әртүрлі пікірлер алды. Кейбір шолушылар ойынның әзілге толы ерекше стилін жоғары бағаласа, енді біреулері әзірлеушілердің толық аяқталмаған, көптеген бағдарламалық қателері бар өнімді әлеуметтік желілер арқылы кеңінен насихаттағанын сынға алды. Ойынның жалғасы 2022 жылғы 17 қарашада жарық көрді.<ref>https://goatsimulator.gamepedia.com/Goat_Simulator</ref> {{Компьютерлік ойын | тақырып = Goat Simulator | сурет = | түсінік = | жасаушы = Coffee Stain Studios | баспагер = Coffee Stain Studios, Double Eleven | локализатор = | композиторы = | серия = | анонс күні = | шығарылған күні = | жанр = [[симулятор]] | қозғалтқыш = Unreal Engine 3 | режимдер = | лицензия = | жас шектеуі = | платформалар = [[Microsoft Windows]], [[Linux]], [[OS X]], [[Android]], [[iOS]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation 4]], [[Nintendo Switch]] | тасымалдайтын құрылғылар = | жүйелік талаптар = | рейтингтер = | басқару құрылғылары = геймпад, пернетақта | сайт = https://goat-simulator.com }} Ойынды жасаушы оны ​​скейтбординг ойындарымен салыстырады, бірақ ойыншы ашық әлем картасында мүмкіндігінше көп зиян келтіру керек. YouTube платформасында көрсетілген ойынның трейлері ойыншылар арасында толқу мен назарға бөленді. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * {{Official website|goat-simulator.com}} {{Суретсіз мақала}} i81uirexf4xds5nzzc7i4hyrju27rnr 3638565 3638532 2026-08-03T05:17:05Z 1nter pares 146705 3638565 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PR & Marketing Lessons Learned from 'Goat Simulator' - GDC 2016 (25873290925).jpg|нобай]] '''Goat Simulator''' — (ағылш. «Ешкі симуляторы») — шведтік Coffee Stain Studios студиясы әзірлеп, шығарған симулятор жанрындағы бейнеойын. Ойын 2014 жылғы 1 сәуірде Steam цифрлық тарату қызметі арқылы дербес компьютерлерге шығарылды. 2015 жылғы 11 тамызда Солтүстік Америкада PlayStation 3 және PlayStation 4 платформаларына, ал бір күннен кейін Еуропада жарық көрді. Негізгі ойын мен оған дейінгі барлық қосымшаларды қамтитын Nintendo Switch нұсқасы 2019 жылғы 23 қаңтарда шықты. Coffee Stain Studios бұл ойынды скейтбординг ойындарымен салыстырады. Алайда мұнда басты кейіпкер — ешкі. Ойыншы ешкіні басқарып, мүмкіндігінше көп зиян келтіріп, айналасындағы нысандарды қиратады. Ойынның алғашқы прототипі Game Jam кезінде жасалып, альфа-нұсқасы YouTube желісінде көрсетілді. Бұл көпшіліктің үлкен қызығушылығын тудырып, әзірлеушілерді ойынды толық аяқтауға ынталандырды. Goat Simulator сыншылардан әртүрлі пікірлер алды. Кейбір шолушылар ойынның әзілге толы ерекше стилін жоғары бағаласа, енді біреулері әзірлеушілердің толық аяқталмаған, көптеген бағдарламалық қателері бар өнімді әлеуметтік желілер арқылы кеңінен насихаттағанын сынға алды. Ойынның жалғасы 2022 жылғы 17 қарашада жарық көрді.<ref>https://goatsimulator.gamepedia.com/Goat_Simulator</ref> {{Компьютерлік ойын | тақырып = Goat Simulator | сурет = | түсінік = | жасаушы = Coffee Stain Studios | баспагер = Coffee Stain Studios, Double Eleven | локализатор = | композиторы = | серия = | анонс күні = | шығарылған күні = | жанр = [[симулятор]] | қозғалтқыш = Unreal Engine 3 | режимдер = | лицензия = | жас шектеуі = | платформалар = [[Microsoft Windows]], [[Linux]], [[OS X]], [[Android]], [[iOS]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation 4]], [[Nintendo Switch]] | тасымалдайтын құрылғылар = | жүйелік талаптар = | рейтингтер = | басқару құрылғылары = геймпад, пернетақта | сайт = https://goat-simulator.com }} Ойынды жасаушы оны ​​скейтбординг ойындарымен салыстырады, бірақ ойыншы ашық әлем картасында мүмкіндігінше көп зиян келтіру керек. YouTube платформасында көрсетілген ойынның трейлері ойыншылар арасында толқу мен назарға бөленді. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * {{Official website|goat-simulator.com}} {{Суретсіз мақала}} 0weq6l61zl3uck997yyvy3tkzycoo3p 3638566 3638565 2026-08-03T05:17:17Z 1nter pares 146705 /* */ 3638566 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PR & Marketing Lessons Learned from 'Goat Simulator' - GDC 2016 (25873290925).jpg|нобай]] '''Goat Simulator''' (ағылш. «Ешкі симуляторы») — шведтік Coffee Stain Studios студиясы әзірлеп, шығарған симулятор жанрындағы бейнеойын. Ойын 2014 жылғы 1 сәуірде Steam цифрлық тарату қызметі арқылы дербес компьютерлерге шығарылды. 2015 жылғы 11 тамызда Солтүстік Америкада PlayStation 3 және PlayStation 4 платформаларына, ал бір күннен кейін Еуропада жарық көрді. Негізгі ойын мен оған дейінгі барлық қосымшаларды қамтитын Nintendo Switch нұсқасы 2019 жылғы 23 қаңтарда шықты. Coffee Stain Studios бұл ойынды скейтбординг ойындарымен салыстырады. Алайда мұнда басты кейіпкер — ешкі. Ойыншы ешкіні басқарып, мүмкіндігінше көп зиян келтіріп, айналасындағы нысандарды қиратады. Ойынның алғашқы прототипі Game Jam кезінде жасалып, альфа-нұсқасы YouTube желісінде көрсетілді. Бұл көпшіліктің үлкен қызығушылығын тудырып, әзірлеушілерді ойынды толық аяқтауға ынталандырды. Goat Simulator сыншылардан әртүрлі пікірлер алды. Кейбір шолушылар ойынның әзілге толы ерекше стилін жоғары бағаласа, енді біреулері әзірлеушілердің толық аяқталмаған, көптеген бағдарламалық қателері бар өнімді әлеуметтік желілер арқылы кеңінен насихаттағанын сынға алды. Ойынның жалғасы 2022 жылғы 17 қарашада жарық көрді.<ref>https://goatsimulator.gamepedia.com/Goat_Simulator</ref> {{Компьютерлік ойын | тақырып = Goat Simulator | сурет = | түсінік = | жасаушы = Coffee Stain Studios | баспагер = Coffee Stain Studios, Double Eleven | локализатор = | композиторы = | серия = | анонс күні = | шығарылған күні = | жанр = [[симулятор]] | қозғалтқыш = Unreal Engine 3 | режимдер = | лицензия = | жас шектеуі = | платформалар = [[Microsoft Windows]], [[Linux]], [[OS X]], [[Android]], [[iOS]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation 4]], [[Nintendo Switch]] | тасымалдайтын құрылғылар = | жүйелік талаптар = | рейтингтер = | басқару құрылғылары = геймпад, пернетақта | сайт = https://goat-simulator.com }} Ойынды жасаушы оны ​​скейтбординг ойындарымен салыстырады, бірақ ойыншы ашық әлем картасында мүмкіндігінше көп зиян келтіру керек. YouTube платформасында көрсетілген ойынның трейлері ойыншылар арасында толқу мен назарға бөленді. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * {{Official website|goat-simulator.com}} {{Суретсіз мақала}} 5jtodg3tjq30c2nxu16dudfahse2fav 0 655457 3638536 3595898 2026-08-03T04:36:39Z Tilaqtobe 183640 3638536 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' — бұл бір зат туралы білген бойда барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз. Сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер, құбылыстар, бұрын болған, бірақ сіз ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл селективті зейіннің көмегімен іске асады. Затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> Баадер–Майнхоф феномені (ағылш. Baader–Meinhof phenomenon), сондай-ақ жиілік иллюзиясы (frequency illusion) деп аталады. Бұл — адамның жақында ғана білген немесе естіген ақпаратын қысқа уақыт ішінде қайта кездестіргенде, оны бұрынғыдан әлдеқайда жиі кездесетіндей қабылдауына әкелетін когнитивтік бұрмалану. == Атауының шығу тарихы == «Баадер–Майнхоф феномені» атауы 1994 жылы АҚШ-тың Миннесота штатының Сент-Пол қаласында шығатын St. Paul Pioneer Press газетінде жарияланған оқиғадан кейін пайда болды. Газет оқырмандарының бірі өзінің танысының бұрын мүлде естімеген «Баадер–Майнхоф тобы» туралы бір тәуліктің ішінде екі рет естігенін жазған. Бұл атау Германиядағы солшыл радикалды террористік ұйым — «Қызыл Армия фракциясына» (нем. Rote Armee Fraktion) қатысты еді. Ұйымның жетекшілерінің қатарында Андреас Баадер мен Ульрика Майнхоф болған. Кейін газет редакциясына осындай жағдайды бастан өткерген басқа да оқырмандардан көптеген хаттар келіп түсті. Соның нәтижесінде «Баадер–Майнхоф феномені» атауы кеңінен қолданыла бастады. 2005 жылы Арнольд Цвики осыған ұқсас когнитивтік құбылысты сипаттап, «жиілік иллюзиясы» (frequency illusion) деген терминді ұсынды. Қазіргі таңда «Баадер–Майнхоф феномені» мен «жиілік иллюзиясы» атаулары көбіне бір мағынада, бірінің орнына бірі қолданылып келеді. == Құбылыстың түсіндірмесі == Арнольд Цвики жиілік иллюзиясы екі когнитивтік бұрмаланудың бірлескен әсерінен пайда болады деп түсіндірген: Селективті (таңдамалы) зейін – адам миы өзіне маңызды немесе жаңа болып көрінетін ақпаратқа көбірек назар аударады, ал қалған ақпаратты елемейді. Сондықтан жаңа сөзді, ұғымды немесе құбылысты білгеннен кейін адам оны жиі байқай бастайды. Растауға бейімділік (confirmation bias) – адам өз ойын немесе алғашқы әсерін растайтын ақпаратты көбірек қабылдайды. Яғни, жаңа ақпаратты қайта көрген сайын: «Міне, тағы кездесті, демек бұл барлық жерде бар екен» деген ой қалыптасады. Ал кездеспеген жағдайларға адам көп мән бермейді. Осы екі психологиялық ерекшеліктің нәтижесінде адамға белгілі бір сөз, зат немесе құбылыс кенеттен өте жиі кездесетіндей болып көрінеді. Бұл феноменнің басты ерекшелігі – адамға белгілі бір ақпарат барлық жерде жиі кездесіп жатқандай әсер етеді. Алайда шын мәнінде оның жиілігі өзгермеуі де мүмкін. Өзгеретіні – адамның сол ақпаратқа деген назары. Дегенмен, кейбір жағдайларда белгілі бір ұғымның немесе құбылыстың шынымен де танымалдығы артуы мүмкін. Мысалы, жаңа ән, кітап немесе термин көпшілік арасында кең тарала бастаса, ол туралы ақпараттың саны да артады. Мұндай жағдайда адамның оны жиі кездестіруі иллюзия емес, қоғамдағы нақты өзгерістің нәтижесі болып табылады. == Феноменнің практикалық маңызы == Баадер–Майнхоф феномені немесе жиілік иллюзиясы әртүрлі салаларда байқалып, кейбір жағдайларда тәжірибелік тұрғыдан қолданылады. Маркетингте. Бұл құбылыс тұтынушылардың назарын өнімге немесе брендке аудару үшін пайдаланылады. Компаниялар жарқын логотиптерді, есте қалатын жарнамаларды, бейне және аудиоматериалдарды түрлі арналар арқылы жиі көрсетеді. Соның нәтижесінде адамдар белгілі бір брендті қайта-қайта байқап, оны кең таралған әрі таныс деп қабылдай бастайды. Бұл сатып алу ықтималдығын арттыруы мүмкін. Медицинада. Жақында белгілі бір ауру туралы оқып немесе науқастың мысалын көрген дәрігер келесі науқастардан сол аурудың белгілерін жиі байқағандай болуы мүмкін. Бұл кейде қосымша тексерулер жүргізуге көмектескенімен, тек алдын ала болжамды растауға тырысып, басқа ықтимал диагноздарды елемеу қаупін де тудырады. Позитивті ойлауда. Бұл феноменді адамның ойлауын жағымды бағытта дамыту үшін де қолдануға болады. Егер адам жақсы мүмкіндіктерге, жетістіктерге немесе пайдалы ақпаратқа саналы түрде назар аударса, ми дәл сондай ақпаратты жиі байқай бастайды. Соның арқасында жағымды ойлау дағдысын қалыптастыруға және қолдауға мүмкіндік туады. == Сілтемелер == * {{cite book |lang=en |author=Philip Gooden |title=Skyscrapers, Hemlines and the Eddie Murphy Rule: Life’s Hidden Laws, Rules and Theories |url=https://books.google.com.ua/books?id=aDY1CgAAQBAJ&pg=PA136 |date=2015 |publisher=Bloomsbury Publishing |pages=136 |isbn=978-1-4729-1504-7}} * [https://psmag.com/social-justice/theres-a-name-for-that-the-baader-meinhof-phenomenon-59670 There’s a name for that: the Baader-Meinhof phenomenon | Pacific Standard, 2013-07-22] * [https://dqydj.com/baader-meinhof-phenomenon-frequency-bias/ The Baader-Meinhof Phenomenon: Wait, Didn’t I Just Hear About That? | DQYDJ, 2017-09-12] * [https://science.howstuffworks.com/life/inside-the-mind/human-brain/baader-meinhof-phenomenon.htm ''Kate Kershner''. What’s the Baader-Meinhof phenomenon? | HowStuffWorks] * [https://www.damninteresting.com/the-baader-meinhof-phenomenon/ ''Alan Bellows''. The Baader-Meinhof Phenomenon | Damn Interesting] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] qwd7srsqc9qrkwo453hzvt2x62sknwv 3638562 3638536 2026-08-03T05:13:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586545 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' — бұл бір зат туралы білген бойда барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз. Сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер, құбылыстар, бұрын болған, бірақ сіз ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл селективті зейіннің көмегімен іске асады. Затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] nx5rkuz68ixcnd9fnbrjweg7d46el0i 3638564 3638562 2026-08-03T05:16:34Z 1nter pares 146705 3638564 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] '''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' — бұл бір зат туралы білген бойда барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз. Сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер, құбылыстар, бұрын болған, бірақ сіз ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл селективті зейіннің көмегімен іске асады. Затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] 7us2rfiue6d57tdxfhmaejmbkh3s550 0 656695 3638497 3077958 2026-08-02T20:12:00Z 1nter pares 146705 3638497 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Александр Киров |туған күні = 4.11.1984 |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} | рост = 188 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = карьерасын аяқтады | клубтары = {{футбол карьерасы |2002|{{ту|Қазақстан}} [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА-Жігер]]|20 (?) |2003|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|18 (2) |2004|{{ту|Қазақстан}} [[Сұңқар (футбол клубы)|Қарасай-Сарбаздары]]|24 (3) |2005|{{ту|Қазақстан}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|21 (0) |2006—2008|{{ту|Қазақстан}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]|78 (1) |2009|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|6 (0) |2009|{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|11 (2) |2010—2011|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Локомотив (Астана)]]|39 (3) |2011|{{Аренда}}{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|13 (0) |2012|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|22 (0) |2013—2014|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|15 (0) |2014—2015|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|14 (0) |2015|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|? (?) |2015|{{ту|Өзбекстан}} [[Қоқан 1912]]|? (?) |2016|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]|0 (0) |2016—2017|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|13 (1) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2008—2013|{{Футбол|Қазақстан}}|29 (0) }} }} '''Александр Сергеевич Киров''' ([[4 қыркүйек]] [[1984 жыл]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/89043 Тransfermarkt.com]</ref>, {{туғанжері|Целиноград|Астанада|Астана}}) — қазақстандық футболшы, қорғаушы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]нда ойнаған. == Мансабы == === Клубтық === Алматы футболының түлегі. 2002 жылы 18 жасында "[[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА-Жігер]]" сапында карьерасын бастады. 2003 жылғы маусымды "[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]" сапында өткізді. 2004 жылы бірінші лигадағы "[[Сұңқар (футбол клубы)|Қарасай Сарбаздары]]" клубына ауысты. 2005 жылы "[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]" футболшысы атанды. Маусым соңына дейін чемпионатта 21 рет алаңға шықты. 2006 жылы "[[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]" клубына ауысты. 2009 жылы "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]" сапында Қазақстан чемпионы атанды. Жыл соңында "[[Астана (футбол клубы)|Локомотивке]]" ауысты. 2011 жылы "Шахтерға" жалға берілді 2012 жылы Қарағандылық клуб түпкілікті сатып алды. Бірақ 2013 жылдың басында "Астанаға" қайта оралды. 2014 жылы тағы да "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтерға]]" ауысты. === Ұлттық құрама === 2008 жылы 11 қазанда [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англияға]] қарсы сырт алаңдағы [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|ӘЧ-2010 іріктеу]] матчында тұңғыш рет ұлттық құрама сапында алаңға шықты. [[Бернд Шторк]] бапкер болып тұрғанда құрамаға тоқтаусыз шақырылып тұрды. 2013 жылы маусым айында Алматыда [[Болгария Ұлттық футбол құрамасы|Болгариямен]] ойында құрама сапында соңғы ойынын өткізді. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Каспий» (Ақтау) * Бірінші лига қола жүлдегері: 2003 ; «Қарасай-Сарбаздары» * Бірінші лига күміс жүлдегері: 2004 ; «Алматы» * Қазақстан кубогы: 2006 * Қазақстан кубогының финалисі: 2008 ; «Ақтөбе» * Достастық кубогының финалисі: 2009 ; «Атырау» * Қазақстан кубогы: 2009 ; «Локомотив» / «Астана» * Қазақстан вице-чемпионы: 2013 * Қазақстан кубогы: 2010 * Қазақстан суперкубогы: 2011 ; «Шахтёр» * Қазақстан чемпионы: 2011, 2012 === Жеке === * Премьер-Лигадағы үздік 33 (4): № 1 (2010, 2011); № 2 (2009, 2012) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://footballfacts.ru/person/61506 Профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:ЦСКА Алматы ФК ойыншылары]] [[Санат:Сұңқар ФК ойыншылары]] [[Санат:Каспий ФК ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:Алматы ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] [[Санат:Атырау ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]] [[Санат:Қоқан-1912 ФК ойыншылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] okreer3qoxavt36di29gzvgye6amjx2 3 660789 3638444 2868324 2026-08-02T16:18:56Z Leaderboard 128437 Leaderboard [[Қатысушы талқылауы:Wasmachineman NL]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 90f71fa1c7f0feea5489fbe12189bd2b]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Wasmachineman NL|Wasmachineman NL]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 90f71fa1c7f0feea5489fbe12189bd2b|Renamed user 90f71fa1c7f0feea5489fbe12189bd2b]]" 2868324 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Wasmachineman NL}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 21:49, 2021 ж. сәуірдің 22 (+06) 93j62wyycl5ov3ul1lzvnzv9pc0ya2c 4 675070 3638652 3638186 2026-08-03T07:00:46Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3638652 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88012||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96560||76857||11066||229||3388||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||86052||80886||917||635||37||388||0||2886||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55564||30516||3588||368||5769||944||2238||4786||5203 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48968||40236||1766||102||629||17||11||4487||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|1nter pares}}||32980||30502||213||7||981||70||0||1471||148 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23960||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||134||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22844||21530||796||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||22698||21297||434||44||273||11||0||332||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19729||10177||1388||41||7094||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17254||12278||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12988||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11329||6859||508||0||103||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||33||{{u|AlibekKS}}||8337||5756||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||32||{{u|TheNomadEditor}}||8202||5767||27||5||1868||204||0||177||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7952||5419||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3839||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4433||3890||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3391||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||48||{{u|Makenzis}}||3746||3689||5||0||0||0||0||46||5 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||68||{{u|ShadZ01}}||3295||2611||363||116||106||0||0||4||0 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3136||3062||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2912||1877||317||0||91||55||0||441||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2133||1817||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1611||1341||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1539||1533||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||145||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||118||{{u|Ziv}}||1173||1100||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||140||{{u|Wikuiser}}||1079||782||142||0||63||0||43||18||4 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||139||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||919||787||15||0||5||0||0||4||0 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||728||754||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||676||667||0||1||0||0||0||6||1 |- |182||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||216||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Tuttiorchestra687}}||594||592||0||0||0||0||0||4||2 |- |204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 3f5kdldgqw41up60dh931dzk8v3qcae 4 675089 3638728 3638251 2026-08-03T11:00:21Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3638728 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515621||380098||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145867||131245||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132640||127395||771||15||62||17||10||2859||1486 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113691||1||0||0||0||0||0||113690||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88620||88620||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79299||79284||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50444||50151||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26607||22827||42||0||3648||2||0||66||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22675||17396||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14704||13685||467||1||0||84||0||388||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13061||12829||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9116||9116||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7977||5419||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7607||6152||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4424||4207||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |- |87||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |88||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] adiccaob6szgcrd3b1pyo42uzivmquc 4 675116 3638277 3637801 2026-08-02T13:07:17Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3638277 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||947||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2661||42||0||60||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2330||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Орел Карл}}||1345||314||1||314||91||24||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|1nter pares}}||592||311||0||10||782||3||0||0||4 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||533||187||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||523||90||2||23||209||30||0||0||0 |- |50||{{u|Nurken}}||521||505||3||651||4859||32||15||3||4 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||425||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|ShadZ01}}||210||23||0||34||82||64||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||142||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|MuratbekErkebulan}}||87||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||44||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Tarikh Dias}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Mheidegger}}||39||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |398||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |401||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |402||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |403||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |405||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |406||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |411||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |413||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |420||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |422||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |433||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Dostoevskykz}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |530||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |531||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |543||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |546||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |547||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |548||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |553||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |560||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |563||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |566||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |574||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |580||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |581||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |588||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |590||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |598||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |604||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |606||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |610||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |630||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |635||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |643||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |644||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |645||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |646||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |651||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |655||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |662||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |667||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |843||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |847||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |852||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |855||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |856||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |862||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |876||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |880||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |885||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |903||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |911||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |913||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |925||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |929||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |936||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |939||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |940||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |941||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |951||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |960||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |961||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |991||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1000||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1002||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1014||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1022||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1030||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1044||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1051||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1059||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1063||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1086||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1093||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1100||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1101||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1104||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1133||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1139||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1172||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1175||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1180||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1182||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1195||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1199||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1206||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1257||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1286||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1296||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1426||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1428||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1429||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1441||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1442||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1458||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1461||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1487||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1517||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1534||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1552||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1553||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1560||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1682||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1696||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1702||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1707||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||294||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 0v0z8s2swwcj7ct51jrhujxvxjr4q4o 0 684964 3638517 3618229 2026-08-02T22:08:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638517 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық аспап |Аты = Балабан |Басқаша аты = ({{lang-az|Balaban}}) |Суреті = Balaban Azerbaijani.JPG |Сурет тақырыбы = |Жіктелуі = Қос құрақты үрмелі аспап |Диапазоны = Notenbeispiel Undezime.gif |Диапазон атауы = |Туыстас аспаптары = Дудук, Мей |Музыканттар = |Шығарушылар = |Мақалалар = |Дыбысы = |Ортаққор = Balaban Azerbaijani.JPG }} '''Балабан (музыкалық аспап)''' ({{lang-az|Balaban}})<ref>Балабан (инструмент) https://kartaslov.ru/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD+%28%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29</ref> — [[Әзірбайжан]]ның көне халық музыкалық аспабы. Қамыстан жасалған үрмелі музыкалық аспап.<ref>Балабан (инструмент) http://www.prostosound.com.ua/spravochniki/instrumenty/id/20</ref> Оркестрлерде, ансамбльдерде, сондай-ақ ашуг және басқа да фольклорлық орындаушылық ұжымдарда кеңінен қолданылады.<ref>Балабан https://ru-duduk.livejournal.com/6047.html</ref> == Тарихы == Археологиялық қазба жұмыстары кезінде ежелгі Мингячевир қаласының орнында біздің дәуірімізге дейінгі I ғасырға жататын сүйектен жасалған [[музыкалық аспаптар]] табылды. Олар бізге таныс балабанның прототипі болып саналады. Алғаш рет ол туралы деректер «Кітаби-деде Горкуд» [[аңыз]] эпосында кездеседі. Мұндай атауды кейін әзірбайжан классиктерінің өлеңдерінен де кездестіруге болады. Аспаптың атауы дыбысты білдіретін «бала» және «тыйым» деген екі сөздің бірігуінен шыққан. Бұл атау аспаптың ерекше лирикалық және мұңды дыбыс шығаратын төмен тембріне байланысты. 1950 жылдары балабан ойнау кәсіптік музыкалық білім беру жүйесіне енгізіліп, оқу-әдістемелік құралдар арқылы оқытылды. Ол Ұлттық консерваторияда оқытылады.<ref>История азербайджанского балабана (ФОТО) https://www.trend.az/life/culture/2999319.html</ref> «Балабан» атауы орта ғасырдағы көне түркі мәтіндерінде кездеседі. 20 ғасырдың бірінші жартысында балабан Әзірбайжан халық аспаптар оркестрінің құрамына енді. Балабан әртүрлі мәдениеттерде кеңінен таралды және белсенді қолданылды, модификацияланды және классикалық балабанның дизайнына негізделген жаңа құралдарға айналды. Модификациялары: *Қытайлық гуанзи [[Сурет:Балабан.jpg |нобай|оңға|200px|Балабан. Әзірбайжан тарихы мұражайы]] *Грузин дудугі *Армян дудугі *Кореялық хуанпири *Түрік мейі *Өзбек буламон *Жапон хичирикиі *Қырғыз қамыс сырнайы<ref>Балабан https://xn----7sbab5aqcbiddtdj1e1g.xn--p1ai/musical_instruments/balaban</ref> == Құрылымы == Құрылғы өте қарапайым: ішінен дыбыс шығаратын арнасы бар ағаш түтік. Музыканттың жағында түтік сфералық элементпен, сәл тегістелген мундштукпен жабдықталған. Алдыңғы жағында сегіз тесік бар, тоғызыншы артқы жағында. Негізгі материалы -жаңғақ, алмұрт, өрік ағаштары. Баламанның орташа ұзындығы 30-35 см.<ref>Балабан (баламан) https://muzinstru.ru/duhovye/balaban {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220629120446/https://muzinstru.ru/duhovye/balaban |date=2022-06-29 }}</ref> == Дыбысы == Аспаптың [[диапазон]]ы бір жарым октаваны қамтиды – кіші «[[Соль (нота)|соль]]» нотасынан екінші октаваның «[[До (нота)|до]]» нотасына дейін. Тәжірибелі және виртуозды музыканттар ерін бұлшық еттерін созудың арнайы әдісі көмегімен (кәсіби ортада «додаг сыхма» деп аталады) тіпті екінші октаваның «ми бемоль» дыбысына дейін үзінді шығарады. Аспаптың масштабы [[диатоника]]лық болып табылады. Белгілі бір хроматикалық шкалаларды шығару үшін орындаушы қажетті тесіктерді жабады, осылайша үрлеудің оңтайлы күші мен динамикасын таңдайды. Бір қызығы, балабан вибратосы (мәндік үзік-үзік, дірілдеген дыбыс) төменгі [[Регистр (музыка)|регистрде]] кларнеттің дыбысталуын біршама еске түсіреді.<ref>Балабан музыкальный инструмент https://radio-27.ru/muzyka/balaban-muzykalnyj-instrument.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519123853/https://radio-27.ru/muzyka/balaban-muzykalnyj-instrument.html |date=2022-05-19 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан музыкалық аспаптары]] [[Санат:Әзербайжан мәдениеті]] my9opm5co3je2pi4nwzjsj8hd3tcu7h 3 697042 3638516 3138130 2026-08-02T21:50:36Z AccountVanishRequests 160572 AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:Freeflightmode]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 3d3897b4ba62db0d47551e883017de29]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Freeflightmode|Freeflightmode]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 3d3897b4ba62db0d47551e883017de29|Renamed user 3d3897b4ba62db0d47551e883017de29]]" 3138130 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Freeflightmode}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 03:21, 2023 ж. наурыздың 4 (+06) hls26ae5jhkuz78eehgda23ftlhpte6 2 700124 3638690 3631032 2026-08-03T10:10:42Z Casserium 68287 /* */ 3638690 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин | Шынайы есімі = | Суреті = Nurlan Nigmatulin 023.jpg | Сурет ені = | Атауы = Нығматулин, 2018 жыл |Титулы =[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісінің]] 6 және 9-[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|төрағасы]] |Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg |Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады = 22 маусым 2016 |Басқаруын аяқтады = 1 ақпан 2022 |Ізашары = [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]] |Ізбасары = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | Туған күні = 31.08.1962 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Зайролла Гершанұлы Нығматулин|Зайролла Нығматулин]] (1919–2013) | Анасы = Зейнеп Қариева (1920–2018) | Жұбайы = Венера Баймырзаева | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1985–1991)<br>[[Аманат (партия)|Аманат]] (2000—) | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институты]]<br>[[Мәскеу гуманитарлық университеті|БЛКЖО ОК жанындағы Жоғарғы комсомол мектебі]] | Ғылыми дәрежесі = [[Ғылым кандидаты|Тарих ғылымдарының кандидаты]]<br>Саясаттану ғылымдарының докторы | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurlan Nigmatulin | Марапаттары = {{Қатар |{{Назарбаев ордені}} |{{Барыс ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Достастық ордені}} }} }} }} '''Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин''' ([[31 тамыз]] [[1962 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, тарих ғылымдарының кандидаты және саясаттану ғылымдарының докторы. 2012–2014 және 2016–2022 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]], 2014–2016 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің басшысы, 2006–2009 жылдары [[Қарағанды облысы]]ның әкімі. rb1v49htu4f25q1ki4rhy0cavjlvbsi 3638701 3638690 2026-08-03T10:21:17Z Casserium 68287 /* */ 3638701 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин | Шынайы есімі = | Суреті = Nurlan Nigmatulin 023.jpg | Сурет ені = | Атауы = Нығматулин, 2018 жыл |Титулы =[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|төрағасы]] |Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg |Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады = 22 маусым 2016 |Басқаруын аяқтады = 1 ақпан 2022 |Ізашары = [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]] |Ізбасары = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] |Титулы_2 =[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің басшысы |Ту_2 =Flag of the President of Kazakhstan.svg |Ту2_2 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_2 =3 сәуір 2014 |Басқаруын аяқтады_2 =21 маусым 2016 |Президент_2 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_2 =[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] |Ізбасары_2 =[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] |Титулы_3 =[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] төрағасының 4-бірінші орынбасары |Ту_7 =Flag of Nur Otan (2019).svg |Ту2_7 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_7 =19 қараша 2009 |Басқаруын аяқтады_7 =24 қыркүйек 2012 |Ізашары_7 =[[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] |Ізбасары_7 =[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] |Титулы_8 =[[Қарағанды облысы]]ның 4-әкімі |Ту_8 =Coat of Arms of Karagandy Province.svg |Ту2_8 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_8 =19 қаңтар 2006 |Басқаруын аяқтады_8 =19 қараша 2009 |Президент_8 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_8 =[[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов|Камалтин Мұхамеджанов]] |Ізбасары_8 =[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Басқара бастады_4 = 15 маусым 2004 | Басқаруын аяқтады_4 = 20 қаңтар 2006 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_4 = [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] | Ізбасары_4 = [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] | Туған күні = 31.08.1962 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Зайролла Гершанұлы Нығматулин|Зайролла Нығматулин]] (1919–2013) | Анасы = Зейнеп Қариева (1920–2018) | Жұбайы = Венера Баймырзаева | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1985–1991)<br>[[Аманат (партия)|Аманат]] (2000—) | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институты]]<br>[[Мәскеу гуманитарлық университеті|БЛКЖО ОК жанындағы Жоғарғы комсомол мектебі]] | Ғылыми дәрежесі = [[Ғылым кандидаты|Тарих ғылымдарының кандидаты]]<br>Саясаттану ғылымдарының докторы | Мамандығы = инженер механик • саясаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurlan Nigmatulin | Марапаттары = {{Қатар |{{Назарбаев ордені}} |{{Барыс ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Достастық ордені}} }} }} }} '''Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин''' ([[31 тамыз]] [[1962 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, тарих ғылымдарының кандидаты және саясаттану ғылымдарының докторы. 2012–2014 және 2016–2022 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]], 2014–2016 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің басшысы, 2006–2009 жылдары [[Қарағанды облысы]]ның әкімі. rm0kmbbjwqe4ekfem5bnxyb4g8dllyv 3638704 3638701 2026-08-03T10:23:56Z Casserium 68287 /* */ 3638704 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин | Шынайы есімі = | Суреті = Nurlan Nigmatulin 023.jpg | Сурет ені = | Атауы = Нығматулин, 2018 жыл |Титулы =[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|төрағасы]] |Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg |Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады = 22 маусым 2016 |Басқаруын аяқтады = 1 ақпан 2022 |Ізашары = [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]] |Ізбасары = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] |Басқара бастады_2 =20 қаңтар 2012 |Басқаруын аяқтады_2 =3 сәуір 2014 |Ізашары_2 =[[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] |Ізбасары_2 =[[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов|Қабиболла Жақыпов]] |Титулы_3 =[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің басшысы |Ту_3 =Flag of the President of Kazakhstan.svg |Ту2_3 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_3 =3 сәуір 2014 |Басқаруын аяқтады_3 =21 маусым 2016 |Президент_3 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_3 =[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] |Ізбасары_3 =[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] |Титулы_4 =[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] төрағасының 4-бірінші орынбасары |Ту_4 =Flag of Nur Otan (2019).svg |Ту2_4 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_4 =19 қараша 2009 |Басқаруын аяқтады_4 =24 қыркүйек 2012 |Президент_4 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_4 =[[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] |Ізбасары_4 =[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] |Титулы_5 =[[Қарағанды облысы]]ның 4-әкімі |Ту_5 =Coat of Arms of Karagandy Province.svg |Ту2_5 =Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_5 =19 қаңтар 2006 |Басқаруын аяқтады_5 =19 қараша 2009 |Президент_5 =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_5 =[[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов|Камалтин Мұхамеджанов]] |Ізбасары_5 =[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Басқара бастады_6 = 15 маусым 2004 | Басқаруын аяқтады_6 = 20 қаңтар 2006 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] | Ізбасары_6 = [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] | Туған күні = 31.08.1962 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Зайролла Гершанұлы Нығматулин|Зайролла Нығматулин]] (1919–2013) | Анасы = Зейнеп Қариева (1920–2018) | Жұбайы = Венера Баймырзаева | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1985–1991)<br>[[Аманат (партия)|Аманат]] (2000—) | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институты]]<br>[[Мәскеу гуманитарлық университеті|БЛКЖО ОК жанындағы Жоғарғы комсомол мектебі]] | Ғылыми дәрежесі = [[Ғылым кандидаты|Тарих ғылымдарының кандидаты]]<br>Саясаттану ғылымдарының докторы | Мамандығы = инженер механик • саясаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurlan Nigmatulin | Марапаттары = {{Қатар |{{Назарбаев ордені}} |{{Барыс ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Достастық ордені}} }} }} '''Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин''' ([[31 тамыз]] [[1962 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, тарих ғылымдарының кандидаты және саясаттану ғылымдарының докторы. 2012–2014 және 2016–2022 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]], 2014–2016 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің басшысы, 2006–2009 жылдары [[Қарағанды облысы]]ның әкімі. pduz5smnnttfbg557dokoa3y2gao8cb 3638709 3638704 2026-08-03T10:29:31Z Casserium 68287 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3638709 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 702252 3638740 3341065 2026-08-03T11:20:51Z Tilaqtobe 183640 3638740 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Wikify}} {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сакура Харуно''' ({{lang-ja|春野 サクラ}}) — [[Наруто]] манга және аниме-сериалы басты кейіпкерлерінің бірі. Сакура Харуно (жап. 春野 サクラ, Харуно Сакура) — Сакура Харуно мангасы мен аниме-сериалының басты кейіпкерлерінің бірі. Бұл кейіпкерді жапон манга авторы Масаси Кисимото жасаған. Сакура Конохагакурэ («Жасырын Жапырақ ауылы») ауылынан шыққан куноити (әйел ниндзя) ретінде бейнеленеді және 7-топтың мүшесі болып табылады. Бұл топтың құрамына Сакураның өзі, Наруто Удзумаки, Саскэ Учиха және олардың ұстазы Какаси Хатакэ кіреді. Оқиғаның басында Сакура Саскэге қатты ғашық болып, оны үнемі мақтап жүреді, ал тәжірибесі аздау командаласы Нарутоны менсінбейді. Алайда оқиға өрбіген сайын ол бұл біржақты сезімнен арыла бастайды. Кейінірек Сакура Нарутоны көбірек бағалап, құрметтеп, оны толықтай қабылдайтын деңгейге жетеді. Негізгі «Naruto» сериясынан бөлек, Сакура басқа да туындыларда кездеседі. Атап айтқанда, Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring (2015) және Boruto: Naruto Next Generations (2016) шығармаларында ол дәрігер әрі Сакура Учиха ретінде бейнеленеді. [[Масаси Кисимото]] оны [[Саске Учиха|Саскеге]] құштар болған қыз ретінде көрсетеді, ал топтың үшінші мүшесі [[Наруто Удзумаки|Нарутоны]] ол менсінбейді. Анимеде Сакураны [[Жапон тілі|жапон тілінде]] Тиэ Накамура, ал [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] Кейт Хиггинс дыбыстаған. {{Наруто}} [[Санат:Наруто әлемі]] orv15wicchd7120t83fnfrjrqd5gojj 3 723210 3638625 3253643 2026-08-03T06:19:04Z Cabayi 54188 Cabayi [[Қатысушы талқылауы:Sinafe]] бетін [[Қатысушы талқылауы:BlakeWOMortimer]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Sinafe|Sinafe]]" to "[[Special:CentralAuth/BlakeWOMortimer|BlakeWOMortimer]]" 3253643 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Sinafe}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 12:17, 2023 ж. желтоқсанның 24 (+06) 20am2y65zkx4bgur0lvarko8160jc5x 2 725520 3638474 3638144 2026-08-02T19:38:03Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3638474 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 01usrt1n02l2ey0goz63omwi9lfns5b 3638589 3638474 2026-08-03T05:30:11Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3638589 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 iodmwwjt5ggkf6242d8fn3e405f8w5z 3638661 3638589 2026-08-03T09:16:34Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3638661 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 jrg2z3uv4hp63nb1daq9e355tpea1u3 0 738728 3638508 3548380 2026-08-02T20:31:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638508 wikitext text/x-wiki '''Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері''' – тарихи қалыптасқан аумақтары бар жеке ғимараттар мен құрылыстар, мемориалдық үйлер, қорымдар, кесенелер және жеке қорымдар, монументалды өнер туындылары, тас мүсіндер, жартастағы суреттер. Ескерткіштер тізімі [[Ақмола облысы]] әкімдігінің [[2020 жыл|2020]] жылғы [[28 шілде]]дегі № А-8/377 қаулысымен бекітілген<ref>Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/145265/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/145265/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> 2021 жылы тізімге Ақмола облысы әкімдігінің 12.10.2021 № А-10/510 қаулысымен өзгерістер енгізілді. == Ақкөл ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Амангелді I қорғаны ерте темір дәуірі; Амангелді III қонысы, қола дәуірі; Амангелді II қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші ||[[Амангелді (Ақмола облысы)|Амангелді]] ауылынан солтүстік-шығысына қарай 300 м; Амангелді ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1,7 км; Амангелді ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км |- | 2 ||Ерофеевка I қорғаны қола дәуірі; Ерофеевка қонысы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең) || ||археология ескерткіші ||[[Мереке (Ақмола облысы)|Мереке]] ауылынан шығысқа қарай 400 м; 300 м |- | 3 || Ивановское I қорғаны ортағасырлық; Ивановское II, III қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Азат (Ақкөл ауданы)|Азат]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2,8-9,8 км аралығы |- | 4 ||Қыздыңтөбесі II, III, VI, VII қорғандары, ортағасырлық; Қыздыңтөбесі IV «мұртты» қорғаны, ерте темір дәуірі; Қыздынтөбесі I қорымы, ортағасырлық; Кыздыңтөбесы V қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Азат ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11,2-14 км аралығы |- | 5 || Қызқарасу I, II, III қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Азат ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км |- | 6 || Тасмола V, VI қорғандары, ерте темір дәуірі; Тасмола III қорымы, ерте темір дәуірі; Тасмола VII қонысы, қола дәуірі; Тасмола I, II, IV тұрақтарығ неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қына (ауыл)|Қына]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12-14 км; [[Қарасай (Ақмола облысы)|Қарасай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10,5 км |- | 7 || Приозерное I қорғаны, ортағасырлық; Приозерное II, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші|| [[Жалғызқарағай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 9,7 км; Жалғызқарағай ауылынан шығысқа қарай 3,6 км |- | 8 || Талқара III қорғаны; VIII қорғаны, ерте темір дәуірі; Талқара II қорымы, Талқара IV қорымы, Талқара V қорымы, Талқара VII қорымы, Талқара IX қорымы, ерте темір дәуірі; Талқара VI қонысы, қола дәуірі; Талқара VIII тұрағы, неолит дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Радовка (Ақмола облысы)|Радовка]] ауылынан солтүстікке қарай 1,1 км; [[Қарасай (Ақмола облысы)|Қарасай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10,1 км; [[Талқара (ауыл)|Талқара]] ауылының батыс шеті; [[Мереке (Ақмола облысы)|Мереке]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1,7 км; [[Урюпинка]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км; Амангелді ауылынан оңтүстікке қарай 1 км; [[Мереке (Ақмола облысы)|Мереке]] ауылынан солтүстікке қарай 1,3 км |- | 9 || Урюпинка I қорғаны, ерте темір дәуірі; Урюпинка II қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Урюпинка]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2,3 км |- | 10 || Итемген қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Итемген IV қорымы, ерте темір дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Тастыадыр (ауыл)|Тастыадыр]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3-5,3 км |- | 11 || Радовка II қорымы, ерте темір дәуірі|| ||археология ескерткіші || [[Радовка (Ақмола облысы)|Радовка]] ауылынан солтүстікке қарай 2 км |- | 12 || Фашисттік Германияны жеңген жеңістің 25 жылдығына арналған ескерткіш || || монументтік өнер құрылысы || [[Урюпинка]] ауылы, Советская көшесі |} == Аршалы ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Есіл қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Аршалы (Ақмола облысы)|Аршалы]] кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 7,5 км |- | 2 || Александровский қорғаны, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Жібек жолы (Ақмола облысы)|Жібек жолы]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 500 м |- | 3 || Ольгинка қорғаны, ортағасырлық; Ольгинка II қорымы, ортағасырлық; Ольгинка V қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ольгинка (Ақмола облысы)|Ольгинка]] ауылының оңтүстігіне қарай 8 км; оңтүстігіне қарай 10 км; оңтүстік-шығысына қарай 9 км |- | 4 || Красное озеро II қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || Жібек жолы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км |- | 5 || [[Вишневка (ежелгі тұрақ)|Вишневка қорымы]], қола дәуірі, ерте темір дәуірі (әр түрлі кезең); Вишневка қонысы, қола дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Аршалы (Ақмола облысы)|Аршалы]] кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 3 км; Аршалы кентінен шығысқа қарай 500 м |- | 6 || Ижевский I қорымы, қола дәуірі; Ижевская тұрағы, палеолит дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Ижевское (Ақмола облысы)|Ижевское]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км; |- | 7 || 1941-1945 жылдары Ұлы Отан Соғысы жылдарында қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш || || монументтік өнер құрылысы || [[Михайловка (Аршалы ауданы)|Михайловка]] ауылы, Абай көшесі, ауыл орталығында |} == Астрахан ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 ||Бірлік III қорғаны, ерте темір дәуірі; [[Бірлік-II]] қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Бірлік (Астрахан ауданы)|Бірлік]] ауылынан батысқа қарай 1-1,5 км |- | 2 || [[Бірлік-I]] қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Таволжанка (Ақмола облысы)|Таволжанка]] ауылынан батысқа қарай 4 км |- | 3 || Ковыленка I қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Ковыленка]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км |- | 4 ||Қоскөл II қорғаны, ортағасырлық; Қоскөл III қорғаны, ерте темір дәуірі; Қоскөл I қорымы, ортағасырлық; Қоскөл VII қорымы, ортағасырлық; Қоскөл VIII қонысы, энеолит дәуірі; Қоскөл VI тұрағы, неолит дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Қоскөл (Ақмола облысы)|Қоскөл]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км; Қоскөл ауылының солтүстігіне қарай 11 км; Қоскөл ауылының солтүстік-шығысына қарай 4,5 км; Қоскөл ауылының солтүстігіне қарай 10,5 км; Қоскөл ауылының оңтүстік-шығысына қарай 2 км; Қоскөл ауылынан солтүстікке қарай 12 км |- | 5 || Өрнек I қорғаны, ерте темір дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Өрнек (Астрахан ауданы)|Өрнек]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км |- | 6 || Новый Колутон I қорғаны, ерте темір дәуірі|| ||археология ескерткіші || [[Жаңа Қалқұтан]] ауылынан шығысқа қарай 4,6 км |- | 7 || Жамбыл I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || ||археология ескерткіші || [[Астраханка (Ақмола облысы)|Астраханка]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3,5 км |- | 8 || Алғабас I қорымы, ортағасырлық; Алғабас II қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең)|| || археология ескерткіші || [[Алғабас (Астрахан ауданы)|Алғабас]] ауылынан шығысқа қарай 2,5 км; Алғабас ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 5,5 км |- | 9 || Старый Колутон I қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Ескі Қалқұтан]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км |- | 10 || Зеленое I, II қорымдары, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); || || археология ескерткіші || [[Зелёное (Ақмола облысы)|Зеленое]] ауылынан батысқа қарай 4-5 км |- | 11 || Қаратүбек I қорымы, ерте темәр дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Ұзынкөл (Астрахан ауданы)|Ұзынкөл]] ауылынан оңтүстікке қарай 750 м |- | 12 || Есен-Аман I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Ұзынкөл (Астрахан ауданы)|Ұзынкөл]] ауылының оңтүстігіне қарай 6,5 км |- | 13 || Новочеркасск I қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең)|| || археология ескерткіші || [[Новочеркасское]] ауылынан солтүстікке қарай 2 км |} == Атбасар ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || (1918-1943 жылдар) Кеңес Одағының Батыры Ақан Құрмановтың мүсіні || || монументтік өнер құрылысы || [[Қосбармақ (Ақмола облысы)|Қосбармақ]] ауылының орталығында |- | 2 || 1918-1919 жылдары Уездік Кеңестің депутаттары орналасқан ғимарат (қазіргі тарихи-өлкетану музейі), 1911 жыл || || қала құрылысы және сәулет || [[Атбасар]] қаласы, Жеңіс көшесі, 28 |- | 3 || Гимназия ғимараты (қазіргі уақытта көмекші мектеп-интернаты), 1909 жыл || || қала құрылысы және сәулет ||[[Атбасар]] қаласы, Жеңіс көшесі, 28 |- | 4 || Тимашевка V қорғаны, ерте темір дәуірі; Тимашевка VII қорғаны, қола дәуірі; Тимашевка VI қорымы, ерте темір дәуірі; Тимашевка X қорымы, ортағасырлық; Тимашевка I тұрағы, неолит дәуірі; Тимашевка II тұрағы, неолит дәуірі; Тимашевка III тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тимашевка (Ақмола облысы)|Тимашевка]] ауылынан шығысқа қарай 2,2 км; 4 км; Тимашевка ауылынан батысқа қарай 1,3 км; [[Родионовка (Ақмола облысы)|Родионовка]] ауылының солтүстік-батысына қарай 2,5 км; [[Тимашевка (Ақмола облысы)|Тимашевка]] батысқа қарай 1,3 км; шығысқа қарай 1,7 км; 2,2 км |- | 5 || Қаражар IV, VII қорғандары, ерте темір дәуірі; Қаражар I қорымы, ерте темір дәуірі; Қаражар III қорымы, ерте темір дәуірі; Қаражар VI қорымы, ортағасырлық; Қаражар XV қорымы, ерте темір дәуірі; Қаражар IX қорымы, ортағасырлық; Қаражар X қорымы, XVIII–XIX ғасырлар; Қаражар XI қорымы, ерте темір дәуірі; Қаражар II қонысы, ортағасырлық; Қаражар V қонысы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қаражар XII қонысы, ортағасырлық; Қаражар XIII қонысы ортағасырлық; Қаражар XIV қонысы ортағасырлық; Қаражар VIII қонысы ортағасырлық || ||археология ескерткіші || [[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2,1-4,2 км; [[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2,1 км; солтүстік-шығысқа қарай 4,25 км; солтүстікке қарай 1,3 км; солтүстікке қарай 3 км; солтүстікке қарай 3,4 км; солтүстік-шығысқа қарай 4,25 км; 2,15; 2,75 км; 4,5 км; [[Бастау (Ақмола облысы)|Бастау]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 2,5 км; 2,52 км; [[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылынан солтүстікке қарай 2,8 км |- | 6 || Магдалиновка IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Магдалиновка V қорымы, қола дәуірі; Магдалиновка II қонысы, қола дәуірі; Магдалиновка I тұрағы, неолит дәуірі; Магдалиновка III тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Магдалиновка (Ақмола облысы)|Магдалиновка]] ауылының оңтүстік-оңтүстік-шығысына қарай 800 м; батысына қарай 1,3 км; 2,2 км; шығысына қарай 500 м; 100 м |- | 7 || Мариновка II, VII қорғандары, ортағасырлық; Мариновка I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Мариновка III қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Мариновка IV қонысы, энеолит дәуірі; Мариновка V тұрағы, энеолит дәуірі; Мариновка VI тұрағы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Мариновка (Ақмола облысы)|Мариновка]] ауылының солтүстік-батысына қарай 7 км, солтүстік-шығысына қарай 8 км; шығысына қарай 1 км; батысына қарай 4,5 км; оңтүстік-батысына қарай 3 км; 5 км; 2 км |- | 8 || Қызылкөл IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Қызылкөл I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қызылкөл II қонысы, қола дәуірі; Қызылкөл III қонысы, неолит дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 11 км; солтүстік-шығысына қарай 7,5 км; 3 км; 6,5 км |- | 9 || Полтавка I қорғаны, ортағасырлық; Полтавка II қорғаны, ерте темір дәуірі; Полтавка VI қорымы, ерте темір дәуірі; Полтавка V қонысы, ортағасырлық; || || археология ескерткіші || [[Полтавка (Ақмола облысы)|Полтавка]] ауылынан шығысқа қарай 1,5 км; шығысқа қарай 1,6 км; солтүстігіне қарай 5 км; солтүстік-шығысына қарай 2,7 км |- | 10 || Поповка IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Поповка V қорғаны, ортағасырлық; Поповка VII қорымы, қола дәуірі; Поповка VIII қонысы, қола дәуірі; Поповка III тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 0,5 км; солтүстік-батысқа қарай 1,1 км; солтүстікке қарай 1 км; шығысқа қарай 3,2 км; 2 км |- | 11 || Родионовка VIII қорғаны, ерте темір дәуірі; Родионовка IX қорғаны, ерте темір дәуірі; Родионовка V қорымы, қола дәуірі; Родионовка VI қорымы, ерте темір дәуірі; Родионовка VII қорымы, қола дәуірі; Родионовка I қонысы, қола дәуірі; Родионовка X қонысы, қола дәуірі|| || археология ескерткіші ||[[Родионовка (Ақмола облысы)|Родионовка]] ауылының шығысына қарай 6 км; солтүстік-батысына қарай 3 км; оңтүстік-батысына қарай 800 м; оңтүстігіне қарай 700 м; оңтүстік-шығысына қарай 1 км; [[Калиновка (Ақмола облысы)|Калиновка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 4 км; Родионовка ауылының солтүстік-батысына қарай 2,5 км |- | 12 || Сәдубек IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Сәдубек II қорымы, қола дәуірі; Сәдубек III қорымы, қола дәуірі; Сәдубек I тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылының солтүстік-батысна қарай 5,1 км; батысына қарай 3,6 км; батысына қарай 3,3 км; 1,9 км |- | 13 || Самарка I, II, III, V, VI, VIII, X қорғандары, ерте темір дәуірі; XI қорғаны, қола дәуірі; XIV қорғаны, ортағасырлық; Самарка III қорымы, ерте темір дәуірі; Самарка VII қорымы, ерте темір дәуірі; Самарка XV қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Самарка (Ақмола облысы)|Самарка]] ауылынан солтүстікке қарай 500 м-ден 4 км аралықтары, солтүстік-батысқа қарай 6,7 км-10,6 км аралықтары; солтүстікке қарай - 3,2 км; 4,5 км; солтүстік-батысқа қарай 7,2 км |- | 14 || Атбасар VI қорғаны, ерте темір дәуірі; Атбасар II қорымы, ерте темір дәуірі; Атбасар V қорымы, ерте темір дәуірі; Атбасар I қорымы, ортағасырлық; Атбасар III қорымы, ерте темір дәуірі; Атбасар IV қорымы, ерте темір дәуірі|| ||археология ескерткіші || [[Тельман (Ақмола облысы)|Тельман]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 9,8 км; [[Атбасар]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 1 км; [[Ащыкөл (Ақмола облысы)|Ащыкөл]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 6,3 км; [[Борисовка (Ақмола облысы)|Борисовка]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6,5 км; [[Тельман (Ақмола облысы)|Тельман]] ауылының солтүстік-батысына қарай 8,5 км; [[Тельман (Ақмола облысы)|Тельман]] ауылының солтүстік-батысына қарай 8,8 км |- | 15 || Тастөбе III қорымы, ортағасырлық; Кошкарка I қорымы, ерте темір дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Тимашевка (Ақмола облысы)|Тимашевка]] ауылынан солтүстікке қарай 15 км; оңтүстік-батысқа қарай 9 км |- | 16 || Адыр II қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Адыр (Ақмола облысы)|Адыр]] ауылынан солтүстікке қарай 1,5 км |- | 17 || Ащыкөл I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ащыкөл (Ақмола облысы)|Ащыкөл]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 4,9 км |- | 18 || Гайдар I қорымы, ортағасырлық; Гайдар II қонысы, қола дәуірі; Гайдар III тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Борисовка (Ақмола облысы)|Борисовка]] ауылынан оңтүстікке қарай 2,5 км; солтүстік-шығысқа қарай 2,5 км; 3 км |- | 19 || Титовка I қорымы, ерте темір дәуірі|| ||археология ескерткіші||[[Титовка (Ақмола облысы)|Титовка]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 2,2 км |- | 20 || Новопетропавловка I қорымы, ерте темір дәуірі; Новопетропавловка II тұрағы, неолит дәуірі; Поповка VII қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылының солтүстік-батысына қарай 1,3 км; солтүстік-шығысына қарай 1,1 км; батысына қарай 3,8 км |- | 21 || Қосбармақ I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қосбармақ (Ақмола облысы)|Қосбармақ]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км |- | 22 || Митрофановка I қорымы, ортағасырлық; Митрофановка III қонысы, қола дәуірі; Митрофановка IV қонысы, энеолит дәуірі; Митрофановка II тұрағы, энеолит дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Бейіс хазірет]] ауылынан шығысқа қарай 1,5 км; оңтүстігіне қарай 2,2 км; оңтүстік-батысына қарай 3 км; оңтүстігіне қарай 2 км |- | 23 || Новоалександровка I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Бастау (Ақмола облысы)|Бастау]] ауылынан батысқа қарай 1,3 км |- | 24 || Бодливский II қорымы, ортағасырлық; Пригородное II қорымы, ортағасырлық; Смирновка I қорымы, ортағасырлық; Смирновка II қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Садовое (Атбасар ауданы)|Садовое]] ауылының оңтүстігіне қарай 1,5 км; солтүстік-шығысына қарай 2 км; батысына қарай 700 м; батысына қарай 500 м |- | 25 || Пролетарка I қорымы, ортағасырлық; Пролетарка II қонысы, қола дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Новосельское (Ақмола облысы)|Новосельское]] ауылының оңтүстігіне қарай 1 км; оңтүстік-шығысына қарай 500 м |- | 26 || Жабай-Покровка II қонысы, қола дәуірі; Жабай-Покровка I тұрағы, неолит дәуірі; Жабай-Покровка I тұрағы, неолит дәуірі; Саргары қонысы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Покровка (Ақмола облысы)|Покровка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 2,7 км; 1,5 км; 4 км |- | 27 || Тельман XVI қонысы, қола дәуірі; Тельман XVII қонысы, ортағасырлық; Тельман VIII тұрағы, мезолит, неолит дәуірі, (әр түрлі кезең); Тельман IX тұрағы, мезолит дәуірі; Тельман X тұрағы, неолит дәуірі; Тельман XI тұрағы, неолит дәуірі; Тельман XII тұрағы, неолит дәуірі; Тельман XIII тұрағы, неолит дәуірі; Тельман XIV тұрағы, неолит дәуірі; Тельман XV тұрағы, мезолит, неолит дәуірі (әр түрлі кезең); Тельман V тұрағы, неолит дәуірі || ||археология ескерткіші ||[[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылының оңтүстігіне қарай 2,9 км; 3 км; оңтүстік-батысына қарай 2,5 км; 3 км; Калиновка ауылының шығысына қарай 7,1 км; [[Поповка (Ақмола облысы)|Поповка]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 3,1 км; 3,2 км; 3,4 км; оңтүстігіне қарай 3 км; 3,3 км; [[Тельман (Ақмола облысы)|Тельман]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 1,2 км |- | 28 || Алғашқы тың иегерушілерге арналған еңбек даңқ ескерткіші, 1970 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Атбасар]] қаласы, қалаға кіре берісінде |- | 29 || (1941-1945 жылдары) Ұлы Отан Соғысы жылдары қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш, 1970 жыл || ||монументтік өнер құрылысы || [[Полтавка (Ақмола облысы)|Полтавка]] ауылының орталығында |- | 30 || Ілияс Есенберлин ескерткіші || || монументтік өнер құрылысы || [[Атбасар]] қаласы, әкімдік ғимаратының алдындағы алаңда |} == Бұланды ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Красноводское X қорғаны, ерте темір дәуірі; Красноводское XI қорғаны, ерте темір дәуірі; Красноводское XII қорғаны, ерте темір дәуірі; Красноводское III қорымы, ерте темір дәуірі; Красноводское VI қорымы, ерте темір дәуірі; Красноводское VII қорымы, ерте темір дәуірі; Красноводское X қорымы, ерте темір дәуірі; Таубай III қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Айнакөл (Ақмола облысы)|Айнакөл]] ауылының солтүстігіне қарай 1,5 км; солтүстік-батысына қарай 2,3 км-3,6 км аралығы |- | 2 || Купчановка I қорғаны, ерте темір дәуірі; Купчановка II қорғаны, ерте темір дәуірі; Купчановка III қорғаны, ерте темір дәуірі; Купчановка IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Купчановка II қорымы, ерте темір дәуірі; Купчановка III қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Купчановка IV қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Купчановка I қонысы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең); Купчановка II қонысы, қола дәуірі; Купчановка I тұрағы, неолит дәуірі|| ||археология ескерткіші || [[Купчановка]] ауылының оңтүстігіне қарай 1,2 км; 1,5 км; оңтүстік-шығысына қарай 100 м; оңтүстігіне қарай 500 м-2,3 км аралығы |- | 3 || Новобратское II қорғаны, ерте темір дәуірі; Новобратское IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Новобратское VI қорғаны, қола дәуірі; Новобратское III «мұртты» қорғаны, ерте темір дәуірі; Новобратское VII қорғаны, ерте темір дәуірі; Новобратское VII қорымы, ерте темір дәуірі; Новобратское VIII қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Новобратское (Ақмола облысы)|Новобратское]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 3,5 км; 3,6 км; 3,7 км; 4,2 км; шығысына қарай 500 м; оңтүстік-шығысына қарай 3,2 км; 5,9 км |- | 4 || Новодонецк I қорғаны, ерте темір дәуірі; Новодонецк II қорғаны, қола дәуірі; Новодонецк III қорғаны, ерте темір дәуірі; Новодонецк IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Новодонецк V қорғаны, қола дәуірі; Новодонецк VI қорғаны, қола дәуірі; Новодонецк II қорымы, ерте темір дәуірі; Новодонецк III қорымы, ерте темір дәуірі; Новодонецк IV қорымы, ерте темір дәуірі; Новодонецк V қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Новодонецк VIII қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Новодонецк IX, ортағасырлық; Новодонецк X қорымы, ерте темір дәуірі; Новодонецк VI, VII қоныстары, қола дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Новодонецк]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 3,8 км; 4,5 км; 4,8 км; 5,3 км; 3,6 км; оңтүстігіне қарай 3 |- | 5 || Острогорское V қорғаны, қола дәуірі; Острогорское VI қорғаны, ерте темір дәуірі; Острогорское қыстауы кейінгі ортағасырлық км; Острогорское I, II, III, IV, V, VI, VII қорымдары, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Новый Колутон III қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең)|| || археология ескерткіші || [[Острогорское (Ақмола облысы)|Острогорское]] ауылының солтүстік-батысына қарай 2,7 км-4,2 км аралығы; оңтүстік-батысына қарай 1 км |- | 6|| Прохоровка I қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Байсуат]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км |- | 7 || Отрадное I қорғаны, ерте темір дәуірі; Отрадное I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Отрадное (Бұланды ауданы)|Отрадное]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км; 2,2 км |- | 8 || Партизанка I қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Партизанка]] ауылының шығысына қарай 3,4 км |- | 9 ||Жолболды қорғаны, қола дәуірі; Иванковка I қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ивановка (Ақмола облысы)|Иванковка]] ауылының оңтүстігіне қарай 4,7 км; 5,1 км |- | 10 || Капитоновка қорғаны, ерте темір дәуірі; Капитоновка V қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Капитоновка (Ақмола облысы)|Капитоновка]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 3,1 км; шығысына қарай 5,5 км |- | 11 || Ярославка I қорғаны, ерте темір дәуірі; Ярославка II қорғаны, ерте темір дәуірі; Ярославка III қорғаны, ерте темір дәуірі; Ярославка IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Ярославка шеберханасы, неолит дәуірі; Ярославка V қорымы, ерте темір дәуірі; Ярославка VII қорымы, ерте темір дәуірі; Ярославка I, II, III, IV, V тұрақтары, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ярославка (Бұланды ауданы)|Ярославка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 3,5 км-5,2 км аралықтары; оңтүстік-шығысына қарай 4 км |- | 12 || Колоколовка I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Қараөзек (Бұланды ауданы)|Қараөзек]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 1,4 км |- | 13 || Макинка I қорымы, ерте темір дәуірі; Макинка II қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Макинка]] ауылының солтүстігіне қарай 2,5 км; шығысына қарай 5 км |- | 14 ||Ортақшыл I қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Ортақшыл ауылының оңтүстігіне қарай 1,3 км |- | 15 ||Пушкино I қорымы, ерте темір дәуірі; Пушкино II қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Проходное I қонысы, қола дәуірі; Пушкино I қонысы, қола дәуірі; Пушкин I тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Пушкино (Ақмола облысы)|Пушкино]] ауылының солтүстігіне қарай 5,5 км; 4,7 км; 7 км; 2 км |- | 16 || Еркіндік I қонысы, ортағасырлық; Еркіндік II қонысы, қола дәуірі; Еркіндік III қонысы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Балуан Шолақ ауылы (Ақмола облысы)|Балуан Шолақ]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км; 3,5 км |} == Бурабай ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Жаңаталап I қорғаны, қола дәуірі; Жаңаталап II қорғаны, ерте темір дәуірі; Жаңаталап I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Жаңаталап II қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Жаңаталап (Бурабай ауданы)|Жаңаталап]] ауылының солтүстік-батысына қарай 2 км; солтүстік-батысына қарай 1,5 км, жоғары беткейде; солтүстігіне қарай 4 км; солтүстік-шығысына қарай 0,8 км |- | 2 || Қылшақты I қорғаны, ортағасырлық; Ақтас тұрағы, палеолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Кенесары]] ауылынан солтүстік–батысқа қарай 4 км; оңтүстік-батысқа қарай 2,7 км |- | 3 || Аршалы I; II; III қорғандары, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Николаевка (Бурабай ауданы)|Николаевка]] ауылының шығысына қарай 1 км; оңтүстік-шығысына қарай 2,2 км-3 км |- | 4|| Қараүңгір I қорғаны, ерте темір дәуірі; Қараүңгір II, III қорғандары, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Обалы]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 5,6 км-7,2 км аралығы |- | 5 || Райгородок I қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Райгородок (Ақмола облысы)|Райгородок]] ауылынан шығысқа қарай 0,7 км |- | 6 || Қояндыкөл I қорғаны, ерте темір дәуірі; Қояндыкөл II қорғаны, қола дәуірі; Ковалевка 1 қорымы, ерте темір дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең); Успеноюрьевка I қорымы, қола дәуірі; Успеноюрьевка II қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Успеноюрьевка]] ауылының оңтүстігіне қарай 4 км; оңтүстік-шығысына қарай 4,5 км; шығысына қарай 1 км; оңтүстік-шығысына қарай 3 км; 3,3 км |- | 7 || Аршалы I қорғаны, ерте темір дәуірі; Аршалы II қорғаны, ерте темір дәуірі; Аршалы V топырақты қорымы, ортағасырлық; Аршалы IV қорымы, ерте темір дәуірі; Аршалы II қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Веденовка (Ақмола облысы)|Веденовка]] ауылынан шығысқа қарай 3,3 км; солтүстік-шығысына қарай 5,3 км; шығысына қарай 4 км; солтүстік-шығысына қарай 5,7 км; [[Федосеевка (Ақмола облысы)|Федосеевка]] ауылының шығысына қарай 0,8 км |- | 8 || Қорған қорымы, ерте темір дәуірі; Қорған I қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Николаевка (Бурабай ауданы)|Николаевка]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км; 8,2 км |- | 9 || Новоандреевка III қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Новоандреевка (Ақмола облысы)|Новоандреевка]] ауылынан батысқа қарай 5 км |- | 10 || Дорофеевка III қорғаны, ерте темір дәуірі; Дорофеевка III қорымы, қола дәуірі; Дорофеевка VI қорымы, ортағасырлық; Дорофеевка I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Малое Чебачье I қорымы, ерте темір дәуірі; Ақылбай ауыл жанындағы стелла, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Ақылбай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4,3 км-5,3 км аралығы; солтүстікке қарай 3,5 км; оңтүстік-шығысқа қарай 1 км; солтүстік-шығысқа қарай 7,5 км |- | 11 || Қотыркөл II қорымы, қола дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Вишнёвое (Ақмола облысы)|Вишнёвое]] ауылының оңтүстігіне қарай 1 км |- | 12 || Құмдыкөл IV қорымы, ортағасырлық; Құмдыкөл II қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Златополье]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км; [[Савинка (Ақмола облысы)|Савинка]] ауылынан шығысқа қарай 3 км |- | 13 || Клинцы I қорымы, ерте темір дәуірі; Клинцы II зираты, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Клинцы (Ақмола облысы)|Клинцы]] ауылынан солтүстікке қарай 1,5 км; 2,5 км |- | 14 || Қотыркөл XVII қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық; Жүкей IV қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Қатаркөл]] ауылының шығысына қарай 6 км; 5 км |- | 15 || Қараүңгір I қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); || || археология ескерткіші ||[[Савинка (Ақмола облысы)|Савинка]] ауылының батысына қарай 7,5 км |- | 16 || [[Бурабай қорымы|Голубой залив I қонысы, неолит дәуірі; Голубой залив II қонысы, неолит дәуірі]]; |||| археология ескерткіші || [[Бурабай (кент)|Бурабай]] кентінен батысқа қарай 2,5 км; 3 км |} == Біржан сал ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1|| Атан I топырақты жерлеуі, ортағасырлық; Қорған Атан I қорғаны, ерте темір дәуірі; Атан VII, қола дәуірі; Атан IX қорғаны, ерте темір дәуірі; Атан табылған орны, неолит дәуірі; Атан II, III қоныстары, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Еңбекшілдер]] ауылынан батыс, оңтүстік-батысқа қарай 8,5 км; батысына қарай 11,4 км; оңтүстік-батысына қарай 6,3 км; оңтүстік-батысына қарай 15,9 км; 9,4 км; 16,9 км |- | 2 || Саға VI қорғаны, қола дәуірі; Саға V қорғаны, қола дәуірі; Саға XI қонысы, ерте темір дәуірі; Саға III тұрағы, неолит дәуірі; Тассу I қорғаны, ерте темір дәуірі; Тассу II қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Саға өзенінің сол жағалауында, су бөгетінен оңтүстік-шығысқа қарай 0,2 км; [[Ақбұлақ (Біржан сал ауданы)|Ақбұлақ]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 22,1 км; солтүстік-шығысына қарай 14,3 км-18,1 км; оңтүстік-батысына қарай 11 км; 11,8 км |- | 3 || Қожагелді-Алға I қорғаны, ерте темір дәуірі; Қожагелді-Алға III қорғаны, ерте темір дәуірі; Қожагельді-Алға IV табылған орны, неолит дәуірі; Қожагельді-Алға V табылған орны, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Алға (Ақмола облысы)|Алға]] аулының оңтүстік-шығысына қарай 3,3 км; солтүстік-батысына қарай 3,2 км; оңтүстік-шығысына қарай 0,7 км; 0,9 км |- | 4 || Бірсуат I қорғаны, қола дәуірі; Шат V қорғаны, ерте темір дәуірі; Шат VI қорғаны, ерте темір дәуірі; Шат VII қорғаны, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Бірсуат (Біржан сал ауданы)|Бірсуат]] ауылының солтүстік-батысына қарай 1,3 км; шығысына қарай 15,6 км; солтүстік-шығысына қарай 11,6 км; шығысына қарай 14 км |- | 5 || Уәлихан IV қорғаны, қола дәуірі; Жамбай IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Уәлихан II қорғаны, қола дәуірі; Уәлихан III қорғаны, қола дәуірі; Камни қорғаны, ерте темір дәуірі; Камни I қорғаны, ерте темір дәуірі; Қожастау қорғаны, ерте темір дәуірі; Құдабас қорғаны, қола дәуірі; Құдабас III қорғаны, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Уәлиханов (Біржан сал ауданы)|Уәлиханов]] ауылының шығысына қарай 0,2 км; оңтүстік-шығысына қарай 13,4 км; солтүстігіне қарай 7,8 км; оңтүстігіне қарай 2,3 км; оңтүстік-шығысына қарай 15,8 км; 16,4 км; оңтүстік-шығысына қарай 7 км; солтүстік-шығысына қарай 2,3 км; солтүстік-шығысына қарай 2 км |- | 6 || Жүкей VI қорғанды қорымы, ерте темір дәуірі; Жүкей VII қорғанды қорымы, ерте темір дәуірі; Жүкей VIII қорғанды қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Жүкей I қорымы, қола дәуірі, ерте темір дәуірі (әр түрлі кезең); Жүкей III қорымы, қола дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Жүкей (Ақмола облысы)|Жүкей]] ауылының шығысына қарай 2,8 км; оңтүстік-шығысына қарай 3,8 км; 3,5 км; солтүстік-батысқа қарай 0,6 км; 0,7 км |- | 7 ||Казгородок қорғаны, ерте темір дәуірі; Казгородок I қорғаны, ерте темір дәуірі; Қасқырдың іні III, ерте темір дәуірі; Казгородок табылған орны, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Үлгі (Ақмола облысы)|Үлгі]] ауылының батысына қарай 5 км; 5,3 км; шығысына қарай 0,7 км; оңтүстігіне қарай 3 км |- | 8 || Саға I қорғаны, ортағасырлық; Саға II қорғаны, ортағасырлық; Кеңащы I қорғаны, ерте темір дәуірі; Кенащы II қорғаны, ерте темір дәуірі; Кеңащы қорғаны, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Кеңащы (Ақмола облысы)|Кеңашы]] ауылынан батысқа қарай 8 км; 10 км; шығысына қарай 10,5 км; 11,3 км; 2,5 км |- | 9 || Үштаған қорғаны, ерте темір дәуірі; Үштаған I қорғаны, ерте темір дәуірі; Үштаған II қорғаны, ерте темір дәуірі; Үштаған III қорғаны, қола дәуірі; Үштаған IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Үштаған V қорғаны, ерте темір дәуірі; Үштаған VI қорғаны, ерте темір дәуірі; Үштаған VIII қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Уәлиханов (Біржан сал ауданы)|Уәлиханов]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 9,5 км-12,5 км аралығы |- | 10 || Карловка I қорғаны, ерте темір дәуірі; Карловка II қорғаны, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Карловка (Ақмола облысы)|Карловка]] ауылының шығысына қарай 1 км; 2,4 км |- | 11 || Тассу II қорғаны, ерте темір дәуірі; Тассу III қорғаны, қола дәуірі; Тассу IV қорғаны, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Мамай (Ақмола облысы)|Мамай]] ауылының солтүстігіне қарай 9,5 км; 9,8 км; 13,6 км |- | 12 || Қотыркөл I қорғаны, ерте темір дәуірі; Тыркөл I қорғанды қорымы, ерте темір дәуірі; Тыркөл II қорғанды қорымы, ерте темір дәуірі; Тыркөл V қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Пригорхоз ауылынан батысқа қарай 550 м; оңтүстік-шығысқа қарай 3,1 км; оңтүстік-батысқа қарай 2,2 км; оңтүстік-шығысқа қарай 4,1 км |- | 13 || Жамбай I қорғаны, ерте темір дәуірі; Жамбай II қорғаны, ерте темір дәуірі; Жамбай III қорғаны, ерте темір дәуірі; Жамбай VI қорғаны, ерте темір дәуірі; Қойтас I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, XI қорғандары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Ақсу (Біржан сал ауданы)|Ақсу]] ауылының солтүстік-батысына қарай 15,3 км; 13,6 км; 14,0 км; 14,7 км; солтүстік-шығысына қарай 36,9 км-36,1 км; шығыс–солтүстік-шығысына қарай 29,6 км-37,5 км; солтүстік-шығысына қарай 36,1 км |- | 14 || Сапақ I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Сапақ II қорымы, ерте темір дәуірі; Сапақ III қорымы, ерте темір дәуірі; Сапақ IV қорымы, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Ақсу (Біржан сал ауданы)|Ақсу]] ауылының батысына қарай 3 км; солтүстік-батысына қарай 5 км; 7 км |- | 15 || Шоқай XХ қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Шоқай XI қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Шоқай XII қорымы, ортағасырлық; Шоқай IV қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Шоқай VI қорымы, ортағасырлық; Шоқай XI қорымы, ерте темір дәуірі; Шоқай XII қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Шоқай тұрағы, палеолит дәуірі; Шоқай II тұрағы, неолит дәуірі; Шоқай IV тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ақсу (Біржан сал ауданы)|Ақсу]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 42,2 км-50,3 км аралығы |- | 16 || Қаратөбе IV қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қыздың II қорымы, ерте темір дәуірі; Төбе II қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Төбе III қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші ||[[Уәлиханов (Біржан сал ауданы)|Уәлиханов]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 5,3 км; 21,9 км; солтүстігіне қарай 5,7 км; 6,2 км |- | 17 || Сәуле I қорымы, ортағасырлық; Сәуле V қорымы, ерте темір дәуірі; Сәуле VII қорымы, ерте темір дәуірі; Сәуле VIII қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Сәуле (Ақмола облысы)|Сәуле]] ауылынан оңтүстік–шығысқа қарай 0,7 км; солтүстік–батысқа қарай 2 км; оңтүстік–шығысқа қарай 1,2 км; солтүстік–батысқа қарай 3 км |- | 18 || Терек II қорымы, ортағасырлық; Терек III, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || Уәлиханов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 8,6 км; 8,5 км |- | 19 || Шоқай II топырақты қорымы, ортағасырлық; || || археология ескерткіші || [[Шошқалы (Ақмола облысы)|Шошқалы]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 44,1 км |- | 20 || Саға I тұрағы, неолит дәуірі; Саға II тұрағы, неолит дәуірі; Саға VII тұрағы, неолит дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Краснофлотское (Ақмола облысы)|Краснофлотское]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20,1 км; 19,8 км; [[Көксеңгірсор]] көлінің оңтүстік-батысына қарай 15 км |- | 21 || Тәттімбет I тұрағы, неолит дәуірі, қола дәуір (әр түрлі кезең); Тәттімбет II тұрағы, неолит дәуірі; Тәттімбет III тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Мамай (Ақмола облысы)|Мамай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км-12,3 км аралығы |} == Егіндікөл ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || [[Бектемір сопы кесенесі|Сопы мазары]], XVIII ғасыр||[[Сурет:Бектемір сопы кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || [[Жалманқұлақ (ауыл)|Жалманқұлақ]] ауылы, Қоскөл қонысы |- | 2 || Полтавский қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Полтавка (Ақмола облысы)|Полтавка]] ауылының батыс, оңтүстік-батысына қарай 1,5 км |} == Ерейментау ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Қызылту I қорғаны, ерте темір дәуірі; Қызылту IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Қызылту II қорымы, ерте темір дәуірі, кейінгі ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қызылту III қорымы, ерте темір дәуірі, кейінгі ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қызылту IV қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Қызылту (Ақмола облысы)|Қызылту]] ауылының солтүстігіне қарай 5 км; 6 км; оңтүстік-шығысына қарай 0,5 км; солтүстігіне қарай 4,3 км; 4 км |- | 2 || [[Саққұлақ би кесенесі|Саққұлақ мазары]], XIX ғасырдың соңы (1880 жыл) ||[[Сурет:Саққұлақ би кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || [[Ерейментау]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км |- | 3 || Усть-Кедей қорғаны, ерте темір дәуірі; Усть-Кедей I қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қызылту (Ақмола облысы)|Қызылту]] ауылының солтүстігіне қарай 3,6 км; 3 км |- | 4 || Нецветаевка II; III; IV; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі; Нецветаевка қонысы, қола дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Майлан (ауыл)|Майлан]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10,5 км-16 км аралығы |- | 5 || Қасаны қорымы, ерте темір дәуірі; Қасаны I қорымы, ерте темір дәуірі; Қасаны II қоршауы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Бестоғай (Ақмола облысы)|Бестоғай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3,6 км; 2,5 км; [[Майлан (ауыл)|Майлан]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км |- | 6 || Тасқора қорымы; I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; [[Тасқора |Тасқора қонысы]], ерте темір дәуірі; [[Тасқора |Тасқора I қонысы]], ерте темір дәуірі ||[[Сурет:Ерте темір дәуіріндегі Тасқора қонысының сызбасы.jpg|thumb|right|150px|<small>Ерте темір дәуіріндегі Тасқора қонысының сызбасы.</small>]][[Сурет:Ерте темір дәуіріндегі Тасқора І қонысының сызбасы.jpg|thumb|right|150px|<small>Ерте темір дәуіріндегі Тасқора І қонысының сызбасы.</small>]] ||археология ескерткіші || [[Бестоғай (Ақмола облысы)|Бестоғай]] ауылының оңтүстік-батыс, батысына қарай 2,5 км; 2 км; солтүстік-батысына қарай 4 км; 1,5 км; оңтүстік-батысына қарай 2 км; солтүстік–солтүстік-шығысына қарай 1 км |- | 7 || [[Ақмырза III қорымы]], қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Еркіншілік]] ауылынан солтүстікке қарай 3 км |- | 8 || [[Жолбасшы қорымы]], ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жолбасшы (Ақмола облысы)|Жолбасшы]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 0,6 км |- | 9 || [[Сілеті меңгірі]], қола дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Майлан (ауыл)|Майлан]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км |- | 10 || [[Қос батыр ескерткіші (Құмай ғибадатханасы)|"Құмай" археологиялық-этнографиялық кешені]], біздің дәуіріміздің VI-VII ғасыр ||[[Сурет:Құмай ғибадатханасы.jpg|thumb|right|150px|]] || археология ескерткіші || [[Қарағайлы (Ақмола облысы)|Қарағайлы]] ауылынан солтүстікке қарай 5 км. |} == Есіл ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Есіл I қорғаны, ерте темір дәуірі; Есіл II қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Есіл (қала)|Есіл]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4,5 км; 3,3 км |- | 2 || Интернациональное қыстауы, ерте темір дәуірі; Интернациональное табылған орны, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Интернациональное (Ақмола облысы)|Интернациональное]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км; 4 км |- | 3 || Бұзылық I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Бұзылық III қонысы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Бұзылық]] ауылынан оңтүстікке қарай 7 км; шығысқа қарай 1,5 км |- | 4 || Дальное I; II қорымдары, ортағасырлық; Дальное III табылған орны, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Дальное]] ауылынан солтүстікке қарай 1 км; солтүстік-шығысқа қарай 1 км; 2 км |- | 5 || Заречное I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Заречное (Есіл ауданы)|Заречное]] ауылынан оңтүстікке қарай 0,8 км; оңтүстік-шығысқа қарай 3 км; оңтүстік-батысқа қарай 6 км |- | 6 || Знаменка I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Знаменка IV қонысы, қола дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Знаменка (Ақмола облысы)|Знаменка]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км; оңтүстік-батысқа қарай 1 км; солтүстікке қарай 100 м; оңтүстік-батысқа қарай 1 км |- | 7 || Игілік I; II; III қорымдары, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Игілік (Есіл ауданы)|Игілік]] ауылынан шығысқа қарай 8 км; 10 км; солтүстік-шығысқа қарай 10 км |- | 8 || Елтай II қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Знаменка (Ақмола облысы)|Знаменка]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км |- | 9 || Калачи I қорымы, ортағасырлық; Калачи II қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Калачи (Ақмола облысы)|Калачи]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 1 км; 0,8 км |- | 10 ||Красногорский I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Красногорский IV; V қоррымдары, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Красногорское]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 12 км; солтүстік-батысына қарай 0,8 км; оңтүстік-батысына қарай 4 км; оңтүстігіне қарай 5 км; оңтүстік-батысына қарай 6 км |- | 11 || 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған обелиск || || монументтік өнер құрылысы || [[Заречное (Есіл ауданы)|Заречное]] ауылы, ауыл орталығындағы саябақта |- | 12 || Кеңес Одағының батыры [[Даниил Потапович Нестеренко|Д.П. Нестеренко]] ескерткіші || || монументтік өнер құрылысы || [[Знаменка (Ақмола облысы)|Знаменка]] ауылы, әкімдік ғимараты жанында |- | 13 || Бірінші атыз салған С-80 тракторы || || қала құрылысы және сәулет || [[Двуречное (Ақмола облысы)|Двуречное]] ауылы, саябақта |} == Жақсы ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Балталы V қорғаны, ерте темір дәуірі; Балталы I қыстауы, кейінгі ортағасырлық; Балталы I; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Терісаққан (Ақмола облысы)|Терісаққан]] ауылының солтүстік-батысына қарай 11 км; оңтүстік-шығысына қарай 7,7 км; 7,6 км; шығысына қарай 10 км |- | 2 || Ишимское V; VI; VII; қорғандары, ерте темір дәуірі; Ишимское IV қорғаны, қола дәуірі; Ишимское I; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі; Ишимское II қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Ишимское (Ақмола облысы)|Ишимское]] ауылының шығысына қарай 7,4 км; 7,6 км; солтүстік-шығысына қарай 8,5 км; оңтүстік-батысына қарай 3,8 км; 10,9 км; солтүстік-батысына қарай 5 км-6,5 км аралығы |- | 3 || Жаман-Қайрақты II қорғаны, ерте темір дәуірі; Жаман-Қайрақты I; II қоныстары, қола дәуірі; Жаман-Қайрақты I тұрағы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Беловодское (Ақмола облысы)|Беловодское]] ауылының оңтүстігіне қарай 4,4 км; оңтүстік-шығысына қарай 600 м; оңтүстігіне қарай 4,4 км-5,2 км аралығы |- | 4 || Сарыоба қорғаны, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Терісаққан (Ақмола облысы)|Терісаққан]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км |- | 5 || Қалмақкөл қорғаны, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Қалмақкөл (ауыл)|Қалмақкөл]] ауылынан солтүстікке қарай 6 км |- | 6 || Қайрақты VI қорғаны, ортағасырлық; Қайрақты I; II; VI қорымдары, ерте темір дәуірі; || ||археология ескерткіші || [[Жаман Қайрақты]] өзенінің сол жағалауында; [[Қайрақты (Ақмола облысы)|Қайрақты]] ауылының оңтүстігіне қарай 4 км; 0,5 км; шығысына қарай 1 км |- | 7 || Қима I балбал тастары, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Қима (ауыл)|Қима]] ауылынан шығысқа қарай 1 км |- | 8 || Кировское II қыстауы, жаңа кезең; Кировское I қонысы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Терісаққан (Ақмола облысы)|Терісаққан]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 1 км; [[Кировское (Ақмола облысы)|Кировское]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 4 км |- | 9 || Жақсы I қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Жақсы (ауыл)|Жақсы]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км |- | 10 || [[Баубек батыр]] I қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Ишимское ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 200 м |- | 11 || Киевское I; II қорымдары, ортағасырлық|| || археология ескерткіші || [[Киевское (Ақмола облысы)|Киевское]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км; шығысына қарай 7 км |- | 12 || Ақ-Қайрақты I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Қима (ауыл)|Қима]] ауылынан оңтүстік-шығысына қарай 23,5 км батысқа қарай 6 км; солтүстік-батысқа қарай 4 км |- | 13 || Аралтөбе қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Қима (ауыл)|Қима]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 23,5 км |- | 14 || Лозовое I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші ||[[Лозовое (Жақсы ауданы)|Лозовое]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 500 м; 2 км, жардың түбінде |- | 15 || Перекатное I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші ||[[Перекатное]] ауылынан батысқа қарай 0,8 км; шығысқа қарай 2 км; 3 км |- | 16 || Подгорное VII қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші ||[[Подгорное (Ақмола облысы)|Подгорное]] ауылынан оңтүстікке қарай 10 км |- | 17 || Терісаққан I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Терісаққан (Ақмола облысы)|Терісаққан]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 2,5 км-9 км аралығы |- | 18 || Тарасовка қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тарасовка (Ақмола облысы)|Тарасовка]] ауылынан солтүстікке қарай 4 км |- | 19 || Шұрымсай қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Қима (ауыл)|Қима]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км |- | 20 || Беловодское қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Беловодское (Ақмола облысы)|Беловодское]] ауылынан шығысқа қарай 1,5 км |- | 21 || Қазақстан II қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қазақстан (Жақсы ауданы)|Қазақстан]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1,5 км |- | 22 || Есіл табылған орны, энеолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Есіл (қала)|Есіл]] қаласынан оңтүстікке қарай 100 м |- | 23 || Жаман-Қайрақты I; II қоныстары, қола дәуірі; Жаман-Қайрақты I тұрағы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Беловодское (Ақмола облысы)|Беловодское]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 600 м; оңтүстігіне қарай 5,2 км; 4,4 км |- | 24 || Кеңарал бекінісі, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Қима (ауыл)|Қима]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20,3 км |- | 25 || [[Баубек батыр кесенесі]] ||[[Сурет:Баубек батыр кесенесі (1).jpg|thumb|right|150px|]] ||монументтік өнер құрылысы || [[Ишимское (Ақмола облысы)|Ишимское]] ауылы, батыс бөлігінде |- | 26 || 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш, 1967 жыл|| || монументтік өнер құрылысы || [[Алғабас (Жақсы ауданы)|Алғабас]] ауылы |- | 27 || 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш, 1961 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Подгорное (Ақмола облысы)|Подгорное]] ауылының орталығында |- | 28 || 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш, 1969 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Беловодское (Ақмола облысы)|Беловодское]] ауылы, әкімдік ғимараты жанында |} == Жарқайың ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Үшқарасу "мұртты" II; III; XV; XVII қорғандары, ерте темір дәуірі; Үшқарасу IV қорғаны, ерте темір дәуірі; Үшқарасу V қорғаны, ортағасырлық; Үшқарасу XVII қорғаны, қола дәуірі; Үшқарасу XVIII қорғаны, қола дәуірі; Үшқарасу I қорымы, ерте темір дәуірі; Үшқарасу VI қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Үшқарасу (Ақмола облысы)|Үшқарасу]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 6,1 км; солтүстігіне қарай 1,1 км; солтүстік-шығысына қарай 1,5 км; мал шаруашылық кешенінің солтүстік-шығысына қарай 1,7 км; ауылдың оңтүстік-батысына қарай 9 км; оңтүстігіне қарай 11,9 км; мал шаруашылық кешенінің солтүстік-шығысына қарай 1,4 км; ауылдың солтүстік-шығысына қарай 1,8 км; солтүстік-батысына қарай 6,8 км; солтүстігіне қарай 6,5 км |- | 2 || Баранкөл I қорғаны, ерте темір дәуірі; Баранкөл II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Баранкөл (ауыл)|Баранкөл]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 5,5 км; 6 км; оңтүстік-шығысына қарай 16 км; 10,7 км |- | 3 || Любицкое қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Далабай]] ауылының солтүстігіне қарай 600 м |- | 4 || Львовское қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Львовское (Ақмола облысы)|Львоское]] ауылынан солтүстікке қарай 5,2 км |- | 5 || Нахимовское қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Нахимовка (Ақмола облысы)|Нахимовка]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 500 м |- | 6 || Пятигорское қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Пятигорское (Ақмола облысы)|Пятигорское]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 700 м |- | 7 || Тасөткел I қорғаны, ерте темір дәуірі; Тасөткел II қонысы, ортағасырлық|| || археология ескерткіші || [[Тасөткел (Ақмола облысы)|Тасөткел]] ауылынан солтүстікке қарай 3,1 км |- | 8 || Тассуат "мұртты" қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тассуат (Ақмола облысы)|Тассуат]] ауылынан батысқа қарай 5,4 км, |- | 9 || Шалғай II қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Шойындыкөл (ауыл)|Шойындыкөл]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км |- | 10 || Гастелло II қорымы, ерте темір дәуірі; Гастелло IV қорымы, ортағасырлық; Гастелло I; III қоныстары, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Гастелло (Ақмола облысы)|Гастелло]] ауылынан солтүстікке қарай 6 км; солтүстік-батысына қарай 15 км; 5 км; солтүстігіне қарай 15,9 км |- | 11 || Далабай I қорымы, қола дәуірі; Далабай II табылған орны, қола дәуірі|| || археология ескерткіші ||[[Далабай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4,8 км; 4 км |- | 12 || Отрадное IX қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Отрадное (Жарқайың ауданы)|Отрадное]] ауылынан батысқа қарай 5,5 км |- | 13 || Шабдар IV қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Шойындыкөл (ауыл)|Шойындыкөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 21,4 км |- | 14 || Шойындыкөл табылған орны, неолит дәуірі || || археология ескерткіші ||Шойындыкөл ауылынан шығысқа қарай 1 км |- | 15 || Қызыл Там (Ахмет) кесенесі, XIX ғасырдың соңы || || қала құрылысы және сәулет || [[Далабай]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 7 км |- | 16 ||1941-1945 жылдары Ұлы Отан Соғысы жылдары қаза болған жауынгерлерге арналған обелиск, 1967 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Державинск]] қаласының орталығы, әкімдік ғимараты жаны |- | 17 || 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы жылдары қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған ескерткіш, 1991 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Далабай]] ауылының орталығы, әкімдік ғимаратының жаны |} == Зеренді ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Кеңес Одағының батыры М. Ғабдуллин мүсіні, 1987 жыл || || монументтік өнер құрылысы ||[[Зеренді|Зеренда]] ауылы, Мира көшесі, ауыл орталығы |- | 2 || Орманшының үйі (генералдың бұрынғы үй-жайы), 1897 жыл || || қала құрылысы және сәулет || [[Красный Кордон (Зеренді ауданы)|Красный Кордон]] ауылы, орманшаруашылығы аумағында |- | 3 || Жальник, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Бірлестiк (Ақмола облысы)|Бірлестік]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 1,5 км |- | 4 || Заборовка II қорғаны, қола дәуірі; Заборовка I қорғаны, ерте темір дәуірі; Заборовка III қорғаны, ортағасырлық; Заборовка IV қорғаны, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Айдарлы (Зеренді ауданы)|Айдарлы]] ауылының шығысына қарай 3 км; солтүстік-батысына қарай 2,5 км; шығысына қарай 1,8 км; солтүстік-шығысына қарай 0,4 км |- | 5 || Водопьяновка I; II қорымдары, ортағасырлық; Водопьяновка III қорғаны, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Ақадыр (Ақмола облысы)|Ақадыр]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 1,1 км; оңтүстік-шығысына қарай 2,2 км; солтүстік-шығысына қарай 1,5 км; |- | 6 || Алексеевка қорғаны, ерте темір дәуірі; Алексеевка I қорғаны, ерте темір дәуірі; Алексеевка қорымы, ортағасырлық || ||археология ескерткіші || [[Алексеевка (Ақмола облысы)|Алексеевка]] ауылының шығысына қарай 1200 м; батысына қарай 500 м; шығысына қарай 900 м |- | 7|| Березняковка қорғаны, ерте темір дәуірі; Березняковка I; II қорымдары, қола дәуірі; Елікті қонысы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең)|| || археология ескерткіші|| [[Елікті (ауыл)|Елікті]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 1,7 км; 1,5 км; 3,5 км; солтүстігіне қарай 2,5 км |- | 8 || Байқошар Елікті қорғаны, ерте темір дәуірі; Бұлақ IV қорымы, ерте темір дәуірі; Бұлақ II қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші||[[Бұлақ (Ақмола облысы)|Бұлақ]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 2,5 км; шығысына қарай 300 м; солтүстік-батысына қарай 600 м |- | 9 || Жолдыбай I қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Бұлақ (Ақмола облысы)|Бұлақ]] ауылының солтүстігіне қарай 500 м |- | 10 || Васильковка V қорғаны, ерте темір дәуірі; Васильковка VII қорымы, ортағасырлық; Васильковка VIII қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Васильковка IХ қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Васильковка VIII қорымы, ортағасырлық; Васильковка I қонысы, қола дәуірі; Васильковка IV қонысы, қола дәуірі; Васильковка V қонысы, қола дәуірі; Васильковка II; III тұрақтары, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Васильковка (Ақмола облысы)|Васильковка]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 1,5 км; солтүстік-батысына қарай 8 км; шығысына қарай 2,6 км; оңтүстік-батысына қарай 1,8 км; оңтүстік-шығысына қарай 5,4 км; оңтүстік-батысына қарай 400 м; солтүстігіне қарай 0,9 км; шығысына қарай 0,5-1 км; солтүстігіне қарай 2,2 км |- | 11 || Кенжеқаракөл II қорғаны, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Жамбыл (Зеренді ауданы)|Жамбыл]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 5 км |- | 12 || Доломитово I қорғаны, ортағасырлық; Доломитово IV қорғаны, ортағасырлық; Доломитово V қорғаны, ерте темір дәуірі; Доломитовка III қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Алексеевка (Ақмола облысы)|Алексеевка]] ауылының оңтүстігіне қарай 4,3 км; 4 км; оңтүстік-шығысына қарай 2,5 км биіктікте; оңтүстігіне қарай 1 км |- | 13 || Приозерное I қорғаны, ерте темір дәуірі; Дүңгілағаш V қорғаны, ерте темір дәуірі; Дүңгілағаш VI қорғаны, ерте темір дәуірі; Дүңгілағаш I; III; IV қорымдары, ортағасырлық; Дүңгілағаш II; V қорымдары, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); || || археология ескерткіші || [[Дүңгілағаш]] ауылының оңтүстігіне қарай 4,8 км; 5,1 км; оңтүстік-шығысына қарай 3,6 км-5,6 км аралығы; оңтүстігіне қарай 5 км |- | 14 || Қараүңгір қорғаны, қола дәуірі, ерте темір дәуірі (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Дороговка]] ауылынан шығысқа қарай 6 км |- | 15|| Қорған III қорғаны, ерте темір дәуірі; Жолдыбай V қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жолдыбай (Ақмола облысы)|Жолдыбай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км; 0,5 км |- | 16 || Заречное I қорғаны, ортағасырлық; Заречное II қорғаны, ортағасырлық;|| || археология ескерткіші || [[Заречное (Зеренді ауданы)|Заречное]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,3 км; шығысқа қарай 3 км |- |17 || Пригородное I; II; III; VI қорғандары, ерте темір дәуірі; Березнякова қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Заречное (Зеренді ауданы)|Заречное]] ауылынан батысқа қарай 0,9 км; оңтүстік-батысқа қарай 1,2 км; 1,3 км; батысқа қарай 1,2 км; оңтүстік-шығысына қарай 3 км |- | 18 || Исаковка қорғаны, ерте темір дәуірі; Қорған II қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Исаковка (Ақмола облысы)|Исаковка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 2,1; 2,5 км |- | 19 || Қазақстан I қорғаны, ортағасырлық; Ақшасор III қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Қазақстан (Зеренді ауданы)|Қазақстан]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 1,5 км; оңтүстік-шығысына қарай 4 км |- | 20 || Кеңөткел XVII; XX; XXIV; XXVII қорғандары, ерте темір дәуірі; Кеңөткел XXVI қорғаны, ортағасырлық; [[Кеңөткел қорымдары|Кеңөткел XXIV; XХV қорымдары, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Кеңөткел XIII қорымы, ерте темір дәуірі; Кеңөткел XV, қола дәуірі, ерте темір дәуірі (әр түрлі кезең); Кеңөткел XXIX; XI; XIII; XVIII; XIX; XХVI қорымдары, қола дәуірі]]; Кеңөткел II қонысы, неолит дәуірі; Кеңөткел VIII қонысы, неолит дәуірі; Кеңөткел X қонысы, неолит дәуірі; Кеңөткел XVI қонысы, неолит, ерте темір дәуірі (әр түрлі кезең); Қошқарбай II қонысы, қола дәуірі; Павловка қонысы, қола дәуірі; СКИФ I қонысы, қола дәуірі; СКИФ III қонысы, қола дәуірі; СКИФ V қонысы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең); Кеңөткел I тұрағы, ерте темір дәуірі; Кеңөткел III; IV; V; VI тұрақтары, неолит дәуірі; Кеңөткел XXI тұрағы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең); СКИФ II; IV тұрақтары, неолит дәуірі||[[Сурет:XVIII Кеңөткел қорымындағы археологиялық қазба жұмыстары.jpg|thumb|right|150px|<small>XVIII Кеңөткел қорымындағы археологиялық қазба жұмыстары.</small>]] || археология ескерткіші || [[Кеңөткел]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 0,9 км; 1,3 км; оңтүстігіне қарай 1 км; оңтүстік-шығысына қарай 2 км; оңтүстік-батысына қарай 0,5 км; солтүстік-шығысына қарай 0,8 км-4 км аралығы; солтүстік-батысына қарай 0,8 км; солтүстігіне қарай 450 м; оңтүстік-батысына қарай 250 м; шығысына қарай 0,5 км; солтүстік-шығысына қарай 0,6, 0,7 км; батысына қарай 500 м-1,2 км аралығы; солтүстігіне қарай 250 м |- | 21 || Қарашілік I қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Қарашілік (Зеренді ауданы)|Қарашілік]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 2 км |- | 22 || Қарсақ III; VI қорғандары, ерте темір дәуірі; Қарсақ I қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қарсақ II; III; VI қорымдары, қола дәуірі; Қарсақ IV; V; VII қорымдары, ортағасырлық; Қарсақ I; II; IV қоныстары, қола дәуірі; Қарсақ III тұрағы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қарсақ (Ақмола облысы)|Қарсақ]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 0,5 км-2,3 км аралығы; солтүстік-шығысына қарай 1,5 км; оңтүстігіне қарай 0,2 км; оңтүстік-шығысына қарай 5 км; солтүстік-батысына қарай 2 км; оңтүстік-батысына қарай 1-3,3 км аралығы |- | 23 ||Қоныспай I қорғаны, ерте темір дәуірі; Красный Яр I қорғаны, ерте темір дәуірі; Алтыбай I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Алтыбай II қорымы, ерте темір дәуірі; Қонысбай I қорымы, ерте темір дәуірі; Қоныспай II қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қонысбай III қорымы, ерте темәр дәуірі; Қонысбай IV қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қонысбай V қорымы, қола дәуірі; Қызыл жар IV қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қонысбай қонысы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қонысбай (Ақмола облысы)|Қонысбай]] ауылының солтүстігіне қарай 4 км; оңтүстік-шығысына қарай 2,8 км; солтүстік-шығысына қарай 2,5 км-3,5 км аралығы; оңтүстігіне қарай 0,6 км; солтүстігіне қарай 5 км; оңтүстік шеті; оңтүстік-шығысына қарай 1,2 км; солтүстік-батысына қарай 3,2 км; оңтүстігіне қарай 1,5 км, |- | 24 || Қошқарбай VI қорғаны, ортағасырлық; Қошқарбай III қорғаны, ерте темір дәуірі; [[Қошқарбай қорымдары|Қошқарбай IV; V қорымдары, қола дәуірі]]; Қошқарбай VII, ортағасырлық ||[[Сурет:I Қошқарбай қорымы. 2 қоршаудың жалпы көрінісі. Қола дәуірі.jpg|thumb|right|150px|I Қошқарбай қорымы. 2 қоршаудың жалпы көрінісі. Қола дәуірі.]] || археология ескерткіші || [[Қошқарбай (Ақмола облысы)|Қошқарбай]] ауылының шығысына қарай 0,5 км; 1,5 км; солтүстік-шығысына қарай 400 м; шығысына қарай 1,2 км; батысына қарай 3,5 км |- | 25 || Красиловка I қорғаны, ерте темір дәуірі; Красиловка VII қорғаны, ортағасырлық; Алмазды шоқыдағы қорған, ортағасырлық; Красиловка I; II қорымдары, ортағасырлық; Алмазды шоқыдағы XX қорымы, ортағасырлық|| || археология ескерткіші || [[Красиловка (Ақмола облысы)|Красиловка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 2,5 км; оңтүстік-шығысына қарай 8 км; оңтүстігіне қарай 0,5 км; солтүстік-батысына қарай 500 м; солтүстік-шығысына қарай 1 км; оңтүстігіне қарай 250 м |- | 26 || Қорған, ерте темір дәуірі; Орта ағаш II қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Ортаағаш]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 2,5 км; оңтүстігіне қарай 3 км |- | 27 ||Приозерное I қорғаны, ерте темір дәуірі; Приречное I қорғаны, ерте темір дәуірі; Приречное I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Приречное II қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Приречное (Зеренді ауданы)|Приречное]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 4 км; оңтүстік-батысына қарай 2 км; солтүстік-батысына қарай 4,4 км; оңтүстік-шығысына қарай 3 км |- | 28 || Сейфуллин I қорғаны, ерте темір дәуірі; Сейфуллин III қорымы, ерте темір дәуірі; Сейфуллин IV қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сейфуллин (Ақмола облысы)|Сейфуллин]] ауылының шығысына қарай 6,2 км; оңтүстік-шығысына қарай 2 км-6 км аралығы; |- | 29 || Серафимовка I; II қорғандары, ортағасырлық; Серафимовка III қорғаны, ортағасырлық; Серафимовка II қорымы, ортағасырлық; СКИФ VIII қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Серафимовка (Ақмола облысы)|Серафимовка]] ауылының батыс шет жағында 15 м; солтүстік-шығысына қарай 3,5 км; шығысына қарай 5,9 км; оңтүстік-шығысына қарай 6 км; солтүстік-шығысына қарай 5 км |- | 30 || Теребұтақ III қорғаны, ерте темір дәуірі; Троицкое I; II; III; IV қорғандары, ерте темір дәуірі; Теребұтақ I қорымы, қола дәуірі; Теребұтақ II қорымы, ртағасырлық; Троицкое II қорымы, қола дәуірі; Троицкое III қорымы, ортағасырлық; Троицкое VII қорымы, қола дәуірі; Троицкое IV; V тұрақтары, неолит дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Троицкое (Ақмола облысы)|Троицкое]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 2,7 км; солтүстігіне қарай 2,3 км; 2,2 км: солтүстік-батысына қарай 3,2 км; 3 км; оңтүстік-батысына қарай 3,6 км; солтүстік-шығысына қарай 3,3 км |- | 31 || Қазақстан II қорғаны, ортағасырлық; Туполевка IV; V; VI қорғандары, ерте темір дәуірі; Молодежное I қорымы, ерте темір дәуірі; Молодежное I қабірі, ортағасырлық; Туполевка I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Молодёжное (Ақмола облысы)|Молодежное]] ауылының солтүстік-батысына қарай 4,3 км; солтүстік-шығысына қарай 3,5 км; 3,8 км; 9 км; оңтүстік–оңтүстік-батысына қарай 6 км; оңтүстік-батысына қарай 7 км; солтүстік-батысына қарай 2,7 км |- | 32 || Ұялы I; II қорғандары, ерте темір дәуірі; Үлгілі I қорымы, қола дәуірі; Ұялы I қорымы, ортағасырлық; Ұялы II қорымы, ортағасырлық; Үлгілі II қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Үлгілі (Ақмола облысы)|Үлгілі]] ауылының шығысына қарай 0,2 км; солтүстігіне қарай 1 км; оңтүстік-шығысына қарай 0,5 км; шығысына қарай 0,8 км; 1,5 км; батыс шетінде 200 м |- | 33 || Чаглинка I; II қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Шағалалы (Шағалалы ауылдық округі)|Шағалалы]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 2 км; солтүстік-батысына қарай 9 км; |- | 34 || Еленовка I қорғаны, ерте темір дәуірі; Еленовка қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Еленовка (Ақмола облысы)|Еленовка]] ауылының шығысына қарай 3 км; солтүстік-шығысына қарай 5 км |- | 35 || Лосевка қорғаны, ерте темір дәуірі; Айдабол I қорымы, қола дәуірі; Айдабол II қорымы, ерте темір дәуірі; Айдабол III қорымы, қола дәуірі; Айдабол IV қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Бөгенбай би ауылы|Бөгенбай би]] ауылының солтүстік-батысына қарай 1,5 км; оңтүстік-батысына қарай 0,8 км; оңтүстігіне қарай 1,7 км; солтүстік-батысына қарай 200 м; оңтүстік-шығысына қарай 0,3 км |- | 36 || Заборовка I; II; IV; VIII қорымдары, қола дәуірі; Заборовка III қорымы, ортағасырлық; Заборовка V; VI; VII қорымдары, ерте темір дәуірі; Заборовка Х қорымы, қола дәуірі, ерте темір дәуірі (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Айдарлы (Зеренді ауданы)|Айдарлы]] ауылының солтүстік-батысына қарай 2,6 км-6 км аралығы; оңтүстік-шығысына қарай 0,6 км-1 км аралығы; шығыс–солтүстік-шығысына қарай 0,6 км |- | 37 || Ақкөл қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Ақкөл (Зеренді ауданы)|Ақкөл]] ауылының шығысына қарай 4,5 км |- | 38 || Подлесное II қорымы, қола дәуірі; Теребұтақ V қонысы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Бәйтерек (Ақмола облысы)|Бәйтерек]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 0,7 км; солтүстігіне қарай 1,6 км |- | 39 || Бірлестік I қорымы, ерте темір дәуірі; Бірлестік II қорымы, кейінгі ортағасырлық; Бірлестік I; II; III; IV; VI тұрақтары, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Бірлестiк (Ақмола облысы)|Бірлестік]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 1,3-2,5 км аралығы |- | 40 || Викторовка I; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Викторовка II қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Викторовка (Ақмола облысы)|Викторовка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 4 км-6 км аралығы; |- | 41 || Дороговка қорымы, ортағасырлық; Қараүңгір қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Дороговка]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 3 км; 5,5 км |- | 42 || Қошқарбай I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Қошқарбай IV қорымы, қола дәуірі; Павловка VII қорымы, қола дәуірі; СКИФ VI қорымы, қола дәуірі; СКИФ VII қорымы, қола дәуірі; Старая береза қорымы, ерте темір дәуірі; Ескі зираттың басындағы қорым, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Кеңөткел]] ауылының оңтүстігіне қарай 0,3 км; шығысына қарай 0,6 км; солтүстігіне қарай 1,3 км; шығысына қарай 1,5 км; солтүстік-шығысына қарай 1,7 км; оңтүстік-шығысына қарай 1,5 км; оңтүстік-батысына қарай 700 м |- | 43 || Қорым, ерте темір дәуірі; Қарабұлак қорымы, ерте темір дәуірі; Қарашілік II қорымы, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Қарауыл Қанай би ауылы]]ның шығысына қарай 4 км; 4,5 км; солтүстігіне қарай 200 м; |- | 44 || Кіші Тұйықты I қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Кіші Тұйықты]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 1,5 км |- | 45 || Куропаткино I қорымы, қола дәуірі, ерте темір дәуірі (әр түрлі кезең); Куропаткино II қорымы, қола дәуірі, ерте темір дәуірі (әр түрлі кезең); Куропаткино III қорымы, қола дәуірі; Куропаткино VI қорымы, ерте темір дәуірі; Куропаткино IV қонысы, қола дәуірі; Куропаткино V тұрағы, неолитдәуірі, мезолит дәуірі (әр түрлі кезең)|| || археология ескерткіші || [[Өркен (Ақмола облысы)|Өркен]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 1 км-6 км аралығы; оңтүстігіне қарай 0,8-1 км аралығы; |- | 46 || Қызылсая I қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қызылсая]] ауылының солтүстігіне қарай 0,6 км |- | 47|| Линеевка қорымы, ерте темір дәуірі; Линеевка II қорымы, қола дәуірі; Линеевка тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Теректі (Ақмола облысы)|Теректі]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 0,6 км-1,5 км аралығы |- | 48 || Жасыл мүйіс қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Өндіріс (Зеренді ауданы)|Өндіріс]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 5 км |- | 49 || Кенжеқаракөл I қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Ортақ (Ақмола облысы)|Ортақ]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 8,8 км |- | 50 || Раздольное IX қорымы, қола дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Өзен (ауыл)|Өзен]] ауылының солтүстігіне қарай 0,1 км |- | 60 || Симферопольское II қорымы, ерте темір дәуірі; Симферопольское III қорымы, ерте темір дәуірі; Симферопольское IV қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Симферопольское]] ауылының солтүстік-батысына қарай 0,2 км; шығысына қарай 1 км; солтүстік-батысына қарай 2,5 км |} == Қорғалжын ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 ||[[Ботағай кесенесі|Ботығай]] қорғаны, ортағасырлық; Ботығай қорымы, ортағасырлық|| || археология ескерткіші || [[Қорғалжын (ауыл)|Қорғалжын]] ауылы–[[Астана]] қаласы жолынан шығысқа қарай 2,5 км, [[Нұра]] өзенінен өтетін көпірден оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км; Қорғалжын ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2,5км |- | 2 || Кинофикация ғимараты, ХХ ғасырдың 30 жылдары || ||қала құрылысы және сәулет ||Қорғалжын ауылы, Ленин көшесі, 9 |- | 3 || [[Беспақыр |Беспақыр кесенесі]], XIX ғасырдың соңы || || қала құрылысы және сәулет || [[Абай (Қорғалжын ауданы)|Абай]] ауылынан шығысқа қарай 11 км |- | 4 || [[Алыптомар мазары]], XIX ғасырдың соңы || || қала құрылысы және сәулет || [[Абай (Қорғалжын ауданы)|Абай]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км |- | 5 || [[Ақ Еділ Қожа кесенесі|Ақ Еділ қожа мазары]], XIX ғасырдың соңы || || қала құрылысы және сәулет|| [[Жұмай (ауыл)|Жұмай]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4,5 км |- | 6 || Қазақ ақыны, Қазақ Кеңістік Социалистік Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері - М. Рекина зираты, 1953 жыл || ||монументтік өнер құрылысы || [[Кеңбидайық]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 км |- | 7 || Арықты II қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Арықты]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км |- | 8 || Садырбай XI қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Садырбай]] ауылынан батысқа қарай 12 км |- | 9 || Шолақ қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Шалқар (Қорғалжын ауданы)|Шалқар]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км |- | 10 || Қорғалжын қорымы, ерте темір дәуірі; Қорғалжын I, II тұрақтары, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қорғалжын (ауыл)|Қорғалжын]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1 км; Қорғалжын ауылынан солтүстікке қарай 0,8 км |- | 11 || Қазахқстан Республикасының халық әртісі, [[Кенжебек Күмісбеков]]тің ескерткіші, 2007 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Қорғалжын ауылы, әкімдік ғимараты жаны |- | 12 || Қазақстанның Ресейге қосылғанының 250-жылдығы құрметіне арналған стела, 1980 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Қорғалжын ауылының шығысына қарай 30 м |} == Сандықтау ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Владимиров өндіріс орны (тас өңдеу, сындыру), қола дәуірі; Жаңа қалашық VIII қорымы, қола дәуірі; Чайка I қорымы, қола дәуірі; Чайка III қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Владимировка (Ақмола облысы)|Владимировка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 3,5 км; оңтүстігіне қарай 4,7 км; солтүстік-шығысына қарай 0,5-2 км |- | 2 || Новоселовка II қалашығы, ерте темір дәуірі; Барақкөл I қорғанды алаңы, ерте темір дәуірі; Жыланды I қорымы, ерте темір дәуірі; Төлебай-Мазар қорымы, кейінгі орта ғасыр; Новоселовка I қонысы, қола дәуірі; Новоселовка II қонысы, қола дәуірі; Новый Городок V қонысы, қола дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Новосёловка (Сандықтау ауданы)|Новоселовка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 0,8 км; батысына қарай 9,5 км; шығысына қарай 5 км; оңтүстік-батысына қарай 10 км; 2,7 км; 3 км; оңтүстік-шығысына қарай 1,2 км |- | 3 ||Атыжоқ VI қорғаны, ерте темір дәуірі; Атыжоқ II қыстауы, ортағасырлық; Атыжоқ III қорымы, ортағасырлық; Атыжоқ IV қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Богословка (Ақмола облысы)|Богословка]] ауылының солтүстік-батысына қарай 5 км; солтүстік-шығысына қарай 4-7 км аралығы |- | 4 || Острогорка II қорғаны, ерте темір дәуірі; Острогорка III қорымы, ерте темір дәуірі; Острогорка IV қорымы, ерте темір дәуірі; Острогорка I тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ұлан (Ақмола облысы)|Ұлан]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 1 км; оңтүстік-шығысына қарай 2-3,5 км; солтүстік-шығысына қарай 2,8 км |- | 5 || Спасский қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Спасское (Ақмола облысы)|Спасское]] ауылының солтүстігіне қарай 1 км |- | 6 || Жекебұяқ қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Шашке]] ауылының солтүстік-батысына қарай 0,8 км |- | 7 || Богородка I қорымы, ерте темір дәуірі; Богородка II қорымы, қола дәуірі; Богородка III қорымы, ерте темір дәуірі, орта ғасыр (әр түрлі кезең); Богородка IV қорымы, қола дәуірі; Богородка V қорымы, қола дәуірі; Атыжоқ V тұрағы, неолит дәуірі; Атыжоқ VII тұрағы, неолит дәуірі; Атыжоқ VIII тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Богородка]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 2-3 км; шығысына қарай 2 км; солтүстігіне қарай 5 км; солтүстік -шығысына қарай 2 км; солтүстігіне қарай 1 км |- | 8 || Васильевка I қорымы, ерте темір дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Васильевка II қорымы, ерте темір дәуірі; Васильевка III қорымы, ерте темір дәуірі; Веролюбовка I қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Васильевка (Ақмола облысы)|Васильевка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 2,5 км; оңтүстігіне қарай 0,8 км; оңтүстік-шығысына қарай 1,5 км; оңтүстігіне қарай 4,5 км |- | 9 || Каховка II қорымы, ерте темір дәуірі; Қутынгөз I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Лесное (Ақмола облысы)|Лесное]] ауылының батысына қарай 4 км; шығысына қарай 1,3 км |- | 10 || Сандықтау II қорымы, ортағасырлық; Сандықтау қонысы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Сандықтау]] ауылының солтүстігіне қарай 3 км; 2,3 км; |- | 11 || Новый Городок VI қорымы, қола дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең); Новый Городок тұрағы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең); Чайка II тұрағы, энеолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Новый Городок (Ақмола облысы)|Новый городок]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 1 км; оңтүстігіне қарай 3,6 км; солтүстік-шығысына қарай 1,5 км |- | 12 || Барақкөл II қорымы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Барақпай]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 13 км |- | 13 || Красная поляна I қонысы, қола дәуірі; Красная поляна II тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Красная Поляна (Ақмола облысы)|Красная поляна]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 1,5 км; 0,6 км |- | 14 || Арбузинка I қонысы, қола дәуірі; Арбузинка II қонысы, қола дәуірі; Арбузинка III қонысы, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Арбузинка]] ауылының шығысына қарай 0,5 км; оңтүстік-шығысына қарай 0,3 км; оңтүстік-батысына қарай 2,7 км |- | 15 || Граниковка қонысы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Граниковка]] ауылының солтүстік-батысына қарай 0,3 км |- | 16 || Дорогинка II қонысы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Дорогинка (Ақмола облысы)|Дорогинка]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 6 км |- | 17 || Ключевка I қонысы, қола дәуірі; Ключевка II тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Каменка (Сандықтау ауданы)|Каменка]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 4 км; 3 км |- | 18 || Быстримовка I қонысы, неолит дәуірі, қола дәуірі (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Быстримовка]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 3 км |} == Целиноград ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Қоянды II қорғаны, ерте темі дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 6 км |- | 2 || Нұра 1 қорғаны, ерте темі дәуірі; Нұра III қорғаны, ерте темі дәуірі; Нұра II қорымы, ерте темі дәуірі || || археология ескерткіші || [[Нұра (Ақмола облысы)|Нұра]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 3 км; 5,5 км; 5 км |- | 3 || Барлыкөл қорғаны, ерте темі дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жарлыкөл (Ақмола облысы)|Жарлыкөл]] ауылының оңтүстік -шығысына қарай 6 км |- | 4 || Софиевка III қорғаны, ерте темі дәуірі; Софиевка IV қорғаны, ерте темі дәуірі; Софиевка I "мұртты" қорғаны, ерте темі дәуірі; Жақсы-Қоянды қорымы, ерте темі дәуірі; Софиевка II қорымы, ерте темі дәуірі; Софиевка V қорымы, ерте темі дәуірі; Софиевка III қонысы, ортағасырлық|| || археология ескерткіші || [[Софиевка (Ақмола облысы)|Софиевка]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 5 км; батысына қарай 12 км; оңтүстік-батысына қарай 5 км; солтүстік-шығысына қарай 12 км; оңтүстік-шығысына қарай 2,5 км; 6,5 км; солтүстігіне қарай 7,8 км |- | 5 || Қоянды I қыстауы, ортағасырлық; Коянды III қыстауы, ортағасырлық; Қоянды V қыстауы, ортағасырлық; Қоянды VI қыстауы, ортағасырлық; Қоянды VII қыстауы, ортағасырлық; Қоянды IV қонысы, ортағасырлық || || археология ескерткіші|| [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 7 км; солтүстік-батысына қарай 9,8 км; солтүстік-шығысына қарай 10 км; 11 км; шығысына қарай 11 км; солтүстігіне қарай 10 км |- | 6 || Қабанбай батыр қорымы, ерте темі дәуірі; Қабанбай батыр I қонысы, ортағасырлық; Қабанбай батыр II қонысы, ортағасырлық || || археология ескерткіші || [[Қабанбай батыр ауылы|Қабанбай батыр]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 4 км; 5 км; 6 км |- | 7 || Тайтөбе IV қорғаны, ерте темі дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Астана]] қаласының оңтүстік шетінде |- | 8 || Миновка III қорымы, ерте темі дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жабай (ауыл)|Жабай]] ауылының батысына қарай 2 км |- | 9 || Тайтөбе X қорымы, ерте темі дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тайтөбе]] ауылының оңтүстігіне қарай 2 км |- | 10 || Қызылсуат қорғаны, ерте темі дәуірі, ортағасырлық (әр түрлі кезең) || || археология ескерткіші || [[Қызылсуат]] ауылының оңтүстік-шығыс жағына қарай 1,5 км |- | 11 || Қаражар қорымы, ерте темі дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қаражар (Целиноград ауданы)|Қаражар]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 6,5 км |- | 12 || 1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан Соғысы жылдары қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш, 1968 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Родина (Ақмола облысы)|Родина]] ауылының орталығы, мәдениет үйі алдында |- | 13 || Қазақтың күрескер балуаны – Қажымұқан Мұнайтпасовқа арналған мемориалды тақта, 1976 жыл || ||монументтік өнер құрылысы || [[Қажымұқан (Ақмола облысы)|Қажымұқан]] ауылының орталығындағы мектеп ғимараты алдында |- | 14 || Қажымұқан Мұңайтпасов ескерткіші || || монументтік өнер құрылысы || [[Степногорск]] қаласы, Спорт сарайы алдындағы алаң |} == Шортанды ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Дамса қорғаны, ерте темір дәуірі; Дамса тұрағы, неолит дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Дамса]] ауылынан солтүстікке қарай 9-10 км |- | 2 || Кеңес Одағының Батырлары Кайдалов К.Л. және Шишлинников И.И. жұмыс істеген фабрикадағы мемориалды тақта, 1940 – жылдар || || монументтік өнер құрылысы ||[[Шортанды (Шортанды ауданы)|Шортанды]] кенті, жиһаз фабрикасы ғимараты |- | 3 || Петровка VI қорымы, ерте темір дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Петровка (Шортанды ауданы)|Петровка]] ауылынан солтүстікке қарай 1 км |- | 4 || Пригородное I қорымы, қола дәуірі; Пригородное II қорымы, ерте темір дәуірі; Пригородное I, IV қоныстары, қола дәуірі; || ||археология ескерткіші || [[Пригородное (Шортанды ауданы)|Пригородное]] ауылынан батысқа қарай 5 км; Пригородное ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2,2 км |- | 5 || Раевка VIII қорымы, қола дәуірі; Раевка I қонысы, қола дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Раевка (Ақмола облысы)|Раевка]] ауылынан батысықа қарай 4 км; Раевка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км |- | 6 || Новокавказское I табылған орны, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || [[Петровка (Шортанды ауданы)|Петровка]] ауылынан шығысқа қарай 4,5 км |- | 7 || Петровка I, II тұрақтары, неолит дәуірі || || археология ескерткіші || Петровка ауылынан батысқа қарай 7-7,3 км |} == Көкшетау қаласы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ұлы Отан соғысында қала госпитальнда ауыр жарақаттан қаза болған жауынгерлердің бауырластар зираты, 1960 жыл. || || монументтік өнер құрылысы || қаланың солтүстік-батыс бөлігінде |- | 2 || 1918 жылы маусымда Кеңес өкіметін орнатушы күрескендердің бауырластар зираты (60 адам), 1920 жыл || || монументтік өнер құрылысы || қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде |- | 3 || А.В. Соколов көпесінің бұрынғы дүкені (казіргі «Қазақстан Республикасының суретшілер»қоғамдық бірлестігі), XIX ғасырдың соңы || || қала құрылысы және сәулет || Әуезов көшесі, 159 |- | 4 || Бұрынғы арақ-шарап зауытының ғимараты, XX ғасырдың басы || || қала құрылысы және сәулет || Есенберлин көшесі, 38 (бұрынғы Менжинский көшесі) |- | 5 || Қоғам және мемлекет қайраткері, жазушы, публицист [[Смағұл Сәдуақасов]]тың мүсіні, 1994 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің агро-инженерлік факультеті ғимаратының алды |- | 6 || Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов|Талғат Бигелдинов]]тың мүсіні, 2000 жыл || ||монументтік өнер құрылысы|| Абай және Момышұлы көшелерінің қиылысы |- | 7 || Академик [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ. Сәтбаев]]тың мүсіні, 2001 жыл || ||монументтік өнер құрылысы|| Сәтпаев көшесі |- | 8 || Кеңес Одағының Батыры [[Мәлік Ғабдуллин|М. Ғабдуллин]]нің мүсіні, 1995 жыл; Кеңес Одағының Батыры Мәлік Ғабдуллиннің ескерткіші || ||монументтік өнер құрылысы|| Әуелбеков көшесі, 123, мұражай ауласында; Абай көшесіндегі қалалық саябақ |- | 9 || 1919 жылы уездік Ревком орналасқан ғимарат XIX ғасырдың 70 жылдары || || қала құрылысы және сәулет|| Әуезов көшесі, 157 |- | 10 || 1920 жылы I-ші Уездік комсомол комитеті орналасқан үй, ХIX ғасырдың соңы || || қала құрылысы және сәулет || Қанай би көшесі, 29 |- | 11 || [[Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|1917 жылы уездік Совдеп орналасқан ғимарат]], 1904 жыл ||[[Сурет:Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || Калинин көшесі, 35 |- | 12 || Облыстық филармония ғимараты, ХХ ғасырдың 50 жылдары || || қала құрылысы және сәулет || Әуезов көшесі, 218 |- | 13 || [[Жақия қажы мешіті|Науан Хазірет]] атындағы мешіттің ғимараты, 1904 жыл ||[[Сурет:Науан Хазірет мешіті.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || Әуелбеков көшесі, 91 |- | 14 || [[Архистратиг Михаил шіркеуі|Михаил Архангель шіркеуі]]нің ғимараты, 1896 жыл ||[[Сурет:Архистратиг Михаил шіркеуі.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || Уәлиханов көшесі, 68 |- | 15 || 1919 жылы маусымда Кеңес өкіметін орнатқан жауынгерлердің зираты, 1957 жыл || || монументтік өнер құрылысы ||Абай көшесі, қалалық саябақ |- | 16 || Ұлы Отан Соғысы жылдарында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск (1941-1945 жылдары), 1977 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Момышұлы мен Ақан сері көшелерінің қиылысы |- | 17 || Ауғаныстанда қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш, 2003 жыл || ||монументтік өнер құрылысы || Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы |- | 18 || [[Абылай хан ескерткіші]], 1999 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Абылай хан алаңы |- | 19 || "Ананың ақ тiлегi" ескерткіші, 2001 жыл|| || монументтік өнер құрылысы || Вокзал маңы |- | 20 || Ақан сері ескерткіші, 1991 жыл || || монументтік өнер құрылысы || "Көкшетау" мәдениет сарайының жаны, Ақан сері көшесі |- | 21 || Біржан сал ескерткіші, 1991 жыл || ||монументтік өнер құрылысы|| "Көкшетау" мәдениет сарайының жаны, Ақан сері көшесі |- | 22 || Ұлы Отан Соғысы кезінде госпиталь орналасқан ғимарат, XIX жылдың соңы || ||қала құрылысы және сәулет || А. Бөкейхан көшесі, 33 |- | 23 || 24 пәтерлі тұрғын үй, 1950 жыл|| || қала құрылысы және сәулеті || Әуезов көшесі, 169 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Ақмола облысының тарихи орындары]] [[Санат:Ақмола облысы]] pllrbhbg77w9qv3ess9rcoxgy0ed7s7 0 739746 3638469 3436688 2026-08-02T19:20:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638469 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Тарихи ескерткіштер картасы (Атырау облысы)1.jpg|thumb|right|300px|Атырау облысының тарихи ескерткіштерінің орналасуы.]] [[Атырау облысы]]ның жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 6 сәуірдегі "Құқықтық актілер туралы» Заңының 27-бабына және Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 26 желтоқсандағы "Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы" Заңының 21-бабына сәйкес, Атырау облысы әкімідігінің 2020 жылғы 14 қыркүйегі № 169 қаулысының қосымшасына сәйкес бекітілген.<ref>Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/146419/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/146419/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> == Атырау қаласы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Күйші-композитор [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]ның (1818-1889 жж.) ескерткіші, сәулетшісі Қ. Жарылғапов, мүсіншісі Е. Рахмадиев, 2000 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Азаттық даңғылы |- | 2 || Күйші-композитор [[Дина Нұрпейісова ескерткіші|Дина Нұрпейісова]]ның (1861-1955 жж.) ескерткіші, сәулетшісі Қ. Жарылғапов, мүсіншісі Н. Даубай, 2000 жыл ||[[Сурет:Дина Нұрпейісова ескерткіші.jpg|thumb|right|150px|]] || монументтік өнер құрылысы || Қ. Сәтпаев даңғылы |- | 3 || Махамбет Өтемісұлының 200-жылдығына арналған [[Исатай-Махамбет сәулеттік мемориалды кешені|"Исатай-Махамбет" сәулеттік-мемориалдық кешені]]. 1836-1838 жж. ұлт-азаттық көтеріліс басшылары, батыр Исатай Тайманұлы (1791-1838 жж.) мен ақын Махамбет Өтемісұлына (1804-1846 жж.) арналған, сәулетшілері С.Т. Бөкебай, Б.Х. Тайталиев, мүсіншілері Б. Әбішев, Е. Сергебаев, 2003 жыл ||[[Сурет:Исатай-Махамбет сәулеттік мемориалды кешені.jpg|thumb|right|150px|]] || монументтік өнер құрылысы || Қ. Сәтпаев пен И. Тайманов даңғылдарының қиылысы |- | 4 || [[Сұлтан Бейбарыс ескерткіші|Сұлтан Бейбарыс]] (1225-1277 жж.) ескерткіші, мүсінші К. Какимов, сәулетшісі К. Жұмабай, 2000 жыл || [[Сурет:Sultan Baybars Qazaqstan Atyrau.jpg|thumb|right|150px|]] || монументтік өнер құрылысы || Әйтеке би көшесі, Атырау облысы әкімдігі ғимаратының алдында |- | 5 || Кеңес Одағының батыры [[Қайырғали Смағұлов]]тың (1919-1993 жж.) бюсті, мүсіншісі С. Матениязов, сәулетшісі М. Күлшиев, 1995 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Азаттық даңғылы |- | 6 || Академик [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтпаев]]тың (1899-1964 жж.) ескерткіші, мүсіншісі М. Әйнеков, 2000 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Қ. Сәтпаев даңғылы |- | 7 || Ғалым, педагог [[Халел Досмұхамедов]]тың (1883-1939 жж.) ескерткіші, мүсіншісі Д.Ж. Бектеміров, 2003 жыл || [[Сурет:Atyrau university.jpg|thumb|right|150px|]] || монументтік өнер құрылысы || Студенттер даңғылы, "Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны ғимаратының алдында |- | 8 || "Ешкімде, ешқашанда ұмытылмайды" монументі, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]] ауылы, Бейбітшілік көшесі |- | 9 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш /Мәңгілік даңқ алауы/, 1971 жыл || || монументтік өнер құрылысы || "Ембімұнайгаз" акционерлік қоғамының саябағында |- | 10 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || ||монументтік өнер құрылысы || Бейбітшілік көшесі |- | 11 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1968 жыл || || монументтік өнер құрылысы || "Ғ. Мұратбаев атындағы №23 орта мектебі" коммуналдық мемлекеттік мекемесінің аумағында, С. Бекмағамбетов көшесі |- | 12 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, сәулетшісі Л. Минкин, 1970 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Еркінқала]] ауылы, Ш. Түсіпқалиев көшесі |- | 13 || "Орал" мейрамханасының ғимараты, ХІХ-ХХ ғғ. || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || Әйтеке би көшесі, 39 |- | 14 || [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры|"М. Өтемісұлы атындағы облыстық академиялық қазақ драма театры"]] коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны, сәулетшісі А.Н. Лифшиц, 1972 жыл ||[[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || Абай көшесі, 8 |- | 15 || Кеңестер үйі, сәулетшісі З.И. Азгур, 1982 жыл || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || Әйтеке би көшесі, 77 |- | 16 || "РЕНКО" мейрамханасының ғимараты, XІX ғ. || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || Б. Жарбосынов көшесі, 4 |- | 17 || "БОЛАШАҚ-К" қоғамдық қорының ғимараты, ХІХ ғ. аяғы - ХХ ғ. басы || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || М. Исенов көшесі, 48 |- | 18 || Екі қабатты ғимарат, XX ғ. басы || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || С. Балғымбаев көшесі, 42 |- | 19 || [[Успен соборы]], 1883 жыл ||[[Сурет:Атырау. Успен соборы.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || И. Тайманов көшесі, 4 |- | 20 || 1920 жылы бірінші Революциялық комитеті орналасқан ғимарат, ХІХ ғ. аяғы - ХХ ғ. басы || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || С. Балғымбаев көшесі, 61 |- | 21 || 1917 жылы бірінші Кеңес депутаттары орналасқан ғимарат, ХІХ ғ. || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || Б. Жарбосынов көшесі,16 |- | 22 || [[Ақтөбе-Лаэти қалашығы]], XІІІ-XV ғғ. || || археология ескерткіші || [[Томарлы (Атырау облысы)|Томарлы]] ауылынан шығысқа қарай 2 км |- | 23 || Қоныс, орта ғасыр || || археология ескерткіші || [[Атырау]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 21,4 км |} == Жылыой ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ұлы Отан соғысының ардагері Байжан Атағожиевқа (1895-1944 жж.) арналған обелиск, 1974 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Ақкиізтоғай]] ауылы, М. Сатыбалдиев көшесі, 22 мекенжайы бойынша орналасқан ғимарат маңында |- | 2 || Қазақстан мұнайының 100 жылдығына арналған обелиск, 1999 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Аққұдық ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км, [[Құлсары]] қаласынан оңтүстікке қарай 53 км |- | 3 || Қарашүңгіл қорымы, ХVІІІ ғ. - ХХ ғ. басы (құлпытастар, қойтастар, мазарлар, қоршаулар, сағанатамдар, сандықтас) || || ансамбльдер мен кешендер || Аққұдық ауылынан солтүстік- солтүстік-шығысқа қарай 13 км, Құлсары қаласынан оңтүстікке қарай 53 км |- | 4 || [[Ақмешіт қорымы]], XVІІІ ғ. - ХХ ғ. басы (құлпытастар) ||[[Сурет:Ақмешіт қорымы (Атырау).jpg|thumb|right|150px|]] || ансамбльдер мен кешендер || Ақкиізтоғай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км, Құлсары қаласынан шығысқа қарай 70 км |- | 5 || Өтен ата қорымы, ХVІІІ ғ. - ХХ ғ. басы (құлпытастар, қойтас, үштас тәрізді қабір үсті сатылы тас, мазар); "А" аты жоқ қорым, XІX ғ. (құлпытастар); "В" аты жоқ қорым, ХVIII ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (құлпытастар); "Г" аты жоқ қорым, ХVІІІ - XІX ғғ. (сағанатам, құлпытастар); "Е" аты жоқ қорым, XІX ғ. (мазар, құлпытастар); Марас ата қорымы, ХІХ ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (құлпытасты қоршау); Қарамола 1 қорымы, ХІХ ғ. - ХХ ғ. басы (құлпытас, қоршау белгісімен); Дәден ата қорымы, 1860 жыл (құлпытастар); Бәли қорымы, ХІХ ғ. ІІ жартысы - ХХ ғ. басы (сағанатам, қабір үстіндегі "бестас", құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер || [[Қосшағыл]] ауылынан батысқа қарай 12 км; оңтүстік-батысқа қарай 44,1 км; 46 км; 42 км; 44,5 км; 38,3 км; оңтүстікке қарай 32 км; оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 27 км; оңтүстік-шығысқа қарай 105 км |- | 6 || [[Ұшқан ата]] қорымы, ХІХ-ХХ ғғ. (құлпытастар, сандықтас, қойтас); Шерліғұл қорымы, ХVІІІ ғ.-ХХ ғ. басы (қоршау, құлпытастар, сағанатамдар, сандықтас, қойтастар, үштас, мешіт); Рай қорымы, ХІХ ғ. ІІ жартысы - ХХ ғ. басы (мазар, қабір үстіндегі "бестас" құлпытасымен); Құлсары ата қорымы, ХІХ ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (құлпытастар, мазарлар); Желтау 1 қорымы, ХІХ ғ. ІІ жартысы - ХХ ғ. басы (құлпытас, қоршаулар); Желтау 2 қорымы, ХІХ ғ. ІІ жартысы (құлпытастар, қоршаулар, сағанатам); Шолабай қорымы, ХІХ ғ. - ХХ ғ. басы (тұрғын үйлер, "үштас", сағанатамдар, құлпытастар, қоршаулар); Шолабай 3 кешені, XIX ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (қоршаулар, қойтастар, саркофак-жәшік, сандықтас); Ортатау қорымы, ХІХ ғ.- ХХ ғ. басы (қоршаулар, қойтастар, құлпытастар, сағанатам, тас белгілер); Ортатау 2 қорымы, ХVIІI ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (сатылы тастар, қоршаулар, қойтастар, құлпытастар, сағанатам); Қайнар қорымы, XVIII-XХ ғғ. (құлпытастар, қоршаулар, қойтастар, сағанатамдар, бестастар, ғимараттар, мешіт, мазар, сандықтастар, үштастар); Шолабай 2 кешені, б.д.д. VI-V- ІІІ ғғ. - б.д. ХVIIІ-ХІХ ғғ.; Қызылқорған қалашығы, ХV-ХVІІІ ғғ. ||[[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|150px|<small>Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.</small>]] || ансамбльдер мен кешендер ||[[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км; солтүстікке қарай 10 км; оңтүстік-шығысқа қарай 50 км; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 139 км, [[Желтау (тау, Атырау облысы)|Желтау]] тауында; 93,6 км; Құлсары қаласы, 6-ауыл; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 129 км; 132 км; 138 км; 137 км; оңтүстік-шығысқа қарай 196,4 км; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 133 км; солтүстік-шығысқа қарай 31 км |- | 7 || [[Дүйсеке мешіті]], ХІХ ғ. аяғы - ХХ ғ. басы || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Құлсары]] қаласынан солтүстікке қарай 10 км |- | 8 || Иманқара қорғандары, ерте темір дәуірі; Иманқара үңгірі, ерте темір дәуірі; Тасастау 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Тасастау 2 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Маңайсор 1 қонысы, ерте темір дәуірі; Маңайсор 2 қонысы, ерте темір дәуірі; Қорғандар (15), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Ақкиізтоғай]] ауылынан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 35 км; 34,4 км; оңтүстік-шығысқа қарай 171 км; 170 км; 169 км; 169,1 км; қорғандар оңтүстік-шығысқа қарай 166,9-167 км аралығында |- | 9 || Шадман құмтөбелі қабірі, ерте темір дәуірі; Шадман 1; 2 құмтөбелі қабірлері, ерте темір дәуірі; Сарықамыс 6 тұрағы, қола дәуірі; Сарықамыс 7; 8 тұрақтары, неолит дәуірі; Шаянды 1 құмтөбелі қабірі, ерте темір дәуірі; Шаянды 3; 4; 5; 6; 7; 8 тұрақтары, ерте темір дәуірі; Сарықамыс 9; 10; 11 тұрақтары, ерте темір дәуірі; Сарықамыс 12 тұрағы, неолит дәуірі; Қаратон 1; 2 қоныстары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қосшағыл]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 47,8-108,1 км аралығында |- | 10 || Қызылқала бекінісі, ХІХ ғ. || || археология ескерткіші || [[Тұрғызба (Қосшағыл ауылдық округі)|Тұрғызба]] ауылынан батысқа қарай 7 км |- | 11 || [[Аралтөбе (көне қорым)|Аралтөбе]] қорғаны, б.д.д. ІІ-І ғғ. ||[[Сурет:Gdańsk HotGS 02.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || [[Құлсары]] қаласынан шығысқа қарай 70 км |} == Индер ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Елтай (Атырау облысы)|Елтай]] ауылы, Жеңіс көшесі |- | 2 || Халық ақыны Жамбыл Жабаевтың (1846-1945 жж.) бюсті, 1967 жыл; Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Есбол (Индер ауданы)|Есбол]] ауылы, И. Тайманов көшесі; Ж. Жабаев көшесі |- | 3 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылы, С. Ділмұқашев көшесі |- | 4 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Индербор]] кенті, Бейбітшілік көшесі, 1 |- | 5 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Көктоғай (Атырау облысы)|Көктоғай]] ауылы, С. Сейфуллин көшесі |- | 6 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Өрлік]] ауылы, І. Үсенов көшесі |- | 7 || Төребай мазары, 1874 жыл || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 78 км, Индер-Қарабау тас жолының 49 км-нен оңтүстік-шығысқа қарай 3 км |- | 8 || Кенжемола қорымы, ХІХ ғ. аяғы (сағанатам, құлпытас) || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || Жарсуат ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 48 км, Индер-Қарабау тас жолының 40 км-нен оңтүстік-шығысқа қарай 11 км |- | 9 || Кенжалы қорымы, Кенжалы сағанатамы, құлпытас, 1913 жыл || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Көктоғай (Атырау облысы)|Көктоғай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 16 км |- | 10 || Шелекмола қорымы, XIX ғ. (сағанатам, құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер|| [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылынан солтүстікке қарай 41 км, Индер-Қарабау тас жолының 20 км-нен солтүстікке қарай 0,5 км |- | 11 || Ақшадыра қорымы, XIX ғ. (мазар, құлпытас) || || ансамбльдер мен кешендер || Жарсуат ауылынан солтүстікке қарай 39 км, Индер-Қарабау тас жолының 20 км-нен оңтүстік-батысқа қарай 0,5 км |- | 12 || Қарабала-Қантемір қорымы, ХІХ ғ. аяғы (мазарлар, құлпытас) || || ансамбльдер мен кешендер|| Жарсуат ауылынан солтүстікке қарай 36 км, Индер-Қарабау тас жолының 25 км-нен оңтүстікке қарай 8 км |- | 13 || Кетебай қорымы, XIX ғ. (құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер|| Жарсуат ауылынан солтүстікке қарай 36,5 км, Индер-Қарабау тас жолының 28 км-нен оңтүстікке қарай 1,5 км |- | 14 || Сұлтанәлі қорымы, XIX ғ. (құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер || Жарсуат ауылынан солтүстікке қарай 41,5 км, Индер-Қарабау тас жолының 30 км-нен солтүстікке қарай 2,5 км |- | 15 || Шағатай қорымы, ХІХ ғ. (сағанатам, құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер|| Жарсуат ауылынан солтүстікке қарай 20 км, Атырау-Индер тас жолының 152 км-нен шығысқа қарай 1 км |- | 16 || [[Дәрі қорымы]], XIX ғ. -ХХ ғ. басы (құлпытастар, қоршаулар) ||[[Сурет:Дәрі қорымы.jpg|thumb|right|150px|<small>Дәрі қорымы, орталық бөлігінің көрінісі.</small>]] || ансамбльдер мен кешендер|| Жарсуат ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 44 км, Қарабау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 58 км |- | 17 || Ханша қорымы, XIX ғ. (мазар, құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер || Жарсуат ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км |- | 18 || Шошақмола қорымы, ХІХ ғ. (құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер|| Жарсуат ауылынан шығысқа қарай 1 км |- |19 || Қабдуалы қорымы, XIX ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (құлпытастар, қоршаулар) || || ансамбльдер мен кешендер|| [[Индербор]] кентінен оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 7 км |- | 20 || Дүр қорымы, XIX ғ. аяғы (мазар, құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер || Индербор кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 49,9 км, Индер-Қарабау тас жолының 61 км-нен оңтүстікке қарай 3 км |- | 21 || Тоғай қорымы, XIX ғ. аяғы (сағанатам, құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер|| Индербор кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 37 км, Индер-Қарабау тас жолының 37 км-нен оңтүстікке қарай 4 км |- | 22 || Шыныбек қорымы, XIX ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер|| [[Көктоғай (Атырау облысы)|Көктоғай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км |- | 23 ||Атан қорымы, ХІХ ғ.-ХХ ғ. басы (құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер || [[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км |- | 24 || Тегісбай мешіт қорымы, ХІХ ғ. (құлпытастар) || || ансамбльдер мен кешендер|| Құрылыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км |- | 25 || Кулагино қорғандар тобы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Есбол (Индер ауданы)|Есбол]] ауылынан батысқа қарай 500 м |- | 26 || Қылыш қорғаны, ерте темір дәуірі; Қорған, ерте темір дәуірі; Атар қорғандары, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км; 23 км; 30 км |- | 27 || Төленшағыл обасы, қола дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Көктоғай (Атырау облысы)|Көктоғай]] ауылынан батысқа қарай 26,2 км |- | 28 || Тасоба мекені, ХIII-XV ғғ. || || археология ескерткіші|| [[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 9,2 км |- | 29 || Қорғандар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Өрлік]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5,7 км, Атырау-Орал тас жолынан батысқа қарай 1,2 км |- | 30 || Қазақ КСР-ның еңбек сіңірген мұғалімі Мұқанғазы Сирановтың (1889-1947 жж.) жерленген жері, 1947 жыл (1959 жылы ескерткіш орнатылды) || || киелі нысан|| [[Елтай (Атырау облысы)|Елтай]] ауылы, Жеңіс көшесі |- | 31 || Ақын [[Мұрат Мөңкеұлы]]ның (1843-1906 жж.) жерленген жері, 1906 жыл (1993 жылы мазар салынған) ||[[Сурет:Murat Monkeuly Mausoleum.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км |- | 32 || [[Малайсары би Тілеукеұлы]]ның(1720-1805 жж.) жерленген жері, 1805 жыл, сәулетшісі М. Нұрқабаев (2001 жылы мазар салынған) || || киелі нысан || [[Индербор]] кентінен шығысқа қарай 40 км |} == Исатай ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || "Таскран" шекаралық белгісі, XІХ ғ. ||[[Сурет:Таскран. Исатай ауданы.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Аққыстау]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км |- | 2 || №102 қорымы (2), XIX ғ. (құлпытастар) || ||ансамбльдер мен кешендер || Аққыстау ауылынан батысқа қарай 15 км |- |3 || 1836-1838 жж. ұлт-азаттық көтерілістің басшысы [[Исатай Тайманұлы]]ның (1791-1838 жж.) бюсті, 2005 жыл, мүсіншісі Б. Әбішев || || монументтік өнер құрылысы || Аққыстау ауылы, Мұнайшы көшесі |- | 4 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1985 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Жанбай]] ауылы, З. Құрасұлы көшесі |- | 5 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1970 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Хамит Ерғалиев ауылы]], Бақсай көшесі |- | 6 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1985 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық]] ауылы, Х. Дайырова көшесі |- | 7 || Бесікті қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км |- | 8 || Тұрақтар, б.д.д. ІІ ғ. басы || || археология ескерткіші || [[Атырау]] қаласы мен Қамысқала ауылының тас жолынан 114 км |} == Құрманғазы ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ұлы Жеңістің 30-жылдығына арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Балқұдық]] ауылы, Абай көшесі |- | 2 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Бірлік (Құрманғазы ауданы)|Бірлік]] ауылы, М. Бекбаев көшесі |- | 3 || Композитор, күйші Кұрманғазы Сағырбайұлының (1818-1889 жж.) бюсті, 1967 жыл, сәулетшісі О.Н. Лавринов || || монументтік өнер құрылысы || [[Жыланды (Атырау облысы)|Жыланды]] ауылы, Құрманғазы көшесі |- | 4 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1966 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ауылы, Манаев көшесі |- | 5 ||Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Сүйіндік (ауыл)|Сүйіндік]] ауылы, Абай көшесі |- | 6 || Мақаш қорымы. Мазар, 1909 жыл || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Афанасьев (разъезд)|Афанасьев]] ауылынан шығысқа қарай 5 км |- | 7 || Шіркеу ғимараты, ХІХ ғ. соңы || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Жыланды (Атырау облысы)|Жыланды]] ауылынан батысқа қарай 10 км, №3-разъезден оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км |- | 8 || Тұрақ, орта ғасыр; Қорған, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Азғыр]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 14,7 км; солтүстік-шығысқа қарай 8,13 км |- | 9 || Қорғандар (5), ерте темір дәуірі; Тұрақ, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Асан (Атырау облысы)|Асан]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 21,5-37 км аралығында |- | 10 || Қорғандар (4), ерте темір дәуірі; Балқұдық 1; 2 қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Балқұдық]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 11,3 км; 20 км; солтүстік-шығысқа қарай 15,5 км, 15,6 км; оңтүстік-батысқа қарай 3 км, 6 км |- | 11 || Қорғандар (4), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Батырбек]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3,36-15 км аралығында |- | 12 || Қорғандар (8), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жалғызапан]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6,02-14,6 км аралығы; оңтүстік-шығысқа қарай 9,3-11,8 км аралығы; солтүстік-батысқа қарай 5,3 км, 17,9 км |- | 13 || Қорғандар (3), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қоңыртерек]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 11,6 км; солтүстік-шығысқа қарай 6,4 км, 7 км |- | 14 || Қорғандар (2), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сүйіндік (ауыл)|Сүйіндік]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 21,9 км; солтүстік-шығысқа қарай 23,3 км |- | 15 || Қорғандар (2), ерте темір дәуірі; Бесшоқы қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Үштаған (Атырау облысы)|Үштаған]] ауылынан оңтүстікке қарай 30 км; 27 км; 28 км |- | 16 || Мақаш қорымы. Мұхамеджан Бекмұхамбетов мазары, 2000 жыл, сәулетшісі М. Нұрқабаев || || киелі нысан || [[Афанасьев (разъезд)|Афанасьев]] ауылынан шығысқа қарай 5 км |} == Қызылқоға ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Жангелдин]] ауылы,Ұлықпанов көшесі |- | 2 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Жасқайрат (Қызылқоға ауданы)|Жасқайрат]] ауылы, С. Құлтаев көшесі |- | 3 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл; Ақын Абай Құнанбаевтың (1845-1904 жж.) бюсті, 1967 жыл, сәулетшісі Ж. Марабаев || ||монументтік өнер құрылысы || [[Қаракөл (Қызылқоға ауданы)|Қаракөл]] ауылы, Т. Рысқұлов көшесі |- | 4 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Қоныстану ауылы, Жағалбаев көшесі |- | 5 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылы, Қ. Сәтпаев көшесі |- | 6 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] ауылы, Ғ. Сланов көшесі |- | 7 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Сағыз (ауыл)|Сағыз]] ауылы, Ш. Ізбасов көшесі |- | 8 || Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Тасшағыл]] ауылы, С. Сейфуллин көшесі |- | 9 || Әбжет мазары, ХХ ғ. басы || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] ауылынан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 4 км |- | 10|| Тұрланмола қорымы, ХІХ ғ. (мазар, құлпытастар)|| || ансамбльдер мен кешендер || [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км |- | 11 || [[Бопылдық қорымы]], XIX ғ. - ХХ ғ. басы (мазарлар, құлпытастар, қоршау) || [[Сурет:Бопылдық қорымы.jpg|thumb|right|150px|<small>Бопылдық қорымы, шикі кірпіштен тұрғызылған кесенелердің көрінісі. Р.А. Бекназаров түсірген фотосурет, 2004 ж.</small>]] || ансамбльдер мен кешендер || Қарабау ауылынан оңтүстікке қарай 60 км, Доссор кентінен солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 48 км |- | 12 || Дүйсәлі қорымы, XIX ғ. - ХХ ғ. басы (мазар, құлпытастар, қоршау); Тілегенмола қорымы, XIX ғ. - ХХ ғ. басы (мазар, құлпытастар, қоршаулар) || || ансамбльдер мен кешендер || Қарабау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 29 км, Сарыкөл қыстағынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км; Қарабау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 33 км, Сарыкөл қыстағынан оңтүстік-шығысқа қарай 6,8 км |- | 13 || Қорым, XVIII-XX ғғ. || || ансамбльдер мен кешендер || [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 16 км |- | 14 || Қазыбек қорымы, ХІХ ғ.-ХХ ғ. басы (құлпытастар, мазар) || || ансамбльдер мен кешендер || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км |- | 15 || [[Алып ана қорымы|Алып ана]] қорымы, ХІХ ғ. (құлпытастар, сағанатамдар, мазарлар, қоршау, қойтастар); Қашабайдың ақтамы қорымы, XIX ғ. - ХХ ғ. басы (Қашабай мазары, "қошқартас" тектес қабір үсті мүсіні) ||[[Сурет:Алып ана қорымы.jpg|thumb|right|150px|<small>Алып ана қорымы. Қорымның орталық бөлігінің көрінісі. Р.А. Бекназаров түсірген фотосурет, 2004 жыл</small>.]] || ансамбльдер мен кешендер || [[Сағыз (ауыл)|Сағыз]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км; оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 46,4 км |- | 16 || Қырғынтөбе қорғаны, ерте темір дәуірі; Қырғынтөбе 1; 2; 3; 4; 5 қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Былқылдақты]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,2-2,61 км аралығында |- | 17 || Қорғандар (4), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жангелдин]] ауылынан шығысқа қарай 5-9,8 км аралығы; солтүстік-шығысқа қарай 5 км |- | 18 || Көміркөл қорғаны, ерте темір дәуірі; Үдерменмола қорғандары, ерте темір дәуірі; Шернияз қорғаны, ерте темір дәуірі; Молдабек 1; 2; 3; 4; 5 қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жантерек]] ауылынан солтүстікке қарай 4 км; батысқа қарай 10 км; батысқа қарай 15 км, Шернияз мазарынан солтүстікке қарай 7 м; оңтүстік-батысқа қарай 20,9-21 км аралығы |- | 19 || Бармақ 1 тұрағы, қола дәуірі; Қарақұдық қорғаны, ерте темір дәуірі; Қарақұдық 1; 2; 3; 4 қорғандары, ерте темір дәуірі; Қарабау қалашығы, ХV-XVIII ғ.ғ.; Қарабау 2; 3 қорғандары, ерте темір дәуірі; Қарабау қорғандары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2,8-7,9 км аралығы; солтүстікке қарай 8,1-9,75 км аралығы; |- | 20 || Қорғанша қалашығы, XV–XVIII ғ.ғ. || || археология ескерткіші || [[Қаракөл (Қызылқоға ауданы)|Қаракөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км |- | 21 || Бесоба 1; 2; 3; 4; 5 қорғандары, орта ғасыр || || археология ескерткіші || [[Қоныстану (Көздіқара ауылдық округі)|Қоныстану]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3-7,8 км аралығы |- | 22 || Жырақұдық қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15,3 км |- |23 || Қаракұдық қорғандары, ерте темір дәуірі; Талқұдық қорғандары, ерте темір дәуірі; Талқұдық 1; 2 қорғандары, ерте темір дәуірі; Егінжал 1 қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Ұзынкөл 1 қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Ұзынкөл 3 қонысы, ерте темір дәуірі; Нұрмұқан 1; 2; 3; 4 қорғандары, ерте темір дәуірі; Төбеқұдық 1; 2 қорғандары, ерте темір дәуірі; Шөптікөл 1; 2 қорғандары, ерте темір дәуірі; Қорғандар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] ауылынан солтүстікке қарай 14 км; солтүстік-батысқа қарай 16 км, 17 км; солтүстік-шығысқа қарай 300 м; шығысқа қарай 17,5-34,5 км аралығы; солтүстік-батысқа қарай 22-24 км аралығы |- | 24 ||Сарышағыл тұрағы, неолит дәуірі; Сарытоғай қорғаны, ерте темір дәуірі; Шеркеш қорғандары, ерте темір дәуірі; Қызылжар қорғаны, ерте темір дәуірі; Қызылжар 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қособа 1; 2; 3; 4 қорғандар мен қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Испаз қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Ақжар қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Кемершіт қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Кемершіт қорғаны, ерте темір дәуірі; Тасқара қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сағыз (ауыл)|Сағыз]] ауылынан солтүстікке қарай 2-15 км аралығы; солтүстік-шығысқа қарай 14 км; оңтүстік-батысқа қарай 12-14,5 км аралығы; оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 17 км; оңтүстікке қарай 7,5 км; солтүстік-батысқа қарай 11,4 км, 20 км; батысқа қарай 20 км; оңтүстік-шығысқа қарай 19,58 км |- | 25 || Тасоба қорғаны, орта ғасыр || || археология ескерткіші || [[Сарықұмақ]] ауылынан шығысқа қарай 3 км |- | 26 || Соркөл қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Соркөл (ауыл)|Соркөл]] ауылынан солтүстікке қарай 1,5 км |- | 27 || Қоңыр әулие қорғандары, ерте темір дәуірі; Жантерекмола 4 қорғаны, ерте темір дәуірі; Жантерекмола 7 қорғаны, ерте темір дәуірі; Таскұдық 1 екі қорғаны, ерте темір дәуірі; Таскұдық 2 жалғыз қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тасқұдық (Атырау облысы)|Тасқұдық]] ауылынан батысқа қарай 4 км; оңтүстік-шығысқа қарай 6,39 км; 6,37 км; шығысқа қарай 6 км |- | 28 || Тасшағыл тұрағы, қола дәуірі; Тасшағыл 1; 2 тұрақтары, қола дәуірі; || || археология ескерткіші || [[Тасшағыл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,9 км; 3 км; оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 3,5 км |- | 29|| Құрылыс қирандысы, ХVІІІ-ХХ ғ.ғ. || || археология ескерткіші || [[Сағыз (өзен)|Сағыз]] өзенінің жағалауында, Қайнар өзенінен 18-20 км |- | 30 || Тас құрылыстың қирандысы, ХІХ ғ. || || археология ескерткіші || Қайнар өзенінен 25 км |- | 31 || Қоныс пен канал қалдығы, орта ғасыр || || археология ескерткіші || Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында |- | 32 || Бөкен бидің (1771-1857 жж.) жерленген жері, 1857 жыл (1995 жылы мазар салынған) || || киелі нысан || [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 9 км |- | 33 || Ақын Шернияз Жарылғасұлының (1806-1867 жж.) жерленген жері, 1867 жыл, сәулетшісі З. Медетбек (2006 жылы қабір үстіне мазар салынды) || || киелі нысан || [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] ауылынан батысқа қарай 25 км, [[Жантерек]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км |} == Мақат ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Мәдениет үйі, 1925 жыл || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Доссор]] кенті, Ғ. Сүлейменов көшесі, 39 |- | 2 || Жазушы Сабыр Шәріповтің (1882-1941 жж.) бюсті, 1966 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Доссор кенті, "Сабыр Шәріпов атындағы Доссор мектеп-интернаты" мемлекеттік мекемесінің алдында |- |3 || Мұнайлы Ембінің 70 жылдығына орнатылған обелиск, 1981 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Доссор кенті, Ш. Еркешов көшесі |- | 4 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жерлес-жауынгерлерге арналған обелиск, 1975 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Мақат]] кенті, Н. Шагирова көшесі |- | 4 || Кеңес Одағының батыры [[Мұса Баймұханұлы Баймұханов|Мұса Баймұханов]]тың (1910-1945 жж.) бюсті, 1966 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Мақат кенті, "Мұса Баймұханов атындағы орта мектеп" мемлекеттік мекемесінің алдында |- | 5 || Ұлы Отан соғысының 30-жылдығына арналған обелиск, 1975 жыл (2004 жылы жаңғыртылды) || || монументтік өнер құрылысы || Мақат кенті, Алаш көшесі |- | 6 || "Тас кешу" керуен-сарайы, ХІІІ-ХVІІІ ғғ. || || археология ескерткіші || Мақат кентінен шығысқа қарай 38 км, [[Сағыз (өзен)|Сағыз]] өзенінің сол жақ жағалауы |- | 7 || Қорған, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Доссор]] кентінен оңтүстік-батысқа қарай 58 км |- | 8 || [[Байбақты ата мазары|Байбақты ата]] (1823-1914 жж.) мазары, 1914 жыл (1997 жылы мазар салынған) ||[[Сурет:Байбақты ата мазары.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || Доссор кентінен солтүстікке қарай 10 км |} == Махамбет ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || [[Өскенбай мазары|Өскенбай қорымы]], XIX-ХХ ғғ. (мазар) || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Есбол (Махамбет ауданы)|Есбол]] ауылынан шығысқа қарай 30 км |- | 2 || Жазыбай қорымы, XIX ғ. || || қала құрылысы және сәулет ескерткіші || [[Ортақшыл (Атырау облысы)|Ортақшыл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км |- | 3 || Ұлы Отан соғысында қаза болғандарға арналған обелиск, 1974 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Алға (Махамбет ауданы)|Алға]] ауылы, Орталық көшесі |- | 4 || Кеңес Одағының батыры [[Георгий Федорович Канцев]]тің (1907-1978 жж.) бюсті, 2006 жыл, мүсіншісі М. Әмірханов || || монументтік өнер құрылысы || [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]] ауылы, Абай көшесі |- | 5 || Ұлы Отан соғысының ардагерлеріне арналған обелиск, 1967 жыл || || монументтік өнер құрылысы || [[Сарайшық (ауыл)|Сарайшық]] ауылы, Ы. Алтынсарин көшесі |- | 6 || Көпмола қорымы, XIX ғ. ортасы - ХХ ғ. басы (құлпытастар, құлпытасты қоршаулар); Жұмай қорымы, XIX ғ. аяғы - ХХ ғ. ортасы (қоршаулар, мазарлар, құлпытастар); №V қорым, ХІХ ғ. (құлпытастар); Баймөңке қорымы, ХІХ ғ. (құлпытас, сағанатам құлпытастарымен, құлпытасты қоршау) || || ансамбльдер мен кешендер || [[Ақжайық (Махамбет ауданы)|Ақжайық]] ауылынан шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 4 км; оңтүстікке қарай 12 км; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 39,4 км; шығысқа қарай 39,4 км |- | 7 || №27 қорым, XIX ғ. (құлпытастар); Қорған, ерте темір дәуірі || || ансамбльдер мен кешендер || [[Есбол (Махамбет ауданы)|Есбол]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км; шығысқа қарай 4,5 км |- | 8 || [[Алтын қорымы]], XІХ-ХХ ғғ. (құлпытастар, сағанатамдар, мазарлар); Мыңбай қорымы, XIX ғ. ортасы - ХХ ғ. 60 жыл (құлпытасты қоршаулар); Жаналы қорымы, XVІІІ ғ. аяғы - XIX ғ. (құлпытасты қоршаулар, құлпытас); Тайлан қорымы, ХІХ ғ. - ХХ ғ. басы (құлпытастар, сағанатам)||[[Сурет:Алтын қорымы.jpg|thumb|right|150px| <small>Алтын қорымы</small>]] || ансамбльдер мен кешендер || [[Ортақшыл (Атырау облысы)|Ортақшыл]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км; шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 10,4 км; оңтүстік-шығысқа қарай 15 км; 20,1 км |- | 9 || №108 қорым, XIX ғ. (құлпытастар); Дарханбай қорымы, ХІХ ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (құлпытастар); Бейімбет қорымы, XIX ғ. (құлпытастар); №111 қорым, XIX ғ. (құлпытастар); №92 қорым, ХІХ ғ. аяғы - ХХ ғ. басы (құлпытастар)|| || ансамбльдер мен кешендер || [[№17-темір жол айрығы (Атырау облысы)|№ 17-темір жол айрығы]]нан солтүстік-батысқа қарай 9,8 км; оңтүстік-батысқа қарай 5 км; батысқа қарай 11 км; солтүстік-батысқа қарай 10 км; оңтүстікке қарай 3 км |- | 10 || №VІ қорым, ХІХ ғ. (құлпытастар); №VІІ қорым, ХІХ ғ. (құлпытастар); Битенмола қорымы, ХІХ ғ. (құлпытастар) || ||ансамбльдер мен кешендер || [[Құмшығанақ]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км; солтүстікке қарай 5 км; оңтүстік-шығысқа қарай 5 км |- | 11 || Жангелді қорымы, XIX ғ. (сағанатам, құлпытастар); №4 қорым, XIX ғ. (сағанатам, құлпытас); || || ансамбльдер мен кешендер || [[Таңдай (ауыл)|Таңдай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 22 км; 29 км; |- | 12 || Тұрақ, неолит дәуірі || || ансамбльдер мен кешендер || [[Сарайшық (ауыл)|Сарайшық]] ауылы, [[Жайық]] өзенінің сол жақ жағалауында |- | 13 || Қорғандар, ерте темір дәуірі || ||ансамбльдер мен кешендер || [[Кеңөріс]] ауылынан батысқа қарай 8 км |- | 14 || Ақын бала Ораз Өтебайұлының жерленген жері (1837-1882 жж.), 1882 жыл || ||киелі нысан ||[[Таңдай (ауыл)|Таңдай]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 30 км |} '''<small>Барлығы: 313 тарих және мәдениет ескерткіштері (қала құрылысы және сәулет ескерткіштері - 21, монументтік өнер құрылыстары - 47, ансамбльдер мен кешендер - 64, киелі нысандар - 10, археология ескерткіштері – 171).</small>''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Атырау облысының тарихи орындары]] [[Санат:Атырау облысы]] ih98n0b9ltqhqs1cgoujb305ybw32xh 0 739854 3638510 3568046 2026-08-02T20:40:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638510 wikitext text/x-wiki [[Ақтөбе облысы]]ның жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі [[2001 жыл|2001]] жылғы 23 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңының 27-бабына, Қазақстан Республикасының [[2019 жыл|2019]] жылғы 26 желтоқсандағы «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңының 21-бабына сәйкес Ақтөбе облысы әкімдігі қаулысына сәйкес бекітілген.<ref>Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/145648/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/145648/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> Тізім Ақтөбе облысы әкімдігінің 01.07.2023 № 169 қаулысымен жаңартылған. == Ақтөбе қаласы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || А. До­сжа­но­ва ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2016 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || А. До­сжа­но­ва кө­ше­сі, 68а |- | 2 || А. Жұ­ба­нов ес­керт­кі­ші (2006 жыл) және Ғ. Жұ­ба­но­ва ес­керт­кіш-мү­сі­ні­нің ке­ше­ні (2007 жыл) || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Же­ңіс даң­ғы­лы, 31 |- | 3 || Ашар­шы­лық және са­я­си ре­прес­сия құр­бан­да­ры­на ар­нал­ған ес­керт­кіш-бел­гі, 2018 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Же­ңіс даң­ғы­лы, 31 |- | 4 || Ә. Жан­гел­дин ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 1972 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ш. Жа­ры­л­ға­сұ­лы кө­ше­сі, 53 |- | 5 || Ә. Сма­ғұ­лов ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2016 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Асау-Ба­рақ пен Ә. Сма­ғұ­лов кө­ше­ле­рі­нің қиы­лы­сы |- | 6 || [[Әбілқайыр хан ескерткіші|Әбіл­қай­ыр хан]] ес­керт­кі­ші, 2000 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Әбіл­қай­ыр хан даң­ғы­лы, 40 |- | 7 || Әй­те­ке би ес­керт­кі­ші, 2008 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Т. Ах­та­нов кө­ше­сі, 50 |- | 8|| [[Батырлар алаңы (Ақтөбе)|Ба­тыр­лар Ал­ле­я­сы ес­керт­кіш-ке­ше­ні]], 2010 жыл ||[[Сурет:Батырлар алаңы (Ақтөбе).jpg|thumb|right|150px|]] || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ә. Мол­да­ғұ­ло­ва даң­ғы­лы, 32 |- | 9 || Бө­кен­бай ба­тыр ес­керт­кі­ші, 2019 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы ||Бө­кен­бай ба­тыр кө­ше­сі |- | 10 || В.Ф. Зин­чен­ко ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 1974 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || В.Ф. Зин­чен­ко кө­ше­сі мен Ақ­тө­бе-Ал­ға тас жо­лы­ның қиы­лы­сы |- | 11 || Ге­не­рал-лей­те­нант [[Жансен Кереев|Ж. Ке­ре­ев]] ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 1999 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Те­мір­жол вок­за­лы ғи­ма­ра­ты­на қа­ра­ма-қар­сы, Ж. Ке­ре­ев кө­ше­сін­де­гі же­лек­жол |- | 12 || Жа­лаң­төс ба­тыр ес­керт­кі­ші, 2019 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || 312 ат­қы­штар ди­ви­зи­я­сы кө­ше­сі, 4 |- | 13 || Ин­тер­на­ци­о­на­лист жа­уын­гер­лер ес­керт­кіш-бел­гі­сі, 2007 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Есет ба­тыр кө­ше­сі мен Абай даң­ғы­лы­ның қиы­лы­сы |- | 14 || Ке­ңес Ода­ғы­ның Ба­ты­ры Ә. Мол­да­ғұ­ло­ва­ның ме­мо­ри­ал­дық ес­керт­кіш-ке­ше­ні, 2005 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ә. Мол­да­ғұ­ло­ва даң­ғы­лы, 32 |- | 15 || Ке­ңес Ода­ғы­ның Ба­ты­ры Р. Ку­ту­ев­тің ре­льеф­ті ес­керт­кіш-бел­гі­сі, 1974 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Т. Ах­та­нов кө­ше­сі, 44 |- | 16 || "Қан мен тер" ро­ма­ны­ның кейіп­кер­ле­ріне ес­керт­кіш-бел­гі, 2008 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Абай даң­ғы­лын­да­ғы же­лек­жол |- | 17 || Қа­ра ме­тал­лур­гия бал­қы­ту­шы­ла­ры­на ар­нал­ған ес­керт­кіш, 1966 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Пром­зо­на квар­та­лы, 664 |- | 18 || Құт­қа­ру­шы­лар­ға ар­нал­ған ес­керт­кіш, 2019 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || А. Ма­ре­сьев кө­ше­сі, 75а |- | 19 || М. Бө­кен­ба­ев ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2015 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Кур­сант­тар тас жо­лы, 1 |- | 20 || Мөң­ке би Ті­ле­уұ­лы ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2003 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || 101 ат­қы­штар бри­га­да­сы кө­ше­сін­де­гі же­лек­жол |- | 21 || Н. Бай­ға­нин ес­керт­кі­ші, 1999 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Әбіл­қай­ыр хан даң­ғы­лы, 46б |- | 22 || Н. Шәй­ке­нов ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2017 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Н. Шәй­ке­нов пен М. Мәме­то­ва кө­ше­ле­рі­нің қиы­лы­сы |- | 23 || Ө. Сей­і­тов ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2012 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ы. Ал­тын­са­рин кө­ше­сі, 34 |- | 24 || Ре­во­лю­ция кү­рес­кер­ле­ріне ес­керт­кіш-бел­гі, 1919 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || А. Пуш­кин атын­да­ғы са­ябақ |- | 25 || Сәң­кі­бай ба­тыр ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2014 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ә. Мол­да­ғұ­ло­ва мен Сәң­кі­бай ба­тыр даң­ғыл­да­ры­ның қиы­лы­сы |- | 26 || Т. Ах­та­нов пен Қ. Шаң­ғыт­ба­ев ес­керт­кі­ші, 2013 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Т. Ах­та­нов кө­ше­сі, 52 |- | 27 || Т. Бе­гель­ди­нов ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2009 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ә. Мол­да­ғұ­ло­ва даң­ғы­лы, 39 |- | 28 || Ті­леу ба­тыр ес­керт­кі­ші, 2015 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ті­леу ба­тыр кө­ше­сі мен Әбіл­қай­ыр хан даң­ғы­лы­ның қиы­лы­сы |- | 29 || Ұ. Құ­лым­бе­тов ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2017 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Тәу­ел­сіз­дік даң­ғы­лы, 4а |- | 30 || Ұлы Отан со­ғы­сы жыл­да­рын­да Отан үшін қа­за тап­қан ақ­тө­бе­лік­тер­ге ор­на­ты­л­ған Даңқ бел­гі­сі, 1970 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Есет ба­тыр кө­ше­сі мен Ә. Мол­да­ғұ­ло­ва даң­ғы­лы­ның қиы­лы­сы |- | 31 || Ш. Бер­си­ев ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2006 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ш. Бер­си­ев пен Н. Некра­сов кө­ше­ле­рі­нің қиы­лы­сы |- | 32 || 1986-1990 жыл­да­ры Чер­но­быль АЭС-сы апа­тын за­лал­сыздан­ды­ру­ға қа­тыс­қан ақ­тө­бе­лік­тер­ге ар­нал­ған ес­керт­кіш-бел­гі, 2011 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Бей­біт­ші­лік даң­ғы­лы, 13а |- | 33 || 312 ат­қы­штар бри­га­да­сы ди­ви­зи­я­сы мен 101 ат­қы­штар бри­га­да­сы­ның құр­ме­тіне «Зең­бі­рек» ес­керт­кіш-бел­гі­сі, 1985 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы ||Ж. Ке­ре­ев кө­ше­сін­де­гі же­лек­жол |- | 34 || Қа­ла­лық ме­шіт, 1908 жыл || ||қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ш. Бер­си­ев кө­ше­сі, 22 |- | 35 || Ме­тал­лург­тер мә­де­ни­ет Үйі (Об­лы­стық ха­лық шы­ғар­ма­шы­лық ор­та­лы­ғы), 1947 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет ||Бей­біт­ші­лік даң­ғы­лы, 14а |- | 36 || Об­лы­стық азық-тү­лік кор­по­ра­ция ғи­ма­ра­ты, 1920 жыл || ||қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Н. Қо­бы­лан­дин кө­ше­сі, 15 |- | 37|| Об­лы­стық те­ле­ра­дио­ком­па­ния ғи­ма­ра­ты, 1918 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Т. Ах­та­нов кө­ше­сі, 54 |- | 38 || Ал­ғаш­қы уез­дік кон­фе­рен­ция өт­кен ғи­ма­рат, 1920 жыл || ||қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Әй­те­ке би кө­ше­сі, 39 |- | 39 || Орыс-қыр­ғыз 2 кла­стық учи­ли­ще­сі, 1884 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ш. Жа­ры­л­ға­сұ­лы кө­ше­сі, 59 |- | 40 || Орыс-қыр­ғыз әй­ел­дер мек­те­бі, 1894 жыл || ||қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Н. Некра­сов кө­ше­сі, 114 |- | 41|| Ұлы Отан со­ғы­сы ке­зін­де Ақ­тө­бе гос­пи­та­лін­де қай­тыс болған жа­уын­гер­лер­дің Ба­уыр­ла­стар зи­ра­ты, 1941-1945 жыл­дар || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || С. Жи­ен­ба­ев кө­ше­сі, қа­ла­лық бей­іт |- | 42 || 101 дер­бес ат­қы­штар бри­га­да­сы­ның же­ке құ­ра­мы жай­ғас­қан және жа­сақ­тал­ған штаб ғи­ма­ра­ты, 1936 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Н. Қо­бы­лан­дин кө­ше­сі, 2 |- | 43 || 312 ат­қы­штар ди­ви­зи­я­сы­ның жай­ғас­қан ор­ны, 1975 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ақтөбе қалалық әкімдігі]]не қарасты [[Қарғалы (Ақтөбе облысы)|Қар­ға­лы]] ауы­лы, Н. Бай­ға­нин кө­ше­сі, 1 |- | 44 || Б. Қа­ра­та­ев бей­і­ті, 1934 жыл || || киелі нысан || С. Жи­ен­ба­ев кө­ше­сі, қа­ла­лық бей­іт |- | 45 || [[Бекқұл баба кесенесі|Бек­құл баба ке­се­не­сі]], 2000 жыл ||[[Сурет:Бекқұл баба кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || [[Ақтөбе қалалық әкімдігі]]не қарасты [[Бекқұл баба]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 291 м |- | 46 || Н. Бай­ға­нин бей­і­ті, 1978 жыл || || киелі нысан || С. Жи­ен­ба­ев кө­ше­сі, қа­ла­лық бей­іт |- | 47 || Түй­е­тө­бе­де­гі 1930-1950 жыл­дар­да­ғы са­я­си қу­ғын-сүр­гін құр­бан­да­ры­на ар­нал­ған ес­керт­кіш-бел­гі, 1990 жыл || || киелі нысан || [[Ақтөбе қалалық әкімдігі]]не қарасты [[Садовое (Ақтөбе облысы)|Са­до­вое]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4 км |- | 48 || Ақ­жар-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ақ­шат-ІІІ; ІV; V қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі; || || археология ескерткіші || [[Пригородное (Ақтөбе облысы)|При­го­род­ное]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5,5 км; сол­тү­стік ба­тыс­қа қа­рай 6-9 км |- | 49 || Ақ­та­сты-ІІІ (Под­хоз); ІV (Под­хоз) қор­ға­ндары, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || археология ескерткіші ||Ақ­та­сты ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 600 м; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2 км |- | 50|| Бла­го­дар­ный-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Бла­го­дар­ный-ІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Бла­го­дар­ный-ІІІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Бла­го­дар­ный-ІV қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Бла­го­дар­ный-V бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Са­до­вый-І қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Са­до­вый-ІІІ қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Са­ты­баноба-III қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Ши­лі­сай-II бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі|| || археология ескерткіші || [[Кеңес Нокин ауылы|Ке­ңес Но­кин]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,5-4 км аралығы; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10 км, 15 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 11 км |- | 51 || Кен­же­би­ке-II қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Ши­лі­сай са­ға­сын­да­ғы бей­іт, қо­ла және ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Петропавловка (Ақтөбе облысы)|Пет­ро­пав­лов­ка]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 8,7 км; оң­тү­стікке қа­рай 5,8 км |- | 52 || Өл­ке тұ­ра­ғы, қо­ла дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Өлке (ауыл)|Өл­ке]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 200 м |- | 53 || Са­до­вый-V бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Садовое (Ақтөбе облысы)|Са­до­вое]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км |- | 54 || Са­ты­баноба-II қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Белогорка (Ақтөбе облысы)|Бе­ло­гор­ка]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 7 км |- |55 || Ши­лі­сай қо­ны­сы, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ши­лі­сай-III қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Ши­лі­сай-IV қор­ған­да­ры, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Ақ­тө­бе − Орск тас жо­лы, Ши­лі­сай өзе­ні қиы­лы­сы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3-3,5 км; [[Шилісай|Ши­лі­сай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2 км; шы­ғы­сқа қа­рай 3,5 км |- | 56 || Шы­ғыс-Қу­рай­лы-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шы­ғыс-Қу­рай­лы-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шы­ғыс-Қу­рай­лы-ІV бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Шы­ғыс-Қу­рай­лы-V бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шы­ғыс-Қу­рай­лы-VІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шы­ғыс-Қу­рай­лы-VІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қурайлы (ауыл)|Қу­рай­лы]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3,5 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,5 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2-8 км аралығы |} == Алға ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || А. Бай­тұр­сы­нов ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2016 жыл|| || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Самбай (ауыл)|Сам­бай]] ауы­лы, Ә. Мол­да­ғұ­ло­ва кө­ше­сі, 1а |- | 2 || К. Әбуб­әкір ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2011 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Ал­ға]] қа­ла­сы, А. Бай­тұр­сы­нов кө­ше­сі, 18 |- | 3 || Есет ба­тыр Кө­кі­ұлы ес­керт­кі­ші, 2017 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Бестамақ (Алға ауданы)|Бес­та­мақ]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 300 м |- | 4 || Жел ди­ір­мен, 1909 жыл|| ||қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет|| [[Есет батыр Көкіұлы ауылы|Есет ба­тыр Кө­кі­ұлы]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 500 м |- | 5 || Ке­ңес Ода­ғы­ның Ба­ты­ры ұш­қыш-кос­мо­навт В. И. Па­ца­ев оқы­ған мек­теп, 1971 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ал­ға қа­ла­сы, С. Сей­фул­лин кө­ше­сі, 2 |- | 6 || Ақай-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ақай-ІІ қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Ақай (Ақтөбе облысы)|Ақай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6-7 км |- | 7 || Бол­гар­ка-ІІІ қор­ға­ны; ер­те те­мір дәу­і­рі; Бол­да­шыр­сай бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Бол­да­шыр­сай-ІІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Болгарка (Ақтөбе облысы)|Бол­гар­ка]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 5 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 7 км |- | 8 || [[Есет батыр кесенесі]]; Есет-І; ІІ; ІІІ қорғандары, ерте темір дәуірі; Есет-ІV қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Есет-V қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі||[[Сурет:Төбешіктегі қорымдар. Төбешік басында – Есет батыр кесенесі.jpg|thumb|right|150px|<small>Төбешіктегі қорымдар.</small>]] || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Бестамақ (Алға ауданы)|Бес­та­мақ]] ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 15,5 км; 16,5 км; шы­ғы­сқа қа­рай 12км, 17 км; [[Есет батыр Көкіұлы ауылы|Есет ба­тыр Кө­кі­ұлы]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 10 км |- | 9 || Ильин­ка-ІІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Үшқұдық (Ақтөбе облысы)|Үш­құ­дық]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 5 км |- | 10 || Қа­ра­ған­сай қор­ған­ды бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі|| || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Елек]] өзе­ні­нің оң жа­ға­ла­у­ы­нан 1,5 км, Ақ­тө­бе − Ал­ға тас жо­лы­ның "15 ша­қы­рым" бел­гі­сіне қа­ра­ма-қар­сы |- | 11 || Қы­зы­л­ту-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Қызылту (Ақтөбе облысы)|Қы­зы­л­ту]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,5 км; сол­тү­стік-сол­тү­стікшы­ғы­сқа қа­рай 1 км |- | 12 || Там­ды-І қо­ры­мы, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Тамды (Алға ауданы)|Там­ды]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 6 км |- | 13 || Шой-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі|| || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Табантал (ауыл)|Та­бан­тал]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 15 км |- | 14 || [[Есет ба­тыр Кө­кі­ұлы ме­мо­ри­ал­ды ке­ше­ні]], 1992 жыл||[[Сурет:Есет батыр Көкіұлы мемориалды кешені.jpg|thumb|right|150px|]] || ки­е­лі нысан || [[Бестамақ (Алға ауданы)|Бес­та­мақ]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 3 км |- | 15 || [[Әбубәкір Кердері кесенесі]], 2000 жыл ||[[Сурет:Әбубәкір Кердері кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || ки­е­лі нысан || [[Болгарка (Ақтөбе облысы)|Бол­гар­ка]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,5 км |- | 16 || [[Шәкен ишан мешіті]], ХІХ ға­сыр ||[[Сурет:Шәкен ишан мешіті.jpg|thumb|right|150px|]] || ки­е­лі нысан || [[Маржанбұлақ]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 27 км |} == Әйтеке би ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Әй­те­ке би ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2016 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)|Қа­ра­бұ­тақ]] ауы­лы, Ақ­тө­бе – Аста­на және Са­ма­ра – Шым­кент тас жол­да­ры­ның қиы­лы­сы |- | 2 || Әб­ді­бай та­мы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қа­ра­бұ­тақ ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 25,2 км |- | 3 || Ба­бан та­мы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ақкөл (Әйтеке би ауданы)|Ақ­көл]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік шы­ғы­сқа қа­рай 23,7 км |- | 4 || Бо­пай бей­і­ті, ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ақ­көл ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10,8 км |- | 5 || [[Бұршақбай тамы]] ке­се­не­сі, 1867 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)|Қа­ра­бұ­тақ]] ауы­лы­нан шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,1 км |- | 6 || [[Қарабұтақ бекінісі|Көне Қа­ра­бұ­тақ бекінісі]], 1848-1960 жыл­дар ||[[Сурет:Көне Қарабұтақ қирандылары.jpg|thumb|right|150px|<small>Көне Қарабұтақ қирандылары.</small>]] || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қа­ра­бұ­тақ ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 28 км |- | 7 || Жо­лай-Жү­сіп бей­і­ті, ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы мен ая­ғы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Белқопа (ауыл)|Бел­қо­па]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 1,2 км |- | 8 || Ке­пер та­мы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ІІ жар­ты­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Темірбек Жүргенов ауылы (Ақтөбе облысы)|Те­мір­бек Жүр­ге­нов]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 11,4 км |- | 9 || Қа­ли (Қарт­тың) ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Талдық (ауыл)|Тал­дық]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 20 км |- | 10 || Қа­ра­жан ке­се­не­сі, ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Аққұм (Ақтөбе облысы)|Ақ­құм]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 3 км |- | 11 || Қар­та­бай та­мы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ақ­көл ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10,4 км |- | 12 || Са­ха­бай та­мы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ақкөл (Әйтеке би ауданы)|Ақ­көл]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 15 км |- | 13 || Та­на­ша ке­се­не­сі (2 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ІІ жар­ты­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қа­зан­ғап қы­с­та­ғы­нан сол­тү­стік ба­тыс­қа қа­рай 16 км |- | 14 || Тың иге­ру ке­зін­де­гі ал­ғаш тү­рен тар­тқан «С-80» трак­то­ры, 1954 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет ||[[Жамбыл (Әйтеке би ауданы)|Жам­был]] ауы­лы әкім­ді­гі ғи­ма­ра­ты­ның ал­ды, А. Құ­нан­бай­ұ­лы кө­ше­сі |- | 15 || Ұзақ та­мы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ІІ жар­ты­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Толыбай (Ақтөбе облысы)|То­лы­бай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік шы­ғы­сқа қа­рай 47 км |- | 16 || Шы­бын ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Бесқұдық (Ақтөбе облысы)|Бас­құ­дық]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 40 км |- | 17 || Шым­мо­ла ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ІІ жар­ты­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Аққұм (Ақтөбе облысы)|Ақ­құм]] ауы­лы­нан оң­тү­стік шы­ғы­сқа қа­рай 46 км |- | 18 || Арал­то­ғай бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Арал­то­ғай-ІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Аралтоғай|Арал­то­ғай]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 2,8 км; оң­тү­стікке қа­рай 3 км |- | 19 || Арал­то­ғай-ІІІ (Ки­ік­ті-І); Арал­то­ғай-ІV (Ки­ік­ті-ІІ); Арал­то­ғай-V (Ки­ік­ті-ІІІ); Арал­то­ғай-VІ (Ки­ік­ті-ІV) бейіттері, қола дәуірі; Арал­то­ғай-VІІ қо­ны­сы, нео­лит дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Аралтоғай|Арал­то­ғай]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 2,8 км; оң­тү­стікке қа­рай 2- 4 км аралығы; Арал­то­ғай-IV, V бей­іт­те­рі­нен оң­тү­стікке қа­рай 4 км, [[Қияқты (Ақтөбе облысы)|Қи­яқ­ты]] ауы­лы­нан [[Дөңгелексор|Дөң­ге­лек­сор]] ауы­лы­на дей­ін­гі ауыл­дық жол­дың сол жа­ғы; Қи­яқ­ты ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 6,5 км |- | 20 || Арал­тө­бе-ІІ қор­ған­да­ры, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Аралтөбе (Әйтеке би ауданы)|Арал­тө­бе]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,3 км |- | 21 || Ат­па-І; ІІ; ІІІ; V; VІ бей­і­ттері, ерте темір дәуірі; Ат­па-ІV бей­і­ті, те­мір дәу­і­рі; Ат­па-VІІ; VІ­ІІ қорғандары, ерте темір дәуірі; Ат­па-ІХ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Ат­па ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4-5 км; оң­тү­стікке қа­рай 2-4,5 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3-3,5 км |- | 22 || Ат­па-Х бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Ат­па-ХІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ат­па-ХІV бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Талдық (ауыл)|Тал­дық]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 4,5-5 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5 км |- | 23 || Ат­па-ХІІ; Ат­па-ХІ­ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ат­па-ХV бей­і­ті, те­мір дәу­і­рі; Ат­па-ХVІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Ат­па-ХVІІ бей­і­ті; кей­ін­гі ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Ат­па ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 2,5 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км; сол­тү­стікке қа­рай 1,3 км; оң­тү­стікке қа­рай 1 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,2 км |- | 24 || Ба­ла-Тал­дық "мұрт­ты" қор­ған­да­ры, біз­дің за­ма­ны­мыз­ға дей­ін­гі VІІ-ІІІ ға­сыр­лар; Ба­ла-Тал­дық-ІІ бей­і­ті; Ба­ла-Тал­дық-ІІІ тас қор­ған­да­ры || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Талдық (ауыл)|Тал­дық]] ме­тео­стан­ци­я­сы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,5 км; [[Бала Талдық|Ба­ла Тал­дық]] өзе­ні­нің сол жа­ға­ла­у­ы­нан 5 км; Тал­дық ме­тео­стан­ци­я­сы­нан сол­тү­стікке қа­рай 1,5 км |- | 25 || Бө­гет­сай-ІІ; Бө­гет­сай-ІІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Бөгетсай|Бө­гет­сай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6 км |- | 26 || Ди­ға­ша-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ди­ға­ша-ІІ (Қы­зы­лүй­сай) бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қы­зы­лүй­сай қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Шіліктісай|Ші­лік­ті­сай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 11 км; Ди­ға­ша қы­с­та­ғы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км |- | 27 || Дөң­ге­лек­сор-І, ІІІ бей­іт­те­рі, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Дөңгелексор|Дөң­ге­лек­сор]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 4 км |- | 28 || Жал­ғыз қор­ған, қо­ла дәу­і­рі; Қа­ра­су қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Нео­лит дәу­і­рі­нің тұ­ра­ғы || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Қы­зы­л­жұл­дыз ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 15 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10 км |- | 29 || Жа­ңа­баз бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші ||Қо­па ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 2 км |- | 30 || Жа­рық­құ­дық-І; ІІІ; ІV бейіттері, ерте темір дәуірі; Жа­рық­құ­дық ІІ; V қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қар­лау-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Қарлау|Қар­лау]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 11 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10-12 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,7 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4 км |- | 31 || Қы­зы­л­таң-І бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Ақтасты (Әйтеке би ауданы)|Ақ­та­сты]] ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6 км |- | 32 || Ми­лы­сай "мұрт­ты" қор­ған­да­ры || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Ми­лы­сай өзе­ні­нің оң жа­ға­ла­уы, Ұлы Тал­дық өзе­ніне құ­яр жер­ден 13 км |- | 33 || Өл­кей­ек жер қор­ға­ны || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Толыбай (Ақтөбе облысы)|То­лы­бай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 47,1 км |- | 34 || Тал­дық-І; ІІ бей­і­ттері, ерте темір дәуірі; Тал­дық-ІІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Тал­дық ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 3,8 км, 4,5 км |- | 35 || Тал­дық-ІV қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Тал­дық-V бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші ||Ат­па ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 4,5 км, 5 км |- | 36 || Тас­бұ­лақ-І (Құ­дық) бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Тас­бұ­лақ-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Тасбұлақ (ауыл)|Тас­бұ­лақ]] ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км |- | 37 || Те­ңіз­бай бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Бөгетсай|Бө­гет­сай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 22 км |- | 38 || То­бы­л­ғы­сай "мұрт­ты" қор­ған­да­ры || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Ұзын Қай­рақ­ты өзе­ні­нің оң жа­ға­ла­уы, Есек­жал өзе­ні­нен сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10 км |- | 39 || Тұр­паз бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші|| Қо­па ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4,5 км |- | 40 || Бо­пай бей­і­ті, ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы || || киелі нысан || [[Ақкөл (Әйтеке би ауданы)|Ақ­көл]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10,8 км |- | 41 || Нұр­сей­іт та­мы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ІІ жар­ты­сы || || киелі нысан || Тал­дық ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 19,5 км |- | 42 || [[Самұрат мешіті]], 1904 жыл ||[[Сурет:Самұрат мешіті.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || [[Жабасақ|Жа­ба­сақ]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 192 м |- | 43 || "[[Хан моласы қорымы|Хан мо­ла­сы]]" қо­ры­мы, Әбіл­қай­ыр хан жер­лен­ген орын, ХVІ­ІІ-ХХ ға­сыр­лар || || киелі нысан || [[Толыбай (Ақтөбе облысы)|То­лы­бай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 77 км |} == Байғанин ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Е. Сәр­сен­ба­ев ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2018 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Қарауылкелді (ауыл)|Қа­ра­уыл­кел­ді]] ауы­лы, Ба­рақ ба­тыр кө­ше­сі, 25 |- | 2 || Қ. Жа­зы­қов ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2017 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Қа­ра­уыл­кел­ді ауы­лы, Қ. Жа­зы­қов кө­ше­сі |- | 3 || Н. Бай­ға­нин ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 1977 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Қа­ра­уыл­кел­ді ауы­лы, Ба­рақ ба­тыр кө­ше­сі, 52 |- | 4 || Яд­ро­лық жа­ры­лы­стан за­рдап шек­кен құр­бан­дар­ға ар­нал­ған ес­керт­кіш-бел­гі, 2012 жыл|| || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жар­қа­мыс]] ауы­лы, Ор­та­лық кө­ше­сін­де­гі са­ябақ |- | 5 || Ақ­мо­ла қо­ры­мы (2 ны­сан), 1870 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Қопа (Байғанин ауданы)|Қо­па]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 15 км |- | 6 || Әсі­реп-Мү­сі­реп қо­ры­мы, ХІХ-ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Оймауыт (Ақтөбе облысы)|Ой­мауыт]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 40 км |- | 7 || Бес­пай ді­ни-тұр­ғын үй ке­ше­ні, қо­ныс-І, ІІ, ме­шіт, ХІХ-ХХ ға­сыр­лар || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ақтұмсық|Ақ­тұм­сық]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 75 км |- | 8 || Кө­кей қо­ры­мы, ХІХ-ХХ ға­сыр­лар || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Доңызтау|До­ңызтау]] үстір­ті­нен оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 45 км |- | 9 || Қа­ра­құл қо­ры­мы, ХІХ ға­сыр || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ди­яр ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 45 км |- | 10 || Қос-Са­ғыр бей­і­ті (6 ны­сан), ХVІ­ІІ ға­сыр­дың ая­ғы − ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қо­па ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 4 км |- | 11 || Нұр­ман­бет қо­ры­мы, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Оймауыт (Ақтөбе облысы)|Ой­мауыт]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 23 км |- | 12 || Тай­лан қо­ры­мы, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы − ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ди­яр ауы­лы­нан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 45 км |- | 13 || Тұ­щы-Ай­рық бей­і­ті (2 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ІІ жар­ты­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ақтұмсық|Ақ­тұм­сық]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 60 км |- | 14 || Ақ­сай-І қо­ры­мы (12 ны­сан), ХІХ-ХХ ға­сыр­лар; Ақ­сай-ІІ қо­ры­мы (10 ны­сан), ХІХ-ХХ ға­сыр­лар; Ақ­сай-ІІІ қо­ры­мы (6 ны­сан), ХІХ-ХХ ға­сыр­лар; [[Ащыайрық ді­ни-тұр­ғын үй ке­ше­ні]] (17 ны­сан), ХІХ-ХХ ға­сыр­лар; [[Сү­лік­ті ді­ни-тұр­ғын үй ке­ше­ні]] (15 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы − ХХ ға­сыр; [[Үлкен Жыбысқы діни-тұрғын үй кешені]] (11 ны­сан), ХІХ − ХХ ға­сыр­дың ба­сы ||[[Сурет:Ащыайрық діни-тұрғын үй кешені.jpg|thumb|right|150px|<small>Ащыайрық діни-тұрғын үй кешені.</small>]][[Сурет:Сүлікті діни-тұрғын үй кешені. 2005 ж.jpg|thumb|right|150px|<small>Сүлікті діни-тұрғын үй кешені. Жонның төменгі жағының солтүстік-шығыстан көрінісі.</small>]][[Сурет:Үлкен Жыбысқы діни-тұрғын үй кешені. (2).jpg|thumb|right|150px|<small>Үлкен Жыбысқы діни-тұрғын үй кешені.</small>]] || ансамбль мен кешендер || Ақ­тұм­сық ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 30 км, 40 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 60 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 50 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 35 км |- | 15 ||Ай­ғыр­сой­ған бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­рао­ба-I; II бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші|| [[Оймауыт (Ақтөбе облысы)|Ой­мауыт]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 25 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 20 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 22 км |- | 16 || Ма­ста­гат-I бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қаражар (Ақтөбе облысы)|Қа­ра­жар]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 6,5 км |- | 17 || Ми­я­лы-I; II; III бейіттері, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Миялы (Ақтөбе облысы)|Ми­я­лы]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5 км, 7 км |- | 18 || [[Қызылүйік ғибадатханасы]], ер­те те­мір дәу­і­рі ||[[Сурет:Қызылүйік ғибадатханасы. Қазба жұмысы барысы.jpg|thumb|right|150px|<small>Қызылүйік ғибадатханасы. Қазба жұмысы барысы.</small> ]] || киелі нысан || Ди­яр ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 65 км |- | 19 || [[Сұлтан ақын ді­ни-тұр­ғын үй ке­ше­ні|Сұл­тан аһун ке­ше­ні]], ХІХ ға­сыр­дың ІІ жар­ты­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы ||[[Сурет:Сұлтан ақын діни-тұрғын үй кешені.jpg|thumb|right|150px|<small>Сұлтан ақын діни-тұрғын үй кешені.</small>]] || киелі нысан || Ди­яр ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 98 км |- | 20 || Жұ­ма­ға­ли ишан ме­ші­ті, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || киелі нысан || Ди­яр ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 99 км |- | 21 || Еді­ге қо­ры­мы, XIV-XIX ға­сыр­лар || || киелі нысан || [[Ебейті|Ебей­ті]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 15,4 км |- | 22 || Аб­дол­ла ха­зі­рет ме­ші­ті, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || киелі нысан || Ебей­ті ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 19,4 км |} == Қарғалы ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Сәр­ке ба­тыр ес­керт­кі­ші, 2019 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Қосестек]] ауы­лы­нан оң­тү­стік ба­тыс­қа қа­рай 590 м |- | 2 || Ком­по­зи­тор Ш. Қал­да­я­қов ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2011 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Шәмші Қалдаяқов ауылы (Ақтөбе облысы)|Шәм­ші Қал­да­я­қов]] ауы­лы, Н. Орын­ба­са­ров кө­ше­сі, Ш. Қал­да­я­қов атын­да­ғы са­ябақ |- | 3 || Айт­пай­ка-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Бәй­те­рек-І қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Егін­ді-I қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Жер қор­ған, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-ІХ бей­і­ті, қо­ла және ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-ХV бей­і­ті, ер­те те­мір және ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-ХVІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Қа­ра­су-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қар­ға­лы-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қо­се­стек-І; ІV; VІ қор­ға­ндары, ерте темір дәуірі; Қо­се­стек-ІІІ; V бей­і­ттері, ерте темір дәуірі; Қы­зы­л­там қор­ған­да­ры, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Шан­шар ке­ні­ші, қо­ла дәу­і­рі; Шан­шар-ІІ(а) бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Қосестек]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 3 км; оң­тү­стікке қа­рай 8 км; шы­ғы­сқа қа­рай 6 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 11,8 км; оң­тү­стікке қа­рай 7,5 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 12,7 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 14,7 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,3 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 13 км; 5 км; 4,4 км; 7,6 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,7 км; 9,6 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 13,8 км; 9,4 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10,1 км |- | 4 || Ақ­бұ­лақ­сай қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Жал­ғы­за­ғаш-ІІІ қор­ған­да­ры, ер­те те­мір дәу­і­рі; Са­ры­то­ғай-І, ІІ бей­іт­те­рі, қо­ла дәу­і­рі; Эр­зе­рум-І; ІІ қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Сарыбұлақ (Қарғалы ауданы)|Са­ры­бұ­лақ]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 9 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,5 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 28,5 км; оң­тү­стікке қа­рай 2 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км |- | 5 || Алек­сан­дров­ка-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Алек­сан­дров­ка-ІІ қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Бұл­бұл-І; ІІ; ІІІ қор­ға­ндары, орта ғасыр дәуірі; Жан­ды-І; ІІ бей­і­ттері, қо­ла дәу­і­рі; Қа­бан­тау қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қар­ға­лы су қой­ма­сы-І қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Қар­ға­лы-І бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Чка­лов-І; ІІ; ІІІ қор­ға­ндары, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Шан­шар-І; ІІ бей­і­ттері, қо­ла және ер­те те­мір дәу­і­рі; Шаң­ды-ІІІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Шаң­ды-VІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі|| || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Шәмші Қалдаяқов ауылы (Ақтөбе облысы)|Шәм­ші Қал­да­я­қов]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,3 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,4 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8,3 км; 10,7 км; 13,7 км; 12,9 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 11 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6 км; шы­ғы­сқа қа­рай 15 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6 км; 11 км; 12 км; 14,9 км; Шан­шар өзе­ні са­ға­сы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,7 км; ауылдан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 12,5 км; 18,5 км |- | 6 || Ана­ста­сьев­ка-І; Ана­ста­сьев­ка-ІІ қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі; Әлім­бет-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Әлімбет (ауыл)|Әлім­бет]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7 км; [[Бозтөбе ]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км; Әлім­бет ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5 км |- | 7 || Ба­дам­ша-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Бадамша (ауыл)|Ба­дам­ша]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км |- | 8 || Бе­ге­ті-І қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Бө­ген­бай-І; ІІІ; ІV; V бейіттері, ерте темір дәуірі; Құл­то­ба­сай-І; ІІ; ІІІ; ІV бей­і­ттері, қо­ла дәу­і­рі; || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Бө­ген­бай ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8 км; сол­тү­стікке қа­рай 4 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,8 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,5 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1 км; сол­тү­стікке қа­рай 7,2-8,2 км аралығы |- | 9 || Бө­шек­сай бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Жездібай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік шы­ғы­сқа қа­рай 3,6 км |- |10 || Гри­го­рьев­ка-І; ІІ қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі; Рож­де­ствен­ка-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Ащылысай (ауыл)|Ащы­лы­сай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­сті-ба­тыс­қа қа­рай 1 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 11 км |- | 11 || Гү­ріл­дек-ІІ; ІІІ; ІV бейіттері, ерте темір дәуірі; Кең­сай­ран бей­і­ті, қо­ла және ер­те те­мір дәу­і­рі; Қо­нақ­бай­сай бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Қо­са­ғаш бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Қо­са­ғаш-І қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Қо­са­ғаш-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қо­са­ғаш-ІІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Ақжайық (Ақтөбе облысы)|Ақ­жай­ық]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа 11,8 км; 12,2 км; Әлім­бет қы­с­та­ғы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,5 км; сол­тү­стікке қа­рай 13 км; 18 км; 11 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9 км; 12,5 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13 км |- | 12 ||Ебей­ті-І; ІІ; ІІІ; ІV бей­іт­те­рі, қо­ла дәу­і­рі; || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Бө­ген­бай ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7,2 км; Қой­са­ры­сай бұ­ла­ғы­ның оң жа­ға­ла­у­ы­нан ба­тыс­қа қа­рай 1,5 км; Ебей­ті өзе­ні­нің сол жа­ға­ла­у­ын­да, өзен­нің іл­мек тә­р­із­ді иілі­сі­нен ба­тыс­қа қа­рай 500 м |- | 13 || Ең­бек­ші­қа­зақ-І бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Еңбекшіқазақ (Ақтөбе облысы)|Ең­бек­ші­қа­зақ]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км |- | 14 || Жо­ға­ры Ши­лі­сай қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Белогорка (Ақтөбе облысы)|Бе­ло­гор­ка]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 14 км |- | 15 || Ка­зы­ню­ков­ский-ІV; V қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Тас­сай ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 11,4 км |- | 16 || Қа­лың­бұ­лақ-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Құ­ра­ша-ІІ қор­ған­да­ры, ер­те те­мір дәу­і­рі; Пет­ро­пав­лов­ка-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шпа­ки-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Петропавловка (Ақтөбе облысы)|Пет­ро­пав­лов­ка]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 14 км; оң­тү­стікке қа­рай 1,5 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10,5 км |- | 17 || Қа­ра­бұ­тақ-І; ІІ бей­і­ттері, қо­ла дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-ІІІ; ІV; V; VІ; VІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-VІ­ІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-Х қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-ХІ; ХІІ бей­і­ттері, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-ХІ­ІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Қо­се­стек-ІІ қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Қы­зыл­сай-І бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Қарабұтақ (Қарғалы ауданы)|Қа­ра­бұ­тақ]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,8-8 км аралығы; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6,6 км; 11,5 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6,2-7,2 км аралығы; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,5 км; ба­тыс­қа қа­рай 7,3 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 8,5 км |- | 18 || Қы­зы­л­жая-І бей­і­ті, қо­ла және ер­те те­мір дәу­і­рі; Қы­зы­л­жая-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қы­зы­л­жая-ІІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Тай­кет­кен-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Тай­кет­кен-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Қы­зы­л­жол қы­с­та­ғы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,5 км; Тай­кет­кен ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,5 км, 4,6 км, Қы­зы­л­жая қы­с­та­ғы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 7 км; Қа­ра­бұ­тақ ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8 км |- | 19 || Қы­зыл­сай-І бей­і­ті, қо­ла және ер­те те­мір дәу­і­рі; Қы­зыл­сай-ІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Қы­зыл­сай ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3,85 км; оң­тү­стікке қа­рай 4,6 км |- | 20 || Луш­ни­ков­ское (қо­ны­сы), қо­ла дәу­і­рі; Луш­ни­ков­ка-ІІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Луш­ни­ков­ка ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 800 м; Бө­ген­бай ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4 км |- | 21 || Ме­дес бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ме­дес-ІІ қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Ме­дес-ІІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Орал­сай бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Сал­тақ-ІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Хер­сон-І бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Хер­сон-ІІ қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Эр­зе­рум-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Ақжайық (Ақтөбе облысы)|Ақ­жай­ық]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 11-17,6 км аралығы; сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 22,7 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,3 км; оң­тү­стікке қа­рай 5 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа 6,6 км |- | 22 || При­озер­ное-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Ақкөл (Қарғалы ауданы)|Ақ­көл]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10,8 км |- | 23 || Степ­ное-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Степное (Ақтөбе облысы)|Степ­ное]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,8 км |- | 24 || [[Қызылтам (мазар)|Қы­зы­л­там]] ке­се­не­сі, ХVІ-ХVІІ ға­сыр­лар || || киелі нысан || [[Қосестек]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 12,7 км |- | 25 || Нұр­пей­іс ха­зі­рет ме­ші­ті, 1905 жыл || || киелі нысан || [[Қарабұтақ (Қарғалы ауданы)|Қа­ра­бұ­тақ]] ауы­лы, Ю. Га­га­рин кө­ше­сі, 4 |} == Қобда ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ис­а­тай Тай­ма­нұлы­ның ес­керт­кі­ші, 2017 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Қобда (ауыл)|Қоб­да]] ауы­лы, Аста­на кө­ше­сі, И. Тай­ма­нов атын­да­ғы са­ябақ |- | 2 || Ке­ңес Ода­ғы­ның Ба­ты­ры Ә. Мол­да­ғұ­ло­ва ес­керт­кі­ші, 1995 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Әлия]] ауы­лы, Ю. Га­га­рин кө­ше­сі, 1а |- | 3 || Қо­бы­лан­ды ба­тыр ес­керт­кі­ші, 2017 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Қоб­да ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,8 км |- | 4 || Әлия ауы­лы­ның қо­ры­мы (12 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Әлия ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 1 км |- | 5 || Дәу­лет ке­те бей­і­ті (9 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қиыл ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10 км |- | 6 || Қа­ра­мо­ла бей­і­ті (4 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Әлия ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 20 км |- | 7 || Са­ры­бұ­лақ қо­ры­мы (7 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қиыл ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 11 км |- | 8 || Сей­іт­сай қо­ры­мы (15 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қиыл ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6 км |- | 9 || Тө­ле­сай-І бей­і­ті (4 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы; Қиыл-ХХ(а); ХХІ; ХХІІ; ХХІ­ІІ; ХХІV; ХХV; ХХVІ; ХХVІІ; ХХVІ­ІІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Қиыл-ХХІХ; ХХХ қорғандары, ерте темір дәуірі; Бес­ке­мер-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Дер­біс­ә­лі­мо­ла-І; ІІ; III бейіттері, ерте темір дәуірі || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қиыл ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 9 км: оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,5 км; ба­тыс­қа қа­рай 4-7 км аралығы; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2 км; сол­тү­стікке қа­рай 18 км; Қиыл-ХХVІ­ІІ бей­і­ті Жар­сай ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 22,6 км; Қиыл ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 24,6 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 15 км; 20 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 17 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 17 км |- | 10 || Ақ­бал­шық-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Жи­рен­қо­па-І; ІІ; III; ІV; V; VІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Төрто­ба бей­і­ті, қо­ла және ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші ||[[Жиренқопа]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км; 1,5 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 500 м; ба­тыс­қа қа­рай 1 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5,7 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 12,6 км |- | 11 || Ақ­шат-I бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ащы­сай-I қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Әб­ді­тау-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Көк­бұ­лақ-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Көк­бұ­лақ-ІІ; III; ІV бейіттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Көк­көз-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­ши­сай-I бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­ши­сай-II қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Са­ры­бұ­лақ-І бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Са­ры­бұ­лақ-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Са­ры­бұ­лақ-ІІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Шо­шақ­мо­ла-I қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Сарыбұлақ (Қобда ауданы)|Са­ры­бұ­лақ]] ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7,7 км; шы­ғы­сқа қа­рай 30,1 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа ка­рай 19,9 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13,1 км; 14 км; шы­ғы­сқа қа­рай 19,5 км; 17,2 км; ба­тыс­қа қа­рай 13,8 км; шы­ғы­сқа қа­рай 26,7 км; 23,9 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,5 км; ба­тыс­қа қа­рай 1 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7 км; шы­ғы­сқа қа­рай 30,1 км |- | 12 || Бай­тақ-І; ІІ; IV; V; VI; VIII; IX; XII бейіттері, ерте темір дәуірі; Бай­тақ-ІІІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Бай­тақ-VII; XIV бейіттері, ер­те те­мір және ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Бай­тақ-XI қор­ға­ны, ер­те те­мір және ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Бай­тақ-XV; XVI бейіттері, қо­ла және ер­те те­мір дәу­і­рі; Жа­ман­то­ғай-I "мұрт­ты" қор­ған­да­ры, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Байтақ (ауыл)|Бай­тақ]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 6,7 км; 8,6 км; 9 км; 9,2 км; 4,9 км; 6 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3,2 км; 7 км; 9,7 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9,9 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,8 км; Бай­тақ-XII бей­і­ті [[Ақмоласай]] ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10,6 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9,5 км |- | 13 || Бат­пақ­ты-І; ІІ; ІІІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Бахы­бас-І; ІІ қорғандары, ерте темір дәуірі; Бахы­бас-ІІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Бо­ран­тау бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Бұ­лақ-І; ІІІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Бұ­лақ-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Жұ­ма­бай-I; ІІ; III; ІV; V бейіттері, ерте темір дәуірі; Мо­ла-Там­ды бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Бұлақ (Ақтөбе облысы)|Бұ­лақ]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 12 км; 19 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 14 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5 км; 4,5 км; 4 км; шы­ғы­сқа қа­рай 2 км; сол­тү­стікке қа­рай 1 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,5 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4,2 км; 5,1 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 7 км; 7,9 км; оң­тү­стікке қа­рай 8,2 км; 18,6 км |- | 14 || Бе­га­лы-ІІ; III қорғандары, ерте темір дәуірі; Бе­га­лы-IV бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Бегәлі]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 10 км; 15 км; 11,5 км |- | 15 || Бес­ке­мер-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­сай-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шо­лақ­мо­ла-I; II; III бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; || || археология ескерткіші || [[Жарсай (Жарсай ауылдық округі)|Жар­сай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 19,2 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 25,2 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10,6 км; 8,8 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10,8 км |- | 16 || Бе­со­ба бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қоғалы (Ақтөбе облысы)|Қо­ға­лы]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 1 км |- | 17 || Еш­кі­қыр­ған-І; ІІ; IV бейіттері, ерте темір дәуірі; Еш­кі­қыр­ған-ІІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Құн­дық­сай-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қы­зы­л­жар-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Еш­кі­қыр­ған ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5 км; 6 км; [[Қызылжар (Қобда ауданы)|Қы­зы­л­жар]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 11 км; Қа­ра­бұ­тақ ауы­лы­нан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 12 км; [[Қызылжар (Қобда ауданы)|Қы­зы­л­жар]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 14,2 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 14,4 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км |- | 18 || Жан­кел­ді-I бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Бестау (Ақтөбе облысы)|Бес­тау]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 5,6 км |- | 19 || Жа­ңа­та­лап-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Жа­ңа­та­лап-III бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­тал-I бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Жаңаталап (Ақтөбе облысы)|Жа­ңа­та­лап]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10,8 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 9,2 км |- | 20 || Жаң­ғы­ра­ғау-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Жаң­ғы­ра­ғау-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Қа­ра­бұ­лақ ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 28 км; 27 км |- | 21 || Ка­ли­нов­ка-І; ІІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Құл­шық-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткішіі || [[Бесқұдық (Ақтөбе облысы)|Бес­құ­дық]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 13,4 км |- | 22 || Көп­тас-I; ІІ; VII қорғандары, ерте темір дәуірі; Көп­тас-III; IV; V; VI бейіттері, ерте темір дәуірі; Ха­ба­лов­ский-І; ІІ; III; ІV бейіттері, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Иманғали Білтабанов ауылы|Иман­ға­ли Бі­л­та­ба­нов]] атын­да­ғы ауыл­дан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,6 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,7 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9,7 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,4 км; оң­тү­стікке қа­рай 7,8 км; 7,6 км; 8 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5 км; 6 км; шы­ғы­сқа қа­рай 3 км; 4 км |- | 23 || Қа­ра­ған­ды-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қарағанды (Ақтөбе облысы)|Қа­ра­ған­ды]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4 км |- | 24 || Қа­ра­ке­мер-І; ІІ; III бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қаракемер (Қобда ауданы)|Қа­ра­ке­мер]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км |- | 25 || Қоб­да-І; ІІ; III; ІV; V; VII бейіттері, ерте темір дәуірі; Қоб­да-VI бей­і­ті, ер­те те­мір және ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Қоб­да-VIII қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қо­сөт­кел-II қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қобда (ауыл)|Қоб­да]] ауы­лы­нан шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8 км; сол­тү­стік шы­ғы­сқа қа­рай 4,5; 6,4 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,5 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 8 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5,6 км; 5,2 км; сол­тү­стікке қа­рай 3,9 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3,8 км |- | 26 || Құм­сай-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Са­бын­ды­көл-I қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Са­бын­ды­көл-II бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Те­рі­сақ­қан-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Те­рі­сақ­қан-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Те­рі­сақ­қан-III бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Те­рі­сақ­қан-IV бей­і­ті, ер­те те­мір және ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Терісаққан (Ақтөбе облысы)|Те­рі­сақ­қан]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 13,2 км; сол­тү­стікке қа­рай 12,4 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 12,8 км; ба­тыс-сол­тү­стік ба­тыс­қа қа­рай 6 км; Жа­ңа­та­лап ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6 км; Те­рі­сақ­қан ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,8 км; шы­ғы­сқа қа­рай 7,7 км |- | 27 || Құр­сай-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Құрсай (Ақтөбе облысы)|Құр­сай]] ауы­лы­нан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км |- | 28 || Қы­зы­л­ту-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Егіндібұлақ (Ақтөбе облысы)|Егін­ді­бұ­лақ]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 20 км |- | 29 || Ро­пов­ский-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қосөткел (Ақтөбе облысы)|Қо­сөт­кел]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 2,5 км; 3,5 км |- | 30 || Сөг­ә­лі-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Сөгәлі]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1 км |- | 31 || Тал­ды­с­ай-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Талдысай (Қобда ауданы)|Тал­ды­с­ай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6 км |- | 32 || Там­ды-V қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Там­ды-VI қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Там­ды-VІ қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Там­ды-VII қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Там­ды-VІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі|| || археология ескерткіші || Бұ­лақ ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 19,9 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 21,7 км; Там­ды ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5 км; Бұ­лақ ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 22,3 км; Са­ры­бұ­лақ ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 17 км |- | 33 || Ши­е­лі­сай-І; ІV; V; VІ­ІІ; XI бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ши­е­лі­сай-ІІ; VІ; VІІ; ІX; X; XII; XIII; XIV қор­ға­ндары, ерте темір дәуірі; Ши­е­лі­сай-ІІІ қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Шоқ­пар-І; ІІ; ІІІ; VІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шоқ­пар-IV; V қор­ға­ндары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Шилісай|Ши­е­лі­сай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6 км; Са­ры­бұ­лақ ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 37,8-41,4 км аралығы; оң­тү­стікке қа­рай 31-44,4 км аралығы; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 20,6 км; 24 км; Ши­лі­сай ауы­лы­нан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2 км (Шоқ­пар-IV); Ши­лі­сай ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км (Шоқ­пар-V); Са­ры­бұ­лақ ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 27,4 км (Шоқ­пар-VІ) |- | 34 || Би­сен ха­зі­рет ме­ші­ті, ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || киелі нысан || [[Жарық (Қобда ауданы)|Жа­рық]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5,9 км |- | 35 || Дер­біс­ә­лі ба­тыр Қи­ғы­лы­құ­лы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың І жар­ты­сы || || киелі нысан || Жар­сай ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 17 км |- | 36 || [[Ис­а­тай ба­тыр ке­сенесі|Ис­а­тай ба­тыр­ға ар­нал­ған ке­сене]], 2014 жыл ||[[Сурет:Исатай батыр кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || Жар­сай ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8,4 км |- | 37 || [[Қобыланды батыр мемориалды кешені және мазары]], 2007 жыл ||[[Сурет:Қобыланды батыр мемориалды кешені.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || Жи­рен­қо­па ауы­лы, Қо­бы­лан­ды кө­ше­сі, 1 |} == Мәртөк ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Т. Мол­даб­ай ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2017 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Мәртөк]] ауы­лы, Н. Бай­ға­нин кө­ше­сі, 121 |- | 2 || Це­лин­ный қо­ры­мы, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Көкпекті (Мәртөк ауданы)|Көк­пек­ті]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4 км |- | 3 || Ақ­су-І; ІІ; ІІІ; ІV; V; VІІ; VІ­ІІ; ІХ; ХІІ; ХІ­ІІ; ХІV; ХVІІ; ХІХ; ХХV; ХХVІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ақ­су-VІ; Х; ХХVІ бей­і­ттері, қо­ла дәу­і­рі; Ақ­су-ХІ; ХХ қор­ға­ндары, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Ақ­су-ХХІ; ХХІІ; ХХІ­ІІ; ХХІV; ХХХІ бей­і­ттері, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Ақ­су-ХV; ХVІ; ХVІ­ІІ; ХХV; ХХІХ қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ақ­су-XXVIII қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Мәртөк]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5,6-11,7 км аралығы; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6-8 км аралығы; [[Ақмоласай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13,2 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5,1-10,8 км аралығы; оң­тү­стік-оң­тү­стікшы­ғы­сқа қа­рай 7,3 км; 7,8 км; [[Құрмансай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 11,3 км; 13 км; |- | 4 || Ала­бай­тал-І; V бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ала­бай­тал-ІІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Ала­бай­тал-ІV бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Қы­зы­л­шың-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Сын­тас-ІV қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Сын­тас-V бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Жездібай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9,5 км; [[Қaзірет (Ақтөбе облысы)|Қа­зі­рет]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9 км; 9,2 км; шы­ғы­сқа қа­рай 6,3 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,6 км; ба­тыс­қа қа­рай 9,8 км; 12,1 км |- | 5|| Ал­тын­қаз­ған бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ас­сай-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ас­сай-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Көк­тө­бе бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Сте­па­нов­ка-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Та­на­бер­ген-ІІІ; ІV; VІ қорғандары, ерте темір дәуірі; Та­на­бер­ген-V бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Та­на­бер­ген-ІХ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Че­ре­муш­ки-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Құрмансай ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10,5 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3,4 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9,3 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,5 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 12,6 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 14,8 км; шы­ғы­сқа қа­рай 14 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 14,4 км; 15 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 15 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6,9 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10,1 км |- | 6 || Ащен­сай-І; ІІ бей­і­ттері, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Ащен­сай-ІІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Ащен­сай-VІ қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Қа­ра­то­ғай-І қор­ған­да­ры, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­то­ғай-ІV; V бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қаш­қын-І қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Қаш­қын-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ма­қаш-ІІ; ІV; V бей­і­ттері, ерте темір дәуірі; Ма­қаш-ІІІ; VІ бейіттері, орта ғасыр дәуірі; Мұ­қан­сай-І; ІІ; ІІІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Сар­жан-І; ІІІ; ІV бей­і­ттері, ерте темір дәуірі; Сар­жан-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Та­на­бер­ген-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ті­ле­п­бер­ген-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ті­ле­п­бер­ген-ІІ қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қаратоғай (Мәртөк ауданы)|Қа­ра­то­ғай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 8 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7,3 км; 9,1 км; шы­ғы­сқа қа­рай 900 м; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13 км; 13,6 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10,2 км; 9 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4-5,2 км аралығы; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 16,8 км; 22,1 км; 21,9 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7,8 км; 8,3 км; 9,7 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10,4 км; оң­тү­стікке қа­рай 6,3 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 11,8 км; 12,5 км |- | 7 || Ащы­сай бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Егізата]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,4 км |- | 8 || Бай­то­рас­ай-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ка­ра­ча­ев­ка-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Байторысай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,9 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9 км; оң­тү­стікке қа­рай 7,3 км |- | 9 || Ба­сжи­ер-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; На­гор­ное-ІІ; ІV; V қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі; На­гор­ное-ІІІ; VІ бейіттері, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Саржансай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 9,1 км; сол­тү­стікке қа­рай 8,7 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,3 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,8 км; ба­тыс­қа қа­рай 3 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 13,7 км; 14 км |- | 10 || Бе­ре­зов­ка-І; ІІ қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Жез­ді­бай ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 800 м; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа 1,8 км |- | 11 || [[Бесоба қорымы|Бе­со­ба бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі]]; Қы­зы­л­жар бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Сын­тас бей­і­ті, біз­дің за­ма­ны­мыз­ға дей­ін­гі VІ-V ға­сыр­лар; Хле­бо­да­ров­ка бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Хле­бо­да­ров­ка-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Хле­бо­да­ров­ка-ІІІ; ІV қор­ға­ндары, қо­ла дәу­і­рі|| || археология ескерткіші || [[Сарыжар]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,5 км; 2,9 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 8,2 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7,2 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 9,6 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 14 км; 13,4 км |- | 12 || За­ба­ра-І бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; За­ба­ра-ІІ қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; За­ба­ра-ІІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Ка­ли­нов­ка жер қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ка­ли­нов­ка қор­ған­да­ры, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Қа­ра­бұ­тақ-І қор­ған­да­ры, ер­те те­мір дәу­і­рі; Род­ни­ков­ка жер бе­кі­ні­сі, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Род­ни­ков­ский-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Сын­тас-І ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Те­ріс-Бұ­тақ-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ше­ме­нев­ский-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шпа­ки бей­і­ті (Ше­ме­нев қор­ған­да­ры), ер­те те­мір дәу­і­рі|| || археология ескерткіші || [[Родниковка (Ақтөбе облысы)|Род­ни­ков]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9 км; оң­тү­стікке қа­рай 11,5км; 11,7 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6,6 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10,8 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6,5 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1 км; сол­тү­стікке қа­рай 700 м; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13,5 км; 12,5 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5,3 км; 10,3 км |- | 13 || Бұ­тақ-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Те­ріс-Бұ­тақ-ІІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Қу­рай­лы ауы­лы­нан шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 11,3 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10 км |- | 14 || Ве­рен­ка-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Достық (Ақтөбе облысы)|До­стық]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,3 км |- | 15 || Воз­не­се­нов­ка-І; VІ; VІІ; VІ­ІІ қор­ға­ндары, ерте темір дәуірі; Воз­не­се­нов­ка-ІІІ; ІV; V; ІХ бейіттері, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Вознесеновка (Ақтөбе облысы)|Воз­не­се­нов­ка]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 200 м; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,5-5 км аралығы; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,5 км |- | 16 || Дмит­ри­ев­ка қор­ған­ды бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Дмит­ри­ев­ка-І; ІІІ; ІХ қорғандары, ерте темір дәуірі; Дмит­ри­ев­ка-ІІ; VІ; VІІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Дмит­ри­ев­ка-ІV; VІ­ІІ қорғандары, орта ғасыр дәуірі; Дмит­ри­ев­ка-V бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Дмитриевка (Ақтөбе облысы)|Дмит­ри­ев­ка]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5,5 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,2 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,3 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4,2 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 800 м-2,8 км аралығы; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1-1,3 км |- | 17 || Еф­ре­мов­ка-І қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Еф­ре­мов­ка-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Еф­ре­мов­ка-ІІІ; ІV бейіттері, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Құр­ман­сай ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 12 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9 км; [[Кеңсахара]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 8,7 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 12,8 км |- | 18 || Жа­з­ды­бай-ІV; VІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Жа­з­ды­бай-V; VІІ қор­ға­ндары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Жез­ді­бай ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 4,6 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5 км; 3,8 км; ба­тыс­қа қа­рай 4,1 км; |- | 19 || Жай­саң-І; ІІ; ІІІ; ІV бейіттері, ерте темір дәуірі; Жай­саң-V қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі|| || археология ескерткіші || [[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жай­саң]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 1,4 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,4 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,9 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,4 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,2 км |- | 20 || Жа­ман­су-І; ІІ; ІV бей­і­ттері, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Жа­ман­су-ІІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Кең­са­ха­ра-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Кең­са­ха­ра-ІІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Кең­са­ха­ра-ІІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Кең­са­ха­ра-ІV қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Кең­са­ха­ра-V қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Кең­са­ха­ра-VІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Кең­са­ха­ра-VІ­ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ша­руа-І; ІІ; ІІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші ||Кең­са­ха­ра ауы­лы­нан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,6 км; 1,8 км; ба­тыс­қа қа­рай 3 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,3 км; шы­ғы­сқа қа­рай 1 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,3 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,3 км; 3,4 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,5 км; шы­ғы­сқа қа­рай 2,7 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6-7,5 км аралығы |- | 21 || Жа­ман­су-VІ қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Жа­ман­су-VІІ; VІ­ІІ қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ка­зан­ка-VІ­ІІ бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Мәр­төк-І қор­ға­ны; Мәр­төк-ІІ; ІІІ; ІV бейіттері, ерте темір дәуірі; Мәр­төк-VІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Мәр­төк ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 6-11,8 км аралығы; сол­тү­стік шы­ғы­сқа қа­рай 8 км; оң­тү­стікке қа­рай 5 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5 км; 4,5 км; 7,8 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,6 км |- | 22 || Жам­был-І бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Жам­был-ІІ; ІІІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Шев­чен­ко-ІV бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қызылжар (Мәртөк ауданы)|Қы­зы­л­жар]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8,4-12,8 км аралығы; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4,5 км |- | 23 || Жо­са-І; ІІ; VІ­ІІ; ІХ бейіттері, ерте темір дәуірі; Шев­чен­ко-І; ІІІ; VІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шев­чен­ко-ІІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Аққайың (Ақтөбе облысы)|Ақ­қай­ың]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 5,4 км; 4,5 км; [[Шевченко (Ақтөбе облысы)|Шев­чен­ко]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,7 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5,1 км; 500 м; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,8 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4,3 км |- | 24 || Ка­зан­ка-І; ІІ бей­і­ттері, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Ка­зан­ка-ІІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қазан (Ақтөбе облысы)|Қа­зан]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,3 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,8 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км |- | 25 || Крас­ное көлі-І; ІІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Крас­ное көлі-ІІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Но­во­ми­хай­лов­ка бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Но­во­ми­хай­лов­ка-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Но­во­фед­ров­ка бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; То­ға­лай-І қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; То­ға­лай-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Байнассай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,3 км; 4,5 км; [[Ақмоласай]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стікба­тыс­қа қа­рай 4,3 км; Бай­нассай ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,9 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,1 км; Ақ­мо­ла­сай ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 9,3 км; 9,1 км |- | 26 || Қа­ра­ған­сай-І; ІІ бейіттері, қола дәуірі; Қа­ра­ған­сай-ІІІ қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі; Қа­ра­құ­дық бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Мұ­ма­сай-І бей­і­ті, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Тас­шо­қы­сай-І бейіті, орта ғасыр дәуірі; Тас­шо­қы­сай-ІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Тас­шо­қы­сай-ІІІ қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Тас­шо­қы­сай-ІV; V; VІ бейіттері, ерте темір дәуірі; Це­лин­ный-І бей­і­ті, қо­ла және ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Це­лин­ный-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Це­лин­ный-ІІІ; ІV; V; VІ; VІІ бейіттері, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Көкпекті (Мәртөк ауданы)|Көк­пек­ті]] ауы­лы­нан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6 км; 6,5 км; 6,7 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 11,4 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 800 м-ден 6,6 км аралығы; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,1-6,1 км аралығы; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 7,5 км; ба­тыс-сол­тү­стікба­тыс­қа қа­рай 4,3 км |- | 27 || Қа­ра­та­у­сай-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қаратаусай]] ауы­лы­нан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6,8 км |- | 28 || Қи­я­лы-Бөр­те-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Бөрте (ауыл)|Бөр­те]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8,2 км |- | 29 || Но­воалек­се­ев­ка-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қарағандысай (ауыл)|Қа­ра­ғанды­с­ай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км |- | 30 || Ор­та-Бөр­те-ІІ; ІV; VІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ор­та-Бөр­те-V қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Аққайың (Ақтөбе облысы)|Ақ­қай­ың]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км; 4 км; ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км |- | 31 || Пер­во­май­ка-І; ІІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Первомайка (Ақтөбе облысы)|Пер­во­май­ка]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,6 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,7 км |- | 32 || Пол­тав­ка-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Пол­тав­ка-ІІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Полтавка (Ақтөбе облысы)|Пол­тав­ка]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,4 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4 км; |- | 33 || Ры­ба­ков­ка-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Жаңажол (Ақтөбе облысы)|Жа­ңа­жол]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,4 км |- |35 || Те­рең­сай бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Қазақстанның 13 жылдығы ауылы|Қа­зақ­стан­ның 13 жыл­ды­ғы]] ауы­лы­нан шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6,5 км |- | 36 || Шаң­ды-ІІІ; ІV; VІ бей­і­ттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шаң­ды-V қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || [[Шаңды (Ақтөбе облысы)|Шаң­ды]] ауы­лы­нан шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9 км; 8,9 км |} == Мұғалжар ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ал­па­мыс ба­тыр ес­керт­кі­ші, 2018 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Қандыағаш]] қа­ла­сы, Тәу­ел­сіз­дік даң­ғы­лы |- | 2 || Үш би­ге ар­нал­ған ес­керт­кіш, 2017 жыл || ||мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Қан­дыа­ғаш қа­ла­сы, Тәу­ел­сіз­дік даң­ғы­лы, 18 |- | 3 || Мұ­ғал­жар стан­ци­я­сын­да 13.09.1919 жы­лы Түр­кі­стан және Ақ­тө­бе май­дан­да­ры­ның бі­рі­гу­іне ар­нал­ған бел­гі, 1967 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Мұғалжар (ауыл)|Мұ­ғал­жар]] стан­ци­я­сы, Те­мір­жол­шы­лар кө­ше­сі |- | 4 || Ай­шық­ты ба­ба қо­ры­мы, ХІХ ға­сыр­дың со­ңы – ХХ ға­сыр || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Саға (Ақтөбе облысы)|Са­ға]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 17 км |- | 5 || Мол­да­ға­зы­ның "көк ме­ші­ті", ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Қожасай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2 км |- | 6 || Ақ­ке­мер қор­ға­ны, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші ||[[Елек (ауыл)|Елек]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 6 км |- | 7 || Ба­ла Тал­дық бей­і­ті, біз­дің за­ма­ны­мыз­ға дей­ін­гі VІІ-ІІІ ға­сыр­лар || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Тал­дық ме­тео­стан­ци­я­сы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 2,5 км |- | 8 || Бей­іт, қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Бұлақты (Ақтөбе облысы)|Бұ­лақ­ты]] және Бор­лы ауыл­да­ры ара­сын­да­ғы жол­дан оң­тү­стікке қа­рай 300 м |- | 9 || Жер қор­ған, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Ақ­тө­бе – Шұ­бар­құ­дық тас жо­лы бой­ы­нан 38 км |- | 10 || Жі­ңіш­ке қор­ға­ны; Қай­ың­ды-І бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Қа­ра­сай-І тас қор­ға­ны; Қа­ра­сай-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­сай-ІІІ, ІV бей­іт­те­рі, қо­ла дәу­і­рі; Қи­я­нит жер қор­ға­ны; Ор­та Қа­ра­сай-І бей­і­ті; Ұлы Тал­дық-І қо­ны­сы, ер­те қо­ла дәу­і­рі; Ұлы Тал­дық-ІІ қо­ны­сы, қо­ла дәу­і­рі; Ұлы Тал­дық-І қо­ры­мы; Ұлы Тал­дық-ІІ бей­і­ті ; Ұлы Тал­дық-ІІІ тас қор­ған­да­ры; Ұлы Тал­дық-V қор­ға­ны; Ши­лі­сай бей­і­ті, біз­дің за­ма­ны­мыз­ға дей­ін­гі VІІ-ІІІ ға­сыр­лар|| || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Қайыңды (Ақтөбе облысы)|Қай­ың­ды]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 18,7 км; 10,3 км; сол­тү­стік-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 22,9 км; сол­тү­стікке қа­рай 22,4 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 24,6 км; сол­тү­стікке қа­рай 19,1 км; 19,9 км; сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 48,4 км; сол­тү­стікке қа­рай 33,7 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 36,3 км; Ұлы Тал­дық өзе­ні­нің сол жа­ға­ла­уы, Тө­леп­сай са­ла­сы­нан сол­тү­стікке қа­рай 1,5 км; Ұлы Тал­дық өзе­ні­нің оң жа­ға­ла­уы, Ши­лі­сай бұ­ла­ғы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1,8 км |- | 11 || Иман­құл қо­ны­сы || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Мұ­ғал­жар стан­ци­я­сы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4 км |- | 12 || Қай­ың­ды-ІІ тұ­ра­ғы, нео­лит дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Алтынды (Ақтөбе облысы)|Ал­тын­ды]] ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 35 км |- | 13 || Қан­дыа­ғаш-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ле­ва­нев­ский бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ле­ва­нев­ский-ІІ қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Ақкемер (Мұғалжар ауданы)|Ақ­ке­мер]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 11,8 км; шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5км; шы­ғы­сқа қа­рай 7 км |- | 14 || Қан­дыа­ғаш-ІІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қан­дыа­ғаш-ІV қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Қандыағаш]] қа­ла­сы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,9 км; шы­ғы­сқа қа­рай 2,5 км |- | 15 || Қа­ра­көл бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Бұлақты (Ақтөбе облысы)|Бұ­лақ­ты]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 9,5 км |- | 16 || Қос­бұ­лақ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қос­бұ­лақ-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ор­қаш-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ор­қаш-ІІ бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ор­қаш-ІІІ бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; Ор­қаш-ІV қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Қаракөл (Мұғалжар ауданы)|Қа­ра­көл]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 11 км; 13 км; шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5,5 км; шы­ғы­сқа қа­рай 4 км; 6 км; 11 км |- | 17 || Той­ман қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Той­ман қы­с­та­ғы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1 км |- | 18 || То­қа­т­ө­бе бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Жаркемер]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1 км |- | 19 || Тікбұ­тақ қо­ны­сы, біз­дің за­ма­ны­мыз­ға дей­ін­гі ІІ мы­ң­жыл­дық­тың 2-жар­ты­сы || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Құм­сай ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13,2 км |- | 20 || [[Төлеубұлақ петроглифтері|Тө­ле­убұ­лақ]] пет­ро­глиф­те­рі, ме­зо­лит-нео­лит ||[[Сурет:Төлеубұлақ үңгірінің петроглифтері (2).jpg|thumb|right|150px|<small>Төлеубұлақ үңгірінің петроглифтері.</small>]] || киелі нысан || [[Бұлақты (Ақтөбе облысы)|Бұ­лақ­ты]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13 км |- | 21 || Жал­мұ­хам­бет ишан қо­рым-ме­ші­ті, 1904 жыл || || киелі нысан || [[Ембі]] қа­ла­сы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 17 км |- | 22 || "Көк ме­шіт" және мед­ре­се үйі, ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || киелі нысан || Құм­сай ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 13,5 км |- | 23 || [[Көтібар Бәсенұлы кесенесі]], 2000 жыл ||[[Сурет:Көтібар Бәсенұлы кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || Ақ­ке­мер ауы­лы­нан шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13 км |- | 24 || [[Қарағұл кесенесі|Қа­ра­ғұл та­мы]] ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы || || киелі нысан || Бұ­лақ­ты ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 45,7 км |} == Ойыл ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Б. Жол­мыр­за­ев ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2018 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Ойыл (ауыл)|Ой­ыл]] ауы­лы, Б. Жол­мыр­за­ев кө­ше­сі, 5 |- | 2 || Ш. Бер­си­ев ес­керт­кі­ші, 2018 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Ой­ыл ауы­лы, С. Құр­ма­нов кө­ше­сі |- | 3 || Ш. Бер­си­ев ес­керт­кі­ші, 1946 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Қаратал (Ойыл ауданы)|Қа­ра­тал]] ауы­лы, Ш. Бер­си­ев кө­ше­сі, 35 |- | 4 || Ақ­ке­мер қо­ры­мы (10 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы; Ба­ла­пан қо­ры­мы (6 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы; Қо­с­кү­рең мо­ла қо­ры­мы (4 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ақкемер (Ойыл ауданы)|Ақ­ке­мер]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 1 км; оң­тү­стікке қа­рай 5,3 км; ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6,4 км |- | 5 || Ақ­мо­ла қо­ры­мы (11 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы; Ті­ле­п­мо­ла қо­ры­мы (2 ны­сан), ХХ ға­сыр­дың ба­сы; Үш­мо­ла қо­ры­мы (1 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет|| [[Көсембай]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 3,8 км; шы­ғы­сқа қа­рай 14 км; оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13 км |- | 6 || Ба­ба­лы қо­ры­мы (1 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы; Жи­де­лі қо­ры­мы (2 ны­сан), ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Құмжарған (Ойыл ауданы)|Құм­жар­ған]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8 км; 18 км |- | 7 || Кө­пес Кра­са­вин­нің үйі, ХІХ ға­сыр || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ойыл (ауыл)|Ой­ыл]] ауы­лы, Ш. Жа­ры­л­ға­сұ­лы кө­ше­сі, 26 |- | 8 || Сор­лақ­мо­ла қо­ры­мы (1 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Кемер (Ақтөбе облысы)|Ке­мер]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4,3 км |- | 9 || Те­мір­мо­ла қо­ры­мы (2 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Шиқұдық]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 9 км |- | 10 || Ш. Бер­си­ев­тің бей­і­ті және "Даңқ мұ­на­ра­сы" ме­мо­ри­а­лы, 1944-1947 жыл­дар || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Шығанақ Берсиев атындағы ауылдық округі|Ш. Бер­си­ев атын­да­ғы ауыл­дық окру­гі]], [[Қарасу (Шығанақ Берсиев ауылдық округі)|Қа­ра­су]] ауы­лын­да­ғы бей­іт |- | 11 || Ша­руа жаста­ры­ның мек­те­бі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ойыл (өзен)|Ой­ыл]] өзе­ні­нің оң жа­ға­ла­уы, [[Қаракемер (Ойыл ауданы)|Қа­ра­ке­мер]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,8 км |- | 12|| Құм­сай қо­ры­мы, ер­те қо­ла дәу­і­рі; Се­гіз­сай-І бей­і­ті, Ер­те те­мір дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Ой­ыл ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10 км; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10 км |- | 13 || Сү­лей­мен ата бей­і­ті, 1970 жыл || || киелі нысан || [[Қаратал (Ойыл ауданы)|Қа­ра­тал]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 400 м |- |14|| [[Көкжар жәрмеңкесі|"Ке­ру­ен-са­рай" та­ри­хи-ар­хи­тек­ту­ра­лық ке­ше­ні]] ([[Көкжар мешіті|ме­шіт]], са­уда орын­да­ры, жәр­мең­ке ко­ми­те­ті), ХІХ ға­сыр ||[[Сурет:Көкжар жәрмеңкесі.jpg|thumb|right|150px|]][[Сурет:Көкжар мешіті.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || Ой­ыл ауы­лы, Б. Жол­мыр­за­ев кө­ше­сі, 42 |- | 15 || Бо­та­көз қо­ры­мы (3 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || киелі нысан || [[Ақкемер (Ойыл ауданы)|Ақ­ке­мер]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 14 км |} == Темір ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Қо­стам ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Кеңқияқ]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 5 км |- | 2 || Сыр­лы там бей­і­ті, ХХ ға­сыр || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Темір (қала)|Те­мір]] қа­ла­сы­нан ба­тыс­қа қа­рай 1 км |- | 3 || Те­мір қа­ла­сын­да­ғы шір­кеу, ХІХ ға­сыр­дың ІІ жар­ты­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Те­мір қа­ла­сы, Әбіл­қай­ыр хан кө­ше­сі, 34 |- | 4 || Бе­со­ба қо­ры­мы, ер­те те­мір дәу­і­рі; || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Құмсай (Темір ауданы)|Құм­сай]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4 км |- | 5 || Ба­сы­қа­ра бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Жа­ма­на­ғаш қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қа­ра­мо­ла бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі; Пе­ре­лю­бов­ский қор­ға­ны, ер­те те­мір дәу­і­рі; Пе­ре­лю­бов­ский-І; ІІ; ІІІ бейіттері, ер­те те­мір дәу­і­рі; Ша­ғыр­лы­құм­ды бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Ақсай (Темір ауданы)|Ақ­сай]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 10 м; сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 12 км; сол­тү­стікке қа­рай 1-9 км аралығы; ба­тыс­қа қа­рай 8 км |- | 6 || Жер қор­ған, ер­те те­мір дәу­і­рі; Шұ­бар­құ­дық дюн тұ­ра­ғы, нео­лит-қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Шұбарқұдық]] кен­ті­нен шы­ғы­сқа қа­рай 1 км; сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 8 км |- | 7 || Қа­ра­бас-І бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Алтықарасу|Ал­ты­қа­ра­су]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 8 км |- | 8 || Сор­көл тұ­ра­ғы, энео­лит дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Соркөл (ауыл)|Сор­көл]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 300 м |- | 10 || [[Досжан хазірет мешіті]] ме­мо­ри­ал­дық ке­ше­ні, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы ||[[Сурет:Досжан ишан мешіті (2).jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || [[Шұбарқұдық]] кен­ті­нен оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,7 км |- | 11 || [[Ахмет Халфе мешіті|Те­мір қа­ла­сын­да­ғы ме­шіт]], ХХ ға­сыр­дың ба­сы ||[[Сурет:Ахмет Халфе мешіті.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || [[Темір (қала)|Те­мір]] қа­ла­сы, А. Хал­фе кө­ше­сі, 41 |- | 12 || Мәу­лім­бер­ді бей­і­ті, ер­те те­мір дәу­і­рі || || киелі нысан || [[Кеңқияқ]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,6 км |} == Хромтау ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Д. Бер­кім­ба­ев ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2017 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Хромтау]] қа­ла­сы, Бей­біт­ші­лік даң­ғы­лы, Бей­біт­ші­лік ал­ле­я­сы |- | 2 || Ме­тал­лург жұ­мыс­шы­лар­ға ар­нал­ған ес­керт­кіш || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Хром­тау қа­ла­сы, Абай даң­ғы­лы, ме­тал­лург­тер ал­ле­я­сы |- | 3 || Отан Ана ес­керт­кіш-бел­гі­сі, 2015 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || Хром­тау қа­ла­сы, Же­ңіс даң­ғы­лы, ор­та­лық са­ябақ |- | 4 || [[Аралша мыс-мырыш кен орны|Арал­ша мыс ке­ні­ші]], қо­ла дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Көшенсай]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 500 м |- | 5 || Ежел­гі кен қа­зу ор­ны, қо­ла дәу­і­рі; Ші­лік­ті бей­і­ті || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Ші­лік­ті өзе­ні­нен 3,5 км; өзе­ннен шы­ғы­сқа қа­рай 4 км |- | 6 || Қо­па-ІІІ; ІV; VІ қор­ға­ндары, ер­те те­мір дәу­і­рі; Қо­па-V қор­ға­ны, ор­та ға­сыр дәу­і­рі; Тас қа­быр­ға­лы қор­ған, ер­те те­мір дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Қопа (Хромтау ауданы)|Қо­па]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1 км; оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,5-3 км аралығы; оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2 км |- | 7 || Қуа­ғаш бей­і­ті, қо­ла дәу­і­рі; || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || Қуа­ғаш өзе­ні­нен ба­тыс­қа қа­рай 150 м, Ші­лік­ті өзе­ні­нен сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 1,1 км |- | 8 || Қуа­ғаш жа­нын­да­ғы бей­іт, ор­та ға­сыр дәу­і­рі || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Бадамша (ауыл)|Ба­дам­ша]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 12,9 км |- | 9 || Са­ры­мыр­за қо­ны­сы, біз­дің за­ма­ны­мыз­ға дей­ін­гі ІІ мы­ң­жыл­дық­тың 2-жар­ты­сы || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Абай (Ақтөбе облысы)|Абай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 4 км |- | 10 || Тас­сай бей­і­ті || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Тассай (Тассай ауылдық округі)|Тас­сай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 15,6 км |- | 11 || Үсүп қор­ған­ды бей­і­ті, біз­дің за­ма­ны­мыз­ға дей­ін­гі VІ-V ға­сыр­лар || || ар­хео­ло­гия ескерткіші || [[Дөң (ауыл)|Дөң]] ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 21 км |- | 12 || Ой­сыл­қа­ра қо­ры­мы, XVIII-ХХ ға­сыр­лар || || киелі нысан || [[Ойсылқара (ауыл)|Ой­сыл­қа­ра]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 3,1 км |} == Шалқар ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Қай­да­уыл ба­тыр ес­керт­кіш-мү­сі­ні, 2016 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Қауылжыр]] ауы­лы, Қай­да­уыл ба­тыр стан­ци­я­сы |- | 2 || Мөң­ке би ес­керт­кі­ші, 2018 жыл || || мо­ну­мент­тік өнер құ­ры­лы­сы || [[Мөңке би ауылы|Мөң­ке би]] ауы­лы, Ар­да­гер­лер кө­ше­сі, 13 |- | 3 || Аза­мат со­ғы­сын­да қа­за тап­қан­дар­ға ар­нал­ған Ба­уыр­ла­стар бей­і­ті, 1919 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Шалқар (қала)|Шал­қар]] қа­ла­сы, В. Це­ха­но­вич кө­ше­сі, 24 |- | 4 || Құ­ле­кен би ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Шал­қар қа­ла­сы­нан оң­тү­стікке қа­рай 15 км |- | 5 || Қо­бы­лан­ды бей­і­ті (3 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Шал­қар қа­ла­сы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 20 км |- | 6 || [[Аққолқа бейіті|Ақ­қол­қа]] ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Бозой (Ақтөбе облысы)|Бо­зой]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 28,9 км |- | 7 || Асан ишан ме­ші­ті, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Бо­зой ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 50 км |- | 8 || Есен­тай мо­ла қо­ры­мы (7 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Бо­зой ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 16 км |- | 9 || Арыс әу­лие бей­і­ті (10 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­лар­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Бегімбет|Бе­гім­бет]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 130 км |- | 10 || Әб­ді­ға­лым ді­ни-тұр­ғын үй ке­ше­ні, ХІХ ға­сыр – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ке­к­ре­лі қы­с­та­ғы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7 км |- | 11 || Бе­рі­стен мо­ла бей­і­ті (2 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Аста­у­ши ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км |- | 12 || Жа­на­ман аһун бей­і­ті және ме­ші­ті (2 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Аста­у­ши ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 5 км |- | 13 || Қал­бұт мо­ла қо­ры­мы (6 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Аста­у­ши ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 3 км |- | 14 || Қа­ра­қас­қа мо­ла бей­і­ті (2 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Аста­у­ши ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 7 км |- | 15 || Қа­ра­мо­ла бей­і­ті (5 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Ақ­қай­тым ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 1,6 км |- | 16 || Есір­ке­міс мо­ла бей­і­ті (6 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Байқадам (Ақтөбе облысы)|Бай­қа­дам]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 8 км |- | 17 || [[Қайнар кесенесі]] (2 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы ||[[Сурет:Қайнар кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Жылтыр]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 44 км |- | 18 || [[Матығұл мазары|Ма­тығ­ұл ке­се­не­сі]], ХІХ ға­сыр ||[[Сурет:Матығұл мазары.jpg|thumb|right|150px|]] || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет ||[[Құтикөл]] аулы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 48 км |- | 19 || Мең­ді­көл-III бей­і­ті (1 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет ||Құ­ти­көл ауы­лы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 46 км |- | 20 || Сан­сыз­бай ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Тұмалыкөл]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 10 км |- | 21 || Жа­ңа­қо­ныс дюн тұ­ра­ғы, энео­лит дәу­і­рі || || археология ескерткіші || Ақ­қай­тым ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 400 м |- | 22 || Ор­та Қа­ра­сай-ІІ қор­ға­ны || || археология ескерткіші || [[Қайыңды (Ақтөбе облысы)|Қай­ың­ды]] аулы­нан оң­тү­стікке қа­рай 21,6 км |- | 23 || [[Есет-Дәрібай кесенесі|Есет-Дә­рі­бай]] ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың со­ңы ||[[Сурет:Есет-Дәрібай кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || киелі нысан || [[Аққайтым]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 30 км |- | 24 || Қа­зан­ғап бей­і­ті, ХХ ға­сыр­дың ба­сы (1994 жыл) || || киелі нысан || Қо­сқақ қы­с­та­ғы­нан сол­тү­стік-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5 км |- | 25 || [[Балғасын|Бал­ға­сын]] ке­ше­ні, ХVІІ-ХVІ­ІІ ға­сыр­лар ||[[Сурет:Оңалбек ата кесенесі.jpg|thumb|right|150px|<small>Кешендегі Оңалбек ата кесенесі.</small>]] || киелі нысан || [[Талдықұм]] ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 15 км |- | 26 || Ары­стан-мо­ла бей­і­ті (8 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы – ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || киелі нысан || [[Шалқар (қала)|Шал­қар]] қа­ла­сы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 13 км |} == Ырғыз ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || [[Байғабыл Тамы|Бай­ға­был]] ке­се­не­сі, ХХ ға­сыр­дың ба­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ырғыз (ауыл)|Ыр­ғыз]] ауы­лы­нан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 25 км |- | 2 || [[Жапақ мазары|Жа­пақ та­мы]] ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы ||[[Сурет:Жапақ мазары.jpg|thumb|right|150px|]] || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Жайсаңбай]] ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5,5 км |- | 3 || [[Назар тамы]] ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ая­ғы –ХХ ға­сыр­дың ба­сы ||[[Сурет:Назар тамы.jpg|thumb|right|150px|]] || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Құмтоғай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6 км |- | 4 || Омар та­мы ке­се­не­сі (4 ны­сан), ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Шеңбертал]] ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 3 км |- | 5 || Өл­кей­ек өзе­ні­нің кө­пі­рі, ХІХ ға­сыр || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Дүкен (ауыл)|Дү­кен]] ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 14 км |- | 6 || Са­ры­ға­зы ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Қарасай (Ақтөбе облысы)|Қа­ра­сай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 14 км |- | 7 || Со­ци­а­ли­стік Ең­бек Ері, КС­РО Жо­ғар­ғы Ке­ңе­сі­нің де­пу­та­ты Өтеу Құ­дай­бер­ге­нов бей­і­ті, 1958 жыл || || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || Қа­ра­сай ауы­лы­нан сол­тү­стікке қа­рай 1 км |- | 8 || Тоқ­сан­бай ке­се­не­сі, ХІХ ға­сыр|| || қа­ла құ­ры­лы­сы және сәу­лет || [[Ырғыз (ауыл)|Ыр­ғыз]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 20 км |- | 9 || [[Алмат Тобабергенұлы кесенесі|Ал­мат тамы ке­се­не­сі]], ХІХ ға­сыр ||[[Сурет:Алмат тамы бейітінің қоршаулары мен жаңа ескерткіштер көрінісі, 2002 ж.jpg|thumb|right|150px|<small>Алмат тамы бейітінің қоршаулары мен жаңа ескерткіштер көрінісі, 2002 ж.</small> ]] || ки­е­лі нысан || Ыр­ғыз ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 22 км |- | 10 || [[Дүйсенбі Ахун мешіті]], ХІХ ға­сыр ||[[Сурет:Дүйсенбі ахун мешіті.jpg|thumb|right|150px|]] || ки­е­лі нысан || [[Жайсаңбай]] ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6,4 км |- | 11 || [[Жаныс кесенесі]], ХІХ ға­сыр­дың ор­та­сы ||[[Сурет:Жаныс би күмбезі.jpg|thumb|right|150px|]] || ки­е­лі нысан || [[Құрылыс (Ақтөбе облысы)|Құ­ры­лыс]] ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,6 км |- | 12 || [[Исатай мешіті]], ХХ ға­сыр­дың ба­сы ||[[Сурет:Исатай хазірет мешіті (2).jpg|thumb|right|150px|<small>Исатай хазірет мешіті мұнарасының қалпына келтірілгенге дейінгі көрінісі.</small>]] || ки­е­лі нысан || Жай­саң­бай ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 4,7 км |- | 13 || [[Мәні қорымы|Мәні әу­лие қо­ры­мы]], ХVII ға­сыр − ХХ ға­сыр­дың ба­сы ||[[Сурет:Мәні әулие қорымы.jpg|thumb|right|150px|]] || ки­е­лі нысан || [[Шеңбертал]] ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 6 км |} '''<small>Барлығы: 863 тарих және мәдениет ескерткіштері (қала құрылысы және сәулет ескерткіштері - 87, монументтік өнер құрылыстары - 58, ансамбльдер мен кешендер - 6, киелі нысандар - 43, археология ескерткіштері – 669).</small>''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Ақтөбе облысының тарихи орындары]] [[Санат:Ақтөбе облысы]] 7zzx92wq196wn6tq8sd4v52t1cd1gwd 0 740215 3638525 3551780 2026-08-03T01:18:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638525 wikitext text/x-wiki [[Сурет:БҚО тарихи ескерткіштері картасы2.jpg|thumb|right|350px|Батыс Қазақстан облысы тарихи ескерткіштерінің орналасу картасы.]] [[Батыс Қазақстан облысы]]ның жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізімі Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 6 сәуірдегі "Құқықтық актілер туралы» Заңының 27-бабына және Қазақстан Республикасының [[2019 жыл|2019]] жылғы 26 желтоқсандағы "Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы" Заңының 21-бабына сәйкес, Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің [[2010 жыл|2010]] жылғы 28 шілдедегі № 165 қаулысымен бекітілген.<ref>Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/150231/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/150231/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> [[2023 жыл|2023]] жылы 10 қазанда Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің № 242 «Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы» қаулысына өзгерістер енгізілген. == Орал қаласы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- |1 || Бұрынғы қазыналық бақ, 19 ғ. (Қалалық мәдениет және демалыс саябағы) || || Қала құрылысы және сәулет || [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]] өзенінің жағалауындағы [[Орал]] қаласының солтүстік-батыс бөлігі |- | 2 || 1919 жылы "Нежданный" бронепоезы тұрғызылған ескі депо, 19 ғ. || || Қала құрылысы және сәулет || Вагондар депосы |- | 3 || 17-ші Қызыл әскерлердің бауырластар зираты, 1919 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Шаған өзені арқылы өтетін теміржол көпірі |- | 4 || Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқан жауынгерлердің бауырластар зираты 1941-1945 жж. || || монументтік өнер құрылысы || Қалалық зират |- | 5 || Белорусь жазушысы Змирок Бядуля зиратындағы ескерткіш, 1941 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Қалалық зират |- | 6 || Мифтах Шамсутдинов зиратындағы ескерткіш-мүсін, 1960 ж.|| || монументтік өнер құрылысы || Мұсылмандар зираты |- | 7 || 1937 жылы қуғынға ұшырағандардың бауырластар зираты, 1994 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Қалалық зират |- | 8 || "Еуропа-Азия" монументі шекарасы, 1984 ж.|| || монументтік өнер құрылысы || [[Жайық]] өзені арқылы өтетін көпірде |- | 9 || Василий Иванович Чапаев ескерткіші, 1989 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Теміржол вокзалы алдындағы алаң |- | 10 || Мәншүк Мәметова ескерткіші, 1988 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Мәншүк Мәметова көшесі |- | 11 || Константин Жуков ескерткіші, 1992 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Жуков көшесі (әскери гарнизон алаңы) |- | 12 || Көпес Каревтардың тұрғын үйі, 19 ғ. (1 қабаты - шаштараз, 2-3 қабаттары – тұрғын-жай) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 161 |- | 13 || В.И. Чапаев болған үй, 1919 ж. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 144 |- | 14 || Пугачев болған Кузнецовтардың үйі, 1774 ж. (Емельян Пугачев музей-үйі) || [[Сурет:Pugachev home.JPG|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 35 |- | 15 || Қала құрылысы кешені - Орал қаласының тарихи бөлігі 18–20 ғғ. || || қала құрылысы және сәулет || Шаған өзенінің Орал өзеніне құйылар сағасында, Шаған-Набережный көшесінен Еуразия даңғылына дейін, Еуразия даңғылынан Әйтиев көшесіне дейін, Әйтиев көшесінен Набережныйға, Жайық өзеніне дейін |- | 16 || Бірінші әйелдер гимназиясының ғимараты, 1888 ж. (Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің жағырафия факультеті) || || қала құрылысы және сәулет || Орал қаласы, Н. Назарбаев даңғылы, 121 |- | 17 || Бұрынғы әскери баспахана, музей және кітапхана, 1836 ж. (қазіргі тері-венерология диспансерінің ғимараты) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 127 |- | 18 || Бұрынғы көпес Владимировтың үйі 19 ғ. ("Батыс" МАҚ ғимараты) || || қала құрылысы және сәулет || ина Нұрпейісова көшесі және Н. Назарбаев даңғылы, 182 |- | 19 || Бұрынғы Штраус дәріханасы 19 ғ. (N 1 дәріхана және саз мектебінің ғимараты ) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 153 |- | 20 || Итальян сәулетшісі Дельмединоның үйі 19 ғ. (1 қабаты кафе, 1-3 қабаттары пәтерлер) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 159 |- | 21 || Бұрынғы көпес Овчинниковтың дербес үйі 19 ғ. (ІІД емханасы) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 168 (литер Б.В.) |- | 22 || Бұрынғы Сергей Каревтің үйі 19 ғ. ("Талап" акционерлік қоғамының тіс емдеу емханасы) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 206 |- | 23 || Бұрынғы қала орталығы 19 ғ. ("Сюрприз", "Орион" дүкендері) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 188 |- | 24 || Көпес Каревтің бұрынғы дербес үйі, қазір әскери бөлімнің жатақханасы, 19 ғ. аяғы || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 189 |- | 25 || Бұрынғы атқора ғимараты 19 ғ. ("Ультра" дыбыс жазу дүкені) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 196 |- | 26 || Д. Фурманов және Б. Қаратаев тоқтаған үй (бұрынғы "Ресей" қонақ үйі) 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 161 |- | 27 || Бұрынғы Никольский шіркеуі 19 ғ. (Никола Святитель шіркеуі) || || қала құрылысы және сәулет || Хамид Чурин көшесі, 99/1 |- | 28 || Бұрынғы әйелдер монастыры 1812 ж. ("Ақжол" АҚ профилакторийі) || || қала құрылысы және сәулет || Садовский көлі |- | 29 || Бұрынғы көпес Лукашевтің үйі 1858 ж. (тұрғын үй және фотосалон) || || қала құрылысы және сәулет || Лев Толстой көшесі, 61 |- | 30 || 1919 ж. М. Фрунзе тоқтаған полковник Завьяловтың бұрынғы үйі 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || Ғұмар Қараш көшесі, 14 |- | 31 || Қызыл мешіт 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || 8 Март көшесі, 23 |- | 32 || Бұрынғы сауда қатарлары: Бұрынғы ерлер гимназиясы 19 ғ. (1 қабаты "Аркадия" дүкені, "Ателье", 2 қабаты тұрғын жай); Бұрынғы сауда лавкілері 19 ғ. ("Жиһаз салоны", "Стамбул", "Балалар әлемі" дүкендері); Бұрынғы көпес үйі 19 ғ. (1 қабаты "Автобөлшектер", "Изабелла" дүкендері, жартылай жерқабатта "Фортуна" кафесі, 2 қабаты тұрғын жай); Бұрынғы көпес үйі 19 ғ. (1 қабаты "Каризма" дүкені, 2 қабаты тұрғын үй); Бұрынғы көпес Коротиннің дүкені 19 ғ. ("Казторг", "Орал" нан-азық дүкендері); Бұрынғы тұрғын үй, 19 ғ. (1 қабаты "Дәріхана", "Стоматология" және АТП-1 диспетчері, 2 қабаты тұрғын жай); 2 қабатты тастан салынған ғимарат 19 ғ. (1 қабаты "Нұржанар" дүкені, "БТС инкубатор ЖШС "Бизнес" офисі, "Нұрайна" кафесі, 2 қабаты "Бизнес- мектеп", шеберхана, ателье) || || қала құрылысы және сәулет || Жұбан Молдағалиев көшесі-Мұхит көшесінен Қасым Аманжолов көшесіне дейін; Самар көшесі, 89; Самар көшесі, 100; Жұбан Молдағалиев көшесі, 25; Жұбан Молдағалиев көшесі, 27; Құрманғазы көшесі, 33/35; Жұбан Молдағалиев көшесі, 33; Әбубәкір Кердері көшесі, 78 |- | 33 || Қасиетті Покрова Богородица шіркеуі ғимараты 1888 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Қасым Аманжолов көшесі,49 |- | 34 || Бұрынғы бірінші ерлер гимназиясының ғимараты, қазір Жаһанша Досмұхамедов атындағы педколледждің оқу корпусы 1879 ж. || || қала құрылысы және сәулет ||Н. Назарбаев даңғылы, 173 |- | 35 || Батыс жағалауын қорғау штабы орналасқан ғимарат 19 ғ. ("Гипрогаз" ЖШС ) || || қала құрылысы және сәулет || Шевченко көшесі, 32 |- | 36 || 1919 ж. 2-ші жеңіл артдивизионының 22-ші атқыштар дивизиясы штабы орналасқан ғимарат 1890 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 206/1 |- | 37 ||1-ші "Иллюзион" кинотеатры ғимараты, 19 ғ. (Чапаев атындағы кинотеатр) || || қала құрылысы және сәулет || Ғұмар Қараш көшесі, 16 |- | 38 || "Современник" кинематографы, қазіргі 1 қабаты Ю.Гагарин атындағы балалар кинотеатры, 2 қабаты қалалық мәдени-ағарту бірлестігі. ХІХ ғасыр. <ref>Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің 2020 жылғы 21 желтоқсандағы № 301 «Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы» қаулысына өзгерістер енгізу туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/187444/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/187444/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 166/1 |- | 39 || Ғ. Тоқай болған Тухватуллиндер үйі 19 ғ. (Ғабдолла Тоқай музейі) || || қала құрылысы және сәулет|| Короленко көшесі, 9 |- | 40 || Бұрынғы аурухана мен дәрігерлер үйі, 19 ғ. аяғы (№3 қалалық емхана) || || қала құрылысы және сәулет || Александр Карев көшесі, 22, Дәулеткерей көшесі, 47 |- | 41 || 1919 ж. 25-Чапаев дивизиясы штабы орналасқан бұрынғы офицерлер жиналысы өтетін клуб 1888 ж. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Чапаев көшесі, 26 |- | 42 || 1891 ж. Федор Шаляпин тоқтаған бұрынғы Коротин, Стариннің қонақ үйі 1891 ж. (1 қабаты - дүкендер, 2 - тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Құрманғазы көшесі, 82 |- | 43|| Ғабдолла Тоқай істеген бұрынғы "Уралец" газеті баспаханасының ғимараты, 1888 ж. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Чапаев көшесі, 39 |- | 44 || Бұрынғы Вяхиревтардың үйі. Никита Савичев оқыған мұғалімдер семинариясы 1878 ж. ("Пушнина" ЖШС) || || қала құрылысы және сәулет || Чапаев көшесі, 18 |- | 45 || Бұрынғы қыздар гимназиясы 19 ғ.аяғы (№1 мектеп) || || қала құрылысы және сәулет || Ғаблолла Тоқай көшесі, 22 |- | 46 || Уездік аурухана ғимараты, ХІХ ғасырдың соңы, қазіргі: "Талап" акционерлік қоғамының емханасы; "Талап" акционерлік қоғамының дәріханасы; "Аймақаралық профилактикалық психотерапиялық орталық" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі; "Батыс Қазақстан облысының "Дезинфекция" бірлестігі" жеке медициналық мекемесі; №1 қалалық емханасы; Тұрғын жай.<ref>Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің 2020 жылғы 21 желтоқсандағы № 301 «Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы» қаулысына өзгерістер енгізу туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/187444/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/187444/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> || || қала құрылысы және сәулет || Мұстахым Ықсанов, Хамид Чурин, Темір Масин көшелері мен Н. Назарбаев даңғылы шекараларында; Мұстахым Ықсанов көшесі, 44/2; Мұстахым Ықсанов көшесі, 44/2; Мұстахым Ықсанов көшесі, 44/2; Мұстахым Ықсанов көшесі, 44/3; Мұстахым Ықсанов көшесі, 44/3; Мұстахым Ықсанов көшесі, 44/3 |- | 47 || Жазушы Константин Федин тоқтаған Рассохиндер үйі 1910-1913 жж.і || || қала құрылысы және сәулет || Некрасов көшесі, 22 |- | 48 || Аркадий Гайдар, Валерий Правдухин, Сакен Сейфуллин, Лев Толстой болған Журавлевтар үйі 1927-1937 жж. || || қала құрылысы және сәулет || Құрманғазы көшесі, 34 |- | 49 || Филипп Неусыпов оқыған, бұрынғы ауылшаруашылық мектебінің ғимараты 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті, Даль көшесі, 1 |- | 50 || Меңдігерей Ипмағамбетов және Абдрахман Әйтиев тұрған үй, 19 ғ. (Орал епархиялық басқармасы) || || қала құрылысы және сәулет || Комсомол көшесі, 69 |- | 51 || Бұрынғы солдаттар казармасының орны (дәрі қоймасы) 19 ғ. (зат базары) || || қала құрылысы және сәулет || Анатолий Скоробогатов көшесі (зат базары) |- | 52 || Ротонда 1860 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Некрасов бағы |- | 53 || 1919 ж. Орал қаласын қорғау штабы орналасқан бұрынғы Пушкин мектебі, 1898 ж. (қоршаған ортаны қорғау басқармасы) || || қала құрылысы және сәулет || Лев Толстой көшесі, 59 |- | 54 || 1942 жылы 152-атқыштар дивизиясы құрылған ғимарат 19 ғ. ("Надежда" ЖШС ) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 97 |- | 55 || [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті]]нің бас корпусы 1937-1939 жж. ||[[Сурет:М.Өтемісұлы атындағы БҚМУ бас корпусының ғимараты.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 162 |- | 56 || А.Н. Островский атындағы драма театры 1859 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Дина Нұрпейісова көшесі, 17 |- | 57 || Бұрынғы қала орталығы, 19 ғ. аяғы (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Самара көшесі, 23 |- | 58 || Көпес Ванюшиндердің үйі. ХІХ ғасырдың соңы (№38 мектеп).<ref>Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің 2020 жылғы 21 желтоқсандағы № 301 «Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы» қаулысына өзгерістер енгізу туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/187444/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/187444/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> || || қала құрылысы және сәулет || Ғ. Қараш көшесі, 37/1 |- | 59 || Мемлекеттік Банк бөлімшесінің ғимараты, 19 ғ. (Қазынашылық басқармасы) || || қала құрылысы және сәулет || Жаһанша Досмұхамедов көшесі, 16 |- | 60 || Михаил Шолохов тоқтаған үй, 1960 ж. ("Мұнар" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі) || || қала құрылысы және сәулет || Мәжит Жүнісов көшесі, 82 |- | 61 || Мәншүк Мәметова музей-үйі (1932-1934 жж.) || || қала құрылысы және сәулет || Сарайшық көшесі, 51 |- | 62 || Ғабдолла Тоқай тұрған Ғалиасқар Усмановтың үйі 1905 ж. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Сүндетқали Есқалиев көшесі, 66 |- | 63 || 1919-1922 жж. Ефим Петрович Почиталин тұрған үй, 19 ғ. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Сүндетқали Есқалиев көшесі, 78 |- | 64|| 1905 ж. 1-ші Маевка өткізілген Хан тоғайы 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || Орал қаласының оңтүстік бөлігі, Жайық өзені құйылар жердегі Шаған өзені |- | 65 || Орал қаласын қорғауға қатысқандардың бауырластар зираты 1919 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Темір Масин атындағы гүлбағы |- | 66 || Темір Масин зиратындағы ескерткіш-мүсін 1950 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Темір Масин атындағы гүлбағы |- | 67 || Александр Сергеевич Пушкин мүсіні 1960 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Александр Сергеевич Пушкин атындағы гүлбағы |- | 68 || Мемориал кешені 1980 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Жеңіс алаңы, Жайық өзенінің жағалауы |- | 69 || Даңқ Монументі 1980 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Шаған өзенінің жағалауы |- | 70 || Александр Сергеевич Пушкин ескерткіші 1993 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Пугачев алаңы |- | 71 || Бұрынғы әскери-шаруашылық басқармасы старшинасы Петр Обратневтің үйі 19 ғ. ("Достық" сауда ғимараты) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 136 |- | 72 || Бұрынғы "Казань" қонақ үйі ғимараты, 19 ғ. (Мұғалімдер үйі) || || қала құрылысы және сәулет || Сүндетқали Есқалиев көшесі, 72 |- | 73 || Жаһанша Досмұхамедов атындағы педколледждің ақылы мекемесінің ғимараты 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || Қасым Аманжолов көшесі, 108 |- | 74 || Бұрынғы қыздардың епархиялық училищесінің ғимараты 19 ғ. аяғы (қалалық сот) || || қала құрылысы және сәулет || Сәкен Сейфуллин көшесі, 37 |- | 75 || Жазушы Валерий Правдухин оқыған бұрынғы рухани училище 19 ғ. аяғы ("РЭНКО" итальян фирмасы ғимараты) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 148 |- | 76 || Бұрынғы Миллер дәріханасы, 19 ғ. (шаштараз салоны, 2 қабаты тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы мен Чапаев көшесінің бұрышы, 24 |- | 77 || Бұрынғы қалалық орталық, 19 ғ. аяғы (дүкендер) || || қала құрылысы және сәулет || Чапаев көшесі, 37 |- | 78 || Р.Ф. Функаның бұрынғы әмбебап дүкені, 19 ғ. аяғы ("Талап" акционерлік қоғамының тіс емдеу емханасы) || || қала құрылысы және сәулет || Ғабдолла Тоқай көшесі, 39 |- | 79 || Иван Артемьевич Аничкиннің бұрынғы жазба және кеңсе заттарының дүкендері, 19 ғ. аяғы (дүкендер) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 147 |- | 80 || Бұрынғы көпес Макарычевтің үйі 19 ғ. (дүкен, "Әсем" офисі) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 166 |- | 81 || Бұрынғы рухани училище пансионаты ғимараты 19 ғ. (қазір тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Ғабдолла Тоқай көшесі, 43 |- | 82 || Бұрынғы генерал Бородиннің үйі, 19 ғ. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Мәжит Жүнісов көшесі, 30 |- | 83 || Бұрынғы Сальников үйі, 19 ғ. ("Изюминка" дүкені) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 155 |- | 84 || Бұрынғы дүкендер, 19 ғ. (мейрамхана және дүкендер, 2-қабаты тұрғын жай || || қала құрылысы және сәулет || Ғұмар Қараш көшесі, 33 |- | 85 || Бұрынғы тұрғын үй, 19 ғ. (1 қабаты - дүкендер, 2 қабаты - тұрғын жай); Бұрынғы тұрғын үй, 19 ғ.(халық банкінің филиалы, 2 қабат - тұрғын жай); || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 161 |- | 86 || Бочкаревтің бұрынғы үйі, 19 ғ. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 172 |- | 87 || Типтік қалалық орталық 19 ғ. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 174 |- | 88 || Петр Овчинниковтің бұрынғы дүкені, 19 ғ. ("Шанс" дүкені) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 178/1 |- | 89 || Бірінші Орал округінің атаманы, генерал Евгений Дмитриевич Мартыновтың тұрғын үйі, 19 ғ. (1 қабаты - дүкендер, 2 қабаты - тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Фрунзе көшесі, 16 |- | 90 || Бұрынғы көпес Овчинниковтың үйі, 19 ғ. (1 қабаты - дүкендер, 2 қабаты – офис) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 165 |- | 91 || Көпес Овчинниковтың бұрынғы дербес үйі, 19 ғ. (1 қабаты "Деловая книга", 2 қабаты - тұрғын жай) || || ансамбль және кешендер || Н. Назарбаев даңғылы, 167 |- | 92 || Көпес Овчинниковтың бұрынғы дербес үйі 19 ғ. (1 қабаты - сыра бары, 2 қабаты - тұрғын жай); Адвокат Николай Михаилович Логашкиннің бұрынғы үйі, 19 ғ. (1 қабаты "Оптика" дәріханасы, 2 қабаты тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 169 |- | 93 || Николай Михаилович Логашкин үйіне жалғастырып салынған бір қабатты құрылыс 19 ғ. (сыра бары) || || қала құрылысы және сәулет || Фрунзе көшесі, 24 |- | 94 || Василий Мартыновтың үйі, 19 ғ. (1 қабаты "Аңшылар заттары" дүкені және алтын шеберханасының құрылысы, 2 қабаты тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 171 |- | 95 || Көпес Паршиннің бұрынғы ауылшаруашылық құралдары дүкені 19 ғ. ("Серік" ПСП дүкені) || || қала құрылысы және сәулет || Жаһанша Досмұхамедов көшесі, 43 |- | 96 || Бұрынғы тұрғын үй, 19 ғ. (1 қабаты "Айнагүл" шаштаразы және "Бистро" кафесі, 2-3 қабаттары тұрғын жайлар) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 175А |- | 97 || Көпес Паршиннің бұрынғы мезонинді тұрғын үйі 19 ғ. (1 қабаты - ойын автоматтары салоны, 2 қабаты - тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 175 |- | 98 || Көпес Владимировтың бұрынғы үйі 19 ғ. (дүкендер) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 142 даңғылы, 180 |- | 99 || Көпес Стуловтың бұрынғы дүкені, 19 ғ. ("Антик" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 180 |- | 100 || Бұрынғы Орал казактары әскерінің штабы 18 ғ. (тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 115 |- | 101 || Сергей Евлампиевич Толстовтың бұрынғы үйі, 19 ғ. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Н. Назарбаев даңғылы, 142 |- | 102 || Бұрынғы Татарлар слободасының типтік қалалық орталығы, 19 ғ. (тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Некрасов көшесі, 15 |- | 103 || Бұрынғы типтік қалалық орталық, 19 ғ. (тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Чапаев көшесі, 23 |- | 104 || Бұрынғы типтік қалалық орталық, 19 ғ. (тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Савичев көшесі, 24 |- | 105 || Бұрынғы типтік қалалық орталық 19 ғ. (N 6 "Шолпан" балалар бақшасы) || || қала құрылысы және сәулет || Савичев көшесі, 37 |- | 106 || Бұрынғы типтік қалалық орталық 19 ғ. (тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Сүндетқали Есқалиев көшесі, 117 |- | 108 || Мякушкиннің бұрынғы үйі 19 ғ. (тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Сүндетқали Есқалиев көшесі, 90 |- | 109 || Николай Алексеевич Штельдің бұрынғы фабрикасы 19 ғ. (кондитерлік фабрика) || || қала құрылысы және сәулет || Құрманғазы көшесі, 137 |- | 110 || Бұрынғы балық цехы 19 ғ. ("Казреставрация" РМК филиалы) || || қала құрылысы және сәулет || Құрманғазы көшесі, 91 |- | 111 || Көпес Зверевтің бұрынғы үйі 1888 ж.(фирма офисі) || || қала құрылысы және сәулет || Хамид Чурин көшесі, 61 |- | 112 || Бұрынғы сауда қатарлары ғимараты, 19 ғ. (1 қабаты "Сәнім" дүкені, 2 қабаты тұрғын жай) || || қала құрылысы және сәулет || Самар көшесі, 87 |- | 113 || Бұрынғы типтік қалалық орталық, 19 ғ. ( тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Савичев көшесі, 45 |- | 114 || Бұрынғы "Михаиловск" өрт сөндіру бөлімшесінің ғимараты 1865 ж. (ОӨСҒ 2-өрт сөндіру бөлімі) || || қала құрылысы және сәулет || Қасым Аманжолов көшесі, 55 |- | 115 || Бұрынғы көпес Ванюшиннің үйі, соңынан жүннен бұйым басып шығаратын фабрика басқармасы ғимараты 19 ғ. аяғы (Батыс Қазақстан облысының мемлекеттік мұрағатының филиалы) || || қала құрылысы және сәулет || Ғұмар Қараш көшесі, 35 |- | 116 || Бұрынғы әскери аурухана, 19 ғ. (облыстық ауруханасының N 18 корпусы) || || қала құрылысы және сәулет || Савичев көшесі, облыстық аурухана ауданы |- | 117 ||Мешіт, 1897 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Жаһанша Досмұхамедов көшесі, 22 |- | 118 || [[Орал қаласы орталық мешіті]], 2006 ж. || [[Сурет:Орал қаласы орталық мешіті.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || Еуразия даңғылы (нөмірсіз) |- | 119 || Иоанна Предтечи шіркеуі, 1849 ж. || || ансамбль және кешендер || "Зенит" зауытының аумағы |- | 120 || Ескі зираттағы Преображен шіркеуі, 1888 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Ескі қалалық зират |- | 121 || 1932-34 жж. Мәншүк Мәметова оқыған бұрынғы мектеп (бірінші сатыдағы) 19 ғ. (саңыраулардың мектеп-интернаты) || || қала құрылысы және сәулет || Жұбан Молдағалиев көшесі, 15 |- | 122 || 194-ші Кіші өзен полкінің штабы орналасқан ғимарат, 1919 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Мәжит Жүнісов көшесі, 96 |- | 123 || Облыстық қазақ драма театрының ғимараты, 2001 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Достық-Дружба даңғылы, 185 |- | 124 || М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің оқу корпусы, 1936 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Достық-Дружба даңғылы, 137 |- | 125 || "Орал" қонақ үйі 20 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || Құрманғазы көшесі, 80/2 |- | 126 || Абай Құнанбаев ескерткіші және екі бұрқақ (гранит), 2002 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Абай алаңы |- | 127 || Михаил Шолоховтың мүсіні (гранит), 2002 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Дина Нұрпейісова көшесі |- | 128 || [[Сырым Датұлы ескерткіші]] (гранит, қола) 2002 ж. ||[[Сурет:Сырым.JPG|thumb|right|150px|]] || монументтік өнер құрылысы || Сырым Датұлы алаңы |- | 129 || Жұбан Молдағалиевтің ескерткіш-мүсіні (гранит, қола) 2002 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Жұбан Молдағалиев гүлбағы |- | 130 ||Ғабдолла Тоқай мүсіні (гранит, қола) 2002 ж. || || монументтік өнер құрылысы || Ғабдолла Тоқай гүлбағы |- | 131 || [[Жайық қалашығы]] XIY-XY ғғ. ||[[Сурет:Zhaiyq 2019.jpg|thumb|right|150px|]] || археология ескерткіші|| Орал қаласының оңтүстік-батысына қарай 12 км жерде, Жайық өзені террасының екінші жағалауында орналасқан. 2001-2005 жж. Е.А. Смағұлов, М.Н. Сыдықов, Г.А. Ахатовалардың басшылығымен Орал археологиялық экспедициялық отряды қазба жұмыстарын жүргізді. Қалашықтың сақталған аумағы 8-9 га. Бір қабатты. Қазба жұмыстары кезінде келесі объектілер: тас күйдіргіш пеші, шығыс моншасы, 3 тұрғын орталықтар қазылды. |- | 132 || Деркөл қорғаны, ертедегі темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Деркөл]] өзенінің оң жағалауында, Деркөл кордонынан оңтүстікке қарай 0,8 км жерде орналасқан. Д-13,5 м, биіктігі 0,3 м. 1925 ж. П.С. Рыковпен қазылған. Саздан жасалып әшекейленген ірі ыдыстың сынықтары, қойдың аяғының сүйектері табылған. Уақыты скиф-сармат кезеңі. |- | 133 || Қорған, ерте темір дәуірі; Оба, ерте темір дәуірі; Қорғандар, ерте темір дәуірі; Оры бар қорған, ерте темір дәуірі; Оба, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Орал қаласы жолындағы Деркөл кордонынан 1,5 км жерде орналасқан. 1925 ж. П.С. Рыков ашты; Орал қаласынан 13 км жерде, [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]] кентінің жолында орналасқан. 1971 ж. Г.А. Кушаев ашты; Орал теміржол стансасынан солтүстік-батысқа, мұсылмандар зиратында; [[Щапов]] ауылының батыс жолында, Орал қаласынан 3 км жерде орналасқан. Үйінді диаметрі 25 м, кейбір жерлері бұзылған. 1971 ж. Г.А. Кушаев ашқан; Орал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 13,5 км, "Орал" турбазасының оңтүстік жолында орналасқан. Диаметрі 12-16 м. 5 қорғаннан тұрады. Жыртынды жерге орналасқан. |- | 134 || Оба, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Жалпы Сырт]]тың оңтүстік тау тарамының жоғарысында, Орал қаласының оңтүстік-батысында, [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]] кентінің жолынан солға қарай орналасқан. 8 қорғаннан тұрады, бір бөлігі жыртылған, диаметрі 16-30 м. 1971 ж. Г.А. Кушаев ашты. |- | 135 || Оба, ерте темір дәуірі; Тас қабырғаларының қираған жерлері, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Круглоозёрное|Круглоозерное]] кентінен батысқа 4 км жерде. 4 қорғаннан тұрады, бір бөлігі жыртылған; кент төңірегінде орналасқан. |- | 136|| Оба, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Жайық өзенінің оң жағалауында, турбазаның шығыс жолында, [[Ақтау (Шыңғырлау ауданы)|Ақтау]] ауылынан шығысқа қарай 1 км жерде, Ақ тауда орналасқан. Диаметрі 30 м, биіктігі 1,5 м. 7 қорғаннан тұрады. 1976 ж. Орал педагогикалық институтының студенттерімен 3 қорған қазылды. 1971 ж. Г.А. Кушаев ашты. |- | 137 || Оба, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Шаған өзенінің сол жағалауында, Орал қаласының солтүстігінде орналасқан. 1926 ж. П.С. Рыковпен 13 қорғанның алтауы қазылды. Жапырақ үлгісіндегі қоладан жасалған найзаның ұшы, темір найзаның ұшы, қола стержені, қызыл бояу, сабы темірден жасалған пышақ, қызыл түсті матаның қалдығы, ыдыстар, қой сүйектері, тоздан істелген дөңгелек жәшік, моншақтар, ағаштан жасалған түйме, жүрек тәрізді темір семсер, темір пышақ табылды. Бір жерленген жерден қола дәуіріндегі ыдыс сынықтары табылды. |- | 138 || Бекітілген бинаның қираған жерлері, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Орал қаласынан батысқа қарай 1,5 км жерде, Шаған өзенінің жағалауында орналасқан. |- | 139 || Орта ғасырдағы бекітілген бинаның қираған жерлері, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Шаған өзенінің жағалауында, Орал қаласынан батысқа қарай 1,5 км жерде орналасқан. Н.И. Шишкин ашқан. |} == Ақжайық ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Рождества Христова шіркеуі 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || [[Коловертное]] ауылы |- | 2 || "Смоленск Құдайлар анасы" шіркеу иконы 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Алмалы]] ауылы |- | 3 || Азовский (Тельнов) обасы, ерте темір дәуірі; Тельнов I; II қорғандары, ерте темір дәуірі; Тельнов III; IV; V облараы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Тегісжол (Батыс Қазақстан облысы)|Тегісжол]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде, әртүрлі өлшемдегі 5 жер қорғанынан тұрады, №1 қорғанының басында тригопункт, етегінде 3 ойығы бар; солтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде, биіктігі 1,3 м, диаметрі 27 м, етегінде жалғыз зират пен құлпытас тұр; шығысқа қарай 8 км жерде, 3 жер қорғанынан тұрады, №3 қорғанның оңтүстік-батысында жартылай сақиналанған орлары бар, №1 қорғанның оңтүстігінде 2 дөңгелек ойығы, басында триангуляциялық белгісі бар; солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, 2 қорғаннан тұрады, №1 қорғанның биіктігі 1,7 м, диаметрі 34 м, сақиналанған орлармен белдеуленген, №2 қорғанның батысында дөңгелек ойығы бар; оңтүстікке қарай 2,5 км жерде, сақиналанған орлармен белдеуленген 5 жер қорғанынан тұрады; оңтүстікке қарай 10 км жерде, 2 кішкене жер қорғанынан тұрады, №1 қорғанның басында триангуляциялық белгісі бар |- | 4 || Алғабас I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Алғабас (Ақжайық ауданы)|Алғабас]] ауылынан: (I) шығысқа қарай 4 км жерде, биіктігі 1 м және диаметрі 20 м қорғаннан, сондай-ақ бірнеше дөңгелек орлардан тұрады. Қорғанның жоғарысында екі дөңгелек сүзгі және триангуляциялық белгі бар; (II) солтүстікке қарай 3 км жерде, биіктігі 0,5-тен 1 м-ге дейін, диаметрі 10-нан 20 м-ге дейін 2 қорғаннан тұрады. Үлкен қорғанның басында дөңгелек сүзгі бар; (III) солтүстік-батысында 3,5 км жерде, батыстан шығысқа тізбектеліп созылып 3 қорған жатыр. Қорғандар үйінділері жинақталған №1 нысан сақиналанған орлармен белдеуленген; (IV) солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде. Биіктігі 1 м, диамтері 20 м, бір-бірінен 150 м қашықтықта орналасқан екі бірдей қорғаннан тұрады; (V) оңтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде, оба даласы арқылы дала жолы өтеді. Оба жинақталған формада 10 нысаннан тұрады. Диаметрі 8-ден 18 м-ге дейін. Биіктігі 1 м-ден аспайды. №4,5 нысандардың орлары бар, бір-бірімен жалғасқан; (VI) оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жерде, бір-біріне тығыз топтасқан 5 қорғаннан тұрады. №2,3 қорғандардың жартылай сақиналанған орлары бар; (VII) оңтүстік-шығысқа қарай 3 км және Алғабас VI обасынан 600 м жерде орналасқан. 2 қорғаннан тұрады. Жер қорғаны, бір-біріне тығыз жатыр; (VIII) оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, 2 жер қорғанынан тұрады. Қорғанның биіктігі 0,7 және 1 м, диаметрі 14 және 24 м. |- | 5 || Алмалы қорғаны, ерте темір дәуірі; "Қара-оба" қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Алмалы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Жер үйіндісінің өлшемі: биіктігі-3 м, диаметрі-60 м. Ескерткіштен батысқа қарай 30 м жерде Атырау-Орал трассасы, шығысқа қарай 80 км жерде Жайық өзені өтеді; ауылдан батысқа қарай 15 км. |- | 6 || Антоновка I обасы, ерте темір дәуірі; Антоновка II қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Атамекен]] ауылынан батыс-оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде орналасқан. №1-1х30 м, №2-0,7х20 м өлшемдерде 2 жер үйіндісінен тұрады. Обадан солтүстікке қарай 300 м жерде Орал-Атырау трассасы, оңтүстікке қарай 50 м жерде мұнай желісі өтеді; Қорғанның өлшемі 0,8х24 м. Оңтүстікке қарай 30 м жерде 96-шы км "КҚЖК" және ЭТЖ мұнай желісі өтеді, солтүстікке қарай 60 м жерде орман алқабы және Орал-Атырау трассасы орналасқан. |- | 7 || "Базартөбе" обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Базартөбе]] ауылының шығыс жолында, [[Қарауылтөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Қарауылтөбе]] ауылынан оңтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан. Оба Жайық өзені жайылмасының жоғарғы террасында, 2 км шамасында солтүстік-шығысқа созылып жатыр. |- | 8 || Барипел қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || "Барипел" дала қосынан солтүстік-шығысқа қарай 400 м жерде орналасқан. Жер үйіндісінің өлшемі 1,5х32 м, шығысқа қарай 2 км жерде канал және батысқа қарай 50 м жерде дала жолы өтеді, қорғанның шыңында геодезикалық белгі орналасқан. |- | 9 || Болдырево I; II; III; V қорғандары, ерте темір дәуірі; Болдырево IV; VI обалары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Бітік (ауыл)|Бітік]]-[[Сарықұдық]] жолынан батысқа 800 м, [[Үштөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Үштөбе]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 700 м жерде, жер қорғаны, үйіндісі орларсыз нығыздалған, диаметрі 26 м, биіктігі 1,7 м; солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде, 2 жер қорғанынан тұрады. №1 қорған сақиналанған орлармен белдеуленген, шыңында бетон бағаналары бар; солтүстікке қарай 1,5 км жерде, жер үйіндісі диаметрі 20 м, биіктігі 1 м; Бітік-Сарықұдық жолына қарай 1,5 км, ауылдан оңтүстік-батысқа қарай 3 км жерде, қорғанның биіктігі 0,4 м, диаметрі 16 м; ауылдан оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде, төртбұрышты шоқыда 2 жер қорғаннан тұрады, төртбұрыштың айналасында орлары бар, ортасына тригопункт қондырылған; ауылдан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км жерде кішкене жайылмаға орналасқан. Кішкене 6 жер қорғанынан тұрады, биіктігі 0,2 ден 1 м, диаметрі 14 м-ден 20 м-ге дейін. |- | 10 || Бұлан қорғаны, ерте темір дәуірі; Бұлан II; III қорғандары, ерте темір дәуірі; Бұлан IV-обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Локтев каналынан шығысқа қарай 1,5 км, [[Бұлан (Ақжайық ауданы)|Бұлан]] ауылынан батысқа қарай 3 км жерде. Сақиналанған орлармен белдеуленген, биіктігі 1 м, диаметрі 18 м; каналдың қарай 1,5 км, ауылдан батысқа қарай 6 км жерде. Жер қорғаны, биіктігі 0,3 м, диаметрі 12 м. Солтүстік қорғаннан дала жолы өтеді; Первомай каналынан батысқа құарай 1,5 км, ауылдан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. Қорған диаметрі 22 м, биіктігі 1,5 м. Шыңында дөңгелек ойық және триангуляциялық белгі бар; ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан. Өлшемдері бір-біріне жақын 2 қорғаннан тұрады. №1 қорған сақиналанған орлармен белдеуленген. №2 қорғанның батысында дөңгелек сүзгі тұр. Обаның оңтүстігінен Бүлан-Бітік жолы өтеді. |- | 11 || Горбуново I; II; III; V қорғандары, ерте темір дәуірі; Горбуново IV; VI; VII обалары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Жаңажол (Ақжайық ауданы)|Жаңажол]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км, [[Алғабас (Ақжайық ауданы)|Алғабас]] ауылынан оңтүстікке қарай 5 км жерде. Үйінді жерден биіктігі 1 м, диаметрі 20 м; оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жерде, биіктігі 0,8 және 1,2 м, диаметрі 26 және 30 м 2 жер қорғанынан тұрады; Горбуново II обасынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км, [[Алғабас (Ақжайық ауданы)|Алғабас]] ауылынан оңтүстікке қарай 8 км жерде. Қорған үйіндісі жерден тығыз орналасқан, орлары жоқ; [[Жаңажол (Ақжайық ауданы)|Жаңажол]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км, Горбунов IV обасынан батысқа қарай 500 м жерде. Жер қорғанының биіктігі 1,7 м, диаметрі 25 м; ауылдан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде, 2 жер қорғанынан тұрады. №1 қорғанның айналасында 4 дөңгелек ойық тұр. Қорған биіктігі 1 және 1,7 м, диаметрі 16 және 20 м; ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде, биіктігі 1 м, диаметрі 20 м бір-біріне жақын 3 қорғаннан тұрады. №1 қорғанның басында триангуляциялық белгі бар; Алғабас–Тегісжол жолынан батысқа қарай 500 м, [[Жаңажол (Ақжайық ауданы)|Жаңажол]] ауылының оңтүстігіне қарай 2 км жерде. 2 кішкене жер қорғанынан тұрады. №1 қорған сақиналанған орлармен белдеуленген. |- | 12 ||Дөңгелек I (Захар); II (Захар) обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Дөңгелек (ауыл)|Дөңгелек]] ауылынан шығысқа қарай 8 км жерде орналасқан. Биіктігі 1 м, диаметрі 20 м, формасы бірдей 2 қорғаннан тұрады. Екі қорғанды айнала орлар тұр. №2 қорғанның басында тригопункт тұр; [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңақала]]-[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]] трассасынан батысқа қарай 200 м, Захар қыстағынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде. Биіктігі 0,8-ден 1,5 м, диаметрі 10-нан 30 м-ге дейін 3 қорғаннан тұрады. №1 қорғанның басында дөңгелек сүзгісі бар. Қорғандардың арасында XX ғ. 3 қазақ зираты тұр. |- | 13 || "Есенсай–1" обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Есенсай]] ауылының шығыс жолына, [[Кеңсуат]] ауылынан оңтүстікке қарай 2 км жерде орналасқан. Диаметрі 15-20 м-лік 13 қорғаннан тұрады. |- | 14 || Захар I обасы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Жаңақала-Чапаев трассасынан солтүстікке қарай 130 м жерде орналасқан. Диаметрі 10-нан 24 м-ге дейінгі 6 нысаннан тұрады, тек №3 қорғаннан басқа қалған нысандардың сақиналанған орлары бар. №1 қорғанның басында триангуляциялық белгісі бар. Қорған үйінділері жерден. |- |15 || Қабыл обасы, ерте темір дәуірі; Қабыл II қорғаны, ерте темір дәуірі; Қабыл III обасы, ерте темір дәуірі; Қабыл IV обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қабыл (ауыл)|Қабыл]] ауылынан оңтүстікке қарай 500 м жерде орналасқан, жер үйіндісінің өлшемдері: №1-0,3х22 м, №2-1,6х20 м. Обадан солтүстік-батысқа қарай 350 м жерде [[Тайпақ магистральды каналы|Тайпақ каналы]] өтеді; ауылдан солтүстікке қарай 100 м жерде орналасқан. Қорған үйіндісінің өлшемі 2,5х38 м. Оңтүстік және батыс жағынан ескерткішті 2 канал қоршап тұр; ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. Қорған үйіндісінің өлшемдері: №1-1,5х32 м, №2-2х22 м. Оңтүстік-шығысқа қарай 800 м жерден Көшім каналы өтеді. Екі қорғанның да сақиналанған орлары бар (№2 үйінді шығыс жағынан жыртылған); ауылдан солтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан. Жер үйіндісінің өлшемдері: №1-0,6х20 м, №2-0,5х16 м. Обадан оңтүстікке қарай 3 км жерден канал өтеді. |- | 16 || Қарауылтөбе I; II; III қорғандары, ерте темір дәуірі; Қарауылтөбе IV; V; VI обалары, ерте темір дәуірі; "Қойсары-1", "Қойсары-2" обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қарауылтөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Қарауылтөбе]] ауылынан батысқа қарай 6 км жерде. Жер үйіндісінің өлшемі: 1,2х30 м; ауылдан солтүстік-батысқа қарай 5 км. Қорған үйіндісінің өлшемі: 2,5х60 м. Үйіндіде тонаушылық сүзгісі бар; ауылдан солтүстік-батысқа қарай 4,5 км. Қорған үйіндісінің өлшемі: 3,5х40 м, өлшемде батыс жағында сақиналанған орлары бар; ауылдан солтүстікке-шығысқа қарай 1 км. 1 қорғандар үйінділерінен тұрады, (0,5х16 м.) және орда (өлшемі 0,3х10х18 м.) солтүстікке қарай 1 км; ауылдан солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 1,5 км жерде. 4 жер үйіндісінен тұрады, өлшемдері: №1-0,6х25 м, №2-1х18 м, №3-0,4х14 м, №4-0,2х10 м. Орталық қорғанның шыңында тонау сүзгісі бар және батыс жағынан дала жолы өтеді. №3, 4 қорғандар 1978 жылы В.А. Кригердің басшылығымен Орал педагогикалық институтының экспедициясымен қазылды; солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде. 3 қорған үйінділерінен тұрады, өлшемдері: №1-0,7х25 м, №2-0,4х12 м, №3-0,3х12 м, орталық үйінділердің солтүстік-шығыс жағында сақиналанған орлары, сондай-ақ тонаушылық іздері бар. №3 қорған 1978 жылы В.А. Кригердің басшылығымен Орал педагогикалық институтының экспедициясымен қазылды; ауылдан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. 28 қорғаннан тұрады. Үйіндінің диаметрі 12-16 м, биіктігі 0,5 м. Солтүстік-шығыс линиясы бойынша бір жерге жиналып тартылып жатыр. Үйіндіде қызыл сазды, толқынданған өрнекті орта ғасырдағы керамика табылды; ауылдан оңтүстікке қарай 7 км жерде шығыс жолға орналасқан. Оба солтүстіктен оңтүстікке қарай 1,5 км созылып жатыр. |- | 17 || Кордон I обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тайпақ магистральды каналы|Тайпақ]] каналының солтүстігінде және [[Битілеу]] ауылының батысында тұр, канал арқылы көпірде тұрған Жаңақала-Чапаев трассасына 5 км. 2 кішкене қорғаннан тұрады, биіктігі 0,5 м. №2 қорған сақиналанған орлармен белдеуленген. |- | 18 || Қосқұдық I қорғаны, ерте темір дәуірі; Қосқұдық II обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Қосқұдық қыстағынан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км, Карпово қыстағынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км. Қорғаннан батысқа қарай 0,5 км жерде [[Киров-Шежін каналы]] каналы өтеді. Сақиналанған орлардан басқа солтүстік қорғанда дөңгелек ойығы бар; Қосқұдық қыстағынан оңтүстік-батысқа қарай 4,5 км, Киров-Шежін каналынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 м жерде. Батыстан шығысқа тізбектеліп созылған 8 қорғаннан тұрады. II.III қорғандар сақиналанған орлармен алмасады. |- | 19 || "Көшім-1" обасы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Қабыршақты (ауыл)|Қабаршақты]] ауылынан оңтүстікке қарай 11 км жерде. Дөңгелек су қоймасының батыс жағалауына орналасқан. 6 қорған батыстан шығысқа тізбектеліп созылып жатыр. |- | 20 || Ілбішін обасы; I; II; III; IV; V обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ілбішін]] ауылынан батысқа қарай 7 км жерде. 3 қорған үйіндісінен тұрады, өлшемдері: №1-1,5х20 м, №2-0,5х10 м, №3-0,3-10 м. Алдыңғы 2 қорғанның сақиналанған орлары бар; ауылдан батыс-оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, үйінділер өлшемі 1,5х14 м, сақиналанған орлары және сүзгісі бар; қыстақтан солтүстікке қарай 800 м жерде. 3 жер үйіндісінен тұрады, өлшемдері: №1-1х22 м, №2-0,3х15 м, №3-0,3х14 м. Орталық қорғанның сақиналанған орлары бар; аыулдан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде, қыстақтан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км. 3 қорған үйінділерінен тұрады, өлшемдері: №1-1х22 м, №2-1,5х22 м, №3-1х16 м. №1, 2 қорғандардың сақиналанған орлары бар, ал №3 үйіндіде тонаушылық сүзгілері табылды; ауылдан оңтүстікке қарай 7 км жерде, үйінді өлшемі 2,5х38 м. Батыс жағынан 2 кішкентай орлары бар. |- | 21 || Локтево I; II; IV обалары, ерте темір дәуірі; Локтево III қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Локтев каналынан батысқа қарай 2 км, [[Қосшығыр]] ауылынан солтүстікке қарай 3,5 км жерде. 1 үлкен және 2 кішкене жер қорғанынан тұрады, олар солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа тізбектеліп созылып жатыр; ауылдан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде, нығыздалған 2 жер қорғанынан тұрады. №2 солтүстік қорғанда жартылай сақиналанған орлар бар; ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде, диаметрі 10-нан 20 м, биіктігі 0,3-тен 1,5 м-ге дейінгі кішкене 6 жер қорғанынан тұрады; ауылдан солтүстікке қарай 6 км жерде. Биіктігі 1 м, диаметрі 20 м |- | 22 || Мәмбетәлі-1; 2; 3; 4 обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || 102 карьердің солтүстік-батыс шетіне, [[Индербор]] кентінің солтүстік-шығысына қарай 22 км, Мәмбетәлі қыстағының батысына қарай 1 км жерде. |- | 23 || Мергенев қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мерген]] ауылынан батысқа қарай 5 км жерде, өлшемі - 0,5х10 м. |- | 24 || Мойылды қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Орал-Атырау трассасынан оңтүстік-батысқа қарай 200 м жерде, өлшемі - 2х30 м, сақиналанған орлары бар. |- | 25 || Степной қорғаны, ерте темір дәуірі; Степной II; III; VIII; IX; X; XI; XII; XIII қорғандары, ерте темір дәуірі; Степной IV; V; VI; VII обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Орал-Атырау трассасынан оңтүстік-батысқа қарай 200 м жерде, өлшемі - 1,5х20 м, шығысынан және батысынан кішкентай жыртылған сақиналанған орлары көрінеді; [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]] ауылынан оңтүстікке қарай 13 км жерде, өлшемі - 0,8х20 м, қорғанның батыс және шығыс жағында сақиналанған орлары бар; дала қосынан батысқа қарай 3 км жерде, өлшемі - 1х36 м, үйінділер периметрі бойынша кішкене орлары бар; өлшемі - 0,5х18 м, батыс жағында орлары бар; өлшемі - 1,5х40 м, шығыс-батыс жағынан 2 орлары бар; шығыс жағынан 1,5х32 м өлшемдегі орларымен қорған үйінділері бар; өлшемі - 1х30 м, басында сүзгісі бар; өлшемі - 1,5х35 м, сақиналанған оры бар, шыңында геодезикалық белгі қойылған; өлшемдері №1-1,7х30 м, №2-1,8х22 м, №3-1,5х16 м 3 қорған үйінділерінен тұрады, обадан батысқа 120 м жерден [[Бударин каналы|Бударин]] каналы ағады; №1-0,8х19 м, №2-0,9х16 м өлшемдердегі 2 жер үйіндісінен тұрады; Бударин каналынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км жерде, №1-1,8х48 м, №2-2х30 м өлшемдердегі 2 қорғандар үйіндісінен тұрады, орталық қорғанның батыс жағында орлар бар; №1-2х20 м, №2-1,5х20 м, №3-1,2х20 м өлшемдердегі 3 қорғандар үйіндісінен тұрады, орталық қорғанның шыңында (сақиналанған орлары бар) геодезикалық белгі орнатылған. |- | 26 || Тайпақ обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]] ауылынан солтүстікке қарай 4 км жерде, №1-2х30 м, №2-2х30 м, №3-2х20 м өлшемдердегі 3 қорғандар үйіндісінен тұрады, сақиналанған орлары бар. |- | 27|| Тоған I; III; IV; V қорғандары, ерте темір дәуірі; Тоған II облысы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Тоған (Батыс Қазақстан облысы)|Тоған]] ауылынан батысқа қарай 1,5 км, [[Киров-Шежін каналы|Киров-Шежін]] каналынан оңтүстікке қарай 800 м жерде, қорған кішкене шоқының шетіне орналасқан, жарығы бар орлармен белдеуленген; батысқа қарай 3,5 км жерде, перифериясы бойынша 3 дөңгелек ойығы бар; батысқа қарай 6 км жерде, биіктігі 1 м, диаметрі 24 м, қорған 4 дөңгелек ойықты қоршап тұр; оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде, биіктігі 1 м, диаметрі 26 м; батысқа қарай 4 км жерде, 3 ойығы бар қорғаннан және дөңгелек созылған шоқыдан тұрады. |- | 28 || Төлепқұл обасы, ерте темір дәуірі; Төлепқұл II қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Төлепқұл қыстағынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, өлшемдері №1-0,5х20 м, №2-1,2х25, №3-1,1х25 м 3 қорғандар үйіндісінен тұрады; оңтүстікке қарай 4 км жерде, 3х40 м өлшемі бар, сақиналанған орлары бар, шыңында геодезикалық белгі қондырылған. |- | 29 || Чапаев I обасы, ерте темір дәуірі; Чапаев II; III қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Чапаев ауылынан оңтүстікке қарай 10 км жерде, иесіз қалған жыртынды жерге орналасқан, қорғандар сақиналанған орлармен белдеуленген; оңтүстікке қарай 11 кмжерде, диаметрі 18 м, биіктігі 1,2 м, сақиналанған орлармен қоршалған; оңтүстікке қарай 9 км жерде, кең сақиналанған орлармен белдеуленген 2 жер қорғанынан тұрады. |- | 30 || Қорғандар (3), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Орал]] қаласынан оңтүстікке қарай 97 км жерде, Чапаев ауылының батыс жолына қарай 200 м жерде орналасқан; оңтүстікке қарай 100 м жерде, Чапаев ауылының батыс жолына қарай 2 м жерде орналасқан; оңтүстікке қарай 102 км жерде, Чапаев ауылының батыс жолына қарай 100 м жерде орналасқан. Қорғандарды 1971 жылы Г.А. Кушаев ашты. |- | 31 || Қорғандар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Черняево қыстағаның шығысында 5 км; [[Қосшығыр]] ауылының солтүстік-шығысына қарай 3 км; [[Жаңажол (Ақжайық ауданы)|Жаңажол]] ауылының солтүстік-шығысына 3 км, оңтүстігіне қарай 2 км; [[Жаңабұлақ]] ауылының батысына қарай 10 км, оңтүстік-батысына қарай 16 км; Баннова қыстағының (1) солтүстік-шығысына қарай 3-5 км, (2) оңтүстік-шығысына қарай 3 км жерде, биіктігі 1,7 м, диаметрі 30-35 м; Бакиев қыстағы маңы; Полозов қыстағының солтүстік-батысына қарай 6 км, үйінді биіктігі 1,5 м, диаметрі 30 м (бұл қорғандары 1977 жылы Г.А. Кушаев ашқан); [[Бұлан (Ақжайық ауданы)|Бұлан]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай (1) 1 км (диаметрі 30 м, биіктігі 0,8 м, шыңына геодезикалық белгі қойылған), (2) 2 км, (3) 15 км жерлерде; Ойыз-Құтан қыстағының солтүстігіне қарай 4 км жерде, үйіндіде геодезикалық белгі бар; Бітік ауылының оңтүстік шетінде, қазақ зиратының қатарында; [[Қабыршақты (ауыл)|Қабыршақты]] ауылының батыс шетінде, қазіргі қазақ зираты аумағында. |- |... |} == Бәйтерек ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Қасиетті Александр Невский шіркеуі 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || [[Үлкен Шаған]] ауылы |- | 2 || Әйелдер монастыры 2001 ж || || қала құрылысы және сәулет || Плодоовощной ауылы |- | 3 || Володарское I қорғаны, ерте темір дәуірі; Володарское II обасы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Володарское]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, қорған өлшемі 2х36, үйінді ортасында сүзгісі бар; батысқа қарай 1 км; солтүстік-батысқа қарай 4 км, әртүрлі өлшем мен диаметрдегі 4 қорған үйіндісінен тұрады. |- | 4 || Володарка I; II; III; IV обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Володарка ауылынан солтүстігіне қарай 3 км жерде, Жайық өзенінің оң жағалауына орналасқан, 8 қорған батыстан шығысқа қарай 700 м тізбектеліп созылуда, диаметрі 20-60 м. 1981 жылы савромат-сармат мәдениетінің 3 қорғаны қазылды; батысқа қарай 1 км; |- | 5 || Горбуново I; II обалары, ерте темір дәуірі; Горбуново III қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Горбуново (Батыс Қазақстан облысы)|Горбуново]] ауылынан солтүстікке қарай 4,5 км жерде, әртүрлі өлшемдегі, диаметрдегі 3 қорған үйінділерінен тұрады. 2-қорғанның дөңгелек оры бар; солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, 2 қорған үйінділерінен тұрады, өлшемдері - №1-1,7х36 және №2-1,5х24; солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде, өлшемі 2,2х 20. |- | 6 || Кожевниково I; II; III; IV обалары, ерте темір дәуірі; Кожевниково Y қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Кожевниково (Батыс Қазақстан облысы)|Кожевниково]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, қорған үйінділерінен тұрады, жыртынды жерге орналасқан; оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км, әртүрлі өлшем мен диаметрдегі 4 қорған үйінділерінен тұрады; оңтүстік-батысқа 3 км жерде,әртүрлі өлшем мен диаметрдегі 3 қорған үйіндісінен тұрады, жыртынды жерге орналасқан; оңтүстік-шығысқа қарай 5 км,әртүрлі өлшем мен диаметрдегі 5 қорған үйіндісінен тұрады; оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, биіктігі 0,2 м, диаметрі 19 м, басына геодезикалық белгі қойылған. |- | 7 || Қызыл Орал I; II обалары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші|| Красный Урал ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жерде, 4 қорған үйінділерінен тұрады, үстірт аузында тұр. I қорғанның солтүстік-батыс жағында жырылған сақиналанған оры бар, жоғарғы жағына геодезикалық белгі қойылған, солтүстік-шығыс бөлігі үйіндісінде оры бар, 4 қорғандардың батыс және шығыс жағында оры бар; оңтүстік-шығысқа қарай 3,5 км жеред, 3 қорған үйінділерінен тұрады. I-қорған биіктігі 0,6, диаметрі 26, 2-ші қорған өлшемі-0,4х12 және 3-0,5х4. |- | 8 || Макарово I; II обалары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Макарово (Батыс Қазақстан облысы)|Макарово]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, әртүрлі өлшемдегі және диаметрдегі 3 қорған үйінділерінен тұрады. 3-қорғанның ортасындағы үйіндіде сүзгісі бар; оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде, өлшемі 1,5х30. Ортасында үлкен сүзгісі, дөңгелек орлары бар. |- | 9 || Павлов қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Павлово (Батыс Қазақстан облысы)|Павлово]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км жерде. Қорғанның өлшемі 0,6х28 м. |- | 10|| Погодаево III қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Бейбітшілік (Батыс Қазақстан облысы)|Бейбітшілік]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде. Биіктігі 14, диаметрі 40. |- | 11 || Первосоветское қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)|Шалғай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде. Биіктігі 0,5, диаметрі 18 м. Қорған жыртынды жерде тұр |- | 12 || "Спартак" обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші||[[Спартак (Батыс Қазақстан облысы)|Спартак]] ауылының алдына орналасқан. 100 қорғаннан тұрады. |- | 13 || Степной I; II; IV обалары, ерте темір дәуірі; Степной III; V; VI; VII; VIII қорғандары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші|| Өркен ауылынан оңтүстікке 5 км жерде; Степной I обасынан оңтүстік-батысқа 3 км жерде, сақиналанған орлармен біріккен 2 қорғаннан тұрады, үлкен қорғанның шыңына триангуляциялық белгі қойылған; (IV) Степной III қорғанынан батысқа қарай 2 км жерде, 4 жер қорғанынан тұрады, үйінділер диаметрі 8-ден 24 м-ге және биіктігі 0,3-тен 0,8 м-ге дейін; (III) Степной II обасынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде, кішкене шоқының шетіне орналасқан, қорған жер үйіндісінен, жоғарысында тікбұрышты орлармен бұзылған; (V) ауылдан оңтүстік-батысқа 10 км жерде, қорған жер үйіндісінен, диаметрі 25 м, биіктігі 1,5 м, сақиналанған орлармен белдеуленіп тригопунктпен бекітілген; (VI) Степной Y қорғанынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, 5 қорғаннан тұрады, 2 оқшауланған топты біріктіріп тұр, I, II қорғандар сақиналанған орлармен белдеуленген; (VII) Степной YI қорғанынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км, Степной Y обасынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, қорғанның биіктігі 1,5 м, диаметрі 25 м, қорған перифериясында 3 дөңгелек орлар бар; (VIII) [[Киров-Шежін каналы|Киров-Шежін]] каналының солтүстігіне қарай 150 м, Степной YII қорғанынан оңтүстікке қарай 600 м жерде, үйінді жер қорғанынан, диаметрі 22 м, биіктігі 1,3 м. |- | 14 || Таловая I; II; III обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Таловая (Батыс Қазақстан облысы)|Таловая]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жерде, 7 қорған үйіндісінен тұрады, өлшемі мен диаметрі әртүрлі 1, 2, 3 және 7 қорғандарының дөңгелек орлары бар, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр, оба үстіртте және жыртынды жерде орналасқан; оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, әртүрлі өлшемімен диаметрдегі 5 қорған үйіндісінен тұрады, 2 қорғанның басында үйінді сүзгілері бар; оңтүстік-шығысқа қарай 5,5 км жерде, қорған биіктігі 0,3, диаметрі 10 м |- | 15 || Тепловский (Погодаево II) обасы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші|| Тепловский ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3,5 км жерде, батыстан шығысқа созылған 2 қорған үйіндісінен тұрады. |- | 16 || "Факел" обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Жалын (Батыс Қазақстан облысы)|Жалын]] ауылының солтүстік-батысына қарай 2 км, диаметрі 30-60 м, биіктігі 3 м-ге дейінгі 13 қорғаннан тұрады |- | 17 || Фурманово I; II; III; IV обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Достық (Бәйтерек ауданы)|Фурманово]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 кмжерде, әртүрлі өлшем мен диаметрдегі 5 қорған үйіндісінен тұрады, I қорғанның басына геодезикалық белгі қойылған, ал үйінді ортасында 4 сүзгісі бар; шығысқа қарай 7 км жерде, әртүрлі өлшем мен диаметрдегі 5 қорғандар үйінділерінен тұрады; солтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде, әртүрлі өлшем мен диаметрдегі 5 қорған үйіндісінен тұрады, I қорған басында геодезикалық белгі қойылған; солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, әртүрлі өлшем және диаметрдегі 5 қорған үйіндісінен тұрады. |- | 18 || Чапурино (Погодаево I) қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші|| [[Чапурино]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км жерде, қорған биіктігі 1,5, диаметрі 27 м, жыртынды жерге орналасқан. |- | 19 || Чеботарево II; III; IV обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Құрманғазы]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде, №1 қорғанның шыңына триангуляциялық белгі қондырылған, оба жыртылған жерде тұр; солтүстікке қарай 1 км жерде, 4 қорғаннан тұрады; солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, №2 қорған сақиналанған орлармен белдеуленген. |- | 20 || Чесноково I; IV обалары, ерте темір дәуірі; Чесноково II; III қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші|| [[Сұлу көл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4,5 км жерде, 3 кішкене қорғаннан және 1 ірі белдеуленген сақиналанған ордан тұрады, биіктігі 4 м, диаметрі 50 м, шыңында дөңгелек сүзгісі және тригопункті бар; оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, 3 жер қорғаны кейбірі бұзылған; ертеректе жыртылған кішкене үстіртте ауылдан 2 км жерде, қорған жер үйіндісінен жинақталған формада; ауылдан шығысқа 3 км жерде, өлшемі жөнінен бір-біріне жақын 2 жер қорғанынан тұрады, кейбіреуі бұзылған. |- | 21 || Чинарево обасы, ерте темір дәуірі|| Ұяшық мәтіні || археология ескерткіші || [[Чинарёво]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде, қазақ зираты аумағында, қорғаннан тұрады. Біреуінің басына триангуляциялық белгі орнатылған. |- | 22 || Чирово I; III қорғандары, ерте темір дәуірі; Чирово II обасы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші|| [[Чирово]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде, қорған жер үйіндісінен биіктігі 1 м, диаметрі 20 м; оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде, жер қорғаны үйіндісі аздап бұзылған, биіктігі 1,2 м, диаметрі 27 м; оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде, өлшемі бір-біріне жақын, 2 қорған аздап бұзылған. |- | 23 || Чувашинск қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Чувашинское]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде, қорғанның өлшемі 1х20, басына геодезикалық белгі қойылған. |- | 24 || Орта ғасырлық қалашық, ерте темір дәуірі || Ұяшық мәтіні || археология ескерткіші|| [[Дарьинское]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде, Жайық өзенінің оң жағалауына жақын орналасқан. Жан-жағы ұзындығы 180х140х120 м, қамал биіктігі 6 м. |- | 25 || Қорғандар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Чапурино]] ауылынан солтүстік жолға қарай 300 м, оңтүстік-батысына қарай 2 км жерде; [[Бейбітшілік (Батыс Қазақстан облысы)|Бейбітшілік]] ауылының солтүстік жолына қарай 100 м; батыс жолына қарай 100 м; шығыс жолына қарай 100 м; батыс жолға қарай 100 м; Щапов аыуылның шығысына қарай 500 м, лиаметрі 15 м, шығыс жолына қарай 2 км; Жаңатаң ауылынан батысқа қарай; Зеленое ауылында орналасқан, диаметрі 21 м, биіктігі 0,65 м; Деркөл өзенінің оң жақ оңтүстік жағалауында; [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Атамекен]] ауылынан батысқа қарай 9 км, 16 км; [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Егіндібұлақ]] ауылынан оңтүстікке қарай 3 км; [[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)|Шалғай]] жолында [[Чапурино]] селосының оңтүстігіне қарай 2 км; [[Махамбет (Батыс Қазақстан облысы)|Махамбет]] ауылының және Бейбітшілік ауылы жолынан оңға қарай 500 м; Токарев қыстағының солтүстігіне қарай 2 км; Егіндібұлақ ауылы жолында, батысына қарай 1,5 км, шығыс жолында; Шалғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км, шығыс жолына қарай 100 м; [[Соколовка (Батыс Қазақстан облысы)|Соколовка]] селосынан оңтүстікке қарай 3 км. |- | 26 || Обалар, ертедегі темір дәуірі || || археология ескерткіші|| Атамекен ауылының батыс жолында, Шалғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км жер; [[Соколовка (Батыс Қазақстан облысы)|Соколовка]] ауылының батыс, солтүстік, оңтүстік жолдарында; Егіндібұлақ ауылының шығыс, батыс жолында; Токарев қыстағының солтүстігінде; [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Қайнар]] ауылынан 2 км жерде, 10 қорғаннан тұрады, диаметрі 15-36, биіктігі 0,4-1,5 м; Деркөл өзенінің оң жақ оңтүстік жағалауына қарай 200 м, Белес темір жол айырығынан 2 км жерде, [[Перемётное|Переметное]] стансасы жанында; Орал қаласының солтүстік-шығыс шетінде, ескі әуежайда; Орал қаласынан батысқа 20 км. орналасқан, қорған үйінділерінің диаметрі 10-14 м, биіктігі 0,8 м; Орал-Саратов автожолына 56 км-де, батыстан-шығысқа тізбектеліп созылған 3 қорғаннан тұрады, диаметрі 16-20 м, биіктігі 0,6-0,8 м; Саратов автожолының солтүстігіне қарй 1 км, Орал қаласынан батысқа 51 км-де, батыстан-шығысқа созылған 4 үйіндіден тұрады, диаметрі 30 м, биіктігі 0,8 м. дейін; Орал қаласынан батысқа қарай 56 км-де, оба тас үйіндісімен 3 қорғаннан тұрады, диаметрі 16-20 м, биіктігі 0,5 м. 8 қорған, таратылған [[Щучкино]] ауылының солтүстігіне қарай 1 км-де; Шалғай ауылының солтүстік, оңтүстік жолдарында, Чапурино ауылынан оңтүстік-батысқа 37 км, 38 км-де, 6 және 7 қорған; [[Январцев]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км-де, Кіші Ембулатовка өзенінің сол жағалауынан Үлкен Ембулатовка өзеніне құйылар жерінде, 8 қорған; [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Красноармейское]] ауылында Үлкен Ембулатовка өзенінің жағалауына орналасқан, 15 қорған; [[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсаново]] ауылынан солтүстік жолда, Лайтовка өзенінің жағалауында; [[Чувашинское]] ауылының оңтүстік шетінде, 8 қорған; [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]] өзенінің жағалауында; [[Рубёжинское|Рубежинское]] ауылының батысына қарай 1 км жерде, 8 қорған, 1925 жылы 2 қорған қазылды. Диаметрі 8-17 м, биіктігі 0,35-0,55 м; Рубежка өзенінен әрі, Рубёжинское ауылынан шығысқа қарай 1,5 км жерде, 12 қорған, диаметрі 12-15 м, биіктігі 0,4-1,8 м. |} == Бөкей ордасы ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Хан сарайы 19 ғ. || [[Сурет:Khan Ordasy Mosque.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы |- | 2 || Полицмейстер кеңсесі орналасқан ғимарат 19 ғ. (селолық округ әкімшілігінің ғимараты) || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 3 || Бұрынғы қазынашылық ғимараты, 19 ғ. ("Бөкей ордасы тарихының" музейі) ||[[Сурет:Khan Ordasy Treasury.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 4 || Жәңгір хан қорымы 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 5 || Бұрынғы селолық Совет ғимараты, 19 ғ. (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 6 || Бұрынғы комсомол комитетінің ғимараты, 19 ғ. (қазір тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 7 || Бұрынғы орыс мектебі 19 ғ. (жастар үйі) || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 8 || ҰОС жылдарында қаза болған жерлестерімізге "Қару аманаты" ескерткіші 1997 ж. || || қала құрылысы және сәулет || [[Сайқын]] ауылы |- | 9 || Ғұсман Әзербаевтың үйі 1905 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 10 || Орман мектебі 1911 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 11 || Бұрынғы Тарғын мектебі (Педтехникум), 1868 ж. (қонақ үй) || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 12 || Дәрігер Александр Андреевич Сергачевтің бұрынғы үйі, 1830 ж. (музейдің әкімшілік ғимараты) || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 13 || Бұрынғы әйелдер гимназиясы 1833 ж. (халыққа білім беру музейі) || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 14 || Бұрынғы мешіт, 1835 ж. (Тәуелсіздік музейі) || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 15 || [[Жәңгір хан кесенесі]], 1997 ж. ||[[Сурет:Жәңгір хан кесенесі.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 16 || Дәулеткерей кесенесі 2000 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 17 || Салық Бабажанов кесенесі 2001 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Хан Ордасы ауылы |- | 18 || "Бисен –IY" обасы, ерте темір дәуірі; Бисен 1; 2; 3 ескі молалары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Бисен]] ауылының батысына қарай 3 км жерде, үстіртте орналасқан; солтүстік-батысына қарай 15 км; оңтүстік-батысына қарай 2 км; Хан Ордасы ауылының батысына қарай 3 км. |- | 19 || Жәрмеңке I; II қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жәрмеңке (ауыл)|Жәрмеңке]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км жерде, биіктігі 1 м, диаметрі 24 м; солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде, өлшемдері: биіктігі 0,8 м, диаметрі 24 м, солтүстік жағынан қорған орларымен белдеуленген. |- | 20 || Қалмақ-Қырған I обасы, ерте темір дәуірі; Қалмақ қырылған 2, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ұялы (Батыс Қазақстан облысы)|Ұялы]] ауылының батысына қарай 63 км, [[Аралсор (көл, Бөкей ордасы ауданы)|Аралсор]] көлінің оңтүстік жағалауында солтүстік жолға 1 км жерде орналасқан, диаметрі 30-40 м, биіктігі 2-3 м, 12 қорғаннан тұрады; [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңақала]]-[[Сайқын]] жолының солтүстігінен 2 км., Аралсор өзенінің оңтүстігінен 3 км. |- | 21 || Мұратсай қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Мұратсай]] ауылынан оңтүстікке қарай 3 км жерде, биіктігі 0,9-20 м, диаметрі 20 м. Қорған айнала орларымен белдеуленген. |- | 22 || Саралжын қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Саралжын (Бөкей ордасы ауданы)|Саралжын]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде, биіктігі 1 м, диаметрі 24 м. |- | 23 || Сейтәлі қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сейітқали]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 50 м жерде, биіктігі 2 м, диаметрі 24 м. |- | 24 || Степной I; II; III қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Степной қыстағынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде, өлшемдері: биіктігі 3 м, диаметрі 40 м; қыстақтан оңтүстікке қарай 2 км жерде, №1 –0,8-12 м, №2-1-16 м өлшемдегі 2 жер үйіндісінен тұрады; қорған "сегіздік" үлгісінде, биіктігі 2,5 м, диаметрі 20 м, тізбектелген орлармен белдеуленген. |- | 25 || "Солтүстік-шығыс" обасы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Сайқын]] стансасының солтүстік-шығысына қарай 3 км жерде, диаметрі 35 м, биіктігі 3 м-ге дейін. 1951-1953 жылдары И.В. Синицын 5 қорған қазды. |- | 26 || Таткин I; II; III қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Таткин қыстағынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде, биіктігі 2 м, диаметрі 24 м, қорған айнала орлармен белдеуленген, үйінді ортасында геодезикалық белгі тұр; қыстақтан оңтүстікке қарай 7 км жерде, биіктікте орналасқан, диаметрі 30 м, биіктігі 2 м, қорғанды айнала орлар қоршап тұр; қыстақтан солтүстікке қарай 400 м жерде, №1-1-18 м, №2-0,5-14 м өлшемдегі 2 жер үйіндісінен тұрады, қорғанды айнала орлар қоршап тұр. |- | 27 || "Оңтүстік-батыс" обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Боткөл]] көлінің солтүстігінде Сайқын стансасының оңтүстік-батысына қарай 4 км жерде, диаметрі 7-10 м, биіктігі 0,2-0,5 м. 1951-1953 жылдары И.В. Синицын 3 қорған қазды. |- | 28 || Қорғандар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Ұялы ауылының батысына қарай 18 км, 26 км, 30 км, 37 км, 40 км, 47 км, 65 км, шығысына қарай 3 км, 8 км, 17 км жерлерде; Қодар тоғайшығының оңтүстігіне 19 км, 20 км жерлерде; Хан Ордасы ауылының солтүстік-шығысына қарай 10 км, 14 км, 20 км, 21 км, шығысына қарай 25 км жердерде; Аралсор көлінің батысына қарай 14 км, шығысына қарай 35 км жерде; [[Жетібай (Батыс Қазақстан облысы)|Жетібай]] ауылының шығысында; Қодар көлшігінің солтүстік-батыс шетінде; Ащы-Өзек өзенінің жағалауында; |- | 29 || Обалар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Бисен]] ауылының солтүстік-батысына қарай 3 км жерде; Бисен ауылынң батыс шетіне, солтүстік жолда орналасқан. Екі қорған диаметрі 50 және 60 м; Бисен ауылының жолында Хан Ордасы ауылынан шығысқа қарай 27км жерде, солтүстік және оңтүстік жолға орналасқан. 5 қорғаннан тұрады; Хан Ордасы ауылынан шығысына қарай 25 км, солтүстік-шығысына қарай 7 км, 22 км-де; Ұялы ауылының батысына қарай 6 км, шығысына қарай 12 км-де; |- | 30 || 7 обалар тобы; Ақсай 1 тобы; Жалғыз оба Д=40 м, Н=1,5 м; 5 обалар тобы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Үштерек (Батыс Қазақстан облысы)|Үштерек]] ауылының оңтүстік-батысынан қарай 5 км; 6 км, Ақсай қыстағының оңтүстік-батысынан 1,5 км; 10 км; 11 км |- | 31 || Оба Д=38 м, Н=1 м, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Бектас қыстағының батысынан 3 км, Хан Ордасы ауылының жолынан 50 м, ауылдың орман алқабына дейін 27 км. |- | 32 || Жалғыз оба Д=32 м, Н=1 м; 5 обалар тобы; 6 обалар тобы; 3 обалар тобы; 7 обалар тобы (2); Жалғыз оба Д=30 м, Н=0,6 м; Жалғыз оба Д=79 м, Н=3,5 м; Жалғыз оба Д=20 м, Н=0,4 м; 6 обалар тобы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]]–[[Сайқын]] трассасынан 350 м, 258/146 км; Чапаев–Сайқын трассасының солтүстік-батысынан 308/96 км; Чапаев–Сайқын трассасы солтүстігінен 50 м, 320/84 км; Чапаев–Сайқын трассасының оңтүстік-шығысынан 70 м, 356/48 км; Чапаев–Сайқын трассасының солтүстігінен 450 м, 38/23 км; Чапаев–Сайқын трассасының солтүстігінен 950 м, 38/23 км; Чапаев–Сайқын трассасының батысынан 200 м, 284/20 км; Чапаев–Сайқын трассасының оңтүстігінен 450, 385/19 км; Чапаев–Сайқын трассасының сол жағынан 150 м, 209/195 км; Чапаев–Сайқын трассасының оң жағынан 200 м, 345/59 км. |- | 33 || Сайхын тобы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Сайқын ауылының солтүстік-батысынан 4 км. |- | 34 || Саңқырық ескі моласы (А.Б.В. тобы), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Сайқын ауылының солтүстігінен 400-700 м, Хан Ордасы ауылының солтүстік-батысынан 6 км. |- | 35 || Жалғыз оба Д=30 м, Н=1,5 м; Жалғыз оба Д=25 м, Н=0,8 м; Ситалы тобы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Сейітқали қыстағының оңтүстік-шығысынан 200 м, Чапаев–Сайқын трассасының оңтүстігінен 378/26 км; Сейітқали қыстағының мал қорларының солтүстік-шығысынан 150 м және тұрғын үйлерден 400 м; Сейітқали қыстағының солтүстігінен 100 м, Чапаев–Сайқын трассасының оңтүстігінен 600 м, 378/26 км. |} == Бөрлі ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ақсай I; II; III; IV қорғандары, ерте темір дәуірі; Ақсай V обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]] қаласының шығысына қарай 14 км жерде, 5 қорған үйіндісінен тұрады; солтүстік-шығысқа қарай 13 км жерде, өлшемі 2х20 м, қорғанға 3 белгі қойылған; солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде, 4 жер қорғанынан тұрады: №1-0,6х12 м, №2-0,4х20 м, №3-0,3х16 м, №4-0,3х12 м; солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде, 2 жер қорғанынан тұрады, №1-0,5х20 м, №2-0,3х20 м, орталық қорғанның шыңында геодезикалық белгі қойылған; [[Бестау (Батыс Қазақстан облысы)|Бестау]] ауылының солтүстігіне қарай 5 км, Ақсай қаласының солтүстік-шығысына қарай 10 км жерде, 3 қорғаннан тұрады, орталық қорғанның басына триангуляциялық белгі қондырылған. |- | 2 || Жаңаталап I; II; III; IV; V обалары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || "ГП-3" газконденсат тұрағының шығысына 4 км жерде, 2 қорғаннан тұрады, орталық қорғанның шыңында сүзгі және триангуляциялық белгісі бар; I-обаның шығысына қарай 2 км жерде, 5 қорған үйінділерінен тұрады, орталық қорғанның шыңына триангуляциялық белгі қойылған және сақиналанған орлары бар; II-обаның шығысына қарай 2 км жерде, [[Жаңаталап (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңаталап]] ауылының оңтүстігіне қарай 4 км жерде орналасқан; ауылдың оңтүстік-шығысына қарай 10 км жерде, 2 қорғаннан тұрады; оңтүстік-батысына қарай 10 км, IV-обаның шығысына қарай 1 км жерде. |- | 3 || Бумакөл I; II қорғандары, ерте темір дәуірі || ||археология ескерткіші || [[Бумакөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км жерде, өлшемі 4,5х50 м, батыс және шығыс жағынан орлар кездеседі, шыңына геодезикалық белгі қойылған, орлары бар; оңтүстік-шығысқа 10 км жерде, өлшемі: 4,5х50 м, батыс және шығыс жағынан орлар кездеседі, басына геодезикалық белгі қойылған. |- | 4 || Пугачев қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Пугачёво (Батыс Қазақстан облысы)|Пугачево]] ауылынан шығысқа қарай 7 км жерде, өлшемдері: биіктігі 0,5 м, диаметрі 20 м. |- | 5 || Степной қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Мұнай мұнарасынан батысқа қарай 1 км жерде, өлшемі: биіктігі 1,2 м, диаметрі 20 м. |- | 6 || Утвинка I; II; III; IV; V қорғандар обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Утвинка]] ауылынан шығысқа қарай 5 км жерде, өлшемі: биіктігі 0,5 м, диаметрі 30 м; Утвинка өзенінен солтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, 2 жер үйіндісінен тұрады, қорғанның басына №1 геодезикалық белгі қойылған; өзеннің оңтүстігіне қарай 3 кмжерде, 4 жер қорғанынан тұрады, өлшемдері: №1-0,7х26 м, №2-0,4х12 м, №3-0,4х12 м, №4-0,5х10 м; ауылдан батысқа қарай 3 км жерде, 7 қорған үйіндісінен тұрады, №1 қорғанға геодезикалық белгі қойылған; оңтүстік- батысқа қарай 3 км жерде, 3 жер үйіндісінен тұрады. |- | 7 || [[Қырықоба|Қырық-оба]] 1; II; III қорғандар обалары, ерте темір дәуірі ||[[Сурет:Қырық-Оба қорғандары.jpg|thumb|right|150px|]] || археология ескерткіші || Оба 10 ірі қорғаннан тұрады, ең ірі қорғанның өлшемі: биіктігі 18 м, диаметрі 200 м құрайды. Ең ірі қорғанда тереңдігі 4 м-ге дейін тонаушылық сүзгісі анықталды, ең кішісінің өлшемі: биіктігі 6 м, диаметрі 100 м-ге дейін. Обада сонымен қатар "батон үлгісінде" созылған қорғандар бар. Мұндай қорғандар төртеу және өлшемдері: биіктігі 1 м.-ден 5 м-ге дейін, диаметрі де сондай; Дәнелікөл ауылынан оңтүстікке қарай 5 км жерде, Жайық өзенінің сол жағалауында Батыс Қазақстан облысының аумағында орналасқан. Бұл оба даласы өзінің қорғандар санымен Бөрлі ауданының батыс бөлігінде, облыстың Теректі ауданының шекарасында орналасқан. Қорғандар кешені 2 жағынан Орал-Бөрлі автомобиль трассасында орналасқан, жол салу және орман ағаштарын егу кезінде қорғанның бөліктері зардап шеккен. Патшалық қорғанның тобы автожолдан 5-6 км жерде; Дәнелікөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км жерде, обаның орталық бөлігінің ордасы бар, өлшемі 1,2х17х20 м. Солтүстік және оңтүстік жағында орлары бар. Барлық қорған да кіші өлшемде, ең ірісінің өлшемі 1х10 м, ең солтүстік қорғанның етегінен дала жолы өтеді. Берілген нысаннан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай II-оба орналасқан. |- | 8 || Облавка қорғандар обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Облавка]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде, оба 10 қорған үйіндісінен тұрады. Барлық қорғанның өлшемі кішілеу, ең ірісінің өлшемі: биіктігі 2 м, диаметрі 25 м-ге дейін. 2005 жылы қорғандар обасы ішінара Батыс Қазақстан облысы тарих және Археология орталығы отрядымен зерттелді. 4 қорған қазылды. 3 қорған б.э. дейінгі III-II ғғ. кіреді. |- | 9 || Қарашығанақ I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII қорғандар обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Өндіріс нысаны тұрағынан шығысқа қарай 5 км жерде, басына геодезикалық белгі қойылған, өлшемі: биіктігі 0,7 м, диаметрі 20 м; КПО нысанынан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде, өлшемі: биіктігі 3 м, диаметрі 30 м; ГП-3 нысанынан шығысқа қарай 1 км, бұрғылау қондырғысынан оңтүстікке қарай 50 м жерде, өлшемі: биіктігі 0,6 м, диаметрі 12 м; Қарашығанақ тұрағынан шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде, өлшемі: биіктігі 0,7 м, диаметрі 20 м; ГП-2 өндірістік нысаннан солтүстікке қарай 4 км жерде, 2 үйіндіден тұрады (ортағасырлық тұрғын жай), өлшемдері: №1-0,3х8х12 м, №2-0,3х10х14 м; Лагуннан оңтүстік-шығысқа қарай 600 м, "Қарашығанақ-Ақсай" трассасынан шығысқа қарай 200 м жерде, 5 жер үйіндісінен тұрады; [[Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны|Қарашығанақ мұнай газ]] тұрағынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде, 3 жер үйіндісінен тұрады, биіктігі 0,4-тен 3 м, диаметрі 16-дан 50 м-ге дейін; ГП-3-тен солтүстікке қарай 1 км жерде тұрақ жерінде орналасқан, биіктігі 2 м, диаметрі 40 м. |- |10 || Тұңғыш I; II; III қорғандар обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Бұрынғы Тұңғыш ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, өлшемі: биіктігі 2,3 м, диаметрі 20 м, басына геодезикалық белгі қойылған; оңтүстік-батысқа қарай 2 км, Қарашығанақ мұнай газ тұрағынан батысқа қарай 7 км жерде, биіктігі 0,4 м.-ден 1 м, диаметрі 10 м-ден 15 м-ге дейін, 6 жер үйіндісінен тұрады; солтүстік-шығысқа қарай 7 км, Ақсай-Орынбор қалалары автомобиль трассасының сол жағында Ақсай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, бір-біріне жақын орналасқан 3 нысаннан тұрады, ртасында үлкен қорған орналасқан, одан батысқа қарай 100 м шамасында "батон үлгісінде" ұзын қорған және шығысқа қарай 70 м жерде үшінші қорған үйіндісі орналасқан. |- | 11 || Қорғандар, қорғандар обалары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Дәнелікөл]] ауылының шығысына қарай 1,5 км, 2,5 км, 4 км жерлерінде; Новопокровка ауылының батысына қарай 9 км жерде; [[Ақсу (Бөрлі ауданы)|Ақсу]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км, 2 км, 3 км, 4 км, 8 км жерлерде; [[Достық (Бөрлі ауданы)|Достық]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 4 км, шығысына қарай 1,5 жерде (4 қорған, өлшемі: диаметрі 15-20 м, биіктігі - 0,6-1 м, 2-і кішкентай); [[Жаңақоныс (Бөрлі ауданы)|Жаңақоныс]] ауылының оңтүстік-батыс шетінде. |- | 12 || Обалар, ерте темір дәуірі; Ақбұлақ ескі моласы, ерте темір дәуірі; Жалғыз оба Д=20 м, Н=0,5 м, Д=120 м; 3 обалар тобы, Скважина №432, ерте темір дәуірі; 3 обалар тобы, ерте темір дәуірі; Контурлар, жер үйлер, ерте темір дәуірі; Екі оба, ерте темір дәуірі; Жарсуат 2 ескі моласы, ерте темір дәуірі; Қалдығайты ескі моласы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Алебастрово]] ауылының оңтүстік-шығысына қарай 5 км -де, диаметрі 15 м, биіктігі 0,4-0,8 м, 6 қорған; Дәнелікөл ауылының шығысына қарай 14 км-де, 2 қорған; Ақсай қаласының оңтүстік-шығысына қарай 16 км-де; Қарашығанақ ауылының оңтүстік-батысына қарай 16 км-де; бұрынғы Тұңғыш ауылының солтүстігіне қарай 5,5-6 км жерде; Жаңаталап ауылының оңтүстік-батысына қарай 18 км-де; бұрынғы [[Берёзовка (Батыс Қазақстан облысы)|Березовка]] ауылының солтүстігіне қарай 8,5 км-де; 280 м сол жақ трассада: Ақсай қаласы–Жарсуат ауылы 17/21 км-де; Жарсуат ауылының оңтүстік-шығысында 1 км жерде; [[Қаратөбе ауданы]] 3 км, батысында [[Жігерлен]] ауылы, [[Қалдығайты]] көлінің оң жағалауы. |} == Жаңақала ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Қаусаған [[Төребай мазары|Төребай кесенесі]] 18 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || [[Мәстексай]] ауылынан шығысқа қарай 23 км жерде. |- | 2 || Айдархан I; II обалар қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Айдархан елді мекенінің оңтүстігіне қарай 12 км-де, диаметрі 18-20 м-ге дейін тұратын 12 қорғаннан тұрады; [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]]нің сол жақ шығыс жағалауында, [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Жаңажол]] ауылынан солтүстікке Қарасу ауылы жолында 7 км жерде, диаметрі 15 м-ге дейін 13 қорғаннан тұрады. |- | 3 || Бесоба обалар қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Борық (ауыл)|Борық]] ауылынан шығысқа 5 км жерде, әртүрлі көлемдегі 6 жер қорғанынан тұрады. |- | 4 || Борық I; II обалар қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Қожан қыстағынан солтүстікке қарай 1 км, Борық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде орналасқан, қазақ зиратының аумағында 2 қорғаннан тұрады; Борық ауылынан батысқа қарай 1 км жерде, қорған тізбектелген ормен жалғанған. |- | 5 || Жаңа қазан I құм төбе тұрағы, тас ғасыры дәуірі; Жаңа Қазан елді жері, қола дәуірі; [[Сарыайдын (ескі қала)|Сарыайдын]] I елді жері, қола дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сарыайдын (көл)|Сарыайдын]] көлінің батыс жағалауында тұр, бұл Қазақстандағы ең ірі мезолит тұрағы; көлдің шығысында, құм төбеге орналасқан; көл жанындағы дөңге орналасқан. |- | 6 || Жалтыркөл II (Қожан) обалар қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Қожан қыстағынан оңтүстік-батысқа қарай 500 м, [[Жалтыркөл (көл, Жаңақала ауданы)|Жалтыркөл]] көлінен тоқ басына дейін 1 км жерде, 4 қорғандар үйіндісінен тұрады. |- | 7 || Қорғандар, ерте темір дәуірі; Көпжасар I; II обалар қорғаны, ерте темір дәуірі; Қоғалы обалар қорғаны, ерте темір дәуірі; [[Көрпебай |"Көрпебай" обалар қорғаны, ерте темір дәуірі]] || || археология ескерткіші || [[Бірқазан (көл)|Бірқазан]] көлінің жағалауында, [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңақала]] ауылынан шығысқа қарай 5 км, [[Бірқазан (ауыл)|Бірқазан]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде, 2 қорған; Бірқазан ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, 4 жер қорғанынан тұрады; Қоғалы қыстағынан солтүстік-батысқа қарай 500 м жерде, 3 қорған үйінділерінен тұрады; Көрпебай тоғайында, Жаңақала ауылынан солтүстікке қарай 13-15 км жерде, 30 қорғаннан тұрады, диаметрі 10-20 см, биіктігі 0,4-тен 1 м-ге дейін. |- | 8 || "Қызыл оба" обалар қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, тізбектелген орлармен белдеуленген 5 жер қорғанынан тұрады. |- | 9 || "Маштексай I" обалар қорғаны, ерте темір дәуірі; 17 қорғаннан тұратын "Маштексай II" обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Жаңақала ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде; оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде. |- | 10 || [[Мұқыр қорымдары|Мұқыр IV обалар қорғаны, ерте темір дәуірі; Мұқыр II обалар қорғаны, Алтын Орда дәуірі; Мұқыр V қонысы, XIV-XV ғасырлар]]||[[Сурет:Мұқыр қорымы. № 22-қорған.jpg|thumb|right|150px|]] || археология ескерткіші || [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мұқыр]] ауылынан солтүстікке қарай 14 км жерде, 12 қорғаннан тұрады, біреуінде геодезикалық белгі бар; солтүстікке қарай 4 км жерде, диаметрі 50 м, биіктігі 4 м-ге дейін, шыңында сүзгімен бір қорған; [[Қараөзен (өзен)|Қараөзен]] өзенінің сол жағалауына 100-150 м жерде, елді жер жуандығы 0,8-1 м линза түрінде мәдени жинақтан тұратын екі жер үй қалдығы, сындырылған ортағасырлық керамика, шлактар фрагменті, жануарлар сүйектері көрсетіледі |- | 11 || Мортық обалар қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Бірлік (Жаңақала ауданы)|Бірлік]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, 2 қорған үйінділерінен тұрады. |- | 12 ||"Соркөл-1" обалар қорғаны, ерте темір дәуірі; "Соркөл III" обалар қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші ||Соркөл көлінің батыс жағалауына орналасқан, 13 үйіндіден тұрады, бір қорғанда геодезикалық белгі қойылған; көлдің оңтүстігіне қарай 1 км жерде, 21 қорғаннан тұрады. |- | 13 || Тасоба обалар қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Тасоба ауылынан шығысқа қарай 1,5 км жерде, 5 жер қорғанынан тұрады |- | 14 || [[Мұқыр қорымдары|Өзен елді жері]] (Жаңажол), Алтын Орда дәуірі ||[[Сурет:Өзен қонысы. Күйдірілген кірпіштен жасалған кесененің қазба жұмыстары.jpg|thumb|right|150px|<small>Өзен қонысы. Күйдірілген кірпіштен жасалған кесененің қазба жұмыстары.</small>]] || археология ескерткіші || [[Кіші Айдархан]] ауылынан (Жаңажол) батысқа 10 км жерде, өзіне бұзылған аршылмаған құрылыстардың үстірт және төмпешіктерін топтайды. Тұрғын жайлар жанында күйдірілген тастан тұрғызылған құрылыстар бар, жоғарғы жағында көкшіл жылтыратылған плиталар жиналған. |- | 15 || Қорғандар, обалар тобы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Пятимар]] ауылынан солтүстікке қарай 27 км, 18 км (диаметрі-30 м, биіктігі-1,5 м) 11 км, 13 км; Тереңқұдық ауылынан шығысқа қарай 5,5 км, 28 км, 34 км, 34,5 км; Үлкен Өзен мен Кіші Өзеннің арасында, Жаңажол ауылынан Қарасу ауылына қарай 8 км жерде (биіктігі 3 м-ге дейін үлкен жалғыз қорған); Мәстексай ауылынан батысқа қарай 8 км, 9 км; Тереңқұдық поселкесінен 27 км; Үлкен және Кіші Өзен көлдері арасына, Кіші Өзен көлінің шығыс жағалауына, Жаңақаладан Мәстексай және Қарасу жолына орналасқан (диаметрі 10-25 м, биіктігі 0,5-2,5 м); Сарыайдын көлінің жағалауынан солтүстік-батысқа қарай 2,5 км жерде, САРМУ экспедициясымен қазылған; Бірқазан көлінің жағалауында, Жаңақала ауылының оңтүстік жолында - 1 км, Жаңаталап ауылынан батысқа қарай 4 км жерде; Жаңажол ауылы жолында, Мәстексай ауылынан батысқа қарай 6 км-де. |} == Жәнібек ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Азамат қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Азамат қыстағынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 м жерде орналасқан. Биіктігі 2 м, диаметрі 28 м. Тізбектелген орлармен белдеуленген. |- | 2 || Жігер қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Жігер қыстағынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 м жерде орналасқан. Өлшемі: диаметрі 24, биіктігі 1 м. Қорған айнала орлармен белдеуленген. |- | 3 || Свердлов обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жақсыбай (ауыл)|Свердлов]] ауылынан батысқа қарай 3,5 км жерде, 7 жер үйіндісінен тұрады, өлшемдері: №1-1,5-24 м, №2-1-10 м, №3-0,6-18 м, №4-0,6-16 м, №5-0,4-11 м, №6-0,3-10 м, №7-0,3-10 м. Қорған 1, 5 батыс жағынан орлармен белдеуленген. |- | 4|| Степной I; II қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Таловка (Батыс Қазақстан облысы)|Таловка]]-[[Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)|Жәнібек]] жолынан батысқа қарай 400 м жоғарырақта орналасқан, биіктігі 3 м, диаметрі 35 м, дөңгеленген орлары бар; Таловка-Жәнібек жолынан батысқа қарай 300 м жыртынды жерге орналасқан, диаметрі 20 м, биіктігі 1 м. |- | 5 || "Тау" обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тау (ауыл)|Тау]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, биіктігі 0,2-0,45, диаметрі 4-40 м, тізбектелген 14 қорғаны бар. 662 |- | 6 || Тегісшіл I; II обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тегісшіл (Батыс Қазақстан облысы)|Тегісшіл]] ауылынан батысқа қарай 2 км жерде, 5 қорғаннан тұрады: №1-2-30 м, №2-1,5-20 м, №3-0,7-20 м, №4-0,7-20 м, №5-0,5-12 м, №1, 2, 3, 4 қорғандары дөңгелек орлармен белдеуленген; ауылдан солтүстік-батысқа 10 км жерде, биіктігі 2 м, диаметрі 27 м, тізбектелген орлармен белдеуленген. |- | 7 || Қорғандар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жігер (Жәнібек ауданы)|Жігер]] ауылының оңтүстік-батысына қарай 2 к жерде; [[Ақоба (Жәнібек ауданы)|Ақоба]] ауылының солтүстік-батысына қарай 28 км; Қодар тоғайының оңтүстік жолына 200 м; [[Өнеге (ауыл)|Өнеге]] ауылынан 5 км жерде, басына геодезикалық белгі қойылған; Мұратсай поселкесінен оңтүстікке қарай 8 км, 19 км; [[Қамысты (Батыс Қазақстан облысы)|Қамысты]] ауылының солтүстігіне қарай 1 км. |- | 8 || Обалар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Мұратсай ауылынан оңтүстікке қарай 20 км; [[Жасқайрат (Батыс Қазақстан облысы)|Жасқайрат]] ауылының солтүстігіне қарай 8 км, солтүстік-батысына қарай 11 км, батысына қарай 20 км жерде, бір қорғанда геодезикалық белгі қойылған; Қодар тоғайшығының оңтүстігіне қарай 1 км, 21 км; Өнеге ауылының солтүстік-батысына қарай 5 км, оңтүстігіне қарай 16 км, оңтүстік шетінде; Жәнібек ауылының шығыс жолына қарай 300 м, ескі қазақ зиратында; |- | 9 || Жалғыз қорғандар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Жыртынды жерде, жолдан солға 200 м, [[Покатиловка]] ауылының жолында, [[Богдановка (Батыс Қазақстан облысы)|Богдановка]] ауылының солтүстік-батысына қарай 6 км; 10 км; Покатиловка ауылының жолында, жолдан оңға қарай 1,5 км. |} == Казталов ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Овчинниковтың бұрынғы дербес үйі, 19 ғ. аяғы (тұрғын үй) || || қала құрылысы және сәулет || [[Жалпақтал]] ауылы |- | 2 || Көпес Овчинниковтың бұрынғы саяжайы (дача) 1882 ж. || || қала құрылысы және сәулет || Жалпақтал ауылы |- | 3 || [[Қожантай мешіті]] 19 ғ. || || қала құрылысы және сәулет || Жалпақтал ауылы |- | 4 || Әбіш I қорғандар обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Әбіш (ауыл)|Әбіш]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, 2 жер үйіндісінен тұрады. №1-2-2,5 м, №2-1,5-20 м, 2 қорғанның да тізбектелген орлары бар. |- | 4 || Ақоба қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Еділбай қыстағынан солтүстікке қарай 1 км. |- | 5 || Аркашка I; II қорғандары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Аркашка қыстағынан солтүстік-шығысқа қарай 300 м жерде, бірінші қорғанның ортасынан сүзгі табылды және геодезикалық белгі қойылған, сондай-ақ дөңгеленген орлармен белдеуленген; қыстақтан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, 3 қорғаннан тұрады: №1-2,5-28 м, №2-1-20 м, №3-1-14 м. №1 қорғанда тонаушылық сүзгісі анықталды. №1,2 қорған тізбектелген орлармен белдеуленген. |- | 6 || Байбоз I; II обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]]-[[Жалпақтал]] трассасының оңтүстігінде Байбоз қыстағынан батысқа қарай 1 км жерде, басына құлпытас қондырылған қорғандардан тұрады; [[Талдыапан]]-Жалпақтал жолынан оңтүстікке қарай 1 км, Байбоз қыстағынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде, сақиналанған орлармен белдеуленген 2 жер қорғанынан тұрады. |- | 7 || Бейістерек I; II; III обалары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Бейістерек]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, кішкене үстіртте, 2 жер қорғанынан тұрады; [[Сарықұдық]]-[[Үштөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Үштөбе]] трассасынан солтүстік-батысқа қарай 1 км жерде, 5 жер қорғанынан тұрады, №3 қорғанның бас жағында екеуі төменге қарай құлаған; Бейістерек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде, сақиналанған орлармен белдеуленген әртүрлі өлшемдегі 4 қорғаннан тұрады. |- | 8 || Березин I; II; III қорғандар обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Қайыңды]] ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 км; оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км, 2 қорғаннан тұрады, биіктігі 0,5-2,5 м, диаметрі 11-30 м, №1 қорғанның қатарында қазақ зираты орналасқан, №2 қорған тізбектелген орлармен белдеуленген; шығысқа қарай 1,5 км жерде шекара зонасына орналасқан, 3 қорғаннан тұрады: №1-1-20 м, №2-0,5-10 м, №3-0,5-10 м, №1 қорғанда геодезикалық белгі бар. |- | 9 || Еңбек I; II қорғандар обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Еңбек (Батыс Қазақстан облысы)|Еңбек]] ауылы аумағына орналасқан, тізбектелген орлары бар, биіктігі 2 м, диаметрі 24 м; ауылдан шығысқа қарай 4 км, 2 жер үйіндіден тұрады, биіктігі 3,5-2 м, диаметрі 36-35 м, 2 қорғанның ортасында сүзгісі, тізбектелген орлары бар. |- | 10 || Қайшақұдық I қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Қайшақұдық]] ауылынан батысқа қарай 200 м, [[Талдыапан]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км, қазақ зиратының аумағында, жер қорғаны, сақиналанған орлармен белдеуленген. |- | 11 || Қарағай I обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||Талдыапан ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км. Әртүрлі өлшемдегі 6 қорғаннан тұрады. Биіктігі 0,3-тен 2 м, диаметрі 10-нан 30 м-ге дейін. |- | 12 || "Қарасу II" обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Кіші және Үлкен Өзен өзендерінің арасымен [[Қарасу (Казталов ауданы)|Қарасу]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 км, диаметрі 14-16 м, биіктігі 0,6-0,8 м. 13 қорғаннан тұрады. |- | 13 || Қараоба қорғаны, ерте темір дәуірі; Қароба I; II қорғандар обасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші ||[[Қараоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қараоба]] ауылынан батысқа қарай 1 км, 2 қорғаннан тұрады, биіктігі 0,3-тен 1,5 м, диаметрі 15-тен 18 м-ге дейін, №1 қорғанның тізбектелген орлары бар; Қазақ зиратының аумағында Қараоба ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 100 м жерде, дөңгеленген орлары бар 2 жер үйіндісінен тұрады, биіктігі 2-0,5 м, диаметрі 20-18 м. |- | 14 || Көктерек I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Көктерек (Казталов ауданы)|Көктерек]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км; оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км. |- | 15|| Қоныс I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қоныс (ауыл)|Қоныс]] ауылынан солтүстік-батысқа 1 км. |- | 16 || Көпкүтір I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Көпкүтір]] ауылынан шығысқа қарай 7 км; оңтүстік-шығысқа қарай 7 км. |- | 17 || Максим қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Қайынды ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км. |- | 18 || Оспан қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Оспан қыстағынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км. |- | 19 || Сакрыл I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Балықты Сарқыл (көл)|Балықты Сарқыл]] көлінің шығыс жағалауынан 3 км; көлдің солтүстік-шығыс бітер жерінде; көлдің оңтүстік бітер жерінде; көлдің солтүстік бітер жерінде, жолдан [[Жаңажол (Казталов ауданы)|Жаңажол]] ауылына қарай орналасқан. |- | 20 || Степной I; II; III; IV; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || 3 жер үйіндісінен тұрады, биіктігі 0,5-1,5 м-ге дейін, диаметрі 10-16 м; 2 жер үйіндісінен тұрады: №1-1х12 м, №2-1,5х25м, №1 Қорған сақиналы ормен қоршалған; ескі қазақ зиратының аумағында; Жаңа-Өзен өзенінен шығысқа қарай 5 км; қыстақтан оңтүстік-батысқа қарай 100 м; оңтүстікке қарай 2 км. |- | 21 || Талдыапан I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII; IX; X; XI; XII қорғандары мен қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Талдыапан ауылынан солтүстікке қарай 2,5 км; ауылдың шетінде; оңтүстікке қарай 2,5 км; 3 км; оңтүстік-батысқа қарай 1 км; оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км; 2 км; 3 км; 5 км; оңтүстікке қарай 6 км; 7 км. |- | 22 || Талдықұдық қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Талдықұдық (Батыс Қазақстан облысы)|Талдықұдық]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км. |- | 23 || Шильная балка I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Аққурай (ауыл)|Аққурай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км; 5 км; 6 км. |- | 24 || Қорғандер мен қорымдар (барлығы 147), ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Сарықұдық ауылы жолында 500 м, Дөңгелек-Пятимар каналының бас бинасынан батысқа қарай 26 км; Аққурай ауылының батысында 1 км, 4км, 10 км; Қайынды ауылынан шығысқа қарай 4 км; Тереңкөл ауылынан батысқа қарай 16 км, 27 км; [[Казталовка]] ауылынан батысқа қарай 2 км; Қоныс ауылының оңтүстігіне батыс жолға қара 500 м, солтүстік-шығысына қарай 5 км; Орешка ауылының шығысына қарай 1 км; Бесқұдық ауылының шығысына қарай 8 км; Киқұдық ауылынан батысқа қарай 4 км, 11 км, солтүстік-шығысына қарай 2 км; Жалпақтал ауылынан оңтүстікке қарай 23 км; Көктерек ауылынан солтүстікке қарай 5 км; Жұлдыз ауылынан солтүстікке қарай 9 км, 15 м, оңтүстікке қарай 5 км, 6 км; Қарасу ауылынан оңтүстікке қарай 12 км; Ащысай қыстағының оңтүстігіне қарай 6 км Қарасу ауылы жолынан солға; Ащысай ауылы қыстағының оңтүстігіне 4 км, батыс жолдан Қарасу ауылына 200 м; Қарасу ауылынан оңтүстікке қарай 2 км, Жанажол ауылының батыс жолында; Ащысай қыстағынан оңтүстікке қарай 10 км, батыс жолдан Қарасу ауылына қарай; Алыстан 1 км Орешка ауылының шығысында; Талдықұдық жолында Бесқұдық ауылынан шығысқа қарай 8 км, жолдың сол қатарында; Жұлдыз ауылына дейін жетпей, солтүстікке қарай 5 км, жолдың оң жақ қатарында; Жолдан солға, Қоныс ауылының оңтүстігіне қарай 500 м; Қоныс ауылының солтүстік-шығысына қарай 5 км жерде; Тереңкөл ауылынан батысқа қарай 27 км, Аралсор көлінің грейдер жолында, жолдың қатарында оңға қарай. |- | 25 || [[Қырықоба|Қырық-оба қорымы]], ерте темір дәуірі ||[[Сурет:Қырық-Оба қорғандары.jpg|thumb|right|150px|<small>Қырық-Оба қорғандары.</small>]] || археология ескерткіші || [[Шөптікөл (Қаратөбе ауданы)|Шөптікөл]] ауылының шығысынан 4 км. |- | 26 || Жаңақоныс қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Ақбұлақ ауылының солтүстігінен 4,5 км. |- | 27 || [[Жалпақтал қалашығы]], ХІV-ХV ғасыр. ||[[Сурет:Жалпақтал қалашығы. Тұрғын-жай қазбасы.jpg|thumb|right|150px|<small>Жалпақтал қалашығы. Тұрғын-жай қазбасы.</small>]] || археология ескерткіші || [[Қарасу (Казталов ауданы)|Қарасу]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде. |} == Қаратөбе ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || М. Мералиев кесенесі, 2006 жыл. || Ұяшық мәтіні || Қала құрылысы және сәулет || Саралжын ауылы |- | 2 || Ақтайсай I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Дүзтөбе қорымы, ерте темір дәуірі; Мыңшұқыр I; II; III; IV; V; VI; VII қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ақтай]] ауылынан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 4 км; оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км, су айырық үстірттің шыңында; солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, су айырық үстірттің шыңында; солтүстікке қарай 6 км; солтүстік-шығысқа қарай 5 км, 12 км; |- | 3 || Бөлектау қорымы, ерте темір дәуірі; Жарлы I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII; IX қорымдары, ерте темір дәуірі; Жігерлен I; II; III; IV; V; VI; VII қорымдары, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Жігерлен]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км; шығысқа қарай 11 км, 12 км, 13 км, 14 км, 17 км, 18 км; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 4 км, 5 км, 11 км, 15 км; оңтүстік-шығысқа қарай 2 км, 4,5 км, 5 км, 6 км; |- | 4 || Жусандыой I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жусандыой]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1,5 км; солтүстік-батысқа қарай 6 км; уу айырық үстірттің шыңының солтүстік баурайында; су айырық үстірттің шыңында, Жусандыой ауылынан солтүстікке қарай 9 км. |- | 5 || Егіндікөл I қорымы, ерте темір дәуірі; Қаратал II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Егіндікөл (Батыс Қазақстан облысы)|Егіндікөл]] ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 км; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай; шығысқа қарай, Қаратал тоғайынан шығысқа қарай 7 км, су айырық үстірттің шыңында; оңтүстік-шығысқа қарай 11 км, Қаратал тоғайынан оңтүстікке, Тұщықара өзенінен жоғарырақ. |- | 6 || Қалдығайты I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сулыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Сулыкөл]] ауылынан оңтүстікке қарай 500 м; батысқа қарай 2 км. |- | 7 || Қаратөбе II қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қаратөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Қаратөбе]]-[[Жымпиты]] автожолынан солтүстікке, Қаратөбе ауылынан батыс-солтүстік-батысқа қарай 12,5 км жазықта. |- | 8 || Қоскөл I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII қорымдары, ерте темір дәуірі; Қоскөл I (оңтүстік); II (оңтүстік); III (оңтүстік); IV (оңтүстік); V (оңтүстік) қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қоскөл (Қоскөл ауылдық округі, Қаратөбе ауданы)|Қоскөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 500 м, 2 км; шығысқа қарай 500 м ; шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 7 км, 12 км, 13 км; оңтүстікке қарай 2 км; оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км, 3 км, 4,5 км; оңтүстік-шығысқа қарай 5 км; |- | 9 || Қызылжар I; II; III; IV; V; VI; VII қорымдары, ерте темір дәуірі; Лебедевка VIІІ қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Егіндікөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км, 9 км; оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 8 км, 13 км, 13,5 км; оңтүстікке қарай 13 км; солтүстікке қарай 2 км. |- | 10 || Темірбек II (Күмісбай) қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Темірбек]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде. жыртылған шағын төбешікте |- | 11 || Тұщықара I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII; IX; X қорымдары, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || Егіндікөл ауылынан шығысқа қарай 8 км, су айырық үстірттің шыңында; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 4 км, 9 км, 10 км, 11 км; шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 7 км; шығысқа қарай 13 км; оңтүстік-шығысқа қарай 16 км, 17 км. |- | 12 || Шыңғыс қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || "Шыңғыс" мұнай мұнарасынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 м, бұрынғы Мыңшұңқыр ауылынан шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 7 км, су айырық үстірттің шыңында. |- | 13|| Шөптікөл қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Шөптікөл (Қаратөбе ауданы)|Шөптікөл]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км. |- | 14 || Қорғандар мен қорымдар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қарақамыс (Батыс Қазақстан облысы)|Қарақамыс]] ауылынан солтүстікке қарай 12 км, 17 км, 17,5 км, 21 км, 24 км, 26 км, ауылдың солтүстік шетінде; Егіндікөл ауылынан Қоскөл ауылына дейінгі 15 км; Қоскөл ауылының батыс шетінде; Қоскөл ауылынан солтүстікке қарай 5 км, батысқа қарай 13 км; Егіндікөл ауылының орталығынан батысқа қарай 6 км, 10 км, 13 км; |} == Сырым ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Жымпиты земстволық ауруханасы, ХІХ ғасырдың соңы || || қала құрылысы және сәулет || Жымпиты ауылы |- | 2 || Мешіт, ХІХ ғасыр || || қала құрылысы және сәулет || Жымпиты ауылы |- | 3 || Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С. Датов музейі, ХІХ ғасыр || || қала құрылысы және сәулет || Жымпиты ауылы |- | 4 || "[[Сырым шыққан төбе]]" қорғаны, 2007 жыл. ||[[Сурет:Сырым Датұлы кесенесі (1).jpg|thumb|right|150px|<small>Сырым Датұлы кесенесі.</small>]] || монументтік өнер құрылысы || Тоғанас ауылының шығысынан 12 км жердегі Аңқаты-Ерсары өзендерінің бойында, Орал қаласынан 89 км жерде Самара-Шымкент автожолының бойында. |- | 5|| Ағашкөл (Первое мая) қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Саралжын (Сырым ауданы)|Саралжын]] ауылынан 3 км. |- | 6 || Айбар I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Айбар қыстағынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км; оңтүстікке қарай 6 км; солтүстік-шығысқа қарай 1,5 км. |- | 7 || Ақоба I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ақоба (Сырым ауданы)|Ақоба]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, [[Бұлдырты (өзен)|Бұлдырты]] өзенінің оң жағалауының тілдік биіктігінде; солтүстік-шығысқа қарай 2 км; солтүстікке қарай 1 км. |- | 8 || Ақраб I (Сасықкөл); II (Сасықкөл); III (Сасықкөл); IV (Сасықкөл); V (Сасықкөл); VI (Сасықкөл); VII (Сасықкөл); VIII (Сасықкөл); IX (Сасықкөл); X (Сасықкөл); XI (Сасықкөл) қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сасықкөл (ауыл)|Сасықкөл]] ауылынан оңтүстікке қарай 1 км, 2 км, 3 км, 5 км; оңтүстік-шығысқа қарай 1 км, 1,5 км; батысқа 1,5 км, 9 км; (IX) ауылдан 300 м жерде. |- | 9 || Ақсай I; II; III; IV; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Алғабас (Сырым ауданы)|Алғабас]] ауылынан шығысқа қарай 8 км, [[Қарағанды (Сырым ауданы)|Қарағанды]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км; [[Талдыбұлақ (Сырым ауданы)|Талдыбұлақ]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км; бұрынғы Ақсай ауылынан оңтүстік-шығысқа 800 м, 1 км, 2 км; оңтүстік-батысқа қарай 4 км; |- | 10 || Алғабас I; II; III; IV; V қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Алғабас (Сырым ауданы)|Алғабас]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км, 3 км, 4 км, 8 км. |- | 11 || Альюеит қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Жымпиты ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км. |- | 12 || Батпақты I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Алатау (Батыс Қазақстан облысы)|Алатау]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км; шығысқа қарай 7 км. |- | 13 || Бекжанбұлақ I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Алатау ауылынан шығысқа қарай 7 км; [[Кеңаша]] ауылынан батысқа қарай 4 км; |- | 14 || Бұлан I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Бұлан (Сырым ауданы)|Бұлан]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км; оңтүстікке қарай 1,5 км, 200 м. |- | 15 || Бұлдырты II; III; IV; V қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Бұлдырты I қорғаны шығысқа қарай 800 м жыртылған жерде тұр; [[Бұлдырты]] ауылынан батысқа қарай 2 км, 18 км; солтүстік-батысқа қарай 1 км. |- | 16 || Былқылдақ I; II; III; IV; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Былқылдақ (ауыл)|Былқылдақ]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км, 6 км, 7 км; оңтүстікке қарай 7 км; |- | 17 || Жамбыл I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жамбыл (Сырым ауданы)|Жамбыл]] ауылынан оңтүстікке қарай 3 км; оңтүстік-батысқа қарай 2 км, 4 км 6 км; |- | 18 || Жаңабаз I (Бұлан); II (Бұлан); III (Бұлан); IV (Бұлан) қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Бұлан ауылынан оңтүстікке қарай 600 м, 800 м; [[Өлеңті (өзен, Жайық алабы)|Өлеңті]] өзенінің оң жағалауы; Жымпиты ауылынан батысқа қарай 12 км. |- | 19 || Жаңабөгет I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Жаңабөгет ауылынан батысқа қарай 1,5 км; шығысқа қарай 1,5 км. |- | 20 || Жаңаөңір I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII; IX; X; XI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жаңаөңір]] ауылынан солтүстікке қарай 7 км; солтүстік-батысқа қарай 5 км; батысқа қарай 2 км, 3 км, 4 км; оңтүстік-батысқа қарай 3 км, 5 км, 6 км, 12 км; |- | 21 || Жарқамыс II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жарқамыс (Батыс Қазақстан облысы)|Жарқамыс]] ауылынан батысқа қарай 3 км, 4 км. |- | 22 || Жетікөл I (Солтүстік); II (Солтүстік); III (Солтүстік); IV (Солтүстік) қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жетікөл (Батыс Қазақстан облысы)|Жетікөл]] ауылынан солтүстікке қарай 500 м, 1,5 км; солтүстік-батысқа қарай 1,5 км; солтүстік-шығысқа қарай 200 м. |- | 23 || Жырақұдық I (Қособа); II (Қособа) қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Жырақұдық]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км; оңтүстікке қарай 1 км. |- | 24 || Жымпиты I; II; III; IV; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Жымпиты ауылынан шығысқа қарай 7 км, 11 км, 12 км, 13 км; |- | 25 || Қарағанды I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қарағанды (Сырым ауданы)|Қарағанды]] ауылынан батысқа қарай 1,5 км, 5 км; солтүстік-батысқа қарай 2 км, 3 км; оңтүстік-шығысқа қарай 4 км; солтүстік-шығысқа қарай 6 км; шығысқа қарай 3 км; |- | 26 || Қарақұдық I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қарақұдық (Бұлдырты ауылдық округі)|Қарақұдық]] ауылынан оңтүстікке қарай 5 км; оңтүстік-батысқа қарай 5 км; солтүстік-батысқа қарай 6 км, 7 км. |- | 27 || Кеңаша I; II; III; IV; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Кеңаша ауылынан батыс-оңтүстік-батысқа қарай 2 км, 3 км; Талдыбұлақтан Кеңашаға дала жолының сол жағалауындағы тау жотасының басы; ауылдан солтүстік-батысқа қарай 6 км; батысқа қарай 7 км, 8 км; |- | 28 || Қызымбет I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Қызымбет ауылынан шығысқа қарай 3 км; солтүстік-шығысқа қарай 1 км. |- | 29 || Көкөріс I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Көкөріс]] ауылынан солтүстік-шығысқа 1 км; оңтүстік-шығысқа қарай 1 км. |- | 30 || Қоңыр I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII; IX; X қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қоңыр (Батыс Қазақстан облысы)|Қоңыр]] ауылынан солтүстікке қарай 5 км; солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 6 км, 7 км; шығысқа қарай 2 км; солтүстік-шығысқа қарай 2 км, 3 км; солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 2 км; шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 2 км, 3 км. |- | 31 || Қосарал I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Шағырлой]] ауылынан оңтүстікке қарай 2 км. |- | 32 || Қызылағаш I; II; III; IV; V қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қызылағаш (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылағаш]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км, 5 км; солтүстік-батысқа қарай 3 км, 4 км; |- | 33 || Мұқай I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Мұқай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 7 км; оңтүстік-батысқа қарай 7 км; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 8 км; шығысқа қарай 11 км. |- | 34 || Рамазан қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Рамазан ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км жазықта. |- | 35 || Талдыбұлақ I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Талдыбұлақ (Сырым ауданы)|Талдыбұлақ]] ауылынан оңтүстікке қарай 300 м, 1 км. |- | 36 || Тамды I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII; IX; X; XI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тамды (Батыс Қазақстан облысы)|Тамды]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 6 км; батыс-солтүстік-батысқа қарай 5 км, 6 км; батыс-оңтүстік-батысқа қарай 2 км; оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 1 км, 5 км; оңтүстікке қарай 4 км, 6 км, 7 км, 8 км. |- | 37 || Тасқұдық I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Тасқұдық (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқұдық]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км, 5 км. |- | 38 || Тіксай I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Тіксай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км, 2 км. |- | 39 || Тоғанас I; II; III; IV; V қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Тоғанас ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 700 м; шығысқа қарай 2 км; солтүстікке қарай 4 км; оңтүстік-шығысқа қарай 10 км; |- | 40 || Құрылысжай қалдықтары, орта ғасыр дәуірі || || археология ескерткіші || Аңқаты өзенінің оң жақ батыс жағалауында, Аңқаты және Қарағанды өзендерінің құйылар жерінде, Шалқар өзенінің солтүстік-шығысында орналасқан. |- | 41 || Қорымдар, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Қарағанды ауылының солтүстігіне қарай 500 м. |- | 42 || Жазушы Қадыр Мырза Әлінің монументалды ескерткіші, 2015 жыл || || монументтік өнер құрылысы || Жымпиты ауылы |} == Тасқала ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || А. Құнанбаев ескерткіші, 1995 жыл || || Монументтік өнер құрылысы|| [[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]] ауылы |- | 2 || Амангелді I (а); I (б); II (а); II (б); III (а); III (б); IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Амангелді (Тасқала ауданы)|Амангелді]] ауылының солтүстігіне қарай 3 км; солтүстік-шығысқа қарай 3 км; солтүстікке қарай 4 км; Шежін-1 өзенінің сол жағалауы; сол жағалауы; ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 8,5 км. |- | 3 || Астраханкино I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Аққайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Аққайнар]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 2 км; оңтүстік-батысқа қарай 1 км; солтүстік-батысқа 2,5 км. |- | 4 || Атамекен қорғаны, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Атамекен (Тасқала ауданы)|Атамекен]] ауылынан оңтүстікке қарай 2,5 км. |- | 5 ||Аяқ I қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Аяқ ауылының солтүстік-шығысына қарай 2 км. |- | 6|| Белугин I; II; III; IV; V қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Өркен (Тасқала ауданы)|Өркен]] ауылынан батысқа қарай 3,5 км; батыс-оңтүстік-батысқа қарай 1,6 км; солтүстік-шығысқа қарай 2 км; Аққайнар ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3 км; оңтүстікке қарай 4 км және Өркен ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км. |- | 7 || Бірқазан I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Талдыбұлақ (Тасқала ауданы)|Талдыбұлақ]] ауылының оңтүстігіне қарай 9 км; Шежін II өзенінің сол жағалауында. |- | 8 || Бескөл I қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Аяқ ауылының оңтүстік-батысына қарай 12-13 км. |- | 9 || Бубенцы I; II; III; IV; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Шежін-2]] ауылынан батысқа қарай 8 км, 12 км, 12-14 км, 17 км; бір аттас елді мекеннен оңтүстік-шығысқа қарай 2,800 км; бір аттас елді мекеннен оңтүстікке қарай 6 км. |- | 10 || Вавилино I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Достық I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Достық (Тасқала ауданы)|Достық]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 8 км; оңтүстікке қарай 8 км; оңтүстік-шығысқа қарай 6 км; оңтүстік-батысқа қарай 2 км; |- | 11 || [[Ешкітау қорымы |Ешкітау қорымы, ерте темір дәуірі; Ешкітау шеберхана тұрағы, тас дәуірі]] ||[[Сурет:Ешкітау тұрағының тас құралдары. Кейінгі палеолит.jpg|thumb|right|150px|<small>Ешкітау тұрағының тас құралдары. Кейінгі палеолит.</small>]] || археологоия ескерткіші || [[Ешкітау (тау, Батыс Қазақстан облысы)|Ешкітау]] тауының дала ескерткішінде; таудың маңында орналасқан. |- | 12 || Жайықбай қорғаны, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Бір аттас елді мекеннен оңтүстік-шығысқа қарай 4 км. |- | 13 || Жаңаауыл қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Бір аттас елді мекеннен оңтүстік-батысқа қарай 3 км. |- | 14 || Жигули I; II; III; IV; V; VI; VII қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Жигули дала қосынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км, 4 км, 5 км; солтүстікке қарай 3 км; [[Амангелді (Тасқала ауданы)|Амангелді]] ауылынан батыс-солтүстік-батысқа қарай 7 км; [[Ақкүтір]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3 км; |- | 15 || Жұмалы қорғаны, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Аттас елді мекеннен батысқа қарай 3,5 км. |- | 16 || Жұрмалай I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Шежін-2 ауылынан шығысқа қарай 12 км; Шежін-1 ауылының батысына қарай 8 км. |- | 17 || Қайрат қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Аттас елді мекеннен 6 км. |- | 18 || Қалмақшабын I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Қалмақшабын]] ауылының батысына қарай 1 км, 5 км. |- | 19 || Қалке I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Қалке мал фермасының оңтүстігінде; солтүстік-батысында 3 км. |- | 20 || Каменка I қорғаны; I қорымы; III қорғаны; IV қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Тасқала ауданының подхозынан шығысқа қарай 300 м; Тасқала ауылының шығысында. |- | 21 || Қауашай I; II қорғаны; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Мереке (Тасқала ауданы)|Мереке]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км; аттас қыстақтан оңтүстік-батысқа қарай 700 м; Жайықбай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 км; Бескөл қыстағынан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 5 км және бір аттас қыстақтан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км. |- | 22 || Киров I (Мерей); I; II қорымдары, ерте темір дәуірі|| || археологоия ескерткіші || [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Алмалы]] ауылының солтүстігіне қарай 300 м; солтүстікке қарай 3 км; солтүстік-шығысқа қарай 3 км. |- | 23 || Қисықсай қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Аттас елді мекеннен оңтүстікке қарай 500 м. |- | 24 || Красный маяк I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуір || || археологоия ескерткіші || Тасқала жолының оңтүстік қиылысында, [[Атамекен (Тасқала ауданы)|Атамекен]] ауылына қарай 4 км; ауылдың шығыс жолына қарай 4 км. |- | 25 || Крутая қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Ынтымақ (Батыс Қазақстан облысы)|Ынтымақ]] ауылынан батысқа қарай 2 км. |- | 26 || Кузнецово I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Бірлік (Тасқала ауданы)|Бірлік]] ауылынан 3 км; оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3 км. |- | 27 || Мерей I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Мерей (Батыс Қазақстан облысы)|Мерей]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км; батыс-оңтүстік-батысқа қарай 5 км. |- | 28 || Мереке I; II; III; IV; V; VI; VII қорымдары, ерте темір дәуірі; Мерекен I қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Мереке (Тасқала ауданы)|Мереке]] ауылынан оңтүстікке қарай 2 км; оңтүстік-шығысқа қарай 5 км; солтүстік-батысқа қарай 4 км; солтүстікке қарай 2 км, 4 км; солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 3 км; солтүстік-батысқа қарай 3 км. |- | 29 || Ноғай Шежін I; II; III; IV; V қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Амангелді ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)|Амангелді ауылдық округі]] манында; Шежін-1 ауылының оңтүстік-батысына қарай 2 км; оңтүстігіне қарай 3 км; |- | 30 || Пограничный I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Қорым Тасқала және Бәйтерек аудандарының түйіскен жерінде; Деркөл үйіндісінің қалдықтарының бірінде. |- | 31 || Родниктер қорымы, ерте темір дәуірі; Родник I; II; III тұрақтары, ерте темір дәуірі; Степной қорғаны, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Айнабұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Айнабұлақ]] ауылынан шығысқа қарай 1,5 км; оңтүстік-шығысқа қарай 1,5-2 км; (II тұрақ) шығысқа қарай тұр; ауылдан батысқа қарай 2,5 км; оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 4 км. |- | 32 || Степной I; II; III; IV; V қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Жайықбай]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км; газ таратқыш стансадан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км; ауылдан оңтүстікке қарай 8 км; оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 8 км; көлден шығысқа қарай 2 км, ауылдан оңтүстік-батысқа қарай 7 км; Жаңаауыл ауылынан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 6 км. |- | 33 || Талдыбұлақ I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Талдыбұлақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км; Шежін II өзенінің оң жағалауында Қарабөгет жолында оңтүстік-батысқа қарай 6 км; Талдыбұлақ ауылының шығысына қарай 3 км; оңтүстік-шығысына қарай 6 км; |- | 34 || Төрткөл- Ноғай–Шежін III, бекіністі керуен-сарайы, ортағасыр дәуірі || || археологоия ескерткіші || Шежін-1 ауылының оңтүстігіне қарай 3 км жерде, Ноғай-Шежін ІІІ қорымының шығыс жағында. |- | 35 || Чебаково қорғаны, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Кеңжайлау]] ауылынан батысқа қарай 2,5 км. |- | 36 || Черная Падина қорғаны, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Қараой (Батыс Қазақстан облысы)|Қараой]] ауылынан оңтүстікке қарай 3 км |- | 37 || Шежін V қорғаны, ерте темір дәуірі; Шежін I; II; VI; VII қорымдары, ерте темір дәуірі; Шайтаноба қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Шежін-1 ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км; шығысқа қарай 700 м; Шежін-2 ауылының солтүстігіне қарай 3 км; солтүстікке қарай 8 км; батысқа қарай 12 км. |- | 38 || Шерявский II қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Атамекен ауылының шығысына қарай 1 км. |- | 39 || Широкий қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Широкий бөлімшесінен солтүстік-батысқа қарай 600 м. |- | 40 || Қорғандар, ерте темір дәуірі|| || археологоия ескерткіші || Жігер ауылынан оңтүстікке қарай 4 км; оңтүстік-шығыс жолына қарай 1 км; оңтүстік-шығысқа 6 км; оңтүстікке қарай 8 км; Шипов стансасынан шығысқа қарай 6 км; Карташева қыстағынан оңтүстік-батысқа қарай 16 км; Шежін-2 ауылынан 19 км; оңтүстік-батысына қарай 500 м; ауылдың оңтүстік-батыс шетінде; Қалмақшабын ауылынан батысқа қарай 4 км; Шежін-1 ауылының оңтүстік-шығысындағы қазіргі зиратта; Мереке ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км; Қыстақтан оңтүстікке қарай 5 км ферманың батысында; Шежін-1 ауылынан 12 км; Еменжар ауылынан оңтүстікке қарай 1 км; Тасқала ауылынан батысқа қарай 25 км; Жігер ауылының жолында оңтүстікке қарай 4 км; ауыл жолында, жолдан сол жаққа қарай 1 км; ауылдан оңтүстікке қарай 8 км, Тасқала ауылы мен аудан орталығы жолдың оң жағында. |- | 41 || Қорымдар, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Шежін-1 ауылынан солтүстік-батысқа қарай 14 км үстіртте, солтүстігіне қарай 3 км, батысқа қарай 2,5 км, 3 км, 19 км, оңтүстік батысына қарай 4 км; Шипов стансасынан шығысқа қарай 3 км, 13 км, 24 км; Шежін-2 ауылының батысына қарай 5 км, 20 км, 21 км, 15 км; Карташева қыстағынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км, 3,5 км, 6 км, 18 км; оңтүстік-шығысына қарай 25; Тасқала ауылының оңтүстік-батысына қарай 6 км, 10 км, 14 км, 25 км, 26 км; оңтүстік-батысына қарай 5 км; Жігер ауылынан 10 км, ауылдан Тасқала аудан орталығының жолында, жолдан солға 200 м; Орал қаласының батысына қарай 58 км, Тасқаланың оңтүстік жолында, Мерей ауылының батыс жолында; Еменжар ауылының шығысына қарай 2 км, ауылға баратын жолдың оңтүстігіндегі тың жерлерде 1 км, батысында 1 км, 2 км; Нариман қыстағының оңтүстік- батысынан 2 км, оңтүстік-шығысынан 2-3 км; Главный жайлауынан оңтүстік-шығысынан 1 км, 200 м; Қараған-Тоғай жайлауынан солтүстік-шығысқа, солтүстігінен 1,2 км; Ермолай қыстағының солтүстік-шығысынан 1,5 км, 2 км, 3 км, 4,5 км, 5 км, қыстақтың солтүстік-шығыс шеті; Амангелді ауылының оңтүстік-батысынан 8 км, 8,5 км 9,5 км, 11 км, 13 км; Ақтау ауылының оңтүстік-шығысында 10 км, оңтүстігінен 10,5 км, оңтүстік-батысынан 15 км, 18 км, Алмалы ауылының солтүстік-шығысынан 5-6 км. |- | 42 || Таға тәрізді құрбандық шалу орындары, біздің дәуірімізге дейін І мың жылдық – біздің дәуіріміздің І мың жылдық || || археологоия ескерткіші || Қалмақшабын ауылының оңтүстік-батысынан 4,5 км, Шежін I өзенінің оң жағасы; Қалмақшабын ауылының оңтүстік батысынан 5 км, Аяқ қыстағының солтүстік батысынан 2 км; Шежін I өзенінің оң жағасында, Аяқ қыстағынаң солтүстігінен 800 м. |- | 43 || Қабшай I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Дүмбек I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Шұңқылдақ қорымы, ерте темір дәуірі; Мағжан қорымы, ерте темір дәуірі; Бескөл (А тобы); (Б тобы) қорымдары, ерте темір дәуірі; Ащы қорымы, ерте темір дәуірі; Мерекен I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Қара-қоға қорымы, ерте темір дәуірі; Қара бөгет I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Қорғандар мен қорымдар, ерте темір дәуірі || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Мереке ауылының оңтүстігінен 6 км, 6,5 км; оңтүстік-батысынан 10 км, 1 км, 5 км; батысынан 25; оңтүстігінен 10 км, 10,5 км; оңтүстік-шығысынан 10 км; солтүстік-шығысынан 6-7 км; солтүстік-шығысынан 8 км, 5-6 км. |- | 44 || Қошпан-құдық І; II қорымдары, ерте темір дәуірі; || || археологоия ескерткіші || Жұмала қыстағының оңтүстік жолынан 200 м; Қалмақшабын ауылының оңтүстігінен 3 км. |- | 45 || Юдинсай I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Чижа IV қорымы, ерте темір дәуірі; Андреевич қорымы, ерте темір дәуірі; Балқия қорымы, ерте темір дәуірі; Чижа I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Шежін-2 ауылының солтүстік-батысынан 6,5 км, 7,5 км; солтүстік-шығысынан 2,5 км; оңтүстігінен 25 км; батысынан 29 км; шығысынан 2 км; оңтүстік-шығысынан 2 км. |} == Теректі ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Абай қорғаны, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Абай ауылынан шығысқа қарай 1,5 км |- | 2 || Ақжайық I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Ақжайық (Батыс Қазақстан облысы)|Ақжайық]] ауылынан шығысқа қарай 4 км, 5 км; солтүстік-шығысқа қарай 3 км; шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 3 км. |- | 3 || Ақсай қорғаны, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Ақсай (Теректі ауданы)|Ақсай]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 500 м. |- | 4 || Алебастр I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Алғабас қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Жайық]] өзенінің жоғарғы, II жайылма террасында, [[Долинное (Батыс Қазақстан облысы)|Долинное]] ауылының оңтүстік-шығысында 1 км; [[Алебастрово]] ауылының оңтүстік-шығысына, Алебастр I қорымының оңтүстігіне 400 м, Жайық өзенінің сол жағалауы террасының 2 жайылмасында; Долинное ауылынан оңтүстікке қарай 6 км және [[Алғабас (Теректі ауданы)|Алғабас]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км. |- | 5 || Алқакөл қонысы, қола дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Шалқар (Батыс Қазақстан облысы)|Шалқар]] ауылының оңтүстік-шығысында, Есен-Аңқаты өзенінің түбінде, Алқакөл тоғайлы жерінде, бір аттас көлде. |- | 6 || Аңқаты I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Аңқаты (Теректі ауданы)|Аңқаты]] ауылының оңтүстік шетінде; ауылдан оңтүстікке қарай 1 км; оңтүстік-шығысқа қарай 6 км. |- | 7 || Барбастау I (а); I (б); II (а); II (б); III (а); III (б); IV қорымдары, ерте темір дәуірі; Барбастау IV қонысы, ерте темір дәуірі|| || археологоия ескерткіші || [[Барбастау]] ауылынан оңтүстікке қарай 4 км; Барбастау өзенінің оң жағалауының жоғарырақ Ұзынкөл сайында Теректі ауданының оңтүстігінде; Барбастау өзенінің оң жағалауынан солтүстігіне, Ұзынкөл сайына 1 км, ауылдан солтүстікке қарай 2 км; ауылдан оңтүстікке қарай 5 км; [[Ұзынкөл (Теректі ауданы)|Ұзынкөл]] ауылының солтүстігіне қарай 1 км, Барбастау өзенінің оң жағалауында; Барбастау ауылынан оңтүстікке қарай 10 км; Ұзынкөл өзенінің оң жағалауында. |- | 8 || Бозай I қорғаны, ерте темір дәуірі; Бозай II қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || [[Бозай (Батыс Қазақстан облысы)|Бозай]] ауылынан солтүстікке қарай 5 км; солтүстік-шығысқа қарай 4 км. |- | 9 || Қорым, су қоймасы және қоныс, ерте темір дәуірі; Жайықсамал қорымы, ерте темір дәуірі; Жаңаталап қорымы, ерте темір дәуірі; Исмагилов қорымы, ерте темір дәуірі; Колузаново қорымы, ерте темір дәуірі; Көнеккеткен I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Кресты қорымы, ерте темір дәуірі; Кресты қонысы, ерте темір дәуірі; Қызылжар I қорымы, ерте темір дәуірі; Лиманы қорымы, ерте темір дәуірі; Мамбетбай қорымы, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Солянка өзенінің оң жағалауында, [[Азынабай-тайпақ каналы|Азнабай-Тайпақ]] каналының бас құрылысының солтүстігі мен оңтүстігінде; Үш қорған [[Ақжайық шипажайы]]ның солтүстігінде 100 м, екі қорған бас ғимараттың оңтүстігінде; [[Жаңаталап (Теректі ауданы)|Жаңаталап]] ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 км үстіртте; Исмагилов шаруа қожалығынан солтүстікке қарай 2 км; Колзуново елді мекеннің солтүстік-батысына қарай 3 км; [[Көнеккеткен]] ауылының оңтүстік- шығысына қарай 3 км; [[Есенсай]] ауылының батыс жолында, Көнеккеткен ауылынан 4 км; [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстепное]] ауылынан оңтүстікке қарай 5 км; Кресты қорымы тұрған жерде, ойықтармен көрсетілген; [[Қызылжар (Теректі ауданы)|Қызылжар]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км; Азнабай-Тайпақ каналының оңтүстік-шығыс бас бинасына қарай 4 км; [[Кемер (Батыс Қазақстан облысы)|Кемер]] ауылының батысына қарай 2-2,5 км, Жайық өзенінің сол жағалауында. |- | 10 || Новая Точка I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі|| || археологоия ескерткіші || [[Новая точка]] ауылынан батысқа қарай 3 км, 4 км; |- | 11 || Новопавловка қорымы; Новопавловка I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Бүркіт ұясы қорымы, ерте темір дәуірі; Покатиловка қорымы, ерте темір дәуірі; Сарқырама I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Сатымшеген I қорғаны, ерте темір дәуірі; Солянка I; II қорымдары, ерте темір дәуірі;|| || археологоия ескерткіші || Новопавловка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км; шығысқа қарай3 км, 8 км; Мырзахмет қыстағының оңтүстік-батысында, Азнабай-Тайпақ каналы жанында, Солянка өзенінің шығысына қарай 12 км; [[Покатиловка]] ауылынан батысқа қарай 3 км; Сарқырама өзенінен батысқа қарай 300 м, 250 м; [[Сатымшеген]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км; Солянка өзенінің оңтүстігінде, сол жағалауға, 200 м көпірдің батысына 1 км, Қамыстыкөл ауылының солтүстігінде; Солянка өзеніндегі су қоймасы аймағында, Ақжайық-Тайпақ автотрассасының шығысына қарай 8 км, өзеннің оң жағалауының батысына қарай. |- | 12 || Сандық тау қалашығы, орта ғасыр; Тихоновка қорымы, ерте темір дәуірі; Төңкержол қорымы, ерте темір дәуірі; Төңкержол II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Төңкеріс I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Үлкенеңбек қорымы, ерте темір дәуірі; Федоровка I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Шалқар I; II; III; IV; V қорымдары, ерте темір дәуірі; Жайық қорымы, ерте темір дәуірі|| || археологоия ескерткіші || Жайық өзенінің сол жағалауына қарай 1,2 км, [[Төңкеріс (Батыс Қазақстан облысы)|Төңкережол]] ауылының оңтүстігіне қарай, ақ бор тауына қарсы; Тихоновка елді мекенінен оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км; Подстепное ауылының оңтүстігінен 4 км, 4,5 км; II-қорымнан оңтүстікке қарай 300 м жерде; Төңкеріс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км, 3 км, 6 км; Ақжайық ауылының солтүстік және оңтүстік шетінде; Федоровка елді мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 3 км; солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 3 км; Сантас үстіртінің шетінде; батыс шетінде; Сантас үстіртінде, Шалқар көлінің солтүстігінде, Аңқаты ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км; Сантас үстіртінің солтүстік шетінде; [[Жайық (Теректі ауданы)|Жайық]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 6 км. |- | 13 || Қорғандар мен қорымдар, ерте темір дәуірі || || археологоия ескерткіші || Подстепное ауылының солтүстігіне 4 км; 16 км орналасқан. [[Таран (ауыл)|Таран]] ауылынан оңтүстікке 5 км, 7 км, Барбастау өзенінің ағысымен төмен, оң жағалауға 100 м, сол жағалауға 100 м; Долинное ауылының жолында; Покатиловка ауылының батыс жолына қарай 200 км, шығыс жолынан алысырақ 1,5 км; Алексеевка ауылынан солтүстік-батысқа 13 км; Алебастрево ауылының батысына, Орал өзенінің жоғарғы террасы шетіндегі аңғарында; Жаңаөмір ауылының оңтүстігіне қарай 5 км, 6 км, 12 км; Аңқаты ауылынан шығысқа қарай 16 км; Шағатай ауылының солтүстік жолында, шығысына қарай 3 км, 10 км, оңтүстігіне қарай 6 км; Сасай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде, көлдің оңтүстік жағалауында, оңтүстікке қарай 4 км, 7 км; Сарыөмір ауылының шығысына қарай 4 км; Алғабас ауылының оңтүстік жолында, оңтүстік-шығысқа қарай 6 км; Байтура ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде; Майлан ауылынан солтүстікке қарай 3 км, Сасай ауылынан шығысқа қарай; Ащысай шатқалы мен ауылының солтүстік-шығысында 5 км жерде; Бозай ауылының солтүстік батыс жолына қарай 200 м; Көнеккеткен ауылының шығыс жолына қарай 500 м, оңтүстікке 5 км шығыс жолдан Есенсай ауылына 1 км, солтүстік-шығысына қарай 4 км; [[Алексеевка (Батыс Қазақстан облысы)|Алексеевка]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 13 км Богдановка ауылы жолында, жолдан оңға 500 м. |- | 14 || III құрылыстың қирандылары, орта ғасыр; Алқа-Көл қонысы, қола дәуірі; Шалқар III; IV; V қорымдары, біздің дәуіріміздің Х – ХІІ ғасырлары; Аңқаты I қорымы, ерте темір дәуірі; Ақмешіт кешені, ХІХ ғасырдың басы - ХХ ғасырдың I жартысы|| || археологоия ескерткіші || Жайық өзенінің жағалауында Орал қаласынан оңтүстікке қарай 8 км орналасқан; Үлкен Аңқаты көлінің құйылар жеріне қарай 7 км (сол жағалауы); Сантас тауының аяқталар жерінің оңтүстігінен 3 км, Аңқаты ауылының шығысында; Сантас тауы жонының орталық бөлігінде; Сантас тауы жонының батыс шетінде; Аңқаты ауылының оңтүстігінен 1 км, Шалқар көлінің батыс жағалауы; Аңқаты ауылы. |} == Шыңғырлау ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ағатан қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ағатан]] ауылынан батыстан оңтүстік- батысқа 3 км су айыратын шоқының шыңына |- | 2 || Ақбұлақ қорымы; Ақбұлақ I; II (а); II (б) қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сұлукөл (Батыс Қазақстан облысы)|Сұлукөл]] ауылынан солтүстікке қарай 7 км [[Елек]] өзенінің сол жағалауындағы су айырық үстірттің шыңында; [[Ақбұлақ (Шыңғырлау ауданы)|Ақбұлақ]] ауылының шығысына қарай 1,5 км; [[Еңбек (Батыс Қазақстан облысы)|Еңбек]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 7,5 км; Ақбұлақ ауылынан шығысқа қарай 2,5 км. |- | 3 || Ақсуат I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Шилі өзенінен батысқа қарай 100 м; [[Ақсуат (Шыңғырлау ауданы)|Ақсуат]] ауылынан солтүстіктен-солтүстік-батысқа қарай 1 км, қазіргі қазақ зиратының аумағында. |- | 4 || Ақши қорымы, ерте темір дәуірі; Амангелді I қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Аттас елді мекеннен батыстан-солтүстік-батысқа қарай 1,5 км; [[Амангелді (Шыңғырлау ауданы)|Амангелді]] ауылынан солтүстіктен-солтүстік-шығысқа қарай 2 км, иесіз қалған далада; |- | 5 || Алмазтау I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Баянас I; II; III (қорым); IV қорғандары, ерте темір дәуірі; Қособа-Баянас I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Соркөл IV; V қорғандары, ерте темір дәуірі; Соркөл VI қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Алмаз (ауыл)|Алмаз]] ауылынан солтүстіктен-солтүстік-шығысқа қарай 7 км; 7,5 км; оңтүстік-шығысқа қарай 15,5 км; оңтүстіктен-оңтүстік-шығысқа қарай 18 км; Алмаз ауылынан оңтүстікке қарай 17 км, 8 км; оңтүстік-шығысқа қарай 13 км; 8 км; 15 км; оңтүстік-батысқа қарай 9 км; солтүстік-батысқа қарай 11 км; батысқа қарай 12 км. |- | 6 || Ащысай I; IV қорымдары, ерте темір дәуірі; Ащысай қорымы, ерте темір дәуірі; Багбей I; IV қорымдары, ерте темір дәуірі; Мырзағара I қорымы, ерте темір дәуірі; Черемушка I қорымы; Қарасу I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Ащысай I қонысы, қола дәуірі; Ысқырық қорымы, ерте темір дәуірі; Плантация I қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Ащысай (Шыңғырлау ауданы)|Ащысай]] ауылынан батысқа қарай 1,5 км; оңтүстік-шығысқа қарай 500 м, Елек өзенінің сол жағалауындағы II жайылма террасында; Жолдың солтүстігі мен оңтүстігінде, Қопа ауылынан Тузово ауылына дейін 5 км жерде; [[Мырзақара]] ауылынан батысқа қарай солтүстік-батысқа қарай 3 км; Ащысай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 км; Мырзақара ауылынан оңтүстікке қарай 1 км жерде, су айыратын үстірттің шыңында; Ащысай ауылының оңтүстік батысынан 1-1,5 км; оңтүстік-шығысынан 3 км; 4 км; оңтүстігінен 2-2,5 км; оңтүстік-батысынан 5 км; солтүстік-батысынан 11 км. |- | 7 || Белогорка I; II; V; VII қорғандары; Белогорка III; IV; VI; VIII; IX қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ақтау (Шыңғырлау ауданы)|Ақтау]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км; ауылдан 8 км; оңтүстік-шығысқа қарай 10 км; солтүстік-шығысқа қарай 7 км; оңтүстік-шығысқа қарай 10 км; ауылдан 10 км; солтүстік-шығысқа қарай 2 км; солтүстік-батысқа қарай 10 км; 13 км. |- | 8 || Григорьевка қорымы, ерте темір дәуірі; Жаңакүш қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 500 м; Қазақ зиратының солтүстік шетінде [[Жаңакүш (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңакүш]] ауылынан батыстан-солтүстік-батысқа қарай 500 м, Елек өзенінің сол жағалауындағы жайылмадан жоғарырақ. |- | 9 ||Жіңішке I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Ащысай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км; [[Жіңішке (Батыс Қазақстан облысы)|Жіңішке]] ауылынан оңтүстік-шығыста 5 км. |- | 10 || Илекшар I; IV; VI қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Үлгілі (Батыс Қазақстан облысы)|Үлгілі]] ауылынан шығысқа қарай 1,5 км; оңтүстікке қарай 1 км жайпақ су айырғыштың тар аузы жанында; шығысқа қарай 1,5 км, Елек өзені жайылмасындағы су айырық үстірттің шетінде. |- | 11 || Қарақай I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қарақай]] ауылынан солтүстіктен солтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде, жазықтықта шоғырланып орналасқан; ауылдан оңтүстікке қарай 4 км қашықтықта. |- | 12 || Қараоба қорымы, ерте темір дәуірі; Қаратал I қорымы, ерте темір дәуірі; || || археология ескерткіші || Қарабұлақ ауылынан шығысқа қарай 9 км, Тасмола ауылынан шығыстан-оңтүстік-шығысқа қарай 18 км, Елек өзенінің сол жағалауындағы су айырық үстірттің шыңында; Егіндікөл ауылынан шығысқа қарай 9 км, Қаратал тоғайынан солтүстік-шығысқа су айырық үстірттің баурайында. |- | 13 || Қарғалы I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII; IX; X қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қарғалы (Батыс Қазақстан облысы)|Қарғалы]] ауылынан солтүстікке қарай 1 км; оңтүстікке қарай 800 м; оңтүстік-шығысқа қарай 1,2 км; оңтүстіктен-оңтүстік-шығысқа қарай 2 км; оңтүстік-шығысқа қарай 4 км; 6 км; 10 км; Қарғалы VI қорымынан шығысқа қарай 2 км; Қарғалы VI қорымынан оңтүстікке қарай 2,8 км; ауылдан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км. |- | 14 || Қайыңды I; II қорымдары, ерте темір дәуірі; Константиновка I қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ақшат (Батыс Қазақстан облысы)|Ақшат]] ауылының солтүстік-батысына қарай 11 км; Қайыңды I қорымынан солтүстік-батысқа қарай 1,2 км; [[Аққұдық (Шыңғырлау ауданы)|Аққұдық]] ауылынан оңтүстікке қарай 4 км, Елек өзенінің сол жағалауындағы су айырық үстірттің шыңында 150х150 м аумағында шоғырланып орналасқан. |- | 15 || Қотантал қорымы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Қотантал]] ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде, қазақ зиратының шығыс шетіндегі жайпақ суайрықтың жіңішке тілі бойында. |- | 16 || Қыземшек I; II; III; IV; V; VI; VII; VIII; IX; X; XI; XII; XIII; XIV; XVI қорымдары, ерте темір дәуірі; Марксизм қорымы, ерте темір дәуірі; Утва I; III; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі; Утва II; IV қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Утва өзенінің жағалауындағы I террасында, [[Торыатбас]] ауылынан шығыстан-оңтүстік-шығысқа қарай 8,5 км; Утва өзенінің сол жағалауындағы I жайылма террасысының шетінде; Қыземшек III қорымынан оңтүстік-батысқа қарай 400 м; Қыземшек IV қорымынан оңтүстік-шығысқа қарай 900 м; Қыземшек ІV қорымынан шығыстан-оңтүстік- шығысқа қарай 1 км; [[Торыатбас]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км; Утва өзенінің сол жағалауындағы I жайылма террасы шетінде, оңүстік-шығыстан Торыатбас ауылына қарай 2 км; ауылдан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км, 7 км, 7,5 км, 8 км; |- | 17 || [[Лебедевка қорымдары|Лебедевка I; II; III; IV; V; VI қорымдары, ерте темір дәуірі]]; Соркөл I; II қраымдары, ерте темір дәуірі; Соркөл III қорғаны, ерте темір дәуірі ||[[Сурет:Лебедевка қорымдары. Түрлі-түсті шынымен безендірілген алтын қапсырма (фибула).jpg|thumb|right|150px|<small>Лебедевка қорымдары. Түрлі-түсті шынымен безендірілген алтын қапсырма (фибула).</small>]] || археология ескерткіші || [[Сегізсай]] ауылынан батысқа, ортаңғы жолмен Егіндікөл ауылына 3 км; Лебедевка І қорымының батысына қарай 1,5 км; Сегізсай ауылының оңтүстігіне қарай 3 км; 4 км; Лебедевка IV қорымының оңтүстігіне қарай 500 м; Егіндікөл ауылынан солтүстікке қарай 2 км; Дайынөткел ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км; Сегізсай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 км, 8,5 км. |- | 18 || Лубенка I; II; III қорғандары; Лубенка I қорымы, ерте темір дәуірі; Сұлукөл I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі; Юбилейный I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Ақшат ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км; оңтүстікке қарай 3 км; оңтүстік-шығысқа қарай 1 км; солтүстік-шығысқа қарай 2 км; шығысқа қарай 1,5 км; шығыстан-оңтүстік-шығысқа қарай 10 км; шығыстан-оңтүстік-шығысқа қарай 1,2 км, шамамен судың шетінде 200 м, Шығыл құмында, Сұлукөл өзенінің оңтүстік-шшығыс жағалауында; ауылдан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км; оңтүстік-батысқа қарай 10 км. |- | 19 || Новопетровка I; II; III (а); III (б); III (в); IV; V; VII; VIII; X; XI қорымдары, ерте темір дәуірі; VI; IX; XII қорғандары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Қараағаш ауылынан шығысқа қарай 5 км; 5,5 км; оңтүстікке қарай 3 км; Новопетровка III (а) қорымынан оңтүстіктен-оңтүстік-шығысқа қарай 210 м; Новопетровка III (б) қорымынан оңтүстік-шығысқа қарай 456 м; ауылдан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км; 2 км; VI-қорған шығысқа қарай 4 км; солтүстік-шығысқа қарай 1,5 км; ауылдан солтүстіктен-солтүстік-батысқа қарай 1 км; IX-қорған солтүстік-батысқа қарай 1,8 км; X-қорым батысқа қарай 3 км; XI-қорым оңтүстік-батысқа қарай 4 км; XII-қорған оңтүстік-батысқа қарай 4 км. |- | 20 || Талдысай I; II; III; IV қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Талдысай (Батыс Қазақстан облысы)|Талдысай]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 3 км; 2,5 км; 2 км; 1,5 км. |- | 21 || Шұңқыркөл қорымы; Шыңғырлау I қорғаны; Шыңғырлау II қорымы; Шыңғырлау III қорғаны; Шыңғырлау IV қорымы, ерте темір дәуірі; Учхоз I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Шұңқыркөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км; [[Шыңғырлау (ауыл)|Шыңғырлау]] ауылының батысынан-солтүстік-батысқа қарай 500 м, бақта; ауылдың солтүстік-батыс шетінде; ауылдың солтүстік шетінен, Шоқтыбай ауылының жолында Елек өзенінің сол жағалауы шетінде; ауылдың батысынан-солтүстік-батысқа қарай 6 км, Елек өзенінің сол жағалауындағы тегіс жазықта; батысынан-солтүстік-батысқа қарай 2 км; солтүстік-батысқа қарай 2,5 км. |- | 22 || Шоқтыбай I; II (қорған); III; IV; V; VI; VII; VIII (қорған); IX (қорған); X (қорған); қорғандар мен қорымдары, ерте темір дәуірі; Успешный I; II қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Шоқтыбай ауылынан шығысқа қарай 6 км; батысқа қарай 1,5 км; ауылдан 1 км жерде, Елек өзенінің сол жағалауы; ауылдан шығысқа қарай 500 м, Елек өзенінің сол жағалауы; ауылдан оңтүстікке қарай 2,5 км, ескі қазақ зиратының шетінде; ауылдың оңтүстігінен-оңтүстік-батысқа қарай 4 км; ауылдан 3 км, Елек өзені террасысының II жайылмасы шетінде; шығысқа қарай 3,5 км. ауылдың оңтүстігінен-оңтүстік-шығысқа қарй 5 км; |- | 23 || Ұрысай I; II; III қорымдары, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Ұрысай]] ауылынан шығысқа қарай 1 км; оңтүстік-шығысқа қарай 3 км; 4 км. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысының тарихи орындары]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысы]] b1qwsnqwcvpimq27vavsi8c9w4tfcl5 0 743397 3638456 3607188 2026-08-02T18:37:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638456 wikitext text/x-wiki '''Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі''' Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің 2020 жылғы 6 қазандағы № 508-2075 қаулысымен бекітілген. Тізім Астана қаласы әкімдігінің 27.12.2022 № 508-3859 қаулысымен қолданыста.<ref>Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/147229/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/147229/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> {|class=wide |- !width="5%" | Реттік саны !width="30%" | Атауы !width="15%" | Суреті !width="15%" | Салынған жылдары !width="15%" | Ескерткіш түрі !width="20%" | Орналасқан жері |- | 1 | Көпес И.С. Силиннің үйі | [[Сурет:Silin_House_Nur-Sultan.jpg|200px|center|Көпес И.С. Силиннің үйі]] | ХІХ—ХХ ғасырдың басы | қала құрылысы және сәулет | Кенесары көшесі, № 35<br>{{coord|51.165028|71.422250}} |- | 2 | Ерекше міндет бөлімі отрядтары құрылған үй | [[Сурет:Military Court Nur-Sultan.jpg|200px|center|Ерекше міндет бөлімі отрядтары құрылған үй]] | 1914 жыл | қала құрылысы және сәулет | Ж. Омаров көшесі, № 57<br>{{coord|51.169615|71.421300}} |- | 3 | Теміржолшылар сарайы (қазіргі [[Жастар театры (Астана)|Жастар театры]]) | [[Сурет:Zhastar Theatre Nur-Sultan.jpg|200px|center|Теміржолшылар сарайы]] | 1954 жыл | қала құрылысы және сәулет | І. Есенберлин көшесі, № 10<br>{{coord|51.190787|71.405856}} |- | 4 | 1954 жылы алғашқы тың игерушілер эшелоны келген вокзал ғимараты және вокзал маңындағы алаң | [[Сурет:Nur-Sultan Train Station Building.jpg|200px|center|Вокзал маңындағы алаң]] | 1954 жыл | қала құрылысы және сәулет | 310-дивизия атындағы вокзал маңындағы алаң<br>{{coord|51.195305|71.407275}} |- | 5 | Сәкен Сейфуллин ескерткіші | | 1972 жыл | монументтік өнер құрылысы | Жеңіс даңғылы, № 62<br>{{coord|51.186924|71.408424}} |- | 6 | Ұлы Отан соғысына қатысқан жауынгерлерге ескерткіші | | 1995 жыл | монументтік өнер құрылысы | Жеңіс даңғылы, "Қазақ ұлттық өнер университеті" РММ ауданы<br>{{coord|51.174709|71.410607}} |- | 7 | [[Константин-Елена шіркеуі]] | [[Сурет:Konstantin-Elena Church, Astana.jpg|200px|center|Константин-Елена шіркеуі]] | 1854—1900 жылдар | қала құрылысы және сәулет | Республика даңғылы, № 12б<br>{{coord|51.1611719|71.431299}} |- | 8 | Қалалық басқарма ғимараты | [[Сурет:City Uprava Building Nur-Sultan.jpg|200px|center|Қалалық басқарма ғимараты]] | ХІХ ғасырдың соңы | қала құрылысы және сәулет | Желтоқсан көшесі, № 11<br>{{coord|51.164816|71.416494}} |- | 9 | [[М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]] (бұрынғы Гимназия) | [[Сурет:Gorky Drama Theatre Nur-Sultan.jpg|200px|center|Гимназия ғимараты]] | ХІХ ғасырдың соңы | қала құрылысы және сәулет | Желтоқсан көшесі, № 13<br>{{coord|51.165179|71.416322}} |- | 10 | Көпес Д.В. Егоровтың үйі | [[Сурет:Egorov House Nur-Sultan.jpg|200px|center|Көпес Д.В. Егоровтың үйі]] | ХІХ—ХХ ғасырдың басы | қала құрылысы және сәулет | М. Әуезов көшесі, № 5а<br>{{coord|51.163841|71.424856}} |- | 11 | [[С. Сейфуллин атындағы мемлекеттік мұражай]] (Көпес үйі) | [[Сурет:Seifullin Museum Nur-Sultan.jpg|200px|center|С. Сейфуллин мұражайы]] | 1846 жыл | қала құрылысы және сәулет | М. Әуезов көшесі, № 20<br>{{coord|51.171480|71.423572}} |- | 12 | Дәрігер Ф.И. Благовещенскийдің үйі | [[Сурет:Blagoveschenskiy House Nur-Sultan 1.jpg|200px|center|Дәрігер Ф.И. Благовещенскийдің үйі]] | ХХ ғасырдың басы | қала құрылысы және сәулет | М. Әуезов көшесі, № 20а<br>{{coord|51.171844|71.423481}} |- | 13 | Жасыл мешіттің дуалы | [[Сурет:Green Mosque Nur-Sultan.jpg|200px|center|Жасыл мешіттің дуалы]] | 1895 жыл | қала құрылысы және сәулет | Абай даңғылы, № 41<br>{{coord|51.168687|71.427417}} |- | 14 | Көпес С.А. Кубриннің ауруханасы | [[Сурет:Kubrin Hospital Nur-Sultan.jpg|200px|center|Көпес С.А. Кубриннің ауруханасы]] | 1880 жыл | қала құрылысы және сәулет | Ә. Жангелдин көшесі, № 34<br>{{coord|51.174297|71.425572}} |- | 15 | Көпес В.М. Кубриннің үйі және жапсаржайы | [[Сурет:Kubrin House Nur-Sultan.jpg|200px|center|Көпес В.М. Кубриннің үйі]] | 1910 жыл | қала құрылысы және сәулет | Кенесары көшесі, № 41<br>{{coord|51.165363|71.424422}} |- | 16 | [[Астана сауда орталығы]] (Көпес М.К. Кубриннің сауда үйі) | [[Сурет:Nur-Sultan - 190217 DSC 3866.jpg|200px|center|Астана сауда орталығы]] | 1905 жыл | қала құрылысы және сәулет | Кенесары көшесі, № 37<br>{{coord|51.165156|71.422909}} |- | 17 | П.Г. Моисеевтің үйі | [[Сурет:Moiseev House Nur-Sultan.jpg|200px|center|П.Г. Моисеевтің үйі]] | 1914 жыл | қала құрылысы және сәулет | Ә. Мәмбетов көшесі, № 28<br>{{coord|51.166665|71.423158}} |- | 18 | «Октябрь» кинотеатрының ғимараты | [[Сурет:Oktyabr Cinema Building Nur-Sultan.jpg|200px|center|"Октябрь" кинотеатрының ғимараты]] | ХХ ғасырдың басы | қала құрылысы және сәулет | Абай даңғылы, № 29<br>{{coord|51.167994|71.418413}} |- | 19 | Пионерлер үйі | [[Сурет:Pioneers House Nur-Sultan.jpg|200px|center|Пионерлер үйі]] | ХХ ғасырдың 1960 жылдары | қала құрылысы және сәулет | Бейбітшілік көшесі, № 6<br>{{coord|51.166446|71.421728}} |- | 20 | «Есіл» қонақ үйінің ғимараты | [[Сурет:Nur-Sultan - 190217 DSC 3846.jpg|200px|center|"Есіл" қонақ үйі]] | 1958-1960 жылдар | қала құрылысы және сәулет | Бейбітшілік көшесі, № 8<br>{{coord|51.167462|71.421428}} |- | 21 | Астана қаласы әкімдігінің бұрынғы ғимараты | [[Сурет:Nur-Sultan Former Akimat Building 1958.jpg|200px|center|Бұрынғы әкімдік ғимараты]] | 1958 жыл | қала құрылысы және сәулет | Ж. Омаров көшесі, № 60<br>{{coord|51.168905|71.421912}} |- | 22 | Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің ғимараты | [[Сурет:KGB Building Nur-Sultan.jpg|200px|center|Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің ғимараты]] | 1950 жылдар | қала құрылысы және сәулет | Желтоқсан көшесі, № 10а<br>{{coord|51.165502|71.417153}} |- | 23 | Мұсылман жастарына арналған [[Қосшығұлов мектебі|Б. Қосшығұловтың мектебі]] | [[Сурет:Kosshygulov School Nur-Sultan.jpg|200px|center|Б. Қосшығұловтың мектебі]] | ХІХ—ХХ ғасырдың басы | қала құрылысы және сәулет | Абай даңғылы, № 24<br>{{coord|51.167582|71.422311}} |- | 24 | [[Бәйтерек (монумент)|«Астана-Бәйтерек» монументалдық құрылысы]] | [[Сурет:Байтерек 1.jpg|200px|center|"Астана-Бәйтерек" монументі]] | 2002 жыл | монументтік өнер құрылысы | Сол жағалау, № 1<br>{{coord|51.1283|71.4304984}} |- | 25 | [[Кенесары хан ескерткіші]] | | 2001 жыл | монументтік өнер құрылысы | Есіл өзенінің жағалауы<br>{{coord|51.1604637|71.4240832}} |- | 26 | [[Пушкин ескерткіші (Астана)|А.С. Пушкин ескерткіші]] | | 1999 жыл | монументтік өнер құрылысы | Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің ауданы<br>{{coord|51.1595449|71.4698672}} |- | 27 | С. Сейфуллин ескерткіші | | 1994 жыл | монументтік өнер құрылысы | С. Сейфуллин және М. Әуезов көшелерінің қиылысы<br>{{coord|51.1715022|71.4239269}} |- | 28 | [[Астана (мүсін)|«Астана» мүсіні]] | [[Сурет:Skulptura astana.jpg|200px|center|"Астана" мүсіні]] | 2002 жыл | қала құрылысы және сәулет | Ж. Тәшенов көшесіндегі шағынгүлбақ<br>{{coord|51.150978|71.438568}} |- | 29 | Метеостанция ғимараты | [[Сурет:Zdanie meteostancii astana.jpg|200px|center|Метеостанция ғимараты]] | 1914—1916 жылдар | қала құрылысы және сәулет | Жамбыл көшесі, № 11<br>{{coord|51.171052|71.394531}} |- | 30 | «Космос» және «Баспа» мозаикалық паннолар | [[Сурет:Cosmos Panneau Nu-Sultan.jpg|100px|center]][[Сурет:Printing Panneau Nur-Sultan.jpg|100px|center]] | 1972 жыл | қала құрылысы және сәулет | Бейбітшілік көшесі, № 25<br>{{coord|51.172092|71.418908}} |- | 31 | [[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері|Саяси қуғын-сүргін және тоталитаризм құрбандарының «АЛЖИР» мемориалды-мұражай кешені]] | [[Сурет:АЛЖИР, Акмолинский лагерь жён изменников Родины.jpg|200px|center|«АЛЖИР» мемориалдық кешені]] | 2007 жыл | ансамбльдер мен кешендер | Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Ақмол ауылы<br>{{coord|51.0781353|70.9715063}} |- | 32 | [[Қараөткел зираты|«Қараөткел» мұсылман зираты]] | [[Сурет:Karaotkel Cemetery-1.jpg|200px|center|"Қараөткел" мұсылман зираты]] | 1609—1962 жылдар | киелі нысан | "Жастар" шағын ауданы<br>{{coord|51.158987|71.448193}} |- | 33 | [[Бозоқ қалашығы|Бозоқ ІІ қыстауы]] | [[Сурет:Bozok - Kystau.jpg|200px|center|Бозоқ ІІ қыстауы]] | XVIII—XIX ғасырлар | археология ескерткіші | Бұзықты көлінің шығыс жағалауы<br>{{coord|51.141331|71.269880}} |- | 34 | Қозыкөш І қыстауы | | XVIII—XIX ғасырлар | археология ескерткіші | Ильинка тұрғын алабынан батысқа қарай 4 км |- | 35 | Қозыкөш ІІ қыстауы | | XVIII—XIX ғасырлар | археология ескерткіші | Ильинка тұрғын алабынан батысқа қарай 4 км |- | 36 | Қозыкөш ІІІ қыстауы | | XVIII—XIX ғасырлар | археология ескерткіші | Ильинка тұрғын алабынан батысқа қарай 4 км |- | 37 | Қозыкөш ІV қыстауы | | XVIII—XIX ғасырлар | археология ескерткіші | Ильинка тұрғын алабынан батысқа қарай 4 км |- | 38 | Қозыкөш V қыстауы | | XVIII—XIX ғасырлар | археология ескерткіші | Ильинка тұрғын алабынан батысқа қарай 4 км |- | 39 | Бұрынғы мұсылман мектебінің екінші ғимараты | | ХІХ ғасырдың басы | қала құрылысы және сәулет | Отырар көшесі, № 1/2<br>{{coord|51.167796|71.428609}} |- | 40 | [[Әзірет Сұлтан мешіті]] | [[Сурет:Әзірет Сұлтан мешіті (Астана).jpg|200px|center]] | 2012 жыл | киелі нысан | Тәуелсіздік даңғылы, № 48<br>{{coord|51.125515|71.472203}} |- | 41 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби мешіті]] | [[Сурет:Astana-2021-10 - 41.jpg|200px|center|"Әбу Насыр әл-Фараби" мешіті]] | 2005 жыл | киелі нысан | Қабанбай батыр даңғылы, № 36<br>{{coord|51.126508|71.415565}} |- | 42 | [[Бейбітшілік және келісім сарайы]] | [[Сурет:Бейбітшілік пен келісім сарайы (Астана).jpg|200px|center|Бейбітшілік және келісім сарайы]] | 2006 жыл | қала құрылысы және сәулет | Тәуелсіздік даңғылы, № 57<br>{{coord|51.126508|71.415565}} |- | 43 | [[Астана қаласының бас мешіті|Қазақстан Республикасының Бас мешіті]] | | 2022 жыл | қала құрылысы және сәулет | Мәңгілік Ел даңғылы, № 65<br>{{coord|51.072778|71.410334}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан сәулеті]] 779twud4h1mj0jpgmzp0v862fgo9hsd 0 745015 3638673 3519614 2026-08-03T09:25:15Z Casserium 68287 3638673 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Есірткі қылмысына қарсы іс-қимыл комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[11 қыркүйек]] [[2024 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, Алматы ауданы, Тәуелсіздік даңғылы 1 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Абай Жүсіпов |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/kpn?lang=kk gov.kz/memleket/entities/kpn] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Есірткі қылмысына қарсы іс-қимыл комитеті''' — есiрткi, психотроптық заттар, сол тектестер мен прекурсорлардың айналымы, олардың заңсыз айналымы мен теріс пайдаланылуына қарсы күрес саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыратын [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]нің ведомствосы. == Тарихы == 2000 жылы ақпанда Президент Жарлығымен Нашақорлыққа және есірткі бизнесіне қарсы күрес агенттігі құрылды. 2000 жылы желтоқсандағы Президент Жарлығымен және 2001 жылы қаңтардағы Үкімет қаулысымен Нашақорлыққа және есірткі бизнесіне қарсы күрес агенттігі таратылып, оның негізінде Әділет министрлігінің Есірткі бизнесіне қарсы күрес және есірткі айналымын бақылау комитеті құрылды. 2003 жылғы желтоқсандағы Президент Жарлығымен және 2004 жылы қаңтардағы Үкімет қаулысымен Әділет министрлігінің Есірткі бизнесіне қарсы күрес және есірткі айналымын бақылау комитеті Ішкі істер министрлігіне берілді.<ref>"Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің кейбір мәселелері" ҚАЗАҚСТАН Үкіметінің 2004 жылдың 3 наурыздағы № 261 қаулысы (ҚАЗАҚСТАН ПҮАЖ, 2004, № 11, 139-бап).</ref> 2014 жылы Үкімет қаулысымен комитет таратылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1400000933 Қазақстан Республикасы орталық атқарушы органдарының ведомстволары туралы]</ref> ҚР Үкіметінің 2024 жылғы 11 қыркүйектегі № 735 қаулысымен Ішкі істер министрлігінің жанынан Есірткі қылмысына қарсы іс-қимыл комитеті қайта құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000735 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Міндеттері == # есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, сол тектестердің және прекурсорлардың айналымы, сондай-ақ олардың заңсыз айналымы мен оларды теріс пайдалануға қарсы іс-қимыл саласындағы мемлекеттік саясатты ұйымдастыру және іске асыру # есірткі құқық бұзушылықтарының профилактикасы және оған қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша мемлекеттік органдар мен өзге де ұйымдардың қызметін ведомствоаралық үйлестіруді қамтамасыз ету # есірткі құралдарымен, психотроптық заттармен, сол тектестермен және прекурсорлармен байланысты қылмыстардың алдын алу, анықтау, жолын кесу және ашу # есiрткi құралдары, психотроптық заттар, сол тектестер мен прекурсорлардың айналымына мемлекеттік бақылау жүргізуді ұйымдастыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G24C0000851 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің кейбір бұйрықтарына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|Е]] h391e8l3zasx1igujgwervocauhuadg 0 746296 3638685 3624974 2026-08-03T10:04:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638685 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}}{{Мемлекеттік қайраткер|Губернатор=[[Рут Энн Миннер]]<br>[[Джек Маркелл]]|Есімі=Бо Байден|Шынайы есімі={{Lang-en|Beau Biden}}|Суреті=BeauBiden-DOJ2013 (cropped).jpg|Титулы=[[Делавэр|Делавэр штатының]] 44-бас прокуроры|Ту=Flag of Delaware.svg|Ту2=Flag of the United States (Pantone).svg|Ізашары=[[Карл Данберг]]|Ізбасары=[[Мэттью Дэнн]]|Білімі=1.[[Пенсильвания университеті]]<br>2.[[Сиракьюсс университеті]]|Қайтыс болған күні=30.5.2015|Қайтыс болған жері=[[Бетесда]], [[Мэриленд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Жерленді=[[Брендиуинд Әулие Джозеф шіркеуі]]|Династия=[[Джо Байден жанұясы]]|Туған жері=[[Уилмингтон]], [[Делавэр]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Партиясы=[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]|Діні=[[Католик шіркеуі]]|Әкесі=[[Джо Байден]]|Анасы=[[Нейлия Байден]]|Жұбайы=Халли Оливер Байден (некеде 2002-)|Балалары=Натали (2004 ж.т.)<br> II Роберт (2006 ж.т.)|Туған күні=3.2.1969|Әскер түрі=[[АҚШ әскері]]|Шайқасы=[[Ирак шайқасы]]|Жұмыс істеген орны=[[АҚШ Әділет министрлігі]]|Атағы=Майор|Басқара бастады=2 қаңтар 2007|Басқаруын аяқтады=6 қаңтар 2015}} '''III Джозеф Робинетт''' ('''Бо''') '''Байден''' ({{Lang-en|Joseph Robinette «Beau» Biden III}}; [[3 ақпан]] [[1969 жыл]], [[Уилмингтон]], [[Делавэр]] - [[2015 жыл|2015 жылғы]] [[30 мамыр]], Бетезда, [[Мэриленд]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] заңгер, мемлекеттік қызметкер және демократиялық саясаткер, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] 46-[[АҚШ президенті|президенті]] [[Джо Байден|Джо Байденнің]] ұлы. [[Делавэр]] [[Делавэр|штатының]] бас прокуроры (2007-2015).<ref>https://www.cnn.com/2024/09/06/politics/biden-remembers-beau-biden-while-criticizing-trump-veterans-comments</ref><ref>https://www.aljazeera.com/news/2024/6/7/widow-of-beau-biden-testifies-about-seeing-revolver-in-hunter-bidens-truck</ref><ref>https://time.com/7015618/kamala-harris-biden-housing/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241008151339/https://time.com/7015618/kamala-harris-biden-housing/ |date=2024-10-08 }}</ref><ref>https://www.beaubidenfoundation.org/</ref><ref>https://apnews.com/article/cd7d717ab72b486a946602ca6c27280c</ref><ref>https://ana-neurosurgery.com/biden-brain-cancer/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250806110246/https://ana-neurosurgery.com/biden-brain-cancer/ |date=2025-08-06 }}</ref> == Өмірбаяны == Бо Байден — америкалық саясаткер [[Джо Байден]] мен оның бірінші жұбайы Нейлия Хантердің тұңғыш баласы. 1972 жылы анасы мен қарындасы жол-көлік апатынан қаза тапты. Бо мен оның інісі Хантер аман қалғанымен, Бо ауыр жарақат алды. Ол Пенсильвания университеті мен Сиракьюс университетінің заң колледжінде заңгер мамандығы бойынша білім алды. 1995–2004 жылдары [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] Әділет министрлігінде заңгер болып қызмет атқарды. 2004 жылы Bifferato, Gentilotti, Biden & Balick заң фирмасының серіктесі болды. Сонымен қатар Саясатты дамыту басқармасында уақытша кеңесші әрі АҚШ прокуроры кеңсесінде прокурор қызметін атқарды. 2003 жылы үйленді. Ерлі-зайыптылардың бір қызы мен бір ұлы дүниеге келді.<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/news/religion/2008-08-25-catholic-biden_N.htm|title=Biden provides Catholic link, but renews abortion debate|author=|date=|website=usatoday.com|publisher=|accessdate=2026-07-02|lang=eng}}</ref> 2006 жылы Делавэр штатының бас прокуроры болып сайланып, 2007 жылғы қаңтарда қызметіне кірісті. Бұл лауазымда 2015 жылға дейін болды. 2003 жылдан бастап Делавэр штатының Ұлттық гвардиясы қатарында қызмет етті. 2008–2009 жылдары Иракта әскери борышын өтеді. Қайтыс болған кезде майор әскери атағына ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/stories/2009/10/23/politics/washingtonpost/main5414082.shtml|title=Beau Biden Lays Low Amidst Senate Talk|author=|date=|website=cbsnews.com|publisher=|accessdate=2026-07-02|lang=eng}}</ref> 2015 жылғы 30 мамырда Бо Байден ми қатерлі ісігінен (глиобластомадан) қайтыс болды. 2015 жылғы 6 маусымда Әулие Антоний рим-католик шіркеуінде қоштасу рәсімі өтті. Ол Әулие Джозеф зиратында жерленді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша адвокаттар]] [[Санат:XX ғасыр саясаткерлері]] 3copmdledqzeg1l3yull7lsu2pprl22 3 747868 3638427 3397289 2026-08-02T15:36:16Z Pathoschild 414 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 3638427 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 2 747869 3638386 3397290 2026-08-02T14:59:45Z Pathoschild 414 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 3638386 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 0 753373 3638280 3438936 2026-08-02T13:11:22Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Богдан Хмельницкий құрметіне аталған нысандар|Богдан Хмельницкий құрметіне аталған нысандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638280 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хмельницкий |шынайы атауы = {{lang-uk| Хмельни́цький}} |сурет = Будинок ХОХМ 03.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = Coat of Arms of Khmelnitsky.svg |ту = Flag of Khmelnytskyi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min =25 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg = 27|lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Хмельницкий облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Хмельницкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1431 |алғашқы дерек = 1431 |бұрынғы атаулары = 1795 ж.дейін — Плоскировец, 1954 ж.дейін — Проскуров |статус алуы = |жер аумағы = 93,05 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 295 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 274 452 |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = 3091 |шоғырлануы = 571,8 |ұлттық құрамы = [[украиндар]] — 88,35 %, [[орыстар]] — 7,93 %, [[поляктар]] — 1,96 % (санақ 2001 ж.) |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = 0382, 0382(2) |пошта индексі = 29000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Khmelnytskyi |сайты = |сайт тілі = }} '''Хмельницкий''' ({{lang-uk| Хмельни́цький}}) — [[Украина]]ның батысындағы қала, [[Хмельницкий облысы]]ның және Хмельницкий ауданының әкімшілік орталығы, Подолиенің өнеркәсіптік, сауда және мәдени орталығы.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4)|title=Хмельницкий қаласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-11 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Хмельницкий Плоска өзені мен [[Оңтүстік Буг]]тың қосылысында орналасқан. Шамамен 60 км² аумақты алып жатыр. Қала аумағын бес ауданға бөлуге болады: Орталық, Зареченск, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Батыс (Гречаний). Киевтен 376 км (автомобиль жолымен) қашықтықта орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Хмельницкий|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-11 |lang=}}</ref> == Тарихы == Хмельницкий аумағында алғашқы қоныстардың қашан пайда болғаны әлі белгісіз. Археологтар ежелгі дәуірге жататын тұрмыстық бұйымдарды тапты. Тарихшылар қала туралы алғаш рет XV ғасырда, атап айтқанда 1493 жылы айтылған деп мәлімдейді. Бұрын қала Плоскировец деп аталды. Ол кезде шағын елді мекен болатын.<br /> 1493 жылы Хмельницкий поляк билігіне өтті. Осы кезде қалаға көптеген поляктар көшіп келді. Қала 1793 жылға дейін Польшаға тәуелді болды.<br /> Осы уақыт ішінде Плоскировецте үлкен өзгерістер болды: қолөнер дамып, шеберханалар мен фабрикалар салынды, тұрақты жәрмеңкелер өткізіліп, басқа елді мекендермен сауда-саттық жолға қойылды. Бірақ мұндай өзгерістерден кейін де қалада тек екі мың тұрғын болды. Қалаға жиі шабуыл жасалды, сондықтан мұнда халық саны азайды. Князь Замойский қаланы басып алған кезде ғана Хмельницкий дами бастады және бүкіл аймақтың сауда және қолөнер орталығына айналды. Бұл қалаға барлығы сапалы кілемдер үшін жиналды, өйткені олардың арқасында қала әйгілі болды. Польшадан азат ету кезінде Плоскировец әскери іс-қимылдардың орталығында болды. Қала өзінің қазіргі атауын азаттық соғысының командирі Б.Хмельницкийдің құрметіне алды. XVIII ғасырда көптеген оқиғалар мен өзгерістер болды. 1795 жылы Плоскировец Ресей империясына қосылды. Осы сәттен бастап қаланың екі атауы болды: Проскуров және Подолье. Бірақ 6 жылдан кейін қала бір атауды алды – Проскуров болып аталды. Қала темір жолдың пайда болуымен қарқынды дами бастады. XX ғасырдың басында қалада қант зауыты, темекі зауыты, темір құю, кірпіш зауыты болды. Қала дамып, жаңа тұрғын үйлер, базарлар, дүкендер пайда болды. 1892 жылы мұнда қаладағы алғашқы театр ашылды. Білім беру дамыды: қыздар гимназиялары, бюджеттік және коммерциялық мектептер пайда болуда. 1911 жылы Хмельницкийге электр энергиясы жүргізілді. Осы кезден бастап Проскуров қаласының халқы тек өсті. Кейінірек қала Куприннің Проскуровта қызмет еткен кезінде жазған «Дуэль» шығармасымен танымал болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бұл қалада әскери жетекшілер тұрған. 1941 жылы Проскуров облыс орталығы болды, ал 1954 жылы қала атауы Проскуровтан Хмельницкийге ауыстырылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында қала үлкен шығынға ұшырады. Хмельницкийді немістер басып алып, концлагерь құрды. Ғалымдардың айтуынша, мұнда 65 мыңға жуық адам қаза тапқан.<ref>{{cite web|url=https://www.istmira.com/drugoe-istoriya-rossii/16217-hmelnickij-kratkaja-istorija-goroda.html|title=Хмельницкий - қаланың қысқаша тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-11 |lang=}}</ref> == Климаты == Хмельницкийдегі жоғары маусым маусым, шілде, тамыз айларында ауа райы +22,7°C...+25,3°C. Осы кезеңде қалада ең аз жауын-шашын жауады, шамамен айына 9 күн, жауын-шашын мөлшері 21,0-ден 51,5 мм-ге дейін. Ашық күндердің саны 19-дан 25 күнге дейін. Хмельницкийде ең жылы ауа-райы маусым, шілде, тамыз айларында 25,3°C-қа дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында байқалады, -2,5°С дейін. Түнде -6,8°С пен 14,1°C аралығында. Ең жауын-шашынды кезең мамыр, шілде, маусым болып табылады, бұл кезде ауа-райының қолайсыздығы 18 күнге созылады және 51,51 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Қаңтар, ақпан, желтоқсан орташа есеппен айына 6 күн ғана жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 19,24 мм.<ref>{{cite web|url=https://pogoda.365c.ru/ukraine/khmelnytsky/po_mesyacam?ysclid=m71hc9m56l374282501|title=Хмельницкийдегі ауа райы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-12 |lang=}}</ref> == Халқы == 2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Хмельницкий тұрғындарының саны 267 891 адамды құрайды.<ref>{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/khmelnitsky/|title=Хмельницкий халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-12 |lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Хмельницкий қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін<ref>{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/hmelnickiy/|title=Хмельницкий қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> |- ! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022 |- | 262788|| 263703 || 264988 || 266095 || 267735 || 269113 ||268527 ||268417 ||271263 || 273713 ||274582 ||274452 |} == Экономикасы == Хмельницкий кәсіпорындары көптеген өнеркәсіп өнімдерін шығарады. Өнеркәсіпті дамыту үшін қолайлы жағдайлар бар, еңбек ресурстарының, кен емес пайдалы қазбалардың, ауыл шаруашылығы шикізатының жеткілікті саны бар. Олардың негізінде тамақ, жеңіл, машина жасау және құрылыс материалдары өнеркәсіптері қалыптасты. Ағаш өңдеу, отын-энергетика, химия және басқа да өнеркәсіптер дамыған. Машина жасау өнеркәсіп салаларының ішінде маңызды орын алады. Бұл саланың кәсіпорындары станоктарды, соғу және престеу жабдықтарын, трансформаторларды, ағаш кесетін құралдарды, соқаларды, ауылшаруашылық машиналарын, кабельдерді, электр бұйымдарын шығарады. Ірі кәсіпорындар «Укреэлектроаппарат», «Катион», «Термопласавтомат» өндірістік бірлестіктері, соғу-пресстеу жабдықтары, трансформаторлық қосалқы станция зауыттары т.б. == Мәдениеті == === Театрлар === [[Сурет:Хмельницький, облмуздрамтеатр ім. Старицького.jpg|нобай|оңға|200px|Облыстық академиялық музыкалық-драма театры]] [[Сурет:DSC 0290 вул. Проскурівська, 46.jpg|нобай|оңға|200px|Қуыршақ театры]] '''Михайло Старицкий атындағы Хмельницкий облыстық академиялық музыкалық-драма театры''' — Хмельницкийдегі театр 1931 жылы Новочеркасск қаласында құрылған Облыстық Украина мемлекеттік драма театрынан бастау алады. Репертуар бастапқыда негізінен украин классиктерінен тұрды, 1940 жылдардан бастап олармен қатар орыс және кеңес драматургтерінің пьесалары пайда болды. Хмельницкий облыстық Кеңесінің 2009 жылғы 25 наурыздағы 20-шы сессиясының шешімімен Хмельницкий облыстық музыкалық-драма театрына көрнекті украин жазушысы және драматург Михайло Старицкийдің есімі берілді. '''Хмельницкий облыстық академиялық қуыршақ театры''' — Театрды 1970 жылы Сергей Ефремов құрған. Алғашында сол кездегі облыстық филармонияның екі бөлмесінде орналасқан. 1976-89 жылдары театрды Леонид Попов басқарды. Бұл кезде ұжым кәсіби шығармашылық жастармен толықты, театр репертуары байыды. Л.Поповтың «Кішкентай ханзада», А.Сент-Экзюперидің «Он екі», А.Блоктың «Ваильково сүлгілері», Д.Павлычконың «Алтын мүйізді бұғы» және т.б спектакльдері фольклорлық, классикалық, шығармашылық үрдістерден өз орнын табуға талпынды. '''Хмельницкий облыстық филармония''' — Облыстық филармония 1938 жылы Каменец-Подильскийде (сол кездегі қазіргі Хмельницкий облысының облыс орталығы) құрылды. Сол кездегі концерттік ұйымның міндеті музыка және өнердің басқа түрлерінің (би, көркем жатқа айту, сахналық өнер) жетістіктерін насихаттау болды. '''«Угол» монотеатры''' — 1992 жылы Хмельницкий қаласында құрылған тұрақты бір актерлік театр. Оның негізін қалаушы, режиссер және жалғыз актер - Украинаның халық әртісі Владимир Отмотель. Театрдың басты мақсаты - украиндық камералық драмалық моно-өнерді жаңғырту. Театрдың шағын фойесі, кафесі, 80 орындық акт залы, техникалық шеберханалары, шеберханасы, гардеробы және әкімшілік бөлмелері бар.<ref>{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Hmelnitski/Hmelnitski-teatr.php?ysclid=m71ickx28b150670172|title=Хмельницкий қаласының театрлары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-12 |lang=}}</ref> === Мұражайлар === '''Григорий Сковорода мұражай бөлмесі''' — бұл ерте украин жазушыларының бірі Григорий Сковороданың өмірі мен шығармашылығына арналған шағын мұражай. Мұнда Сковороданың шығармалары жинақталған кітаптар бар. [[Сурет:Хмельницький краєзнавчий музей.jpg|нобай|оңға|200px|Облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]] '''Облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — Хмельницкийдегі ең үлкен мұражай болып табылады. Мұнда бірнеше бөлімдер бар: «Туған өлкенің табиғаты», «Проскуров – ежелгі романтика», «Табиғат-ананың қазынасынан», «Подольск ауылының дәстүрлері», «ХХ ғасыр қаруы». Мұражайда 7 мыңнан астам экспонат бар. Олардың ішінде археологиялық қазба материалдары, көне қару-жарақтар, 9 мың көне тиындар, иконалар, көне қолжазбалар бар. '''Өнер мұражайы''' — мұнда қазіргі украин суретшілерінің жұмыстары жинақталған. '''Хмельницкий әдеби мұражайы''' — мұнда Хмельницкий облысы жазушыларының кітаптары жинақталған, әдеби оқулар мен көрмелер өткізіледі. '''Хмельницкий тарихы мұражайы''' — Подольск өңірі мен Хмельницкий қаласының тарихымен танысуға болатын орын. Мұнда қала өмірінің барлық тарихи кезеңдеріне арналған көрмелер ұйымдастырылған. '''«Проскуровты азат ету» панорамасы''' — дөңгелек залда орналасқан толыққанды панорама. Панорамалық кескіннің технологиясы әйгілі «Севастопольді қорғау 1854-1855» панорамадағыдай. '''Проскуров жерасты тарихы мұражайы''' — Мұнда басып алынған қалада гитлершілерге қарсы соғысқан жерасты жауынгерлерінің радиотаратқыштары мен жеке заттары бар.<ref>{{cite web|url=https://goldengorod.ru/khmelnitsky/#more-3357|title=Хмельницкий|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-12 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Архитектуралық көрнекті орындардың ішінде бүгінгі күнге дейін қалада бір ғана тарихи ғимарат - Мария Рождество соборы сақталған. Оның салынуына дейін бұл жерде 17 ғасырға жататын ағаш шіркеу болған, ол өрт кезінде өртеніп кеткен. 1835 жылғы қайғылы оқиғалардан кейін жаңа діни ғимараттың құрылысы басталып, ол 1837 жылға дейін жалғасты. [[Сурет:Хмельницький, парк ім. Шевченка.jpg|нобай|оңға|200px|Т.Шевченко атындағы саябақ]] Отызыншы жылдары ғибадатхана тоналды және ұзақ уақыттан кейін ғана 1990 жылы собор қайта ашылды. Тарихи мәліметтерге сәйкес, бұрын шіркеуде Әулие Марияның ғажайып иконасы болған. Қазіргі уақытта ғибадатханада діни рәсімдер өтуде. Қала тұрғындары үшін тамаша демалыс орны – Т.Шевченко алаңы. Оның тарихының басы сонау 19 ғасырдан басталады, сол кезде бұл жерде керемет емен тоғайы болған. Мұнда сауда алаңын орналастыруды ұйғарып, кейбір ағаштар кесілді. Кейінірек, 19 ғасырдың аяғында, қалалық саябақты құру үшін бұл жерге ағаш көшеттері отырғызылды.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1619-Hmelnitskiy.html|title=Украина. Хмельницкий облысы. Хмельницкий|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-12 |lang=}}</ref> Қаланың сәулеті әртүрлі дәуірлер мен стильдерге жататын ғимараттардың қоспасы. Заманауи жаңа ғимараттармен қатар, ескі округтік үйлер, соғысқа дейінгі екі қабатты үйлер және Сталин дәуіріндегі ғимараттар, олар қазірдің өзінде көрнекті орындар деп санауға болады. Бірақ бұл қалада олардан басқа көп нәрсені көруге болады.<ref>{{cite web|url=https://dostoprimechatelnosti-m.ru/gorod-xmelnickij-osnovnye-dostoprimechatelnosti/|title=Хмельницкий қаласы - басты көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-12 |lang=}}</ref> == Білім беру ісі == Қалада мемлекеттік және бірнеше жекеменшік болып табылатын III-IV аккредитация деңгейлері мен III аккредитация деңгейлерінің университеттері жұмыс істейді. Хмельницкий университеттері негізінен жеке оқу орындары болып табылады, бірақ ұлттық жоғары оқу орындарының филиалдары да бар. === Хмельницкийдегі оқу орындары === '''Университеттер, академиялар мен институттар''' [[Сурет:Центральна алея ботанічного саду ХНУ.jpg|нобай|оңға|200px|Хмельницкий ұлттық университеті]] *Хмельницкий ұлттық университеті *Б.Хмельницкий атындағы Украина Мемлекеттік шекара қызметінің Ұлттық академиясы *Хмельницкий басқару және Құқық Университеті *Хмельницкий гуманитарлық-педагогикалық академиясы *Хмельницкий сауда-экономикалық институты *Экономика және кәсіпкерлік университеті *Хмельницкий экономикалық университеті *Хмельницкий МАУП институты *Хмельницкий гуманитарлық-педагогикалық академиясы *Хмельницкий тігін бұйымдарын жобалау, модельдеу институты *"Украина" университетінің Хмельницкий Әлеуметтік технологиялар институты [[Сурет:Хмельницький політехнічний коледж.jpg|нобай|оңға|200px|Политехникалық колледж]] [[Сурет:Спорткомплекс «Поділля» з вікна готелю Поділля в Хмельницькому.jpg|нобай|оңға|200px|«Подолья» спорт кешені]] '''I-II аккредиттеу деңгейіндегі жоғары оқу орындары мен кәсіптік оқу орындары''' *В.Заремба атындағы Хмельницкий музыкалық колледжі *Хмельницкий кәсіптік электроника лицейі *Хмельницкий негізгі медициналық колледжі *Хмельницкий кооперативтік сауда-экономикалық институтының Хмельницкий сауда-экономикалық колледжі *Хмельницкий политехникалық колледжі *Хмельницкий экономикалық университетінің Хмельницкий қаржы-экономикалық колледжі.<ref>{{cite web|url=https://khmelnitskiy.yaspravka.com/vuzy|title=Хмельницкийдегі жоғары оқу орындары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-12 |lang=}}</ref> == Спорт == Хмельницкий қаласының коммуналдық меншігіне спорттың 9 түрін қамтитын 3 қалалық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі кіреді. Қаланың спорттық нысандары 418 спорт ғимаратын қамтиды және 3 стадионнан тұрады - «Подолье», №1 СДЮШОР стадионы, «Локомотив», 6 футбол алаңы, 157 спорт алаңы, 24 тир, 5 жүзу бассейні (оның ішінде 25 метрлік), 726 спорт алаңы, 13 спорт алаңы, 13 спорт алаңы мұз айдыны. Хмельницкийде дене шынықтыру және спортпен 20 мыңнан астам адам айналысады, оның ішінде 9,5 мыңға жуығы жасөспірімдер спорт мектебінің секцияларында, жоғары спорт шеберлігі мектебінде және спорт клубтарында. «Сокол» мини футбол командасы және Украина чемпионатының Бірінші лигасында өнер көрсететін «Подолья» футбол командасы бар. «Локомотив» стадионы Украина суперлигасында өнер көрсететін «Подолья» регби клубының аренасы болып саналады. «Новатор» волейбол клубы өз спорт кешенінде Украина Премьер-Лигасының ойындарын өткізед == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Украина қалалары]] [[Санат:Хмельницкий облысы қалалары]] [[Санат:Богдан Хмельницкий құрметіне аталған нысандар]] bj4wxahdmqlk72vde40ekqv8ceyyev9 10 764845 3638461 3637898 2026-08-02T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3638461 json application/json { "articles": 244457, "pages": 669398, "edits": 3634739, "users": 180330, "activeusers": 321, "admins": 15, "files": 8765 } hx09mx0h9mwth3c1ccri0xduu1fqqs6 0 766348 3638509 3621020 2026-08-02T20:31:34Z Dakes123 164542 /* */ 3638509 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Темір | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] | Ту = | Басқара бастады = 1309 | Басқаруын аяқтады = 1321 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Елбасмыш, [[Тоқта хан|Тоқта хан ұлы]] | Ізбасары = [[Исатай Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = 1260-1270 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1336 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Оңғұттар|Оңғұт]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Құртұқа | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = | Балалары = Харунбек | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Темір''' (?–1336) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1309–1321 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]], 1322–1336 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және [[Хорезм]] [[ұлысбегі]] болды. == Өмірбаяны == === Шыққан тегі === Құтлұқ Темірдің әкесі Құртұқа, [[Оңғұттар|Оңғұт руынан]] шыққан Оңгу Темірдің ұлы. Құтлұқ Темірдің анасы [[Алтын Орда]] ханы [[Меңгу Темір хан|Меңгу Темірдің]] қызы, [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] қарындасы болған. Құтлұқ Темірдің немере ағасы [[Толұқ Темір]] [[Хорезм|Хорезмнің]] билеушісі болған. Құтлұқ Темірдің інілері Мұхаммед Қожа мен Сарай Темір [[Азов маңындағы қырат|Азақ]] пен [[Қырым|Қырымның]] [[Ұлысбегі|әмірлері]] болған. Тоғрыл ханның жесірі, [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] өгей шешесі болған Баялун мен оның інісі [[Хорезм|Хорезмді]] билеген Байтемір әмір, Құтлұқ Темірдің туыстары. Қортындылай келгенде Құтлық Темір [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ең зиялы және текті әулеттерінен шыққандығы белгілі. === Беклербегі лауазымында === 1309/1310 жылы [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] тұңғыш ұлы әрі мұрагері Елбасмыш қайтыс болғаннан кейін, Құтлұқ Темір [[Беклербек|беклербегі]] болып, Орданың ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымына тағайындалады. 1313 жылы жиені [[Өзбек хан|Өзбекті]] хандық билікке әкелген төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол жаңа билеушінің саяси қарсыластарын жоюға, оның ішінде алдыңғы мұрагердің жақтасы Кадак әмірді өлтіруге белсене қатысты. Өзбекті қолдағаны үшін беклербегі атауына қоса [[Хорезм|Хорезм ұлысының]] [[Ұлысбегі|әмірі]] болып тағайындалады. Құтлұқ-Темір [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қарамағындағы әмірлері мен кеңесшілерінің арасында айтарлықтай ықпалға ие болды. Оның кеңесі бойынша хан [[Елхан мемлекеті|Иран тағына]] таласудан бас тартты. Себебі Құтлұқ-Темір үлкен соғыс [[Алтын Орда|Орданың]] саудасы мен ішкі тұрақтылығына нұқсан келтіреді деген оймен, Хулагу әулетімен соғысуға қарсы болды. 1315 жылы Хорезмге [[Елхан мемлекеті|Елхандықтарға]] өткен Өзбектің бұрынғы жақтасы [[Баба Оғұл]] шабуыл жасайды. Құтлұқ Темір шабуылға тойтарыс беру үшін үлкен күшпен аттанады, бірақ оның әскерлерінің бір бөлігі қашып кетеді. Нәтижесінде жау өңірдегі бірнеше қаланы уақытша басып алып, тонап кетеді. Құтлұқ-Темір Өзбек ханның [[Византия империясы]], [[Үндістан]] және [[Батыс Еуропа]] елдерімен дипломатиялық қатынастарын басқарады. Құтлұқ-Темірдің қатысуымен [[Мысыр|Мысырмен]] дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылады. Мысыр сұлтанымен отбасылық одақ құрылып, Құтлұқ-Темір Өзбектің немере қарындасы Тұлынбай ханшайым мен сұлтан [[ан-Насыр Мұхаммед]] екеуінің некесін ұйымдастырады. === Хорезм ұлысбегі === Құтлұқ-Темір [[Кавказ|Каваказдағы]] (1318–1319) және қарлы боранмен үзілген [[Хорасан|Хорасандық]] (1320–1321) сәтсіз жорықтырға қатысады. Осы сәтсіздіктерден кейін ол қызметінен уақытша босатылып, [[Беклербек|беклербегі]] атауы [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] қолына өтеді. Бірақ беделі мен хандық туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және ханның төрт [[Қарашы бек|қарашы бегінің]] бірі болып қала береді. Кейін беклербегі лауазымында уақытша қалпына келтіріліп, қайта босатылып, өмірінің соңын Хорезм билеушісі ретінде өткізеді. Шамамен 1334–1335 жылдары ол әйгілі саяхатшы [[Ибн Баттута|Ибн Баттутамен]] кездеседі. Ибн Батута Құтлұқ Темірді ең ықпалды әмірлердің бірі және «Хорезм билеушісі» деп сипаттайды. Батутаның бақылауларына сәйкес, Құтлұқ Темір аяғына тұз байлануымен ауырған, бірақ белсенді болып, күн сайын қол астындағылар арасындағы шағымдар мен дауларын шешетін, делінген. Шамаен 1336 жылы ([[Һижра|Хижраның]] 736 жылы) Хорезмде, [[Үргеніш]] (кәзір Көнеүргеніш) қаласында қайтыс болады. Хорезмдегі оның қатысуымен салынған және оның құрметіне аталған [[Құтлұқ Темір мұнарасы|Құтлұқ Темір мұнарасында]] ол «құдіретті мелік, арабтар мен араб еместердің патшаларының қамқоршысы, жер әлемі мен иманының сәні, ислам мен мұсылмандардың ұлылығы» деген атақтармен аталады.<ref>https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134</ref> == Ұрпақтары == Артынан [[Харунбек]] атты ұлы қалды, ол [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қызына үйленген еді.<ref>''Селезнев Ю. В.'' Элита Золотой орды / Миргалеев И. М.. — Казань: «Фэн», 2009. — 232 с. — <nowiki>ISBN 978-5-9690-0068-1</nowiki>.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда билері]] 143p4ixo9o6v5hid2xcqq3ze1d9xtar 0 768241 3638529 3527870 2026-08-03T02:38:43Z TheWikipedian1250 88966 3638529 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Америкалық еврейлер |төл атауы = {{lang-en|American Jews}} |сурет = Percent of population Jewish by US state.svg |сурет тақырыбы = АҚШ-тағы еврей америкалықтар картасы |саны = |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны1 = 7 500 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Израиль}} |саны2 = 300 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[америкалық ағылшын тілі]], [[идиш]], [[иврит]], [[орыс тілі|орыс]], т.б. |діні = {{Unbulleted list |[[иудаизм]] (35% [[Реформашыл иудаизм|реформашылдар]], 18% [[Консервативті иудаизм|консерваторлар]], 11% [[Ортодокс иудаизм|ортодокстар]], 6% қалғандары) |[[Зайырлы иудаизм|зайырлылық]] (30% [[Еврейлік атеизм|атеистер, агностиктер]], т.б.) |[[христиандық]], т.б. }} |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''АҚШ еврейлері''', не көбіне '''Америкалық еврейлер''' ({{lang-en|American Jews}}, {{lang-yi|אמעריקאנער אידן}}, ''Amerikaner Idn'') — этносы, [[Иудаизм|діні]], [[Еврей мәдениеті|мәдениеті]] [[Еврейлер|еврей]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] азаматтары.<ref>{{cite book |last=Sheskin |first=Ira M. |editor-last=McKee |editor-first=Jesse O. |title=Ethnicity in Contemporary America: A Geographical Appraisal |year=2000 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, MD |isbn=978-0-7425-0034-1 |page=[https://archive.org/details/ethnicityinconte00jess/page/227 227] |chapter=American Jews |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rrf_HrCTXdgC&pg=PA227 |quote=[The 1990 National Jewish Population Survey] showed that only five percent of American Jews consider being Jewish solely in terms of being a member of a religious group. Thus, the vast majority of American Jews view themselves as members of an ethnic group and/or a cultural group, and/or a nationality. |url=https://archive.org/details/ethnicityinconte00jess/page/227}}</ref> [[Пью зерттеу институты]] жасаған 2020 жылғы сауалнама бойынша АҚШ еврейлерінің шамамен екі үштігі өзін [[Ашкеназдар|ашкеназ]] дейді, 3%-ы [[Сефардтар|сефард]], 1%-ы [[Мизрахим|мизрахи]] дейді. Тағы 6% үш топтың бірнешеуін қосып айтса, 25%-ы өздерін еш топқа жатқызбайды.<ref name="pew-2020">{{cite web |title=Jewish Americans in 2020 |publisher=[[Pew Research Center]] |date=2021-05-11 |language=en |url=https://pewresearch.org/religion/2021/05/11/jewish-americans-in-2020/#:~:text=Pew%20Research%20Center%20estimates%20that,were%20Jews%20of%20no%20religion. |accessdate=2023-11-13}} {{Wayback|date=2022-11-26 |url=https://web.archive.org/web/20221126153746/https://www.pewresearch.org/religion/2021/05/11/jewish-americans-in-2020/#:~:text=Pew%20Research%20Center%20estimates%20that,were%20Jews%20of%20no%20religion.}}</ref> Отаршылдық заманда АҚШ-та еврейлер аз болды. Олардың көбі [[Португалия]]дан, не Бразилиядан ([[Голландық Бразилия]]) келген болатын. Олар, алайда, қазір — АҚШ еврейлерінің арасындағы кішігірім азшылық. Америкалық еврей қауымдастығы еврей мәдени дәстүрлерінің кең ауқымын, соның ішінде еврей діни рәсімдерінің толық спектрін көрсете алады. Түрлі деректерде АҚШ әлемдегі ең үлкен еврей қауымдастығы, не екінші ең үлкен ([[Израиль]]ден кейінгі) қауымдастығы бар ел делінеді. 2020 жылғы дерек бойынша Америка Құрама Штаттарында шамамен 7,5 миллион еврей тұрды, бұл [[АҚШ халқы]]ның 2,4%-ы. Бұған дінін иудаизм дейтін 4,2 миллион ересектер, [[Атеизм|дінім жоқ]] дейтін 1,5 миллион еврей ересектер мен 1,8 миллион еврей балалары кіреді.<ref name="Pew Jews">{{Cite web |last=Mitchell |first=Travis |date=2021-05-11 |title=1. The size of the U.S. Jewish population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2021/05/11/the-size-of-the-u-s-jewish-population/ |accessdate=2024-06-09 |publisher=Pew Research Center |language=en}}</ref> Кем дегенде 1 ата-әжесі еврей болған және [[Оралу заңы]] бойынша [[Израиль]] азаматтығына өзін ұсына алған америкалықтар «көбейтілген еврей қауымы» делінеді. Елде бұл топқа кіре алатын 15 миллион адам бар, бұл — АҚШ жалпы халқының 4,5%-ы.<ref>{{cite book |last=Sheskin, Dashefsky |first=Ira, Arnold |title=American Jewish Year Book 2020 The Annual Record of the North American Jewish Communities Since 1899 |date=2021-12-22 |publisher=Springer International Publishing |isbn=9783030787059}}</ref> == Тарихы == Еврейлер [[Он үш отар]]да XVII ғасырдан бері тұратын.<ref>{{cite web |url=http://www.jewsinamerica.org/ |title=Jews in America: Portal to American Jewish History |language=en |accessdate=2015-02-15 |work=www.jewsinamerica.org}} {{Wayback|date=2018-05-05 |url=https://web.archive.org/web/20180505164009/http://www.jewsinamerica.org/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Kahalsyn.html |title=Kahal Kadosh Beth Elohim Synagogue |work=jewishvirtuallibrary.org |language=en |date=2014 |accessdate=2016-01-20}} {{Wayback|date=2016-12-03 |url=https://web.archive.org/web/20161203093109/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Kahalsyn.html}}</ref> Алайда олар өте аз еді, 1700 жылға қарай елге 200–300-ден көп емесі келген болатын.<ref name="Atkin-p305">{{Cite book|last=Atkin|first=Maurice, etc|title=United States of America|volume=20|page=305}}</ref> Ерте келген еврейлердің көбі [[сефардтар]] болатын, нақтырақ айтқанда, Испания мен Португалиядан келген батыс сефардтар.<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/nr/travel/charleston/kah.htm |title=Kahal Kadosh Beth Elohim Synagogue |language=en |work=nps.gov |accessdate=2016-01-20}} {{Wayback|date=2016-03-15 |url=https://web.archive.org/web/20160315222519/http://www.nps.gov/nr/travel/charleston/kah.htm}}</ref> Алайда 1720 жылға қарай көпшілікке ие болғандар — Шығыс пен Орталық Еуропадан келген [[ашкеназдар]].<ref name="Atkin-p305"/> Ағылшынның {{iw|1740 жылғы Плантация актісі|1740 жылғы Плантация актісі|en|Plantation Act 1740}} еврейлердің тұңғыш рет Британдық азаматтық алуына рұқсат берді де, осылайша [[Британдық Америка|отарлар]]ға көшкеніне де жол берді. Белгілі атанған тұңғыш америкалық еврей Польшада туған [[Хаим Соломон]] болды — оның [[Америкалық революция]]дағы рөлі үлкен еді. Соломон атақты революцияны ең көп қаржыландырған адам және белгілі қаржыгер болды.<ref>{{Cite web |last=Tzvi |date=2017-04-20 |title=The Jew who Financed the American Revolution |url=https://aish.com/the-jew-who-financed-the-american-revolution/ |accessdate=2023-10-09 |work=Aish.com |language=en}} {{Wayback|date=2022-11-27 |url=https://web.archive.org/web/20221127054734/https://aish.com/the-jew-who-financed-the-american-revolution/}}</ref> Кейбір жергілікті юрисдикциялардың еврейлерге дауыс беру немесе мемлекеттік қызмет атқару құқығын бермегеніне қарамастан, сефардтар 1790 жылдары басты бес штатта саяси теңдікке ие болып, қоғамдық істерге белсене араласатын болды.<ref name="DeCondeER&Afp">Alexander DeConde, ''[https://books.google.com/books?id=XOlcL8kgrZgC Ethnicity, Race, and American Foreign Policy: A History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221121045340/https://books.google.com/books?lr=&id=XOlcL8kgrZgC&q= |date=2022-11-21}}'', p. 52</ref> Шамамен 1830 жылға дейін [[Оңтүстік Каролина]]ның [[Чарлстон (Оңтүстік Каролина)|Чарлстон]] қаласы [[Солтүстік Америка]]дағы еврейлері ең көп жер болды. XIX ғасырдың ортасына қарай құрлыққа біраз неміс еврейлері қоныстанатын болды, көбіне туған елдеріндегі [[Антисемитизм|антисемиттік]] заңдар себебінен.<ref>{{cite web |author=Sarna, Jonathan; Golden, Jonathan |title=The American Jewish Experience through the Nineteenth Century: Immigration and Acculturation |language=en |url=http://nationalhumanitiescenter.org/tserve/nineteen/nkeyinfo/judaism.htm |work=The National Humanities Center |publisher=TeacherServe |accessdate=2016-04-27}} {{Wayback|date=2016-05-01 |url=https://web.archive.org/web/20160501030159/http://nationalhumanitiescenter.org/tserve/nineteen/nkeyinfo/judaism.htm}}</ref> Олардың біразы саудагер мен дүкеншілер атанды. Аз-аздап олар шығыс жағалаудан батысқа қарай жылжыды да, 1819 жылы күздігүні [[Аппалачи]]ден батыс тұңғыш еврей діни қызметі пайда болды. Осы кездері [[Цинциннати]] қаласында тұңғыш рет Тәубе Күндері өткізілген болатын. Цинциннатиде [[Орта Батыс]]тың ең ежелгі еврей қауымдарының бірі тұратын. Аз-аздап [[раввин]] [[Айзек Мейер Вайз]] арқасында Цинциннати еврейлерінің дінінде жаңа реформалар байқалатын болды,<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.isjl.org/history/archive/tn/HistoryofTempleIsrael.htm |title=History of Temple Israel |publisher=Goldring / Woldenberg Institute of Southern Jewish Life |encyclopedia=Encyclopedia of Southern Jewish Communities |location=Jackson, Mississippi |year=2006 |accessdate=2010-07-22}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120402064203/http://www.isjl.org/history/archive/tn/HistoryofTempleIsrael.htm |date=2012-04-02}}</ref> мәселен, [[миньян]]ға әйелдер қабылданатын болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/14954-wise-isaac-mayer |title=WISE, ISAAC MAYER |author=Cyrus Adler; David Philipson |work=[[The Jewish Encyclopedia]] |place=New York |publisher=Funk & Wagnalls |accessdate=2015-12-03}}<br />'''Jewish Encyclopedia bibliography:''' *I. M. Wise, ''Reminiscences'', transl. from the German and ed. by David Philipson, Cincinnati, 1901; *''Selected Writings of Isaac M. Wise'', with a biography by David Philipson and Louis Grossmann, ib. 1900; *''[[The American Israelite]]'', 1854–1900, [[passim]], and the Jubilee number, 1904-06-30.</ref> 1800 жылдардың екінші жартысында сол жерге біраз неміс пен литва еврейлері қоныстанды да, аймақта ірі қауымдастық орнықты. Нәтижесінде Manischewitz (Манишевитц) атты [[кошер]] тағам компаниясы мен [[The American Israelite]] атты жариялануы әлі де жалғасқан АҚШ-тың ең ескі еврей газеттерінің бірі пайда болды.<ref>{{Cite news |url=https://blog.newspapers.library.in.gov/73-years-of-the-jewish-post/ |title=73 Years of The Jewish Post |date=2015-11-09 |work=Hoosier State Chronicles: Indiana's Digital Newspaper Program |accessdate=2018-07-29 |language=en}} {{Wayback|date=2018-07-30 |url=https://web.archive.org/web/20180730021937/https://blog.newspapers.library.in.gov/73-years-of-the-jewish-post/}}</ref> 1880 жылға қарай Америка Құрама Штаттарында шамамен 250 000 еврей тұрды. Олардың біразы — білім алған [[зайырлы]] неміс еврейлері. Арасында аса ықпалды [[сефардтар]] азшылығы да болды. [[Сурет:Welcome to the land of freedom 51996u.jpg|thumb|250px|[[Шығыс Еуропа]]лық еврей мигранттардың Нью-Йоркке келгені]] Еврейлердің Америка Құрама Штаттарына миграциясы 1880 жылдардың басында аса қатты өсті. Оған [[Шығыс Еуропа]]дағы қуғын мен кедейшілік себеп болды. Келгендердің көбісі [[идиш]]ше сөйлейтін [[ашкеназ]]дар болатын. Осы жаңа мигранттардың көпшілігі [[Ресей империясы]]ның [[Отырықшылық бозғылт]]<ref>{{Cite web|url=https://nege.kz/news/-98a09b |title=Инесса Чугайнова: Еврейлер – еліміздің біртұтас халқының бір бөлігі |language=kk |work=nege.kz |date=2025-03-26 |accessdate=2025-11-17}}</ref> аймағынан келген болатын, бұл — қазіргі [[Литва]], [[Польша]], [[Беларусь]], [[Украина]], [[Молдова]] жерлері. Осы кездері елге көптеген [[галиция]]лық еврейлер де көшіп келген болатын; Галиция сол кездері [[Аустрия-Мажарстан]]ның ең кедей аймақтарының бірі болатын. Біраз еврей [[Румыния]]дан да көшіп келген. XIX ғасырдың соңынан 1924 жылға дейін елге 2 000 000-нан астам еврей көшіп келген; 1924 жылы иммиграция жайлы заңнама өзгертілді де, мигранттардың көшіп келуі шектелді. Еврейлердің көбі [[Нью-Йорк агломерациясы]]нда орнықты. 1915 жылы [[идиш]] тілдес күнделікті газеттің Нью-Йорктің өзінде де жарты миллион, ел бойынша 600 000 данасы сатылды. Оған қоса мыңдаған адам идиштілді апталық газетке, не түрлі журналдарға жазылған еді.<ref>{{cite book |author=Robert Moses Shapiro |title=Why Didn't the Press Shout?: American & International Journalism During the Holocaust |url=https://books.google.com/books?id=I3lItIwOzCkC&pg=PA18 |year=2003 |publisher=KTAV |page=18 |isbn=9780881257755 |accessdate=2015-10-16}} {{Wayback|date=2023-09-15 |url=https://web.archive.org/web/20230915111213/https://books.google.com/books?id=I3lItIwOzCkC&pg=PA18}}</ref> XX ғасырдың басында бұл жаңадан келген еврейлер басқа қандастары үшін көптеген шағын [[синагога]]лар мен {{iw|Ландсманшафт|Ландсмансхафтерден|en|Landsmanshaft}} (немісше мен идишшеден «Жерлестер қауымдастықтары») тұратын қолдау желілерін құрды. Осы кездергі америкалық еврей жазушылары [[ассимиляция]]ны қатты жақтап, еврейлердің [[америкалық мәдениет]]ке жақындағанын қалады. Еврейлер ақыр-аяғында өзге америкалықтармен шынымен де сіңісіп те қалды. Шамамен 500 000-ы (18 бен 50 жастар арасындағы еврей еркектерінің шамамен жартысы) [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та шайқасқан, соғыстан кейін жас отбасылар [[субурбанизация]]ланды. Бұл аймақтардағы еврейлер одан әрі ассимиляцияланып, өзге ұлт, [[Дінаралық неке|дін өкілдерімен ошақ]] құратын да болды. Субурбан аймақтарда жаңа орталықтар пайда болды да, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңы мен 1950 жылдардың ортасы аралығында еврей мектептеріне баратын бала саны екі есе көбейді де, белгілі бір синагогамен байланыс 1930 жылғы 20% көрсеткіштен 1960 жылғы 60% көрсеткішке өсті; ең үлкен өсім [[Реформашыл иудаизм|реформашыл еврейлер]] арасында орын алды, әсіресе [[Консервативті иудаизм|консерваторлар]] арасында.<ref>Sarna, ''American Judaism'' (2004) 284–5-беттер</ref> Кейінгі еврей көші-қонының, мәселен, Ресейден келгендерінің көбі жалпылама еврей-америкалық қауымдастығына аса қиындықсыз ене берді. Уақыт өте келе АҚШ еврейлері мен олардың ұрпағы түрлі салаларда табысты атанды.<ref>{{cite news |last=Lalany |first=Nelly |title=Ashkenazi Jews rank smartest in world |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4098351,00.html |newspaper=Ynet |date=2011-07-23 |quote=Jews comprise 2.2% of the USA population, but they represent 30% of faculty at elite colleges, 21% of Ivy League students, 25% of the Turing Award winners, 23% of the wealthiest Americans, and 38% of the Oscar-winning film directors |accessdate=2013-10-27}} {{Wayback|date=2014-02-14 |url=https://web.archive.org/web/20140214142839/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4098351,00.html}}</ref><ref>{{cite web |first=Lazar |last=Berman |title=The 2011 Nobel Prize and the Debate over Jewish IQ |work=AEI |url=http://www.aei.org/publication/the-2011-nobel-prize-and-the-debate-over-jewish-iq/ |publisher=The American |accessdate=2013-10-18 |date=2011-10-19}} {{Wayback|date=2016-01-09 |url=https://web.archive.org/web/20160109094439/http://www.aei.org/publication/the-2011-nobel-prize-and-the-debate-over-jewish-iq/}}</ref> Бұрын [[төменгі саты]] мүшесі болған, әр жұмысқа орналаса алмай жүрген еврейлер<ref>{{cite news |last=Goldstein |first=Tani |title=How did American Jews get so rich? |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4099803,00.html |newspaper=Ynet |accessdate=2013-11-08}} {{Wayback|date=2013-11-01 |url=https://web.archive.org/web/20131101054101/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4099803,00.html}}</ref> кейін білімі жоғары және жан басына шаққандағы табысы Америка Құрама Штаттарындағы орташа көрсеткіштен жоғары топқа айналды.<ref>''[https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Poll-Jews-highest-earning-religious-group-in-US Poll: Jews highest-earning group in US] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327000000/https://web.archive.org/web/20150327022117/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Poll-Jews-highest-earning-religious-group-in-US |date=2015-03-27 }}'', ''[[The Jerusalem Post]]'', 26 ақпан 2008</ref><ref>'' Why is America Different?: American Jewry on Its 350th Anniversary'' edited by Steven T. Katz, (University of America Press 2010), 15-бет</ref><ref>'' American Pluralism and the Jewish Community'', edited by Seymour Martin Lipset, (Transaction Publishers 1990), 3-бет</ref> {| class="wikitable" |+Әр үйге шаққандағы америкалық еврейлер табысы – 2014<ref>{{Cite news|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/10/11/how-income-varies-among-u-s-religious-groups/ |title=How income varies among U.S. religious groups |newspaper=Pew Research Center |accessdate=2020-01-05}} {{Wayback|date=2019-05-11 |url=https://web.archive.org/web/20190511105021/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/10/11/how-income-varies-among-u-s-religious-groups/}}</ref> !< $30 000 !$30 000–49 999 !$50 000–99 999 !$100 000+ |- |16% |15% |24% |44% |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ еврейлері тарихы]] [[Санат:АҚШ тұрғындары]] [[Санат:Еврейлер]] ncwl9yhd8ay5wy5m6sr5nv6f3crh1iq 3638567 3638529 2026-08-03T05:18:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/TheWikipedian1250|TheWikipedian1250]] ([[User talk:TheWikipedian1250|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3527870 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Америкалық еврейлер |төл атауы = {{lang-en|American Jews}} |сурет = Percent of population Jewish by US state.svg |сурет тақырыбы = АҚШ-тағы еврей америкалықтар картасы |саны = |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны1 = 7 500 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Израиль}} |саны2 = 300 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[америкалық ағылшын тілі]], [[идиш]], [[иврит]], т.б. |діні = {{Unbulleted list |[[иудаизм]] (35% [[Реформашыл иудаизм|реформашылдар]], 18% [[Консервативті иудаизм|консерваторлар]], 11% [[Ортодокс иудаизм|ортодокстар]], 6% қалғандары) |[[Зайырлы иудаизм|зайырлылық]] (30% [[Еврейлік атеизм|атеистер, агностиктер]], т.б.) |[[христиандық]], т.б. }} |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''АҚШ еврейлері''', не көбіне '''Америкалық еврейлер''' ({{lang-en|American Jews}}, {{lang-yi|אמעריקאנער אידן}}, ''Amerikaner Idn'') — этносы, [[Иудаизм|діні]], [[Еврей мәдениеті|мәдениеті]] [[Еврейлер|еврей]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] азаматтары.<ref>{{cite book |last=Sheskin |first=Ira M. |editor-last=McKee |editor-first=Jesse O. |title=Ethnicity in Contemporary America: A Geographical Appraisal |year=2000 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, MD |isbn=978-0-7425-0034-1 |page=[https://archive.org/details/ethnicityinconte00jess/page/227 227] |chapter=American Jews |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rrf_HrCTXdgC&pg=PA227 |quote=[The 1990 National Jewish Population Survey] showed that only five percent of American Jews consider being Jewish solely in terms of being a member of a religious group. Thus, the vast majority of American Jews view themselves as members of an ethnic group and/or a cultural group, and/or a nationality. |url=https://archive.org/details/ethnicityinconte00jess/page/227}}</ref> [[Пью зерттеу институты]] жасаған 2020 жылғы сауалнама бойынша АҚШ еврейлерінің шамамен екі үштігі өзін [[Ашкеназдар|ашкеназ]] дейді, 3%-ы [[Сефардтар|сефард]], 1%-ы [[Мизрахим|мизрахи]] дейді. Тағы 6% үш топтың бірнешеуін қосып айтса, 25%-ы өздерін еш топқа жатқызбайды.<ref name="pew-2020">{{cite web |title=Jewish Americans in 2020 |publisher=[[Pew Research Center]] |date=2021-05-11 |language=en |url=https://pewresearch.org/religion/2021/05/11/jewish-americans-in-2020/#:~:text=Pew%20Research%20Center%20estimates%20that,were%20Jews%20of%20no%20religion. |accessdate=2023-11-13}} {{Wayback|date=2022-11-26 |url=https://web.archive.org/web/20221126153746/https://www.pewresearch.org/religion/2021/05/11/jewish-americans-in-2020/#:~:text=Pew%20Research%20Center%20estimates%20that,were%20Jews%20of%20no%20religion.}}</ref> Отаршылдық заманда АҚШ-та еврейлер аз болды. Олардың көбі [[Португалия]]дан, не Бразилиядан ([[Голландық Бразилия]]) келген болатын. Олар, алайда, қазір — АҚШ еврейлерінің арасындағы кішігірім азшылық. Америкалық еврей қауымдастығы еврей мәдени дәстүрлерінің кең ауқымын, соның ішінде еврей діни рәсімдерінің толық спектрін көрсете алады. Түрлі деректерде АҚШ әлемдегі ең үлкен еврей қауымдастығы, не екінші ең үлкен ([[Израиль]]ден кейінгі) қауымдастығы бар ел делінеді. 2020 жылғы дерек бойынша Америка Құрама Штаттарында шамамен 7,5 миллион еврей тұрды, бұл [[АҚШ халқы]]ның 2,4%-ы. Бұған дінін иудаизм дейтін 4,2 миллион ересектер, [[Атеизм|дінім жоқ]] дейтін 1,5 миллион еврей ересектер мен 1,8 миллион еврей балалары кіреді.<ref name="Pew Jews">{{Cite web |last=Mitchell |first=Travis |date=2021-05-11 |title=1. The size of the U.S. Jewish population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2021/05/11/the-size-of-the-u-s-jewish-population/ |accessdate=2024-06-09 |publisher=Pew Research Center |language=en}}</ref> Кем дегенде 1 ата-әжесі еврей болған және [[Оралу заңы]] бойынша [[Израиль]] азаматтығына өзін ұсына алған америкалықтар «көбейтілген еврей қауымы» делінеді. Елде бұл топқа кіре алатын 15 миллион адам бар, бұл — АҚШ жалпы халқының 4,5%-ы.<ref>{{cite book |last=Sheskin, Dashefsky |first=Ira, Arnold |title=American Jewish Year Book 2020 The Annual Record of the North American Jewish Communities Since 1899 |date=2021-12-22 |publisher=Springer International Publishing |isbn=9783030787059}}</ref> == Тарихы == Еврейлер [[Он үш отар]]да XVII ғасырдан бері тұратын.<ref>{{cite web |url=http://www.jewsinamerica.org/ |title=Jews in America: Portal to American Jewish History |language=en |accessdate=2015-02-15 |work=www.jewsinamerica.org}} {{Wayback|date=2018-05-05 |url=https://web.archive.org/web/20180505164009/http://www.jewsinamerica.org/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Kahalsyn.html |title=Kahal Kadosh Beth Elohim Synagogue |work=jewishvirtuallibrary.org |language=en |date=2014 |accessdate=2016-01-20}} {{Wayback|date=2016-12-03 |url=https://web.archive.org/web/20161203093109/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Kahalsyn.html}}</ref> Алайда олар өте аз еді, 1700 жылға қарай елге 200–300-ден көп емесі келген болатын.<ref name="Atkin-p305">{{Cite book|last=Atkin|first=Maurice, etc|title=United States of America|volume=20|page=305}}</ref> Ерте келген еврейлердің көбі [[сефардтар]] болатын, нақтырақ айтқанда, Испания мен Португалиядан келген батыс сефардтар.<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/nr/travel/charleston/kah.htm |title=Kahal Kadosh Beth Elohim Synagogue |language=en |work=nps.gov |accessdate=2016-01-20}} {{Wayback|date=2016-03-15 |url=https://web.archive.org/web/20160315222519/http://www.nps.gov/nr/travel/charleston/kah.htm}}</ref> Алайда 1720 жылға қарай көпшілікке ие болғандар — Шығыс пен Орталық Еуропадан келген [[ашкеназдар]].<ref name="Atkin-p305"/> Ағылшынның {{iw|1740 жылғы Плантация актісі|1740 жылғы Плантация актісі|en|Plantation Act 1740}} еврейлердің тұңғыш рет Британдық азаматтық алуына рұқсат берді де, осылайша [[Британдық Америка|отарлар]]ға көшкеніне де жол берді. Белгілі атанған тұңғыш америкалық еврей Польшада туған [[Хаим Соломон]] болды — оның [[Америкалық революция]]дағы рөлі үлкен еді. Соломон атақты революцияны ең көп қаржыландырған адам және белгілі қаржыгер болды.<ref>{{Cite web |last=Tzvi |date=2017-04-20 |title=The Jew who Financed the American Revolution |url=https://aish.com/the-jew-who-financed-the-american-revolution/ |accessdate=2023-10-09 |work=Aish.com |language=en}} {{Wayback|date=2022-11-27 |url=https://web.archive.org/web/20221127054734/https://aish.com/the-jew-who-financed-the-american-revolution/}}</ref> Кейбір жергілікті юрисдикциялардың еврейлерге дауыс беру немесе мемлекеттік қызмет атқару құқығын бермегеніне қарамастан, сефардтар 1790 жылдары басты бес штатта саяси теңдікке ие болып, қоғамдық істерге белсене араласатын болды.<ref name="DeCondeER&Afp">Alexander DeConde, ''[https://books.google.com/books?id=XOlcL8kgrZgC Ethnicity, Race, and American Foreign Policy: A History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221121045340/https://books.google.com/books?lr=&id=XOlcL8kgrZgC&q= |date=2022-11-21}}'', p. 52</ref> Шамамен 1830 жылға дейін [[Оңтүстік Каролина]]ның [[Чарлстон (Оңтүстік Каролина)|Чарлстон]] қаласы [[Солтүстік Америка]]дағы еврейлері ең көп жер болды. XIX ғасырдың ортасына қарай құрлыққа біраз неміс еврейлері қоныстанатын болды, көбіне туған елдеріндегі [[Антисемитизм|антисемиттік]] заңдар себебінен.<ref>{{cite web |author=Sarna, Jonathan; Golden, Jonathan |title=The American Jewish Experience through the Nineteenth Century: Immigration and Acculturation |language=en |url=http://nationalhumanitiescenter.org/tserve/nineteen/nkeyinfo/judaism.htm |work=The National Humanities Center |publisher=TeacherServe |accessdate=2016-04-27}} {{Wayback|date=2016-05-01 |url=https://web.archive.org/web/20160501030159/http://nationalhumanitiescenter.org/tserve/nineteen/nkeyinfo/judaism.htm}}</ref> Олардың біразы саудагер мен дүкеншілер атанды. Аз-аздап олар шығыс жағалаудан батысқа қарай жылжыды да, 1819 жылы күздігүні [[Аппалачи]]ден батыс тұңғыш еврей діни қызметі пайда болды. Осы кездері [[Цинциннати]] қаласында тұңғыш рет Тәубе Күндері өткізілген болатын. Цинциннатиде [[Орта Батыс]]тың ең ежелгі еврей қауымдарының бірі тұратын. Аз-аздап [[раввин]] [[Айзек Мейер Вайз]] арқасында Цинциннати еврейлерінің дінінде жаңа реформалар байқалатын болды,<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.isjl.org/history/archive/tn/HistoryofTempleIsrael.htm |title=History of Temple Israel |publisher=Goldring / Woldenberg Institute of Southern Jewish Life |encyclopedia=Encyclopedia of Southern Jewish Communities |location=Jackson, Mississippi |year=2006 |accessdate=2010-07-22}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120402064203/http://www.isjl.org/history/archive/tn/HistoryofTempleIsrael.htm |date=2012-04-02}}</ref> мәселен, [[миньян]]ға әйелдер қабылданатын болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/14954-wise-isaac-mayer |title=WISE, ISAAC MAYER |author=Cyrus Adler; David Philipson |work=[[The Jewish Encyclopedia]] |place=New York |publisher=Funk & Wagnalls |accessdate=2015-12-03}}<br />'''Jewish Encyclopedia bibliography:''' *I. M. Wise, ''Reminiscences'', transl. from the German and ed. by David Philipson, Cincinnati, 1901; *''Selected Writings of Isaac M. Wise'', with a biography by David Philipson and Louis Grossmann, ib. 1900; *''[[The American Israelite]]'', 1854–1900, [[passim]], and the Jubilee number, 1904-06-30.</ref> 1800 жылдардың екінші жартысында сол жерге біраз неміс пен литва еврейлері қоныстанды да, аймақта ірі қауымдастық орнықты. Нәтижесінде Manischewitz (Манишевитц) атты [[кошер]] тағам компаниясы мен [[The American Israelite]] атты жариялануы әлі де жалғасқан АҚШ-тың ең ескі еврей газеттерінің бірі пайда болды.<ref>{{Cite news |url=https://blog.newspapers.library.in.gov/73-years-of-the-jewish-post/ |title=73 Years of The Jewish Post |date=2015-11-09 |work=Hoosier State Chronicles: Indiana's Digital Newspaper Program |accessdate=2018-07-29 |language=en}} {{Wayback|date=2018-07-30 |url=https://web.archive.org/web/20180730021937/https://blog.newspapers.library.in.gov/73-years-of-the-jewish-post/}}</ref> 1880 жылға қарай Америка Құрама Штаттарында шамамен 250 000 еврей тұрды. Олардың біразы — білім алған [[зайырлы]] неміс еврейлері. Арасында аса ықпалды [[сефардтар]] азшылығы да болды. [[Сурет:Welcome to the land of freedom 51996u.jpg|thumb|250px|[[Шығыс Еуропа]]лық еврей мигранттардың Нью-Йоркке келгені]] Еврейлердің Америка Құрама Штаттарына миграциясы 1880 жылдардың басында аса қатты өсті. Оған [[Шығыс Еуропа]]дағы қуғын мен кедейшілік себеп болды. Келгендердің көбісі [[идиш]]ше сөйлейтін [[ашкеназ]]дар болатын. Осы жаңа мигранттардың көпшілігі [[Ресей империясы]]ның [[Отырықшылық бозғылт]]<ref>{{Cite web|url=https://nege.kz/news/-98a09b |title=Инесса Чугайнова: Еврейлер – еліміздің біртұтас халқының бір бөлігі |language=kk |work=nege.kz |date=2025-03-26 |accessdate=2025-11-17}}</ref> аймағынан келген болатын, бұл — қазіргі [[Литва]], [[Польша]], [[Беларусь]], [[Украина]], [[Молдова]] жерлері. Осы кездері елге көптеген [[галиция]]лық еврейлер де көшіп келген болатын; Галиция сол кездері [[Аустрия-Мажарстан]]ның ең кедей аймақтарының бірі болатын. Біраз еврей [[Румыния]]дан да көшіп келген. XIX ғасырдың соңынан 1924 жылға дейін елге 2 000 000-нан астам еврей көшіп келген; 1924 жылы иммиграция жайлы заңнама өзгертілді де, мигранттардың көшіп келуі шектелді. Еврейлердің көбі [[Нью-Йорк агломерациясы]]нда орнықты. 1915 жылы [[идиш]] тілдес күнделікті газеттің Нью-Йорктің өзінде де жарты миллион, ел бойынша 600 000 данасы сатылды. Оған қоса мыңдаған адам идиштілді апталық газетке, не түрлі журналдарға жазылған еді.<ref>{{cite book |author=Robert Moses Shapiro |title=Why Didn't the Press Shout?: American & International Journalism During the Holocaust |url=https://books.google.com/books?id=I3lItIwOzCkC&pg=PA18 |year=2003 |publisher=KTAV |page=18 |isbn=9780881257755 |accessdate=2015-10-16}} {{Wayback|date=2023-09-15 |url=https://web.archive.org/web/20230915111213/https://books.google.com/books?id=I3lItIwOzCkC&pg=PA18}}</ref> XX ғасырдың басында бұл жаңадан келген еврейлер басқа қандастары үшін көптеген шағын [[синагога]]лар мен {{iw|Ландсманшафт|Ландсмансхафтерден|en|Landsmanshaft}} (немісше мен идишшеден «Жерлестер қауымдастықтары») тұратын қолдау желілерін құрды. Осы кездергі америкалық еврей жазушылары [[ассимиляция]]ны қатты жақтап, еврейлердің [[америкалық мәдениет]]ке жақындағанын қалады. Еврейлер ақыр-аяғында өзге америкалықтармен шынымен де сіңісіп те қалды. Шамамен 500 000-ы (18 бен 50 жастар арасындағы еврей еркектерінің шамамен жартысы) [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та шайқасқан, соғыстан кейін жас отбасылар [[субурбанизация]]ланды. Бұл аймақтардағы еврейлер одан әрі ассимиляцияланып, өзге ұлт, [[Дінаралық неке|дін өкілдерімен ошақ]] құратын да болды. Субурбан аймақтарда жаңа орталықтар пайда болды да, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңы мен 1950 жылдардың ортасы аралығында еврей мектептеріне баратын бала саны екі есе көбейді де, белгілі бір синагогамен байланыс 1930 жылғы 20% көрсеткіштен 1960 жылғы 60% көрсеткішке өсті; ең үлкен өсім [[Реформашыл иудаизм|реформашыл еврейлер]] арасында орын алды, әсіресе [[Консервативті иудаизм|консерваторлар]] арасында.<ref>Sarna, ''American Judaism'' (2004) 284–5-беттер</ref> Кейінгі еврей көші-қонының, мәселен, Ресейден келгендерінің көбі жалпылама еврей-америкалық қауымдастығына аса қиындықсыз ене берді. Уақыт өте келе АҚШ еврейлері мен олардың ұрпағы түрлі салаларда табысты атанды.<ref>{{cite news |last=Lalany |first=Nelly |title=Ashkenazi Jews rank smartest in world |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4098351,00.html |newspaper=Ynet |date=2011-07-23 |quote=Jews comprise 2.2% of the USA population, but they represent 30% of faculty at elite colleges, 21% of Ivy League students, 25% of the Turing Award winners, 23% of the wealthiest Americans, and 38% of the Oscar-winning film directors |accessdate=2013-10-27}} {{Wayback|date=2014-02-14 |url=https://web.archive.org/web/20140214142839/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4098351,00.html}}</ref><ref>{{cite web |first=Lazar |last=Berman |title=The 2011 Nobel Prize and the Debate over Jewish IQ |work=AEI |url=http://www.aei.org/publication/the-2011-nobel-prize-and-the-debate-over-jewish-iq/ |publisher=The American |accessdate=2013-10-18 |date=2011-10-19}} {{Wayback|date=2016-01-09 |url=https://web.archive.org/web/20160109094439/http://www.aei.org/publication/the-2011-nobel-prize-and-the-debate-over-jewish-iq/}}</ref> Бұрын [[төменгі саты]] мүшесі болған, әр жұмысқа орналаса алмай жүрген еврейлер<ref>{{cite news |last=Goldstein |first=Tani |title=How did American Jews get so rich? |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4099803,00.html |newspaper=Ynet |accessdate=2013-11-08}} {{Wayback|date=2013-11-01 |url=https://web.archive.org/web/20131101054101/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4099803,00.html}}</ref> кейін білімі жоғары және жан басына шаққандағы табысы Америка Құрама Штаттарындағы орташа көрсеткіштен жоғары топқа айналды.<ref>''[https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Poll-Jews-highest-earning-religious-group-in-US Poll: Jews highest-earning group in US] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327000000/https://web.archive.org/web/20150327022117/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Poll-Jews-highest-earning-religious-group-in-US |date=2015-03-27 }}'', ''[[The Jerusalem Post]]'', 26 ақпан 2008</ref><ref>'' Why is America Different?: American Jewry on Its 350th Anniversary'' edited by Steven T. Katz, (University of America Press 2010), 15-бет</ref><ref>'' American Pluralism and the Jewish Community'', edited by Seymour Martin Lipset, (Transaction Publishers 1990), 3-бет</ref> {| class="wikitable" |+Әр үйге шаққандағы америкалық еврейлер табысы – 2014<ref>{{Cite news|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/10/11/how-income-varies-among-u-s-religious-groups/ |title=How income varies among U.S. religious groups |newspaper=Pew Research Center |accessdate=2020-01-05}} {{Wayback|date=2019-05-11 |url=https://web.archive.org/web/20190511105021/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/10/11/how-income-varies-among-u-s-religious-groups/}}</ref> !< $30 000 !$30 000–49 999 !$50 000–99 999 !$100 000+ |- |16% |15% |24% |44% |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ еврейлері тарихы]] [[Санат:АҚШ тұрғындары]] [[Санат:Еврейлер]] em957pj6g3plni42hhr9hyc5z4qs2dj 0 769109 3638511 3621023 2026-08-02T20:42:36Z Dakes123 164542 /* Жәнібек хан тұсында */ 3638511 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|түс= |Қазақша есімі=Моғұл Бұқа |Елтаңба атауы= |Елтаңба ені= |Титулы=[[Алтын Орда]]ның беклербегі |Ту= |Басқара бастады=1337 |Басқаруын аяқтады=1351 |Басқарған кезеңі= |Ізашары=[[Исатай Қият]] |Ізбасары=[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] |Діні= |Туған күні=белгісіз |Туған жері= |Қайтыс болған күні=1361 |Қайтыс болған жері= |Жерленді= |Династия=[[Қыпшақтар|Қыпшақ]] |Туған кездегі есімі= |Әкесі= |Анасы= |Жұбайы= |Лақап аты= |Балалары= Ілияс, Темір }} '''Моғұл Бұқа''' (?–1361) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері. 1337–1351 жылдары [[Беклербек|беклербегі]] лауазымын атқарды, 1351–1359 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі болды.<ref name=":0">''Селезнёв Ю. В.'' Элита Золотой Орды.. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. С. 9, 88.. — 232 с. — <nowiki>ISBN 978-5-9690-0068-1</nowiki></ref> == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Моғұл Бұқа [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасынан шыққан. Кейбір деректер бойынша, оның әкесі [[Өзбек хан]] кезіндегі беделді қарашыбек [[Сунж-Бұқа]], ал Моғұл Бұқаның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]], Өзбек ханның сүйікті әйелі болған.<ref name=":1">''Сабитов Ж.М.'' ЭМИРЫ УЗБЕК-ХАНА И ДЖАНИБЕК-ХАНА // Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева : «журнал». — 2014. — Апрель (№ №2). — С. 120-134.</ref> === Өзбек хан тұсында === 1337 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бұрынғы әмірлері [[Исатай Қият]] пен [[Құтлұқ Темір]] қайтыс болғаннан кейін, Моғұл Бұқа Өзбек ханының [[Беклербек|беклербегі]] болып тағайындалады. Өзбек ханның бұл шешімі [[Тайдула хатұн|Тайдула хатунның]] айтарлықтай ықпалымен жүзеге асырылды деп есептеледі. Моғұл Бұқа ресми дереккөздерде беклербек ретінде алғаш рет 1337 жылдың 2 қазанында аталады. Осы күні көпес Музаффар бастаған Алтын Орда дипломатиялық миссиясы [[Каир|Каирге]], [[Мысыр]] сұлтанының сарайына келді. Елшілік Моғұл Бұқа мен әмір Сунж Бұқаның атынан жіберілді.<ref>''В. Тизенгаузен.'' Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 269. — 563 с.</ref> === Жәнібек хан тұсында === 1341 жылы Өзбек хан қайтыс болғанда, оның үлкен ұлы және мұрагері [[Тыныбек хан|Дінібек]] [[Сарай-Берке|Сарайда]] болмай, [[Орда-Ежен ұлысы|Орта Азиядағы]] жорығында еді. Нәтижесінде, Өзбектің екінші ұлы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] уақытша билеуші болып жарияланады. Дінібектің оралуы туралы хабар астанаға жеткенде, Жәнібек анасы Тайдуладан қолдау сұрайды. Тарихшы [[Әл-Омари|әл-Омаридің]] айтуынша, екі ұлының арасында Тайдула Жәнібектің жағын таңдайды. Сүйтіп, ықпалын пайдаланып, [[Сарай-Берке|Сарай]] әмірлері мен өз ағасы Моғұл Бұқаны тұңғыш ұлы әрі тақ мұрагері Дінібекті өлтіруге көндіреді. Әмірлер сұлтанды қарсы алуға шығып, Дінібекке ант беру рәсімі кезінде оны өлтіреді. Бұл оқиға 1342 жылы [[Сарайшық]] қаласында болды. Таққа отырғаннан кейін Жәнібек алғыс ретінде Моғұл Бұқаны беклербек етіп бекітіп, Тула қаласын, сондай-ақ Азак (Азов) қаласынан түсетін кірістің бір бөлігін Тайдуланың жеке меншігіне береді. Жәнібектің билігі кезінде Қыпшақ өкілдерінің Алтын Ордадағы саяси жағдайы біршама күшейе түсті. Моғұл Бұқа мен Тайдуланың ханның ішкі және сыртқы саясатына әсері айтарлықтай болды. Моғұл Бұқаның осы кездегі мәртебесінің маңыздылығын шетелдік дереккөздер де растайды: сол замандағы [[Венеция]] дожы ол туралы «Орданың ұлы және құдіретті мырзасы, жоғары құрметті қадірлі тұлғасы» деген жазба дерек қалдырады.<ref>''Волков М.'' О соперничестве Венеции с Генуею в XIV-м веке // Записки Одесского общества истории и древностей, Том IV.. — Одесса, 1860. — С. 216—217. — 289 с.</ref> Жәнібек ханның тұсында Моғұл Бұқа бірқатар әскери жорықтарды басқарды, бірақ біразының нәтижесі ойдағыдай болмады. Ең танымал шайқас 1346 жылы орын алды - Жәнібек хан Моғұл Бұқаға, [[Қырым|Қырымдағы]] генуялық Каффа (қазіргі Феодосия) бекінісін бағындыруды тапсырады. Қамалды қоршау кезінде татар әскері арасында [[Оба|оба індеті]] таралып, Моғұл Бұқа қоршауды алып тастап, шегінуге мәжбүр болады. Шегінген кезде ол обадан қайтыс болған сарбаздардың мәйіттерін катапульталармен бекініс қабырғаларының ар жағына лақтыруды бұйырады. Көп ұзамай індет қаланың ішінде де тарайды. Аурудан қашқан генуялықтар Каффаны теңіз арқылы асығыс тастап, Еуропаға қашып кетеді. Бұл оқиғаларды генуялық заңгер Габриэль де Мусси былай сипаттайды: «Сапарда ауыр ауруға шалдыққандықтан, бізбен бірге жолға шыққан мың адамның онға жуығы ғана тірі жетті». Ол сондай-ақ сол уақытқа дейін Шығыста бұл оба індеті ұзақ уақыт бойы өршіп, «мыңдаған көшпенділердің» өмірін қиғанын атап өтті. Бұл оқиға биологиялық қаруды қолданудың алғашқы құжатталған жағдайларының бірі және Еуропада [[Оба індеті|Қара өлім]] деп аталған пандемияның таралуындағы ең басты сәт болып саналады.<ref>''Вадим Эрлихман.'' Закат Европы. ''журнал «Историк»'' (№65 май 2020).</ref> Әскери сәтсіздіктер, оба эпидемиясы және содан орын алған халық шығыны мен мал тапшылығы беклербектің жағдайын нашарлатып, Алтын Орда зиялыларының арасында ішкі саяси күрестің ушығуына себеп болады. Бұл оқиғалар «Дафтар-и Чингизнаме» тарихи дереккөзінде сақталған «Иса ұлы Амат туралы дастанда» көрініс тапқан. Ол дастанда [[Үйсін руы|Үйсін]] тайпасының бегі Амат пен Қыпшақ беклербегі Моғұл Бұқа арасындағы саяси қақтығыс баяндалады. Дастан бойынша, Жәнібек ханның қызы Үйсін Аматқа уәде етілгеніне қарамастан, Моғұл Бұқаның ұлы Темірге тұрмысқа беріледі. Бұған келіспеген Амат, ханшайымды ұрлап, Сарайдан қашып кетеді. Жәнібек хан арттарынан [[Алшын]] тайпасының әмірі [[Алау батыр|Алауды]] қуғыншы қылып жібереді. Алайда, Аматтың әкесі Исаның көптен бергі досы болған Алау қашқындарды аяп, оларға қосылады.<ref>''Zhaxylyk M. Sabitov.'' К вопросу об Амате, сыне Исы. Вестник Евразийского национального университета. № 3(94). Астана. 2013. С. 299-302..</ref> Сүйтіп олар [[Алатау таулары|Алатау]] етегіндегі Орда шекарасында қазақлықта жүрген [[Ұрыс хан|Ұрыс ханға]] қосылып, пана табады. Бұл әңгіме қазақ шежіресінде және [[Алаша хан]] туралы аңыздарда да кездеседі.<ref>[https://www.academia.edu/28420670/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_I%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BDi%D1%81_%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_2007_4_1_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%A1_110_116 Сабитов Ж.М. Алаша-хан миф и реальность//Iзденiс – Поиск. 2007. № 4(1). Алматы. С. 110-116.]</ref> Моғұл Бұқаның сыртқы және ішкі саясаттағы сәтсіздіктеріне байланысты (мүмкін басқа да себептермен) 1349 және 1351 жылдың тамыз айлары аралығында, Жәнібек хан Орданың ең жоғарғы лауазымдағы қызметшілерін ауыстырады. Беклербек лауазымы Өзбек хан заманынан бері әйгілі әскери қолбасшы болған [[Наймандар|Найман]] [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқаға]] өтеді. Хан, Құтлұқ Бұқаны болашақ әскери жорықтарды басқаруға бейімдірек деп санаған болса керек. Сонымен қатар, басқа да жоғары лауазымдарда өзгерістер болды: Жәнібек хан [[уәзір]] Толыбайдың ұлы Сұмайды өлім жазасына кесіп, Толыбайды сарайдан қуып шығарады. Нәтижесінде, Өзбек ханның тұсында беклербек болған [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ Темірдің]] інісі, Мұхаммед Қожа жаңа уәзір болып тағайындалады. === Бердібек хан тұсында === 1356 жылы [[Елхан мемлекеті|Елхан империясында]] азаматтық соғыстардың жалғасып жатқанын пайдаланып, Жәнібек хан Иран мен Әзірбайжанға әскери жорық бастайды. Жорық кезінде [[Тебриз]] қаласын басып алып, үлкен ұлы [[Бердібек хан|Бердібек]] сұлтанды 50-мыңдық әскермен қаланың әмірі етіп қалдырады. Жәнібек хан [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтар жолында денсаулығы нашарлайды. Ханның ауруы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] әмірлерінің арасында шиеленістік пен қастандықтардың артуына әкеледі. Ішкі саяси дағдарыс 1357 жылдың жазында сарай төңкерісімен аяқталады. Тақ мұрагері Бердібек пен Толыбай әмір Ұлы хан Жәнібек пен оның барлық ұлдарының өліміне әкеп соққан қастандық ұйымдастырады. Төңкерістің ерекше қатыгездігін «[[Ескендір Анонимі|Ескендір анонимі]]<nowiki/>» былай деп баяндайды: [[Тайдула хатұн|Тайдула]] Бердібектің сегіз айлық інілерінің бірін қолына алып, одан бейкүнә нәрестені аяуын өтінеді. Алайда, Бердібек баланы оның құшағынан алып, жерге лақтырып өлтіреді.<ref name=":0" /> === Ұлы дүрбелең === Бердібек ханның билігі кезінде Моғұл Бұқа өз ықпалын жоғалта бастайды. Беклербек лауазымы әйгілі [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі [[Мамай (беклербек)|Мамайға]] тапсырылады. Алдыңғы беклербек [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] Қырымның [[ұлысбегі]] болып тағайындалады, ал [[Қаңлы]] Толыбай ханның уәзірі қызметіне қайтады. Алайда, Бердібектің билігі бар болғаны екі жылға созылады, ол қайтыс болғаннан кейін [[Бату хан|Бату]] ұрпақтарының көзі жойылады. Бұл оқиға [[Алтын Орда|Ордада]] «[[Ұлы дүрбелең]]<nowiki/>» деп аталатын азамат соғысының басталуына себеп болады. Бірнеше ықпалды әмірлер мен рубасылары, өзіне бағынатын [[Жошы әулеті|Жошының басқа ұрпағынан]] тараған «қуыршақ хандарын» тағайындап, билік үшін соғыс бастайды. Тайдула ағасы Моғұл Бұқаның қолдауына сүйене отырып, хандарды таққа отырғызып, қаласа ауыстыра салатын «патша құрушыға» айналады, бірақ ушығып бара жатқан азамат соғысын тоқтата алмайды. Сүйтіп 1361 жылы Моғұл-Бұқа, оның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]] және Орданың басқа да бірқатар әмірлері (Ахмед, [[Нанғұдай|Нағанай]]) хан тағына үміткерлердің бірімен қақтығыс кезінде қаза табады.<ref>''Сабитов Ж.М.'' Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-х годах <small>(неопр.)</small>. ''e-history.kz'' (26 июля 2018).</ref> == Ұрпақтары == Моғұл Бұқаның саяси мұрагері оның ұлы Ілияс болды. Әкесі сияқты, ол да [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] Ұлы дүрбелең кезінде маңызды рөл атқарған ықпалды әмір болды.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда билері]] pio5xarapttwewk898z6ttcc0ehgcui 3638512 3638511 2026-08-02T20:51:31Z Dakes123 164542 /* Ұлы дүрбелең */ 3638512 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|түс= |Қазақша есімі=Моғұл Бұқа |Елтаңба атауы= |Елтаңба ені= |Титулы=[[Алтын Орда]]ның беклербегі |Ту= |Басқара бастады=1337 |Басқаруын аяқтады=1351 |Басқарған кезеңі= |Ізашары=[[Исатай Қият]] |Ізбасары=[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] |Діні= |Туған күні=белгісіз |Туған жері= |Қайтыс болған күні=1361 |Қайтыс болған жері= |Жерленді= |Династия=[[Қыпшақтар|Қыпшақ]] |Туған кездегі есімі= |Әкесі= |Анасы= |Жұбайы= |Лақап аты= |Балалары= Ілияс, Темір }} '''Моғұл Бұқа''' (?–1361) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері. 1337–1351 жылдары [[Беклербек|беклербегі]] лауазымын атқарды, 1351–1359 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі болды.<ref name=":0">''Селезнёв Ю. В.'' Элита Золотой Орды.. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. С. 9, 88.. — 232 с. — <nowiki>ISBN 978-5-9690-0068-1</nowiki></ref> == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Моғұл Бұқа [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасынан шыққан. Кейбір деректер бойынша, оның әкесі [[Өзбек хан]] кезіндегі беделді қарашыбек [[Сунж-Бұқа]], ал Моғұл Бұқаның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]], Өзбек ханның сүйікті әйелі болған.<ref name=":1">''Сабитов Ж.М.'' ЭМИРЫ УЗБЕК-ХАНА И ДЖАНИБЕК-ХАНА // Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева : «журнал». — 2014. — Апрель (№ №2). — С. 120-134.</ref> === Өзбек хан тұсында === 1337 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бұрынғы әмірлері [[Исатай Қият]] пен [[Құтлұқ Темір]] қайтыс болғаннан кейін, Моғұл Бұқа Өзбек ханының [[Беклербек|беклербегі]] болып тағайындалады. Өзбек ханның бұл шешімі [[Тайдула хатұн|Тайдула хатунның]] айтарлықтай ықпалымен жүзеге асырылды деп есептеледі. Моғұл Бұқа ресми дереккөздерде беклербек ретінде алғаш рет 1337 жылдың 2 қазанында аталады. Осы күні көпес Музаффар бастаған Алтын Орда дипломатиялық миссиясы [[Каир|Каирге]], [[Мысыр]] сұлтанының сарайына келді. Елшілік Моғұл Бұқа мен әмір Сунж Бұқаның атынан жіберілді.<ref>''В. Тизенгаузен.'' Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 269. — 563 с.</ref> === Жәнібек хан тұсында === 1341 жылы Өзбек хан қайтыс болғанда, оның үлкен ұлы және мұрагері [[Тыныбек хан|Дінібек]] [[Сарай-Берке|Сарайда]] болмай, [[Орда-Ежен ұлысы|Орта Азиядағы]] жорығында еді. Нәтижесінде, Өзбектің екінші ұлы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] уақытша билеуші болып жарияланады. Дінібектің оралуы туралы хабар астанаға жеткенде, Жәнібек анасы Тайдуладан қолдау сұрайды. Тарихшы [[Әл-Омари|әл-Омаридің]] айтуынша, екі ұлының арасында Тайдула Жәнібектің жағын таңдайды. Сүйтіп, ықпалын пайдаланып, [[Сарай-Берке|Сарай]] әмірлері мен өз ағасы Моғұл Бұқаны тұңғыш ұлы әрі тақ мұрагері Дінібекті өлтіруге көндіреді. Әмірлер сұлтанды қарсы алуға шығып, Дінібекке ант беру рәсімі кезінде оны өлтіреді. Бұл оқиға 1342 жылы [[Сарайшық]] қаласында болды. Таққа отырғаннан кейін Жәнібек алғыс ретінде Моғұл Бұқаны беклербек етіп бекітіп, Тула қаласын, сондай-ақ Азак (Азов) қаласынан түсетін кірістің бір бөлігін Тайдуланың жеке меншігіне береді. Жәнібектің билігі кезінде Қыпшақ өкілдерінің Алтын Ордадағы саяси жағдайы біршама күшейе түсті. Моғұл Бұқа мен Тайдуланың ханның ішкі және сыртқы саясатына әсері айтарлықтай болды. Моғұл Бұқаның осы кездегі мәртебесінің маңыздылығын шетелдік дереккөздер де растайды: сол замандағы [[Венеция]] дожы ол туралы «Орданың ұлы және құдіретті мырзасы, жоғары құрметті қадірлі тұлғасы» деген жазба дерек қалдырады.<ref>''Волков М.'' О соперничестве Венеции с Генуею в XIV-м веке // Записки Одесского общества истории и древностей, Том IV.. — Одесса, 1860. — С. 216—217. — 289 с.</ref> Жәнібек ханның тұсында Моғұл Бұқа бірқатар әскери жорықтарды басқарды, бірақ біразының нәтижесі ойдағыдай болмады. Ең танымал шайқас 1346 жылы орын алды - Жәнібек хан Моғұл Бұқаға, [[Қырым|Қырымдағы]] генуялық Каффа (қазіргі Феодосия) бекінісін бағындыруды тапсырады. Қамалды қоршау кезінде татар әскері арасында [[Оба|оба індеті]] таралып, Моғұл Бұқа қоршауды алып тастап, шегінуге мәжбүр болады. Шегінген кезде ол обадан қайтыс болған сарбаздардың мәйіттерін катапульталармен бекініс қабырғаларының ар жағына лақтыруды бұйырады. Көп ұзамай індет қаланың ішінде де тарайды. Аурудан қашқан генуялықтар Каффаны теңіз арқылы асығыс тастап, Еуропаға қашып кетеді. Бұл оқиғаларды генуялық заңгер Габриэль де Мусси былай сипаттайды: «Сапарда ауыр ауруға шалдыққандықтан, бізбен бірге жолға шыққан мың адамның онға жуығы ғана тірі жетті». Ол сондай-ақ сол уақытқа дейін Шығыста бұл оба індеті ұзақ уақыт бойы өршіп, «мыңдаған көшпенділердің» өмірін қиғанын атап өтті. Бұл оқиға биологиялық қаруды қолданудың алғашқы құжатталған жағдайларының бірі және Еуропада [[Оба індеті|Қара өлім]] деп аталған пандемияның таралуындағы ең басты сәт болып саналады.<ref>''Вадим Эрлихман.'' Закат Европы. ''журнал «Историк»'' (№65 май 2020).</ref> Әскери сәтсіздіктер, оба эпидемиясы және содан орын алған халық шығыны мен мал тапшылығы беклербектің жағдайын нашарлатып, Алтын Орда зиялыларының арасында ішкі саяси күрестің ушығуына себеп болады. Бұл оқиғалар «Дафтар-и Чингизнаме» тарихи дереккөзінде сақталған «Иса ұлы Амат туралы дастанда» көрініс тапқан. Ол дастанда [[Үйсін руы|Үйсін]] тайпасының бегі Амат пен Қыпшақ беклербегі Моғұл Бұқа арасындағы саяси қақтығыс баяндалады. Дастан бойынша, Жәнібек ханның қызы Үйсін Аматқа уәде етілгеніне қарамастан, Моғұл Бұқаның ұлы Темірге тұрмысқа беріледі. Бұған келіспеген Амат, ханшайымды ұрлап, Сарайдан қашып кетеді. Жәнібек хан арттарынан [[Алшын]] тайпасының әмірі [[Алау батыр|Алауды]] қуғыншы қылып жібереді. Алайда, Аматтың әкесі Исаның көптен бергі досы болған Алау қашқындарды аяп, оларға қосылады.<ref>''Zhaxylyk M. Sabitov.'' К вопросу об Амате, сыне Исы. Вестник Евразийского национального университета. № 3(94). Астана. 2013. С. 299-302..</ref> Сүйтіп олар [[Алатау таулары|Алатау]] етегіндегі Орда шекарасында қазақлықта жүрген [[Ұрыс хан|Ұрыс ханға]] қосылып, пана табады. Бұл әңгіме қазақ шежіресінде және [[Алаша хан]] туралы аңыздарда да кездеседі.<ref>[https://www.academia.edu/28420670/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_I%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BDi%D1%81_%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_2007_4_1_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%A1_110_116 Сабитов Ж.М. Алаша-хан миф и реальность//Iзденiс – Поиск. 2007. № 4(1). Алматы. С. 110-116.]</ref> Моғұл Бұқаның сыртқы және ішкі саясаттағы сәтсіздіктеріне байланысты (мүмкін басқа да себептермен) 1349 және 1351 жылдың тамыз айлары аралығында, Жәнібек хан Орданың ең жоғарғы лауазымдағы қызметшілерін ауыстырады. Беклербек лауазымы Өзбек хан заманынан бері әйгілі әскери қолбасшы болған [[Наймандар|Найман]] [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқаға]] өтеді. Хан, Құтлұқ Бұқаны болашақ әскери жорықтарды басқаруға бейімдірек деп санаған болса керек. Сонымен қатар, басқа да жоғары лауазымдарда өзгерістер болды: Жәнібек хан [[уәзір]] Толыбайдың ұлы Сұмайды өлім жазасына кесіп, Толыбайды сарайдан қуып шығарады. Нәтижесінде, Өзбек ханның тұсында беклербек болған [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ Темірдің]] інісі, Мұхаммед Қожа жаңа уәзір болып тағайындалады. === Бердібек хан тұсында === 1356 жылы [[Елхан мемлекеті|Елхан империясында]] азаматтық соғыстардың жалғасып жатқанын пайдаланып, Жәнібек хан Иран мен Әзірбайжанға әскери жорық бастайды. Жорық кезінде [[Тебриз]] қаласын басып алып, үлкен ұлы [[Бердібек хан|Бердібек]] сұлтанды 50-мыңдық әскермен қаланың әмірі етіп қалдырады. Жәнібек хан [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтар жолында денсаулығы нашарлайды. Ханның ауруы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] әмірлерінің арасында шиеленістік пен қастандықтардың артуына әкеледі. Ішкі саяси дағдарыс 1357 жылдың жазында сарай төңкерісімен аяқталады. Тақ мұрагері Бердібек пен Толыбай әмір Ұлы хан Жәнібек пен оның барлық ұлдарының өліміне әкеп соққан қастандық ұйымдастырады. Төңкерістің ерекше қатыгездігін «[[Ескендір Анонимі|Ескендір анонимі]]<nowiki/>» былай деп баяндайды: [[Тайдула хатұн|Тайдула]] Бердібектің сегіз айлық інілерінің бірін қолына алып, одан бейкүнә нәрестені аяуын өтінеді. Алайда, Бердібек баланы оның құшағынан алып, жерге лақтырып өлтіреді.<ref name=":0" /> === Ұлы дүрбелең === Бердібек ханның билігі кезінде Моғұл Бұқа өз ықпалын жоғалта бастайды. Беклербек лауазымы [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі, әйгілі [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі, [[Мамай (беклербек)|Мамайға]] тапсырылады. Алдыңғы беклербек [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] Қырымның [[ұлысбегі]] болып тағайындалады, ал [[Қаңлы]] Толыбай ханның уәзірі қызметіне қайтады. Алайда, Бердібектің билігі бар болғаны екі жылға созылады, ол қайтыс болғаннан кейін [[Бату хан|Бату]] ұрпақтарының көзі жойылады. Бұл оқиға [[Алтын Орда|Ордада]] «[[Ұлы дүрбелең]]<nowiki/>» деп аталатын азамат соғысының басталуына себеп болады. Бірнеше ықпалды әмірлер мен рубасылары, өзіне бағынатын [[Жошы әулеті|Жошының басқа ұрпағынан]] тараған «қуыршақ хандарын» тағайындап, билік үшін соғыс бастайды. Тайдула ағасы Моғұл Бұқаның қолдауына сүйене отырып, хандарды таққа отырғызып, қаласа ауыстыра салатын «патша құрушыға» айналады, бірақ ушығып бара жатқан азамат соғысын тоқтата алмайды. Сүйтіп 1361 жылы Моғұл-Бұқа, оның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]] және Орданың басқа да бірқатар әмірлері (Ахмед, [[Нанғұдай|Нағанай]]) хан тағына үміткерлердің бірімен қақтығыс кезінде қаза табады.<ref>''Сабитов Ж.М.'' Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-х годах <small>(неопр.)</small>. ''e-history.kz'' (26 июля 2018).</ref> == Ұрпақтары == Моғұл Бұқаның саяси мұрагері оның ұлы Ілияс болды. Әкесі сияқты, ол да [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] Ұлы дүрбелең кезінде маңызды рөл атқарған ықпалды әмір болды.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда билері]] n8hgy6vf8juy4j1noj9d793b730ecq3 3 771622 3638520 3533357 2026-08-02T22:43:41Z Superpes15 100035 Superpes15 [[Қатысушы талқылауы:Duntsov]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Бананчик]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Duntsov|Duntsov]]" to "[[Special:CentralAuth/Бананчик|Бананчик]]" 3533357 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Duntsov}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:45, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) 2i46pltqact5u4v8b7i4a72rysz5mb2 4 775564 3638530 3638059 2026-08-03T03:07:16Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3638530 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 111080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 396235] |- |2 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 19314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 150662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 292826] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 98345] |- |4 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31179] |- |5 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30645] |- |6 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 3375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8633] |- |7 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 264174] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 13143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83545] |- |9 |[[Нан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 5062] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 83956] |- |11 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 8093] |- |12 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8480] |- |13 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35744] |- |14 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9743] |- |15 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8522] |- |16 |[[Пазырық мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5255] |- |17 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6182] |- |18 |[[Қазақ-ноғай қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3559] |- |19 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18051] |- |20 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23603] |- |21 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3001] |- |22 |[[Әділ Өтеғұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2659] |- |23 |[[:Сурет:Oxford City FC crest.svg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2527] |- |24 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8473] |- |25 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 19077] |- |26 |[[Жақ (анатомия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 3492] |- |27 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8050] |- |28 |[[Зират]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 3210] |- |29 |[[Джон Фицджеральд Кеннеди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 3054] |- |30 |[[Нұрсұлтан (ханбике)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2536] |- |31 |[[Шорья]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2454] |- |32 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 5147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21687] |- |33 |[[Михаил Станиславович Шайдоров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 4963] |- |34 |[[Стоматит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 5895] |- |35 |[[Ламин Ямаль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 3549] |- |36 |[[Дина Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 3374] |- |37 |[[Заһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2481] |- |38 |[[Рүстем Оразбайұлы Есдәулетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2543] |- |39 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36235] |- |40 |[[Жын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 3866] |- |41 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 22856] |- |42 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9953] |- |43 |[[Бүйрек тастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2355] |- |44 |[[Құшайри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2235] |- |45 |[[Әлем халықтарының ертегілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2370] |- |46 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11517] |- |47 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30447] |- |48 |[[Саида Шавкатқызы Мирзиёева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2374] |- |49 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13629] |- |50 |[[Айша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 4599] |- |51 |[[Қатысушы талқылауы:Kasthack]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2130] |- |52 |[[Ұйғырлар мен дүнгендердің Қытайдан Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 4344] |- |53 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3492] |- |54 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14809] |- |55 |[[Тораңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 3832] |- |56 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6264] |- |57 |[[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2781] |- |58 |[[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2316] |- |59 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28441] |- |60 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13100] |- |61 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5968] |- |62 |[[Бала ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2376] |- |63 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 24095] |- |64 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 76316] |- |65 |[[Қазақтың дәстүрлі үй кәсіпшілігі мен қолөнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2703] |- |66 |[[Шұрат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 2335] |- |67 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46275] |- |68 |[[Бақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 3499] |- |69 |[[Канибадам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2044] |- |70 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17209] |- |71 |[[Ай (қазақ дәстүрінде)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 5137] |- |72 |[[Тарық ибн Зияд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 2055] |- |73 |[[Уоррен Гардинг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 2241] |- |74 |[[Щучинск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2774] |- |75 |[[Әйнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 1933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2779] |- |76 |[[Қытай халықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2556] |- |77 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7687] |- |78 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3043] |- |79 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18091] |- |80 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58671] |- |81 |[[Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 2880] |- |82 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49427] |- |83 |[[Виктория (Британдық Колумбия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1948] |- |84 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42086] |- |85 |[[Ислам негіздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2693] |- |86 |[[Шұғыла (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1932] |- |87 |[[Жаңасемей ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3121] |- |88 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25531] |- |89 |[[Есінеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 2139] |- |90 |[[Комако Кимура]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1833] |- |91 |[[Құс өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1988] |- |92 |[[Нақыл сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5579] |- |93 |[[Араб мемлекеттері Лигасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2917] |- |94 |[[Маржан Тасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1876] |- |95 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116415] |- |96 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 7776] |- |97 |[[Ажырасу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 2884] |- |98 |[[Бірлік (Мойынқұм ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2008] |- |99 |[[Пиноккио]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1805] |- |100 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 12866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21961] |- |101 |[[Ребус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 2186] |- |102 |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2672] |- |103 |[[Азаматтық тәрбие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1881] |- |104 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26390] |- |105 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 4767] |- |106 |[[Коростышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1731] |- |107 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28108] |- |108 |[[Қарадың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1720] |- |109 |[[Райнгау-Таунус (аудан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1709] |- |110 |[[Икер Касильяс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1989] |- |111 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10159] |- |112 |[[Наманған облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1778] |- |113 |[[Түзуші ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 3204] |- |114 |[[Энтеровирусты инфекция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 2570] |- |115 |[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1969] |- |116 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4276] |- |117 |[[Иммунды жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 3448] |- |118 |[[Халифа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 2438] |- |119 |[[Кванхе гун ван]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1807] |- |120 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4375] |- |121 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36473] |- |122 |[[Дирлеванг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1613] |- |123 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 4856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23781] |- |124 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7329] |- |125 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23939] |- |126 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5456] |- |127 |[[Павел Яковлевич Зальцман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1618] |- |128 |[[Dream League Soccer 2021]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Dream_League_Soccer_2021 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Dream_League_Soccer_2021 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Dream_League_Soccer_2021 1667] |- |129 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23253] |- |130 |[[Ұлы тоқырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3005] |- |131 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9516] |- |132 |[[Данил Голубенко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1921] |- |133 |[[Мұхаммед Мохбер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1646] |- |134 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7792] |- |135 |[[Кропивницкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1611] |- |136 |[[Хулиан Альварес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1670] |- |137 |[[Қатысушы:Tvoilubimyibakhthar]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1650] |- |138 |[[Жалғас Жұмағұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2126] |- |139 |[[Сайфуддин Азизи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1568] |- |140 |[[Көлемі бойынша ең ірі көлдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4982] |- |141 |[[:Санат:Алматы облысында туғандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1736] |- |142 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1646] |- |143 |[[Капонир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1544] |- |144 |[[Супер келіншек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1856] |- |145 |[[Күрен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1550] |- |146 |[[Mellstroy]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Mellstroy 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mellstroy 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Mellstroy 1878] |- |147 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58986] |- |148 |[[Үйде жалғыз қалғанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 3725] |- |149 |[[Аустрия жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1632] |- |150 |[[Волчанск (Украина)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1508] |- |151 |[[Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1582] |- |152 |[[Үлкен Арлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1643] |- |153 |[[Түрік әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2839] |- |154 |[[Үндістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2557] |- |155 |[[Адуын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1621] |- |156 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26270] |- |157 |[[Кеңірдек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 3644] |- |158 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 4639] |- |159 |[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4010] |- |160 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23317] |- |161 |[[Алматы энергетика және байланыс университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2943] |- |162 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3968] |- |163 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28582] |- |164 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11050] |- |165 |[[Абайдың этнографиялық лексикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1500] |- |166 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6045] |- |167 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10670] |- |168 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10290] |- |169 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 12083] |- |170 |[[Терек шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1589] |- |171 |[[Ларри Финк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1491] |- |172 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 2623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 5112] |- |173 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11909] |- |174 |[[Құран ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1385] |- |175 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17952] |- |176 |[[Арсланбек Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1554] |- |177 |[[Мырза Ғұләм Ахмед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1514] |- |178 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4485] |- |179 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10334] |- |180 |[[Қазақстан кенттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2003] |- |181 |[[Ер Төстік және Айдаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2044] |- |182 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 7021] |- |183 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22710] |- |184 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12435] |- |185 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15667] |- |186 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127032] |- |187 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63413] |- |188 |[[:Санат:Жылқы тұқымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1348] |- |189 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 28844] |- |190 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28860] |- |191 |[[Ванесса Кирби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1360] |- |192 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18752] |- |193 |[[Түркістан легионы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2445] |- |194 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8709] |- |195 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 28572] |- |196 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62972] |- |197 |[[Профессор Мориарти]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1297] |- |198 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8756] |- |199 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26610] |- |200 |[[Кристалдық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 4445] |- |201 |[[Лиам Макдональд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1268] |- |202 |[[Захабийа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1248] |- |203 |[[Қабір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 2178] |- |204 |[[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2589] |- |205 |[[Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1490] |- |206 |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2007] |- |207 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10388] |- |208 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15999] |- |209 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2669] |- |210 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 120956] |- |211 |[[Кеген (ауыл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1745] |- |212 |[[Турбина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1394] |- |213 |[[Пісте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1514] |- |214 |[[Ирина Ерофеева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1258] |- |215 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35371] |- |216 |[[Қазақтың антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1340] |- |217 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2712] |- |218 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12578] |- |219 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12598] |- |220 |[[:Санат:Чадтағы футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1176] |- |221 |[[Қыз ұзату кәделері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3241] |- |222 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12877] |- |223 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17738] |- |224 |[[Индиго]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 2479] |- |225 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12250] |- |226 |[[Галлон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1213] |- |227 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19722] |- |228 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30980] |- |229 |[[Аляска штатының қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1351] |- |230 |[[Сырдария облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1400] |- |231 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7810] |- |232 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12015] |- |233 |[[Элен Каррер д’Анкосс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1137] |- |234 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35846] |- |235 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5924] |- |236 |[[Тив (халық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1162] |- |237 |[[Дезире Дуэ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1233] |- |238 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27594] |- |239 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4870] |- |240 |[[Шымыр батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1410] |- |241 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9168] |- |242 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38033] |- |243 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 45921] |- |244 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3691] |- |245 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4888] |- |246 |[[Берік Мәжитұлы Имашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1489] |- |247 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 7768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 109758] |- |248 |[[Катар әмірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1127] |- |249 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23546] |- |250 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12172] |- |251 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 7729] |- |252 |[[Ху Цзиньтао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1238] |- |253 |[[Елена Александровна Пак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1049] |- |254 |[[Тәубә сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2123] |- |255 |[[Көкбас (балық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1174] |- |256 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10524] |- |257 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15587] |- |258 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7116] |- |259 |[[Давид Мамиевич Дегтярев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1084] |- |260 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2627] |- |261 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5195] |- |262 |[[Желдірме (ән жанры)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1059] |- |263 |[[Алтынсарин ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1280] |- |264 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4645] |- |265 |[[Мизан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2015] |- |266 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8981] |- |267 |[[Александр Станиславович Сырский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1105] |- |268 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7759] |- |269 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5977] |- |270 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 38786] |- |271 |[[Ракапоши]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 1019] |- |272 |[[Дәуіт ұста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1243] |- |273 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50180] |- |274 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4715] |- |275 |[[Жігіттің сөзі. Қанды жол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 970] |- |276 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20907] |- |277 |[[Ежелгі грек философиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3250] |- |278 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65660] |- |279 |[[Мал атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4210] |- |280 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 21110] |- |281 |[[Химия оқу пәні және ғылыми сала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1195] |- |282 |[[Голямо-Асеново (Хасково облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 968] |- |283 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53758] |- |284 |[[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2147] |- |285 |[[Ақ бата, тілек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1966] |- |286 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34340] |- |287 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23265] |- |288 |[[Бейметалдар атомы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 985] |- |289 |[[Намаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 2572] |- |290 |[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1557] |- |291 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8561] |- |292 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13900] |- |293 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7708] |- |294 |[[Накхер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 936] |- |295 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9889] |- |296 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4205] |- |297 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27442] |- |298 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9794] |- |299 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9317] |- |300 |[[Худжанд (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 963] |- |301 |[[Темір алмасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1141] |- |302 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6904] |- |303 |[[Төлепберген Тұрсынұлы Байсақалов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1175] |- |304 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15958] |- |305 |[[Хакан Чалханоглу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 969] |- |306 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12281] |- |307 |[[Цирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 2589] |- |308 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84336] |- |309 |[[Күміс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 3558] |- |310 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15700] |- |311 |[[Шариф]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 1060] |- |312 |[[:Сурет:Maradona 1986 Arg-Eng.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |- |313 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76994] |- |314 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30120] |- |315 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 14279] |- |316 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 5588] |- |317 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25754] |- |318 |[[Түсті металлургия өнеркәсібі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1822] |- |319 |[[Кухня (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 972] |- |320 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24614] |- |321 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5689] |- |322 |[[Омония (футбол клубы, Никосия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 913] |- |323 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16143] |- |324 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8777] |- |325 |[[Қызықты биология. Жануарлар әлемі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 905] |- |326 |[[2GIS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2GIS 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2GIS 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2GIS 1607] |- |327 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 13298] |- |328 |[[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 1006] |- |329 |[[Бохтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 977] |- |330 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8799] |- |331 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10263] |- |332 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13173] |- |333 |[[Аққыстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 1447] |- |334 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14710] |- |335 |[[Малдың инвазиялық аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2115] |- |336 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4555] |- |337 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28889] |- |338 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7722] |- |339 |[[Ябалак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 868] |- |340 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 13840] |- |341 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8166] |- |342 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20907] |- |343 |[[Арал ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3584] |- |344 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5849] |- |345 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33435] |- |346 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 6815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50022] |- |347 |[[Староконстантинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 874] |- |348 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18793] |- |349 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11398] |- |350 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8741] |- |351 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8644] |- |352 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5092] |- |353 |[[Ақ болып кетті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 989] |- |354 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10944] |- |355 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10078] |- |356 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23212] |- |357 |[[Орта ғасыр кезеңінің антропологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 892] |- |358 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27258] |- |359 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5628] |- |360 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26072] |- |361 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11611] |- |362 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22705] |- |363 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4480] |- |364 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13034] |- |365 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4936] |- |366 |[[Ортохантавирус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 946] |- |367 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 18118] |- |368 |[[Қазақ ұлттық киімдер тігуге пайдаланған маталар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 925] |- |369 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64063] |- |370 |[[Ағайын-туыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 1310] |- |371 |[[Ақтабан шұбырынды жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1046] |- |372 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16392] |- |373 |[[Сарыарқа (метро бекеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 899] |- |374 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99589] |- |375 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5847] |- |376 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1507] |- |377 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 4227] |- |378 |[[Испан тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1716] |- |379 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16981] |- |380 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15520] |- |381 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5050] |- |382 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40000] |- |383 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 36862] |- |384 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32022] |- |385 |[[Көрімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2410] |- |386 |[[Дүйсен Шопанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 758] |- |387 |[[Сабын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2104] |- |388 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12202] |- |389 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71904] |- |390 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15270] |- |391 |[[Без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 4693] |- |392 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6968] |- |393 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35076] |- |394 |[[Жүктілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 4401] |- |395 |[[Астана күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1894] |- |396 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4250] |- |397 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9460] |- |398 |[[Виктор Орбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 1210] |- |399 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2767] |- |400 |[[Хасар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 975] |- |401 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7574] |- |402 |[[Рахат Мұхтарұлы Әлиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1958] |- |403 |[[Діл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1957] |- |404 |[[Чарли Кирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 1082] |- |405 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9038] |- |406 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29749] |- |407 |[[Ақпан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 2604] |- |408 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19209] |- |409 |[[Арыс қалалық әкімдігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1205] |- |410 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7535] |- |411 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21638] |- |412 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9630] |- |413 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12063] |- |414 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16786] |- |415 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5902] |- |416 |[[Шу аңғары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 789] |- |417 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19555] |- |418 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10494] |- |419 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7362] |- |420 |[[Қатысушы:Дана Нұрболқызы/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 726] |- |421 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9150] |- |422 |[[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2270] |- |423 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58610] |- |424 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2563] |- |425 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6381] |- |426 |[[Әкімшілік жауапкершілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2063] |- |427 |[[Азамат Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2411] |- |428 |[[Ташкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 4401] |- |429 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28735] |- |430 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8297] |- |431 |[[Гүлназ Жоланова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1280] |- |432 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54692] |- |433 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 4121] |- |434 |[[Ғылыми еңбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 832] |- |435 |[[Кеңірдек тыныстылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 791] |- |436 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18881] |- |437 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3830] |- |438 |[[Құрылтай сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 649] |- |439 |[[Шиеленіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 967] |- |440 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1814] |- |441 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13822] |- |442 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8165] |- |443 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8207] |- |444 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 662] |- |445 |[[Мандам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 953] |- |446 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10537] |- |447 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7464] |- |448 |[[Маймыл шешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 848] |- |449 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1031] |- |450 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1113] |- |451 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8831] |- |452 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19308] |- |453 |[[Енога]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 645] |- |454 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28233] |- |455 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18987] |- |456 |[[Азық-түлік қауіпсіздігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1171] |- |457 |[[Шолпан Иманбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1288] |- |458 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8671] |- |459 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11162] |- |460 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9777] |- |461 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12756] |- |462 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3574] |- |463 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4671] |- |464 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14417] |- |465 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3388] |- |466 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8208] |- |467 |[[Киста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 2904] |- |468 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 720] |- |469 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15171] |- |470 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2798] |- |471 |[[Лана Паррия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 665] |- |472 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33115] |- |473 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11317] |- |474 |[[Әзімхан Тішәнұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 636] |- |475 |[[Шаһрихан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 694] |- |476 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6521] |- |477 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3434] |- |478 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26609] |- |479 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20757] |- |480 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12944] |- |481 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26820] |- |482 |[[Лофельден]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 621] |- |483 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8152] |- |484 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10926] |- |485 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18522] |- |486 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13482] |- |487 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8366] |- |488 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9341] |- |489 |[[Ат қою рәсімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2857] |- |490 |[[Халықаралық Алматы әуежайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1568] |- |491 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18325] |- |492 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11591] |- |493 |[[Алматы-2]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 797] |- |494 |[[Әуе компаниялары кодтары-T]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 631] |- |495 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8895] |- |496 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10490] |- |497 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3963] |- |498 |[[Астана медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1362] |- |499 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8300] |- |500 |[[Намаз уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 6624] |- |501 |[[Хасен Рүстемұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 963] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16002] |- |503 |[[Қоскөпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 626] |- |504 |[[Абд әл-Қадыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 654] |- |505 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4600] |- |506 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31991] |- |507 |[[Бұғы мүйізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 893] |- |508 |[[Сорпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 1031] |- |509 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12948] |- |510 |[[Ел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB 1609] |- |511 |[[Қызыл (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 781] |- |512 |[[Йошинори Осуми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 633] |- |513 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22349] |- |514 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14702] |- |515 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13472] |- |516 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23277] |- |517 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8975] |- |518 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 6240] |- |519 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12115] |- |520 |[[Мара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 603] |- |521 |[[Сәтбаев (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2582] |- |522 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6729] |- |523 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65096] |- |524 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6867] |- |525 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5546] |- |526 |[[Кока-кола]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 2014] |- |527 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6367] |- |528 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8075] |- |529 |[[Айсай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 592] |- |530 |[[Түстер психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2959] |- |531 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 12916] |- |532 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1169] |- |533 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9241] |- |534 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11146] |- |535 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4896] |- |536 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12380] |- |537 |[[Chanel]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Chanel 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Chanel 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Chanel 3514] |- |538 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6163] |- |539 |[[Ақтаудағы ұшақ апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 957] |- |540 |[[Тілашар тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2885] |- |541 |[[Әлжаппар Мұсаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 592] |- |542 |[[Фармакология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2191] |- |543 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7445] |- |544 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14258] |- |545 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8546] |- |546 |[[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3131] |- |547 |[[:Сурет:Photo of massacre victims in Turkey.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 544] |- |548 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 11300] |- |549 |[[Самұрық құсы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 3005] |- |550 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54422] |- |551 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9933] |- |552 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 5164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28005] |- |553 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13340] |- |554 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2371] |- |555 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16385] |- |556 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9137] |- |557 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17553] |- |558 |[[Ипанема]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 575] |- |559 |[[Аргентина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3038] |- |560 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40554] |- |561 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2288] |- |562 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4277] |- |563 |[[Отандастар қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 902] |- |564 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5400] |- |565 |[[Ұйымның қаржы қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 794] |- |566 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11775] |- |567 |[[Дарын (мектептер желісі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 1226] |- |568 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11688] |- |569 |[[Иландыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 642] |- |570 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15671] |- |571 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2798] |- |572 |[[Әмір Темір мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 858] |- |573 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1690] |- |574 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6521] |- |575 |[[Әділхан Құрманғалиұлы Макин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 703] |- |576 |[[Ұшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 4145] |- |577 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14250] |- |578 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9971] |- |579 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15802] |- |580 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 6859] |- |581 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13982] |- |582 |[[Зеренді (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 754] |- |583 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15113] |- |584 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8870] |- |585 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23961] |- |586 |[[Қатын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 1501] |- |587 |[[Марат Бақытжанұлы Бекетаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 647] |- |588 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18169] |- |589 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11492] |- |590 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3294] |- |591 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24832] |- |592 |[[Берш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 618] |- |593 |[[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1714] |- |594 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29350] |- |595 |[[:Санат:Алматы тұлғалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 624] |- |596 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1688] |- |597 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6764] |- |598 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14305] |- |599 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1853] |- |600 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4699] |- |601 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4533] |- |602 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11709] |- |603 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6948] |- |604 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19315] |- |605 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13907] |- |606 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3600] |- |607 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3915] |- |608 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7065] |- |609 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6190] |- |610 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6186] |- |611 |[[Әбен Сатыбалдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 695] |- |612 |[[Видео ойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 985] |- |613 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7065] |- |614 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17017] |- |615 |[[Korzinka]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Korzinka 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Korzinka 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Korzinka 537] |- |616 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11409] |- |617 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20142] |- |618 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 6029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29527] |- |619 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7860] |- |620 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 1946] |- |621 |[[Ананас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 1200] |- |622 |[[Метис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 867] |- |623 |[[Спарта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 2189] |- |624 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11404] |- |625 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9620] |- |626 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1966] |- |627 |[[Василий Владимирович Бартольд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1238] |- |628 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4353] |- |629 |[[Қазіргі қазақ мәдениетінің типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 907] |- |630 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6989] |- |631 |[[Шегіргүл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 800] |- |632 |[[Бакса]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 506] |- |633 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12947] |- |634 |[[Қайран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 671] |- |635 |[[Құтайба ибн Муслим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 915] |- |636 |[[Қырғызстан президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1367] |- |637 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5884] |- |638 |[[Әйтеке би кенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1427] |- |639 |[[Имишли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 494] |- |640 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17505] |- |641 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 2970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20413] |- |642 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31530] |- |643 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28170] |- |644 |[[Килиан Мбаппе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 3427] |- |645 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5201] |- |646 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4994] |- |647 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38802] |- |648 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4596] |- |649 |[[Жұмыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 1318] |- |650 |[[Асқа бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 1410] |- |651 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4034] |- |652 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9353] |- |653 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56881] |- |654 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21305] |- |655 |[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2167] |- |656 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 3382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24743] |- |657 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2607] |- |658 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11343] |- |659 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37743] |- |660 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4104] |- |661 |[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4611] |- |662 |[[Мыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 6917] |- |663 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5891] |- |664 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10493] |- |665 |[[Райымбек ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2816] |- |666 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10322] |- |667 |[[Орел и Решка (телебағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 572] |- |668 |[[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 3695] |- |669 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1349] |- |670 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13199] |- |671 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17006] |- |672 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8131] |- |673 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14506] |- |674 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5136] |- |675 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4335] |- |676 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6975] |- |677 |[[Қылмыстық іс жүргізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1505] |- |678 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19916] |- |679 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12359] |- |680 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30182] |- |681 |[[Айя Шалқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 1160] |- |682 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23355] |- |683 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5926] |- |684 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6926] |- |685 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3026] |- |686 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7639] |- |687 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4742] |- |688 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6199] |- |689 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8094] |- |690 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6548] |- |691 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58472] |- |692 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16650] |- |693 |[[Қонақжайлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3565] |- |694 |[[Дербент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 818] |- |695 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13424] |- |696 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3164] |- |697 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8313] |- |698 |[[Сервер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 1551] |- |699 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5770] |- |700 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6871] |- |701 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29661] |- |702 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5641] |- |703 |[[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1451] |- |704 |[[Төлепберген Төлебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 495] |- |705 |[[Кіші Диқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 570] |- |706 |[[Қазақстан қазақтарының бас әрпі бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 558] |- |707 |[[Котлет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 634] |- |708 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6130] |- |709 |[[Алматыдағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1223] |- |710 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4086] |- |711 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15528] |- |712 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23110] |- |713 |[[Умань]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 501] |- |714 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27034] |- |715 |[[Майя өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2268] |- |716 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32014] |- |717 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19841] |- |718 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9208] |- |719 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15839] |- |720 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 61748] |- |721 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10266] |- |722 |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1671] |- |723 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 756] |- |724 |[[Бұлшық ет дистрофиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1017] |- |725 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15532] |- |726 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6604] |- |727 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12177] |- |728 |[[Айлант]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 761] |- |729 |[[Рахман қайнары (шипажай)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 2767] |- |730 |[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1943] |- |731 |[[Багдати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 459] |- |732 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 518] |- |733 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5650] |- |734 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60202] |- |735 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4843] |- |736 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11142] |- |737 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6903] |- |738 |[[Айналма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 554] |- |739 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6182] |- |740 |[[Құда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 2002] |- |741 |[[Саумал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1504] |- |742 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2123] |- |743 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2906] |- |744 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 7741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106571] |- |745 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3035] |- |746 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4220] |- |747 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7364] |- |748 |[[Салтанат (би ансамблі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 722] |- |749 |[[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 1632] |- |750 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5786] |- |751 |[[Ингуш ұлттық әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 486] |- |752 |[[Исраил Сапарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3319] |- |753 |[[Асар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 1851] |- |754 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9084] |- |755 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14133] |- |756 |[[Шилі (Жангелді ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1126] |- |757 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15740] |- |758 |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2450] |- |759 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28424] |- |760 |[[Төле би ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3014] |- |761 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10972] |- |762 |[[Нарынбай Жанжігітұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 537] |- |763 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 18713] |- |764 |[[Дастарқан жаю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 1087] |- |765 |[[Үйрек балапаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 705] |- |766 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6711] |- |767 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7487] |- |768 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10526] |- |769 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7494] |- |770 |[[Үлгі:Қазақстанның үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 457] |- |771 |[[Қазақстандағы уақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1787] |- |772 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6343] |- |773 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24840] |- |774 |[[Коллекциялау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 553] |- |775 |[[Абылай хан резиденциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1116] |- |776 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31906] |- |777 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5938] |- |778 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15826] |- |779 |[[Қарасай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3503] |- |780 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4825] |- |781 |[[:Санат:Алфавит бойынша әндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2187] |- |782 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15937] |- |783 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6115] |- |784 |[[Дидактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4054] |- |785 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7367] |- |786 |[[Нұртас Исабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 610] |- |787 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6464] |- |788 |[[Үлгі:Алматыдағы университеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1360] |- |789 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16615] |- |790 |[[Айсұлтан Арсенұлы Сейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 988] |- |791 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2802] |- |792 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1113] |- |793 |[[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3428] |- |794 |[[Тоқа Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1946] |- |795 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10575] |- |796 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569] |- |797 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 14115] |- |798 |[[Этнос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 3776] |- |799 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14508] |- |800 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10395] |- |801 |[[Алматы технологиялық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 997] |- |802 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8225] |- |803 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16857] |- |804 |[[Моңғолоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1200] |- |805 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2272] |- |806 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 3133] |- |807 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10630] |- |808 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6729] |- |809 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5686] |- |810 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10660] |- |811 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4135] |- |812 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12886] |- |813 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2914] |- |814 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17336] |- |815 |[[Қияттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2379] |- |816 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4320] |- |817 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5131] |- |818 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39468] |- |819 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15551] |- |820 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1124] |- |821 |[[Қазақстан қонақ үйлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 959] |- |822 |[[Баланы шомылдыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 4013] |- |823 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35217] |- |824 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26460] |- |825 |[[Тәсбих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 1218] |- |826 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5748] |- |827 |[[Плеврит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 1130] |- |828 |[[Бершадь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 432] |- |829 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22390] |- |830 |[[Қазақстанның ежелгі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5024] |- |831 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5149] |- |832 |[[Сығандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2115] |- |833 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28184] |- |834 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43286] |- |835 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4240] |- |836 |[[Қарбыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2000] |- |837 |[[Баян-Өлгий Аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 418] |- |838 |[[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 897] |- |839 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9756] |- |840 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8950] |- |841 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8454] |- |842 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18622] |- |843 |[[Жоқтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2921] |- |844 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10204] |- |845 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5733] |- |846 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3293] |- |847 |[[Марат Қабиденұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 621] |- |848 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5761] |- |849 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5197] |- |850 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7675] |- |851 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7793] |- |852 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5007] |- |853 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6549] |- |854 |[[Бостері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 417] |- |855 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5649] |- |856 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15831] |- |857 |[[InDrive]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=InDrive 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=InDrive 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=InDrive 848] |- |858 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19482] |- |859 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1788] |- |860 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9375] |- |861 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6626] |- |862 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12286] |- |863 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5656] |- |864 |[[Есет Берікұлы Байкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 378] |- |865 |[[Дүниетаным]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 2227] |- |866 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4690] |- |867 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 4864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23418] |- |868 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8747] |- |869 |[[Сөйлеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 1797] |- |870 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4186] |- |871 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10426] |- |872 |[[Әл-Матуриди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 802] |- |873 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3793] |- |874 |[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1969] |- |875 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3888] |- |876 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25021] |- |877 |[[Қоянды (тау, Ақмола облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 391] |- |878 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2372] |- |879 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2035] |- |880 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9289] |- |881 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16325] |- |882 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18761] |- |883 |[[Білезікті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 395] |- |884 |[[Гейтепе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 391] |- |885 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9317] |- |886 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16527] |- |887 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6073] |- |888 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 5862] |- |889 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24856] |- |890 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5037] |- |891 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7356] |- |892 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7878] |- |893 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4470] |- |894 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13999] |- |895 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7926] |- |896 |[[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 723] |- |897 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3195] |- |898 |[[Қазақтың сленг сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1108] |- |899 |[[Қазақстанның ең үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2331] |- |900 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12378] |- |901 |[[Бейнеу ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2853] |- |902 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8596] |- |903 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5617] |- |904 |[[Средногорово (Стара Загора облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 369] |- |905 |[[Байдарка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 423] |- |906 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6557] |- |907 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5508] |- |908 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5509] |- |909 |[[Үлгі:Қош келдіңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 554] |- |910 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6752] |- |911 |[[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 786] |- |912 |[[Жер учаскелерін беру нормалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 551] |- |913 |[[Орал Ақшолақұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 422] |- |914 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29371] |- |915 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3854] |- |916 |[[Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 425] |- |917 |[[Шынығу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 569] |- |918 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4334] |- |919 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1751] |- |920 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22790] |- |921 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9236] |- |922 |[[Булан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 468] |- |923 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5835] |- |924 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11356] |- |925 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4848] |- |926 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2587] |- |927 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 2724] |- |928 |[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 1522] |- |929 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4053] |- |930 |[[Тауық еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 725] |- |931 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 690] |- |932 |[[:Сурет:Bandeira Betim.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |- |933 |[[Бесағаш (Жамбыл облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 489] |- |934 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11987] |- |935 |[[Қазақстан олимпиадалық бассейндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 416] |- |936 |[[Жайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 2820] |- |937 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 5465] |- |938 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8362] |- |939 |[[Ұлттық саябақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7284] |- |940 |[[Ерте токсикоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 4742] |- |941 |[[Шыбыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 1054] |- |942 |[[Меркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 1428] |- |943 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4745] |- |944 |[[Сингапур]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 3565] |- |945 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8377] |- |946 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5575] |- |947 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9289] |- |948 |[[Grok]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Grok 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Grok 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Grok 1291] |- |949 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31951] |- |950 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4662] |- |951 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 3964] |- |952 |[[Шыбын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2274] |- |953 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2473] |- |954 |[[Өскенбай Қалманбетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 791] |- |955 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2831] |- |956 |[[Хөвсгөл аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 434] |- |957 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 3955] |- |958 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 41002] |- |959 |[[Ойраттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2477] |- |960 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10155] |- |961 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3927] |- |962 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47578] |- |963 |[[Сана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3375] |- |964 |[[:Сурет:FCB.jpeg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 364] |- |965 |[[Деле Алли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 453] |- |966 |[[Айбек Айдарұлы Барыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1117] |- |967 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5494] |- |968 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17935] |- |969 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5637] |- |970 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10860] |- |971 |[[Іштің түйілуі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 4410] |- |972 |[[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1206] |- |973 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2206] |- |974 |[[Дональд Трамп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 3185] |- |975 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19140] |- |976 |[[Қаламқас қорғаныс дамбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 351] |- |977 |[[Майки Мэдисон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 383] |- |978 |[[Мамандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3838] |- |979 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3226] |- |980 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 8877] |- |981 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5827] |- |982 |[[Ашыған көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 691] |- |983 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3762] |- |984 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5340] |- |985 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4563] |- |986 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17987] |- |987 |[[Ғаббас Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 492] |- |988 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4877] |- |989 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3546] |- |990 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5195] |- |991 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 1643] |- |992 |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1431] |- |993 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5643] |- |994 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7291] |- |995 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5475] |- |996 |[[Егемен Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3558] |- |997 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8149] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} lxa18jv3mwwrr8qjr4qqs7jm925hpv1 4 776056 3638756 3601231 2026-08-03T11:42:14Z 1nter pares 146705 3638756 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] |[[Лаура Ғибратқызы Ерекешева]], [[Сәуле Баймырзақызы Ержанова]], [[Гүлнар Жақанқызы Жұманова]], [[Ардақ Мелсқызы Есдәулетова]], [[Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева]], [[Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова]], [[Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева]], [[Альбина Советқызы Жанбосынова]], [[Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова]], [[Айман Әбділдәқызы Жаңабекова]], [[Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова]], [[Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева]], [[Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова]], [[Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева]], [[Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева]], [[Майра Сатыбалдықызы Жолшаева]], [[Евгения Александровна Журавлева]], [[Орынай Сағынғалиқызы Жұбаева]], [[Баян Нұрсұлтанқызы Жұбатова]], [[Гүлбану Саламадинқызы Жүгенбаева]], [[Шолпан Арапбайқызы Забих]], [[Ақмарал Ғосманқызы Ибраева]], [[Жанат Алпысқызы Карманова]], [[Светлана Геннадьевна Карстина]], [[Алмагүл Әпсаламқызы Кәкімжанова]], [[Майра Шəкібайқызы Бауэр]], [[Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева]], [[Светлана Ивановна Ковальская]], [[Светлана Басиеқызы Кожирова]], [[Гүлмира Қабиденқызы Қабдуллина]], [[Роза Жұмабайқызы Қадысова]], [[Әсем Серікқазықызы Қайдарова]], [[Сәуле Ауғанбайқызы Қалиева]], [[Айжан Маратбекқызы Картаева]], [[Шұға Болатқызы Қасенова]], [[Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова]], [[Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева]], [[Шынар Қапантайқызы Құрманбаева]], [[Гүлнар Кеңесқызы Құрманова]], [[Күлжібек Әскенқызы Құсманова]], [[Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева]], [[Сәуле Нәсенқызы Мамытова]], [[Данагүл Ахметкәрімқызы Махат]], [[Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова]], [[Наталья Викторовна Мирза]], [[Альмира Жапарқызы Мұқажанова]], [[Анар Бекетбайқызы Мұқашева]], [[Арайлым Сәбитқызы Мұсағалиева]], [[Гүлмира Серікқызы Мұсаева]], [[Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова]], [[Салтанат Алтайқызы Мүлікова]], [[Әйгерім Қазықызы Мыңбаева]], [[Анар Базарқызы Мырзағалиева]], [[Қарақат Мұқашқызы Нағымжанова]], [[Айнаш Пахуашқызы Науанова]], [[Жанат Құнапияқызы Нұрбекова]], [[Гүлзипа Орынтайқызы Нұрғалиева]], [[Нәзира Дәуітбекқызы Нұртазина]], [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева]], [[Гүлсара Түндебайқызы Оразбаева]], [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]], [[Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан]], [[Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева]], [[Айгүл Тұрсынқызы Садырова]], [[Гүлбану Әуесханқызы Садырова]], [[Күлзат Қаниқызы Садырова]], [[Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова]], [[Жаннат Ысмағұлқызы Сардарова]], [[Людмила Васильевна Сафронова]], [[Жанар Есентайқызы Сәрсекеева]], [[Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы]], [[Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева]], [[Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева]], [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]], [[Ботагөз Мырзабайқызы Сүйерқұл]], [[Гүлбаршын Олжабайқызы Сыздықова]], [[Ләззат Әзімқызы Тәлімова]], [[Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова]], [[Алуа Берікбайқызы Темірболат]], [[Алтынай Мейірбайқызы Теңбаева]], [[Нұргүл Қорғатжанқызы Тоқсанбаева]], [[Жанна Жеңісқызы Толысбаева]], [[Дәметкен Медіханқызы Төреқұлова]], [[Людмила Геннадьевна Тургунова]], [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], [[Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова]], [[Гүлнәр Болатқызы Хабижанова]], [[Ирина Александровна Черных]], [[Татьяна Васильевна Шевякова]], [[Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым]], [[Назгүл Тұрсынбайқызы Шыңғысова]], [[Меңдігүл Бұрханқызы Шындалиева]], [[Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева]], [[Сәуле Мағазқызы Алтыбаева]], [[Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова]], [[Гауһар Саяділқызы Балтабаева]], [[Құралай Темірбекқызы Жанұзақова]], [[Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева]], [[Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева]], [[Әлия Тобажанқызы Қозыкеева]], [[Сара Бариқызы Қоянбекова]], [[Ләззат Балтабайқызы Құлымбетова]], [[Айгүл Болатқызы Майдырова]], [[Жансәуле Әлиқызы Мақатова]], [[Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]], [[Гүлшарат Салауатқызы Минажева]], [[Анар Абайханқызы Мұқашева]], [[Манар Әлдешқызы Мұқашева]], [[Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина]], [[Гүлмира Николаевна Накипова]], [[Римма Қалманбайқызы Ниязбекова]], [[Қадиша Рүстембекқызы Нұрғали]], [[Зәуре Малғаждарқызы Нұрмұханова]], [[Сәуле Құтымқызы Ордабаева]], [[Гүлмира Әлкенқызы Өтепбергенова]], [[Елена Владимировна Рақымова]], [[Ирина Александровна Ратникова]], [[Зәуреш Ғалымжанқызы Сақтағанова]], [[Анаркүл Бекмырзақызы Салқынбай]], [[Ардақ Наурызбайқызы Саханова]], [[Ақмарал Наурызбайқызы Ақбаева]], [[Дина Наурызбайқызы Ақбаева]] |122 | |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]], [[Анастейша]] |16 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]] |17 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] |[[Анна Ракитина]], [[Маралжан Мырзақұлова]], [[Раушан Ахмедиярова]], [[Динара Сүйерханқызы Базарбаева]], [[Әпике Кәріпқызы Әбенова]], [[Дина Орынбайқызы Дүйсен]], [[Томоми Нисимото]], [[Күріш Қожаққызы Қалиева]], [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]], [[Меруерт Ерболатқызы Карменова]] |10 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Өзбекстан}} [[Ділбар Гулямқызы Әбдірахманова]], [[Увайси]], [[Собира Холдарова]], [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]] {{ту|Қырғызстан}} [[Сайра Кийизбаева]], [[Какиш Рыскулова]], [[Нуркамал Жетикашкаева]], [[Зуура Сооронбаева]], [[Бактыгуль Жеенбаева]], [[Жұлдыз Мамбеталиева]], [[Роза Үшкемпірова]], [[Элина Абай қызы]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Айша Қарасаева (Тюменбаева)]], [[Кулбубу Мадемилова]] {{ту|Тәжікстан}} [[Софья Хафизовна Хакимова]], [[Малика Сабирова]], [[Хайриниссо Юсуфи]], [[Рафика Ганиевна Мусаева]], [[Нигина Шаропова]], [[Ирина Каримова]], [[Тахмина Раджабова]], [[Мохпайкар Ёрова]], [[Мамлакат Нахангова]], [[Саодат Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаетбегим Кадамшоева]] {{ту|Түрікменстан}} [[Сабира Атаева]], [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]] |48 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] q8og94na21s6h0jo0urhkhft5bgxs7c 3638759 3638756 2026-08-03T11:45:51Z 1nter pares 146705 3638759 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] |[[Лаура Ғибратқызы Ерекешева]], [[Сәуле Баймырзақызы Ержанова]], [[Гүлнар Жақанқызы Жұманова]], [[Ардақ Мелсқызы Есдәулетова]], [[Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева]], [[Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова]], [[Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева]], [[Альбина Советқызы Жанбосынова]], [[Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова]], [[Айман Әбділдәқызы Жаңабекова]], [[Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова]], [[Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева]], [[Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова]], [[Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева]], [[Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева]], [[Майра Сатыбалдықызы Жолшаева]], [[Евгения Александровна Журавлева]], [[Орынай Сағынғалиқызы Жұбаева]], [[Баян Нұрсұлтанқызы Жұбатова]], [[Гүлбану Саламадинқызы Жүгенбаева]], [[Шолпан Арапбайқызы Забих]], [[Ақмарал Ғосманқызы Ибраева]], [[Жанат Алпысқызы Карманова]], [[Светлана Геннадьевна Карстина]], [[Алмагүл Әпсаламқызы Кәкімжанова]], [[Майра Шəкібайқызы Бауэр]], [[Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева]], [[Светлана Ивановна Ковальская]], [[Светлана Басиеқызы Кожирова]], [[Гүлмира Қабиденқызы Қабдуллина]], [[Роза Жұмабайқызы Қадысова]], [[Әсем Серікқазықызы Қайдарова]], [[Сәуле Ауғанбайқызы Қалиева]], [[Айжан Маратбекқызы Картаева]], [[Шұға Болатқызы Қасенова]], [[Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова]], [[Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева]], [[Шынар Қапантайқызы Құрманбаева]], [[Гүлнар Кеңесқызы Құрманова]], [[Күлжібек Әскенқызы Құсманова]], [[Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева]], [[Сәуле Нәсенқызы Мамытова]], [[Данагүл Ахметкәрімқызы Махат]], [[Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова]], [[Наталья Викторовна Мирза]], [[Альмира Жапарқызы Мұқажанова]], [[Анар Бекетбайқызы Мұқашева]], [[Арайлым Сәбитқызы Мұсағалиева]], [[Гүлмира Серікқызы Мұсаева]], [[Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова]], [[Салтанат Алтайқызы Мүлікова]], [[Әйгерім Қазықызы Мыңбаева]], [[Анар Базарқызы Мырзағалиева]], [[Қарақат Мұқашқызы Нағымжанова]], [[Айнаш Пахуашқызы Науанова]], [[Жанат Құнапияқызы Нұрбекова]], [[Гүлзипа Орынтайқызы Нұрғалиева]], [[Нәзира Дәуітбекқызы Нұртазина]], [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева]], [[Гүлсара Түндебайқызы Оразбаева]], [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]], [[Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан]], [[Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева]], [[Айгүл Тұрсынқызы Садырова]], [[Гүлбану Әуесханқызы Садырова]], [[Күлзат Қаниқызы Садырова]], [[Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова]], [[Жаннат Ысмағұлқызы Сардарова]], [[Людмила Васильевна Сафронова]], [[Жанар Есентайқызы Сәрсекеева]], [[Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы]], [[Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева]], [[Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева]], [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]], [[Ботагөз Мырзабайқызы Сүйерқұл]], [[Гүлбаршын Олжабайқызы Сыздықова]], [[Ләззат Әзімқызы Тәлімова]], [[Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова]], [[Алуа Берікбайқызы Темірболат]], [[Алтынай Мейірбайқызы Теңбаева]], [[Нұргүл Қорғатжанқызы Тоқсанбаева]], [[Жанна Жеңісқызы Толысбаева]], [[Дәметкен Медіханқызы Төреқұлова]], [[Людмила Геннадьевна Тургунова]], [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], [[Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова]], [[Гүлнәр Болатқызы Хабижанова]], [[Ирина Александровна Черных]], [[Татьяна Васильевна Шевякова]], [[Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым]], [[Назгүл Тұрсынбайқызы Шыңғысова]], [[Меңдігүл Бұрханқызы Шындалиева]], [[Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева]], [[Сәуле Мағазқызы Алтыбаева]], [[Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова]], [[Гауһар Саяділқызы Балтабаева]], [[Құралай Темірбекқызы Жанұзақова]], [[Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева]], [[Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева]], [[Әлия Тобажанқызы Қозыкеева]], [[Сара Бариқызы Қоянбекова]], [[Ләззат Балтабайқызы Құлымбетова]], [[Айгүл Болатқызы Майдырова]], [[Жансәуле Әлиқызы Мақатова]], [[Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]], [[Гүлшарат Салауатқызы Минажева]], [[Анар Абайханқызы Мұқашева]], [[Манар Әлдешқызы Мұқашева]], [[Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина]], [[Гүлмира Николаевна Накипова]], [[Римма Қалманбайқызы Ниязбекова]], [[Қадиша Рүстембекқызы Нұрғали]], [[Зәуре Малғаждарқызы Нұрмұханова]], [[Сәуле Құтымқызы Ордабаева]], [[Гүлмира Әлкенқызы Өтепбергенова]], [[Елена Владимировна Рақымова]], [[Ирина Александровна Ратникова]], [[Зәуреш Ғалымжанқызы Сақтағанова]], [[Анаркүл Бекмырзақызы Салқынбай]], [[Ардақ Наурызбайқызы Саханова]], [[Ақмарал Наурызбайқызы Ақбаева]], [[Дина Наурызбайқызы Ақбаева]] |122 | |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]], [[Анастейша]] |16 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]] |17 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] |[[Анна Ракитина]], [[Маралжан Мырзақұлова]], [[Раушан Ахмедиярова]], [[Динара Сүйерханқызы Базарбаева]], [[Әпике Кәріпқызы Әбенова]], [[Дина Орынбайқызы Дүйсен]], [[Томоми Нисимото]], [[Күріш Қожаққызы Қалиева]], [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]], [[Меруерт Ерболатқызы Карменова]] |10 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Өзбекстан}} [[Ділбар Гулямқызы Әбдірахманова]], [[Увайси]], [[Собира Холдарова]], [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]] {{ту|Қырғызстан}} [[Сайра Кийизбаева]], [[Какиш Рыскулова]], [[Нуркамал Жетикашкаева]], [[Зуура Сооронбаева]], [[Бактыгуль Жеенбаева]], [[Жұлдыз Мамбеталиева]], [[Роза Үшкемпірова]], [[Элина Абай қызы]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Айша Қарасаева (Тюменбаева)]], [[Кулбубу Мадемилова]] {{ту|Тәжікстан}} [[Софья Хафизовна Хакимова]], [[Малика Сабирова]], [[Хайриниссо Юсуфи]], [[Рафика Ганиевна Мусаева]], [[Нигина Шаропова]], [[Ирина Каримова]], [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]], [[Мохпайкар Ёрова]], [[Мамлакат Нахангова]], [[Саодат Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаетбегим Кадамшоева]] {{ту|Түрікменстан}} [[Сабира Атаева]], [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]] |48 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] mtnp1xwx7u6c2at4v4xg9zb6pg5cqft 0 777614 3638768 3572020 2026-08-03T11:53:56Z Nurken 111493 Nurken [[Нигина Шаропова]] бетін [[Нигина Минхожевна Шаропова]] бетіне жылжытты 3572020 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нигина Шаропова |Шынайы есімі = Нигина Минҳоҷевна Шаропова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.06.1959 |Туған жері = {{туғанжері|Душанбе|Душанбеде}} |Қайтыс болған күні = 27.06.2021 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжікстан]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Тәжікстан}} |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = Тәжікстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = Тәжік мемлекеттік медициналық университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нигина Шаропова''' ({{lang-tg|Нигина Минҳоҷевна Шаропова}}; [[27 маусым]] [[1959]] ж., [[Душанбе]] - [[27 маусым]] 2021, [[Душанбе]], [[Тәжікстан]]) — нарколог, Тәжікстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің бас психиатры (2000-2009), Тәжікстанның бұрынғы вице-премьер-министрі. Медицина ғылымдарының докторы (2001), профессор (2005). Нигина Шаропова 1959 жылы 27 маусымда [[Душанбе]]де әйгілі ғалым және психиатр, профессор Минходж Гуломовтың отбасында дүниеге келген. Оның әкесі 1995 жылы Тәжікстан астанасында қарулы шабуыл кезінде қаза тапқан. Нигина Шаропова да әкесінің мамандығын таңдап, 1982 жылы Тәжікстан медициналық институтын бітіріп, Тәжікстан мемлекеттік университетінің психиатрия кафедрасында клиникалық ординатор болып жұмыс істеді (1982-1984). 1984-1993 жылдары ординатор-дәрігер, Республикалық клиникалық психоневрологиялық диспансердің бөлім меңгерушісі. 1986 жылы Мәскеуде «Жедел алкогольдік сандырақ кезіндегі Кандинский-Клерамбод симптомының клиникасы және дамуы» тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады, ал 2001 жылы қайтадан Мәскеуде Ресей Ғылым академиясының академигі, профессор Т.Б.Дмитриевтің жетекшілігімен «Жедел ағымдағы күрделі алкогольдік психоздар» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1993 жылдан 1995 жылға дейін Республикалық балалар мен жасөспірімдердің психикалық денсаулығы орталығының бірінші бас дәрігері қызметін атқарды. 1995 жылдан 1997 жылға дейін Тәжікстанның медициналық мамандарды даярлау жөніндегі жоғары оқу орнынан кейінгі институтының психиатрия кафедрасын басқарды. 1997 жылдан 2021 жылдың маусымына дейін Н.М. Шарапова Авиценна атындағы Тәжік мемлекеттік медицина университетінің профессор М.Г.Гулямов атындағы психиатрия және наркология кафедрасын басқарды. 1999 жылы Тәжікстан Республикасы Президентінің жарлығымен ол Тәжікстан Республикасы Премьер-Министрінің әлеуметтік мәселелер жөніндегі орынбасары болып тағайындалды, 2004 жылға дейін қызмет етті. Содан кейін Тәжікстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің орынбасары (2004-2006) болып жұмыс істеді. Абуали Ибни Сино атындағы Тәжік мемлекеттік медициналық университетінің профессор М.Г. Гуломов атындағы психиатрия және наркология кафедрасының меңгерушісі (1997-1999; 2006 жылдан бастап). 100-ден астам ғылыми еңбектер мен мақалалардың, жоғары медициналық оқу орындарына арналған оқулықтардың, 6 оқу-әдістемелік нұсқаулықтың, 5 әдістемелік ұсыныстың, 20 ғылыми мақаланың, 56 тезистің, 3 рационализациялық ұсыныстың авторы. «Ресей медицина ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. Ол медицина ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін 5 кандидаттың диссертациясын қорғауға жетекшілік етті. Оның басшылығымен ана мен бала денсаулығын қорғау мәселелері шешілді, сондай-ақ Тәжікстан Республикасының емшек сүтімен емізу туралы заңының жобасы, Тәжікстан Республикасының репродуктивті денсаулық туралы ұлттық жоспары және т.б. әзірленді. Нигина Шаропова II дәрежелі «Құрмет» орденімен (2011), КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің Құрмет грамотасымен (1990), «Мир» халықаралық телекомпаниясының «Құрмет белгісімен» (2003), Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 16-шы сессиясының 20 жылдығына арналған «Құрмет белгісімен» марапатталған. Нигина Шаропова 2021 жылы өзінің туған күнінде (27 маусым) қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://pressa.tj/nigina-sharopova-%D2%B3am-vafot-kard/?ysclid=mn95urhhi4897646189|title=Нигина Шаропова ҳам вафот кард|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-28|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1013881267&ysclid=mn9676rj4m273200344#gsc.tab=0|title=Шаропова Нигина Минхожевна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-28|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bomdodrus.com/2021/06/27/professor-nigina-sharopova-skonchalas-v-den-svoego-rozhdenija/|title=Нигина Шаропова скончалось в день своего день рождения|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-28|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} etpa89i9ig1g6ryn4kyqrf5calyfb1f 0 777772 3638763 3574130 2026-08-03T11:48:11Z Nurken 111493 Nurken [[Ирина Каримова]] бетін [[Ирина Холовна Каримова]] бетіне жылжытты 3574130 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ирина Каримова |Шынайы есімі = Ирина Холовна Каримова |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 9.09.1956 |Туған жері = {{туғанжері|Қорғантөбе|Қорғантөбеде}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Тәжікстан}} |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = Орыс-Тәжік славян университеті, Тәжікстан Республикасының Білім министрлігі, Тәжікстан Білім академиясы |Ғылыми дәрежесі = Педагогикалық ғылымдардың докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = Тәжік мемлекеттік университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Тәжікстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері, Тәжікстанның құрметті қызметкері (2013), А.Пушкин медалі (РФ) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ирина Холовна Каримова''' ( [[9 қыркүйек]] [[1956]] ж., [[Қорғантөбе]], [[Тәжікстан]]) — педагог, белгілі ғалым, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Тәжікстан Білім академиясының академигі, Тәжікстан Білім академиясының вице-президенті, Тәжікстанның еңбек сіңірген білім беру қызметкері.<ref>{{citeweb|url=https://rusacademedu.ru/akademiya/inostrannye-chleny-rao/karimova-irina-holovna/?ysclid=mncud7poyg876068824|title=Каримова Ирина Холовна |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-30|lang=}}</ref> == Өмірі және шығармашылығы == Ирина Каримова 1956 жылы 9 қыркүйекте [[Қорғантөбе]] қаласында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргеннен кейін Тәжік ұлттық университетінің орыс тілі мен әдебиеті факультетіне түсіп, оны сәтті бітірді. Каримова И.Х. еңбек жолын Рудаки ауданындағы №81 орта мектепте орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі болып бастады, ал 1978-1992 жылдары бастауыш сынып мұғалімі, директордың орынбасары, жоғарыда аталған орта мектептің директоры лауазымдарына дейін жұмыс істеді. Сондай-ақ, жоғары оқу орындарында да жұмыстар атқарды. 1992-1996 жылдары Мемлекеттік педагогикалық университеттің педагогика кафедрасының мұғалімі және доценті, ал 1996-2005 жылдары Тәжік-Орыс славян университетінің лицей директорының өкілеттігімен дайындық факультетінің доценті, профессоры және деканы қызметтерін атқарды. 2005-2008 жылдары Тәжікстан Білім министрінің орынбасары, ал 2008 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Тәжікстан Білім академиясының президенті қызметін атқарады. 2009 жылы Тәжікстан Білім академиясының академигі атағын алды. Тәжікстанның еңбек сіңірген білім беру қызметкері және «Достық» орденінің иегері (2001 жылы туған). Білім беру академиясының президенті қызметіне кіріскеннен кейін Ирина Каримова Гендерлік педагогика орталығын, Балаларды дамыту орталығын, «Тәжікстан білім беру академиясының хабары» ғылыми журналын және мұражайды іске қосты. Халықаралық ұйымдармен тығыз ынтымақтастықта ол академияны зерттеу және жабдықтау бойынша бірлескен жобаларды бастады.<ref>{{citeweb|url=https://peshina.bonuvon.tj/index.php/tj/fe-rist/far-ang/903-akademik-karimova|title=Вақте ба сӯҳбати академикхонум Ирина Каримова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-30|lang=}}</ref> == Ғылыми қызметі == Академик И.Х.Каримованың қызметінің тағы бір маңызды бағыты — тәжік педагогикасы саласында жоғары білікті мамандарды даярлау. Бұл бағытта оның қажырлы еңбегі де айқын сезіледі. Ирина Каримованың басшылығымен 18 докторант және магистрант диссертация қорғады. Академик И.Х.Каримова педагогика саласында құнды еңбектер жасауда жоғары талантқа ие. Ол екі оқулықтың, 3 монографияның және 100-ден астам ғылыми мақалалардың авторы, білім беру саласындағы ондаған халықаралық, республикалық және аймақтық семинарлар мен конференцияларға қатысқан, сондай-ақ үшінші сыныпқа арналған «Орыс тілі» оқулығының авторы. == Марапаттары == *2011 – Тәжікстан Республикасы Білім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталды. *2012 – Ресей Білім академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. *2013 – Мәскеудегі «Педагогикалық ғылым және білім» журналының редакциялық алқасының мүшесі. *2014 – Ресей Федерациясының Жоғары аттестациялық комиссиясы ұсынған рецензияланатын ғылыми журналдар тізіміне енген «Нижний Новгород білімі» журналының редакциялық алқасына қосылды. *2014 – Тәжікстан-Қазақстан ынтымақтастығын дамытуға қосқан үлесі үшін Қазақстан Республикасының «ДРУЖБА» медалімен марапатталды. *2014 жылғы 6 маусым – Россотрудничествоның «Достық және ынтымақтастық үшін» құрмет белгісімен марапатталды. *2015 жылғы 11 ақпан - «Үздік баспагер» төсбелгісімен марапатталды. '''Үкіметтік марапаттар:''' *2001 ж. - Халықтар арасындағы бейбітшілікті, достықты және ынтымақтастықты нығайтудағы, адам құқықтары мен әлеуметтік мүдделерді қорғаудағы белсенді және жемісті еңбегі үшін, сондай-ақ Тәжікстан Республикасының рухани және интеллектуалдық әлеуетін дамыту мен арттыруға қосқан елеулі жеке үлесі үшін Үкіметтің «Дусти» (Достық) орденімен марапатталды. *2013 ж. - Еңбектегі ерекше жетістіктері үшін «Корманди Шойстаи Таджикистон» (Тәжікстанның еңбек сіңірген қайраткері) үкіметтік марапатымен марапатталды. *2015 ж. – Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты Пушкин медалімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1281632573&ysclid=mncuifdtpj927150412#gsc.tab=0|title=КАРИМОВА Ирина Холовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тәжікстан педагогтары]] [[Санат:Профессорлар]] o569adsmowdknnzo8vfbojde5zycjjd 3638767 3638763 2026-08-03T11:52:21Z Nurken 111493 3638767 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ирина Каримова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 9.09.1956 |Туған жері = {{туғанжері|Қорғантөбе|Қорғантөбеде}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = {{ublist |Орыс-Тәжік славян университеті |[[Тәжікстан Республикасы Білім министрлігі]] |Тәжікстан Білім академиясы }} |Ғылыми дәрежесі = Педагогикалық ғылымдардың докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[Тәжік мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{ublist |Тәжікстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері |Тәжікстанның құрметті қызметкері (2013) |А.Пушкин медалі (РФ) }} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ирина Холовна Каримова''' ([[9 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], [[Қорғантөбе]]) — кеңестік және тәжікстандық педагог, белгілі ғалым, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Тәжікстан Білім академиясының академигі, Тәжікстан Білім академиясының вице-президенті, Тәжікстанның еңбек сіңірген білім беру қызметкері.<ref>{{citeweb|url=https://rusacademedu.ru/akademiya/inostrannye-chleny-rao/karimova-irina-holovna/?ysclid=mncud7poyg876068824|title=Каримова Ирина Холовна|accessdate=2026-03-30|lang=ru}}</ref> == Өмірі және шығармашылығы == Каримова 1956 жылғы 9 қыркүйекте [[Қорғантөбе]] қаласында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргеннен кейін [[Тәжік ұлттық университеті]]нің орыс тілі мен әдебиеті факультетіне түсіп, оны сәтті бітірді. Каримова еңбек жолын [[Рудаки ауданы]]ндағы №81 орта мектепте орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі болып бастады, ал 1978–1992 жылдары бастауыш сынып мұғалімі, директордың орынбасары, жоғарыда аталған орта мектептің директоры лауазымдарына дейін жұмыс істеді. Сондай-ақ, жоғары оқу орындарында да жұмыстар атқарды. 1992–1996 жылдары Мемлекеттік педагогикалық университеттің педагогика кафедрасының мұғалімі және доценті, ал 1996–2005 жылдары Тәжік-Орыс славян университетінің лицей директорының өкілеттігімен дайындық факультетінің доценті, профессоры және деканы қызметтерін атқарды. 2005–2008 жылдары ол Тәжікстан Білім министрінің орынбасары, ал 2008 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Тәжікстан Білім академиясының президенті қызметін атқарады. 2009 жылы ол Тәжікстан Білім академиясының академигі атағын алды. Тәжікстанның еңбек сіңірген білім беру қызметкері және «Достық» орденінің иегері (2001). Білім беру академиясының президенті қызметіне кіріскеннен кейін Каримова Гендерлік педагогика орталығын, Балаларды дамыту орталығын, «Тәжікстан білім беру академиясының хабары» ғылыми журналын және мұражайды іске қосты. Халықаралық ұйымдармен тығыз ынтымақтастықта ол академияны зерттеу және жабдықтау бойынша бірлескен жобаларды бастады.<ref>{{citeweb|url=https://peshina.bonuvon.tj/index.php/tj/fe-rist/far-ang/903-akademik-karimova|title=Вақте ба сӯҳбати академикхонум Ирина Каримова|accessdate=2026-03-30|lang=ru}}</ref> == Ғылыми қызметі == Каримованың қызметінің тағы бір маңызды бағыты — тәжік педагогикасы саласында жоғары білікті мамандарды даярлау. Бұл бағытта оның қажырлы еңбегі де айқын сезіледі. Каримованың басшылығымен 18 докторант және магистрант диссертация қорғады. Каримова педагогика саласында құнды еңбектер жасауда жоғары талантқа ие. Ол екі оқулықтың, 3 монографияның және 100-ден астам ғылыми мақалалардың авторы, білім беру саласындағы ондаған халықаралық, республикалық және аймақтық семинарлар мен конференцияларға қатысқан, сондай-ақ үшінші сыныпқа арналған «Орыс тілі» оқулығының авторы. == Марапаттары == *2011 – Тәжікстан Республикасы Білім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталды. *2012 – Ресей Білім академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. *2013 – Мәскеудегі «Педагогикалық ғылым және білім» журналының редакциялық алқасының мүшесі. *2014 – Ресей Федерациясының Жоғары аттестациялық комиссиясы ұсынған рецензияланатын ғылыми журналдар тізіміне енген «Нижний Новгород білімі» журналының редакциялық алқасына қосылды. *2014 – Тәжікстан-Қазақстан ынтымақтастығын дамытуға қосқан үлесі үшін Қазақстан Республикасының «ДРУЖБА» медалімен марапатталды. *2014 жылғы 6 маусым – [[Россотрудничество]]ның «Достық және ынтымақтастық үшін» құрмет белгісімен марапатталды. *2015 жылғы 11 ақпан – «Үздік баспагер» төсбелгісімен марапатталды. ===Үкіметтен марапаттары=== *2001 – Халықтар арасындағы бейбітшілікті, достықты және ынтымақтастықты нығайтудағы, адам құқықтары мен әлеуметтік мүдделерді қорғаудағы белсенді және жемісті еңбегі үшін, сондай-ақ Тәжікстан Республикасының рухани және интеллектуалдық әлеуетін дамыту мен арттыруға қосқан елеулі жеке үлесі үшін Үкіметтің «Дусти» (Достық) орденімен марапатталды. *2013 – Еңбектегі ерекше жетістіктері үшін «Корманди Шойстаи Таджикистон» (Тәжікстанның еңбек сіңірген қайраткері) үкіметтік марапатымен марапатталды. *2015 – Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты Пушкин медалімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1281632573&ysclid=mncuifdtpj927150412#gsc.tab=0|title=КАРИМОВА Ирина Холовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Каримова, Ирина Холовна}} [[Санат:Тәжікстан педагогтары]] [[Санат:Профессорлар]] 3rzkktis2y6vdlihlb635m8zrnu0ixh 3638771 3638767 2026-08-03T11:56:15Z Nurken 111493 3638771 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ирина Каримова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 9.09.1956 |Туған жері = {{туғанжері|Қорғантөбе|Қорғантөбеде}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = {{ublist |Орыс-Тәжік славян университеті |[[Тәжікстан Білім министрлігі]] |Тәжікстан Білім академиясы }} |Ғылыми дәрежесі = Педагогикалық ғылымдардың докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = [[Тәжік мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{ublist |Тәжікстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері |Тәжікстанның құрметті қызметкері (2013) |А.Пушкин медалі (РФ) }} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ирина Холовна Каримова''' ([[9 қыркүйек]] [[1956 жыл|1956]], [[Қорғантөбе]]) — кеңестік және тәжікстандық педагог, белгілі ғалым, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Тәжікстан Білім академиясының академигі, Тәжікстан Білім академиясының вице-президенті, Тәжікстанның еңбек сіңірген білім беру қызметкері.<ref>{{citeweb|url=https://rusacademedu.ru/akademiya/inostrannye-chleny-rao/karimova-irina-holovna/?ysclid=mncud7poyg876068824|title=Каримова Ирина Холовна|accessdate=2026-03-30|lang=ru}}</ref> == Өмірі және шығармашылығы == Каримова 1956 жылғы 9 қыркүйекте [[Қорғантөбе]] қаласында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргеннен кейін [[Тәжік ұлттық университеті]]нің орыс тілі мен әдебиеті факультетіне түсіп, оны сәтті бітірді. Каримова еңбек жолын [[Рудаки ауданы]]ндағы №81 орта мектепте орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі болып бастады, ал 1978–1992 жылдары бастауыш сынып мұғалімі, директордың орынбасары, жоғарыда аталған орта мектептің директоры лауазымдарына дейін жұмыс істеді. Сондай-ақ, жоғары оқу орындарында да жұмыстар атқарды. 1992–1996 жылдары Мемлекеттік педагогикалық университеттің педагогика кафедрасының мұғалімі және доценті, ал 1996–2005 жылдары Тәжік-Орыс славян университетінің лицей директорының өкілеттігімен дайындық факультетінің доценті, профессоры және деканы қызметтерін атқарды. 2005–2008 жылдары ол Тәжікстан Білім министрінің орынбасары, ал 2008 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Тәжікстан Білім академиясының президенті қызметін атқарады. 2009 жылы ол Тәжікстан Білім академиясының академигі атағын алды. Тәжікстанның еңбек сіңірген білім беру қызметкері және «Достық» орденінің иегері (2001). Білім беру академиясының президенті қызметіне кіріскеннен кейін Каримова Гендерлік педагогика орталығын, Балаларды дамыту орталығын, «Тәжікстан білім беру академиясының хабары» ғылыми журналын және мұражайды іске қосты. Халықаралық ұйымдармен тығыз ынтымақтастықта ол академияны зерттеу және жабдықтау бойынша бірлескен жобаларды бастады.<ref>{{citeweb|url=https://peshina.bonuvon.tj/index.php/tj/fe-rist/far-ang/903-akademik-karimova|title=Вақте ба сӯҳбати академикхонум Ирина Каримова|accessdate=2026-03-30|lang=ru}}</ref> == Ғылыми қызметі == Каримованың қызметінің тағы бір маңызды бағыты — тәжік педагогикасы саласында жоғары білікті мамандарды даярлау. Бұл бағытта оның қажырлы еңбегі де айқын сезіледі. Каримованың басшылығымен 18 докторант және магистрант диссертация қорғады. Каримова педагогика саласында құнды еңбектер жасауда жоғары талантқа ие. Ол екі оқулықтың, 3 монографияның және 100-ден астам ғылыми мақалалардың авторы, білім беру саласындағы ондаған халықаралық, республикалық және аймақтық семинарлар мен конференцияларға қатысқан, сондай-ақ үшінші сыныпқа арналған «Орыс тілі» оқулығының авторы. == Марапаттары == *2011 – Тәжікстан Республикасы Білім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталды. *2012 – Ресей Білім академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. *2013 – Мәскеудегі «Педагогикалық ғылым және білім» журналының редакциялық алқасының мүшесі. *2014 – Ресей Федерациясының Жоғары аттестациялық комиссиясы ұсынған рецензияланатын ғылыми журналдар тізіміне енген «Нижний Новгород білімі» журналының редакциялық алқасына қосылды. *2014 – Тәжікстан-Қазақстан ынтымақтастығын дамытуға қосқан үлесі үшін Қазақстан Республикасының «ДРУЖБА» медалімен марапатталды. *2014 жылғы 6 маусым – [[Россотрудничество]]ның «Достық және ынтымақтастық үшін» құрмет белгісімен марапатталды. *2015 жылғы 11 ақпан – «Үздік баспагер» төсбелгісімен марапатталды. ===Үкіметтен марапаттары=== *2001 – Халықтар арасындағы бейбітшілікті, достықты және ынтымақтастықты нығайтудағы, адам құқықтары мен әлеуметтік мүдделерді қорғаудағы белсенді және жемісті еңбегі үшін, сондай-ақ Тәжікстан Республикасының рухани және интеллектуалдық әлеуетін дамыту мен арттыруға қосқан елеулі жеке үлесі үшін Үкіметтің «Дусти» (Достық) орденімен марапатталды. *2013 – Еңбектегі ерекше жетістіктері үшін «Корманди Шойстаи Таджикистон» (Тәжікстанның еңбек сіңірген қайраткері) үкіметтік марапатымен марапатталды. *2015 – Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты Пушкин медалімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1281632573&ysclid=mncuifdtpj927150412#gsc.tab=0|title=КАРИМОВА Ирина Холовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Каримова, Ирина Холовна}} [[Санат:Тәжікстан педагогтары]] [[Санат:Профессорлар]] d28qi1v5itop68ixmg7s8x4wjuapv80 102 777916 3638757 3611979 2026-08-03T11:42:35Z 1nter pares 146705 3638757 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]], [[Лучегор]], [[Көміртау]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]], [[Ұйғырабат]], [[Жаңамақта]], [[Тамшы]], [[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]], [[Оңтүстікукраина]], [[Ақтөбе (Николаев облысы)]] |30 | |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]], [[Соңғы қоңырау]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]], [[Jiva (әнші)]]<br />{{ту|Албания}} [[Алис (әнші)]]<br />{{ту|Армения}} [[Симон Ованнисян]]<br />{{ту|Хорватия}} [[Lelek]] |66 | |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Албания}} [[Сазани (арал)|Сазани]], [[Албания Ривьерасы]]<br />{{ту|Армения}} [[Ереван мемлекеттік қуыршақ театры]], [[Вагарш Вагаршян]]<br />{{ту|Аустрия}} [[Инсбрук трамвайы]], [[Аустрия пошта жинақ банкісінің ғимараты]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Кербалаи Сефихан Карабаги]], [[Мир Мохсун Навваб]]<br />{{ту|Башқұртстан}} [[Файзи Гасқаров атындағы халық би ансамблі]], [[Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)|Салават Юлаев ескерткіші]]<br />{{ту|Беларусь}} [[Докшицы]], [[Дубровно]], [[Лепель]], [[Миоры]], [[Дисна (қала)|Дисна]], [[Новолукомль]], [[Новополоцк]], [[Беларуськалий]], [[Буда-Кошелёво]], [[Орша]], [[Полоцк]], [[Поставы]], [[Сенно]], [[Толочин]], [[Чашники]], [[Василевичи]], [[Ветка]], [[Гомель]], [[Добруш]], [[Ельск]], [[Житковичи]], [[Жлобин]], [[Калинковичи]], [[Мозырь]], [[Наровля]], [[Петриков]], [[Речица]], [[Рогачёв]], [[Светлогорск (Беларусь)|Светлогорск]], [[Туров]], [[Хойники]], [[Чечерск]], [[Гродно]], [[Берёзовка (Беларусь)|Берёзовка]], [[Волковыск]], [[Дятлово]], [[Ивье]], [[Лида]], [[Мосты]], [[Новогрудок]], [[Островец]], [[Ошмяны]], [[Свислочь]], [[Скидель]], [[Слоним]], [[Сморгонь]], [[Щучин]], [[Березино]], [[Борисов (қала)|Борисов]], [[Вилейка]], [[Воложин]], [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]], [[Жодино]], [[Заславль]], [[Клецк]], [[Копыль]]<br />{{ту|Болгария}} [[Варнадағы Римдік моншалар]], [[Ұлттық Кеңес ғимараты (Болгария)|Ұлттық Кеңес ғимараты]]<br />{{ту|Грузия}} [[Георгий Леонидзе атындағы Грузин әдебиеті мемлекеттік мұражайы]], [[Мукузани (шарап)|Мукузани]]<br />{{ту|Грекия}} [[Ха шатқалы]], [[Ежелгі Спартадағы әйелдер]]<br />{{ту|Мажарстан}} [[Шюмег қорғаны]], [[Будапешт геологиялық мұражайы]]<br />{{ту|Косово}} [[Косово климаты]], [[Ругова шатқалы]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Элина Абай қызы]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Кулбубу Мадемилова]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова|Ольга Мануйлова]]<br />{{ту|Латвия}} [[Петерис Васкс]], [[Марина Ребека]]<br />{{ту|Литва}} [[Литва халық музыкасы]], [[Йонас Мекас]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Тахмина Раджабова]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]], [[Қарақалпақстан Конституциясы]], [[Ауғанстан-Өзбекстан шекарасы]], [[Тәжікстан-Өзбекстан шекарасы]]<br />{{ту|Польша}} [[Поляк институты және Сикорский мұражайы]], [[Барбара Брыльска]]<br />{{ту|Ресей}} [[Санников жері (роман)]], [[Рускеала (тау саябағы)]]<br />{{ту|Румыния}} [[Кэлин Джорджеску]]<br />{{ту|Сербия}} [[Медиана (археологиялық орын)|Медиана]], [[Соко Град]]<br />{{ту|Словакия}} [[Милан Растислав Штефаниктің кесенесі]], [[Любовня бекінісі]]<br />{{ту|Тәжікстан}} [[Мохпайкар Ёрова]], [[Саодат Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаетбегим Кадамшоева]], [[Мамлакат Нахангова]]<br />{{ту|Түркия}} [[Бедрийе Тахир Гёкмен]], [[Нейла Атеш]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]]<br />{{ту|Украина}} [[Степан Петрович Гига]], [[Назарий Назарович Яремчук]]<br />{{ту|Хорватия}} [[Сплит порты]], [[Загреб ботаникалық бағы]]<br />{{ту|Эстония}} [[Кярдла кратері]], [[Виру батпағы]] |130 |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] smcalyvfqpr0i8spblhp9xtzd9jzgkp 3638760 3638757 2026-08-03T11:46:12Z 1nter pares 146705 3638760 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]], [[Лучегор]], [[Көміртау]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]], [[Ұйғырабат]], [[Жаңамақта]], [[Тамшы]], [[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]], [[Оңтүстікукраина]], [[Ақтөбе (Николаев облысы)]] |30 | |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]], [[Соңғы қоңырау]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]], [[Jiva (әнші)]]<br />{{ту|Албания}} [[Алис (әнші)]]<br />{{ту|Армения}} [[Симон Ованнисян]]<br />{{ту|Хорватия}} [[Lelek]] |66 | |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Албания}} [[Сазани (арал)|Сазани]], [[Албания Ривьерасы]]<br />{{ту|Армения}} [[Ереван мемлекеттік қуыршақ театры]], [[Вагарш Вагаршян]]<br />{{ту|Аустрия}} [[Инсбрук трамвайы]], [[Аустрия пошта жинақ банкісінің ғимараты]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Кербалаи Сефихан Карабаги]], [[Мир Мохсун Навваб]]<br />{{ту|Башқұртстан}} [[Файзи Гасқаров атындағы халық би ансамблі]], [[Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)|Салават Юлаев ескерткіші]]<br />{{ту|Беларусь}} [[Докшицы]], [[Дубровно]], [[Лепель]], [[Миоры]], [[Дисна (қала)|Дисна]], [[Новолукомль]], [[Новополоцк]], [[Беларуськалий]], [[Буда-Кошелёво]], [[Орша]], [[Полоцк]], [[Поставы]], [[Сенно]], [[Толочин]], [[Чашники]], [[Василевичи]], [[Ветка]], [[Гомель]], [[Добруш]], [[Ельск]], [[Житковичи]], [[Жлобин]], [[Калинковичи]], [[Мозырь]], [[Наровля]], [[Петриков]], [[Речица]], [[Рогачёв]], [[Светлогорск (Беларусь)|Светлогорск]], [[Туров]], [[Хойники]], [[Чечерск]], [[Гродно]], [[Берёзовка (Беларусь)|Берёзовка]], [[Волковыск]], [[Дятлово]], [[Ивье]], [[Лида]], [[Мосты]], [[Новогрудок]], [[Островец]], [[Ошмяны]], [[Свислочь]], [[Скидель]], [[Слоним]], [[Сморгонь]], [[Щучин]], [[Березино]], [[Борисов (қала)|Борисов]], [[Вилейка]], [[Воложин]], [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]], [[Жодино]], [[Заславль]], [[Клецк]], [[Копыль]]<br />{{ту|Болгария}} [[Варнадағы Римдік моншалар]], [[Ұлттық Кеңес ғимараты (Болгария)|Ұлттық Кеңес ғимараты]]<br />{{ту|Грузия}} [[Георгий Леонидзе атындағы Грузин әдебиеті мемлекеттік мұражайы]], [[Мукузани (шарап)|Мукузани]]<br />{{ту|Грекия}} [[Ха шатқалы]], [[Ежелгі Спартадағы әйелдер]]<br />{{ту|Мажарстан}} [[Шюмег қорғаны]], [[Будапешт геологиялық мұражайы]]<br />{{ту|Косово}} [[Косово климаты]], [[Ругова шатқалы]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Элина Абай қызы]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Кулбубу Мадемилова]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова|Ольга Мануйлова]]<br />{{ту|Латвия}} [[Петерис Васкс]], [[Марина Ребека]]<br />{{ту|Литва}} [[Литва халық музыкасы]], [[Йонас Мекас]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]], [[Қарақалпақстан Конституциясы]], [[Ауғанстан-Өзбекстан шекарасы]], [[Тәжікстан-Өзбекстан шекарасы]]<br />{{ту|Польша}} [[Поляк институты және Сикорский мұражайы]], [[Барбара Брыльска]]<br />{{ту|Ресей}} [[Санников жері (роман)]], [[Рускеала (тау саябағы)]]<br />{{ту|Румыния}} [[Кэлин Джорджеску]]<br />{{ту|Сербия}} [[Медиана (археологиялық орын)|Медиана]], [[Соко Град]]<br />{{ту|Словакия}} [[Милан Растислав Штефаниктің кесенесі]], [[Любовня бекінісі]]<br />{{ту|Тәжікстан}} [[Мохпайкар Ёрова]], [[Саодат Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаетбегим Кадамшоева]], [[Мамлакат Нахангова]]<br />{{ту|Түркия}} [[Бедрийе Тахир Гёкмен]], [[Нейла Атеш]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]]<br />{{ту|Украина}} [[Степан Петрович Гига]], [[Назарий Назарович Яремчук]]<br />{{ту|Хорватия}} [[Сплит порты]], [[Загреб ботаникалық бағы]]<br />{{ту|Эстония}} [[Кярдла кратері]], [[Виру батпағы]] |130 |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] b1xb9d3lwxtwu7esa92shtrtwadcpkk 0 778826 3638749 3582743 2026-08-03T11:32:37Z Nurken 111493 3638749 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Тахмина Раджабова |шынайы есімі = {{lang-tg|Таҳмина Раҷабова}} |сурет = Tahmina Rajabova.jpg |сурет атауы = Раджабова, 2013 жыл |туған кездегі есімі = |туған күні = 29.06.1982 |туған жері = {{туғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{hlist|{{актриса|Тәжікстан}}|[[журналист]]|тележүргізуші}} |белсенді жылдары = 2006 жылдан |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = |сайты = }} '''Тахмина Пулоджоновна Раджабова''' ({{lang-tg|Таҳмина Пулодҷоновна Раҷабова}}; [[29 маусым]] [[1982 жыл|1982]], [[Душанбе]]) — тәжік [[актриса]]сы, [[журналист]] және тележүргізуші. == Жастық шағы == Раджабова 1982 жылғы 29 маусымда [[Душанбе]]де дүниеге келген. Анасы дәрігер, ал әкесі экономист болған. 1989 жылдан үшінші сыныпқа дейін орта мектепте оқумен қатар, фортепиано сыныбын да қатар оқыды. Тахминаның әкесі [[Мәскеу]]дегі мемлекеттік қызметке тағайындалып, отбасы уақытша сол жерге көшіп келді. Тахмина білімін жергілікті мектептерде жалғастырып, екі жыл [[орыс тілі]]нде оқыды. Отбасы Тәжікстанға оралғаннан кейін, Тахмина Душанбедегі орта мектепті бітіріп, Мәскеу ұлттық және аймақтық қатынастар институтының Душанбедегі филиалына оқуға түсті. Бірінші курсты бітіргеннен кейін Тахмина тұрмысқа шығып, оқуын жалғастыру үшін Мәскеуге бара алмады, нәтижесінде институттан шығарылды. Кейінірек Тахмина Тәжікстанның Салық және құқық институтына (қазіргі Мемлекеттік қаржы және экономика университеті) оқуға түсіп, 2006 жылы заңгер мамандығы бойынша үздік бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/762932/bio/?ysclid=mnw1u482se120171800|title=Тахмина Раджабова|publisher=kino-teatr.ru|accessdate=2026-04-12|lang=ru}}</ref> == Мансабы == Раджабова алдымен Юнус Юсуповтың «Өмір сүруге құштарлық» («{{lang|tg|Зистан мехохам}}») фильмінде тергеушінің көмекшісі рөлін сомдады, содан кейін Саид Кодиридің «Соңғы үміт» («{{lang|tg|Умеди охирин}}») фильмінде кішігірім рөлге ие болды. Дәл осы фильм Тахминаны Тәжікстандағы көптеген әйелдерге таныс, күйеуі қорлаған мейірімді әйел рөлінің арқасында танымал етті. Біраз уақыттан кейін Тахмина Саиджон Кодири режиссерлік еткен «Тас өткел» («{{lang|tg|Убури Сангин}}») фильмінде басты рөлді сомдауға шақыру алды. Содан кейін болгар режиссері түсірген және Ауғанстанда түсірілген «Мадреса» фильмі шықты. Бұл фильмде Тахмина бір отбасының анасын сомдады. 2011 жылы ол канадалық Сиддик Обиди режиссерлік еткен және [[Ауғанстан]]ның [[Фарьяб (провинция)|Фарьяб]] және [[Балх (провинция)|Балх]] провинцияларында түсірілген «Бесінші әйелді армандаған ер адам» («{{lang|tg|Марде дар армани зани панжум}}») фильмінде үшінші әйелдің рөлін сомдады. Бұл рөлі үшін ол Үндістанның Халықаралық кинофестивалінің марапатына ие болды.<ref>{{citeweb|url=https://asiaplus.news/2019/06/04/12-samyh-krasivyh-i-vostrebovannyh-aktris-czentralnoj-azii/|title=12 самых красивых и востребованных актрис Центральной Азии|accessdate=2026-04-12|lang=ru}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://teletype.in/@asia-plus/ryIyG_4KH|title=Еще не легенды, но могут стать:|accessdate=2026-04-12|lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Раджабова, Тахмина}} 3mv4eenyo6zgcbfomvf7u0f3q5gv6w0 3638750 3638749 2026-08-03T11:32:56Z Nurken 111493 Nurken [[Тахмина Раджабова]] бетін [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]] бетіне жылжытты 3638749 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Тахмина Раджабова |шынайы есімі = {{lang-tg|Таҳмина Раҷабова}} |сурет = Tahmina Rajabova.jpg |сурет атауы = Раджабова, 2013 жыл |туған кездегі есімі = |туған күні = 29.06.1982 |туған жері = {{туғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{hlist|{{актриса|Тәжікстан}}|[[журналист]]|тележүргізуші}} |белсенді жылдары = 2006 жылдан |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = |сайты = }} '''Тахмина Пулоджоновна Раджабова''' ({{lang-tg|Таҳмина Пулодҷоновна Раҷабова}}; [[29 маусым]] [[1982 жыл|1982]], [[Душанбе]]) — тәжік [[актриса]]сы, [[журналист]] және тележүргізуші. == Жастық шағы == Раджабова 1982 жылғы 29 маусымда [[Душанбе]]де дүниеге келген. Анасы дәрігер, ал әкесі экономист болған. 1989 жылдан үшінші сыныпқа дейін орта мектепте оқумен қатар, фортепиано сыныбын да қатар оқыды. Тахминаның әкесі [[Мәскеу]]дегі мемлекеттік қызметке тағайындалып, отбасы уақытша сол жерге көшіп келді. Тахмина білімін жергілікті мектептерде жалғастырып, екі жыл [[орыс тілі]]нде оқыды. Отбасы Тәжікстанға оралғаннан кейін, Тахмина Душанбедегі орта мектепті бітіріп, Мәскеу ұлттық және аймақтық қатынастар институтының Душанбедегі филиалына оқуға түсті. Бірінші курсты бітіргеннен кейін Тахмина тұрмысқа шығып, оқуын жалғастыру үшін Мәскеуге бара алмады, нәтижесінде институттан шығарылды. Кейінірек Тахмина Тәжікстанның Салық және құқық институтына (қазіргі Мемлекеттік қаржы және экономика университеті) оқуға түсіп, 2006 жылы заңгер мамандығы бойынша үздік бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/762932/bio/?ysclid=mnw1u482se120171800|title=Тахмина Раджабова|publisher=kino-teatr.ru|accessdate=2026-04-12|lang=ru}}</ref> == Мансабы == Раджабова алдымен Юнус Юсуповтың «Өмір сүруге құштарлық» («{{lang|tg|Зистан мехохам}}») фильмінде тергеушінің көмекшісі рөлін сомдады, содан кейін Саид Кодиридің «Соңғы үміт» («{{lang|tg|Умеди охирин}}») фильмінде кішігірім рөлге ие болды. Дәл осы фильм Тахминаны Тәжікстандағы көптеген әйелдерге таныс, күйеуі қорлаған мейірімді әйел рөлінің арқасында танымал етті. Біраз уақыттан кейін Тахмина Саиджон Кодири режиссерлік еткен «Тас өткел» («{{lang|tg|Убури Сангин}}») фильмінде басты рөлді сомдауға шақыру алды. Содан кейін болгар режиссері түсірген және Ауғанстанда түсірілген «Мадреса» фильмі шықты. Бұл фильмде Тахмина бір отбасының анасын сомдады. 2011 жылы ол канадалық Сиддик Обиди режиссерлік еткен және [[Ауғанстан]]ның [[Фарьяб (провинция)|Фарьяб]] және [[Балх (провинция)|Балх]] провинцияларында түсірілген «Бесінші әйелді армандаған ер адам» («{{lang|tg|Марде дар армани зани панжум}}») фильмінде үшінші әйелдің рөлін сомдады. Бұл рөлі үшін ол Үндістанның Халықаралық кинофестивалінің марапатына ие болды.<ref>{{citeweb|url=https://asiaplus.news/2019/06/04/12-samyh-krasivyh-i-vostrebovannyh-aktris-czentralnoj-azii/|title=12 самых красивых и востребованных актрис Центральной Азии|accessdate=2026-04-12|lang=ru}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://teletype.in/@asia-plus/ryIyG_4KH|title=Еще не легенды, но могут стать:|accessdate=2026-04-12|lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Раджабова, Тахмина}} 3mv4eenyo6zgcbfomvf7u0f3q5gv6w0 0 778883 3638741 3583184 2026-08-03T11:21:43Z Nurken 111493 Nurken [[Мохпайкар Ерова]] бетін [[Мохпайкар Ёрова]] бетіне жылжытты 3583184 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Мохпайкар Ерова |шынайы есімі = {{lang-tg|Моҳпайкар Ёрова}} |сурет = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 28.07.1970 |туған жері = {{туғанжері|Душанбе{{!}}Душанбен|Душанбеде}}, [[Тәжікстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актриса|Тәжікстан}} |белсенді жылдары = |бағыты = театр және кино |ұжымы = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі |сайты = }} '''Мохпайкар Ерова''' ({{lang-tg|Моҳпайкар Ёрова}}; [[28 шілде]] [[1970]] ж., [[Душанбе]], [[Тәжікстан]]) — Тәжік театр және кино актрисасы. == Өмірі және мансабы == Мохпайкар Ерова 1970 жылы 28 шілдеде Душанбе қаласында дүниеге келген. 1991 жылы М.С.Щепкинский атындағы Мәскеу театр институтының драма факультетін бітірген. 1991 жылдан бастап Вахидов атындағы Мемлекеттік жастар театрында актер болып жұмыс істеді. Ол жиырма жылдан астам уақыт бойы театрдың барлық қойылымдарында қосалқы және негізгі рөлдерді ойнап, кейіпкерлерді жасауда қызмет атқарды. Тәжік көркем фильмдеріне «Тас асу», «Бейкүнә өлім», «Жағажай», «Күн батқаннан кейін», «Мехроб», «Ағартылған айна», «Журналист», «Көшедегі көктем», «Армандар», «Хокпайванд», «Суретшінің арманы», «Қазіргі қалыңдық» және ресейлік кинорежиссерлердің екі фильмі — «Алтын қазына», «Түрік кек алу» және басқалары кіреді. Ол сондай-ақ [[Молдова]]да, [[Украина]]да және [[Қазақстан]]да жұмыс істеді. Мохпайкар Ерова Тәжікстанның танымал «Аруси Замонави», «12 жыл күту» және басқа да фильмдерінде басты рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YIlXI-UjlztOTcE-?ysclid=mnwska1w1h801600629|title=ТОП-10 актрис Центральной Азии, которые покорили наши сердца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-13|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/post/300306/bio/?ysclid=mnwshslj92482842466|title=Мохпайкар Ёрова (Моҳпайкар Ёрова) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-13|lang=}}</ref> «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. == Отбасы == Мохпайкар Ерова 1993 жылы түрікмен жігітіне тұрмысқа шығып, біраз уақыт Ашхабадта тұрды. Олардың Сиевуш және Бобо есімді екі ұлы болды, бірақ кейіннен ажырасып кетті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} plwz7ri01jli9jcz9hnf50hxbgb8xly 3638745 3638741 2026-08-03T11:24:34Z Nurken 111493 3638745 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Мохпайкар Ёрова |шынайы есімі = {{lang-tg|Моҳпайкар Ёрова}} |сурет = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 28.07.1970 |туған жері = {{туғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актриса|Тәжікстан}} |белсенді жылдары = |бағыты = театр және кино |ұжымы = |марапаттары = «Ерен еңбегі үшін» медалі |сайты = }} '''Мохпайкар Ёрова''' ({{lang-tg|Моҳпайкар Ёрова}}; [[28 шілде]] [[1970 жыл|1970]], [[Душанбе]]) — кеңестік және тәжікстандық театр және кино актрисасы. == Өмірі және мансабы == Ёрова 1970 жылғы 28 шілдеде [[Душанбе]] қаласында дүниеге келген. 1991 жылы М. С. Щепкинский атындағы Мәскеу театр институтының драма факультетін бітірген. 1991 жылдан бастап Вахидов атындағы Мемлекеттік жастар театрында актриса болып жұмыс істеді. Ол жиырма жылдан астам уақыт бойы театрдың барлық қойылымдарында қосалқы және негізгі рөлдерді сомдап, кейіпкер жасауда қызмет атқарды. Тәжік көркем фильмдеріне «Тас асу», «Бейкүнә өлім», «Жағажай», «Күн батқаннан кейін», «Мехроб», «Ағартылған айна», «Журналист», «Көшедегі көктем», «Армандар», «Хокпайванд», «Суретшінің арманы», «Қазіргі қалыңдық» және ресейлік кинорежиссерлердің екі фильмі — «Алтын қазына», «Түрік кек алу» және басқалары кіреді. Ол сондай-ақ [[Молдова]]да, [[Украина]]да және [[Қазақстан]]да жұмыс істеді. Мохпайкар Ёрова Тәжікстанның танымал «Аруси Замонави», «12 жыл күту» және басқа да фильмдерінде басты рөлдерді сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YIlXI-UjlztOTcE-?ysclid=mnwska1w1h801600629|title=ТОП-10 актрис Центральной Азии, которые покорили наши сердца|accessdate=2026-04-13|lang=ru}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/post/300306/bio/?ysclid=mnwshslj92482842466|title=Мохпайкар Ёрова (Моҳпайкар Ёрова) / биография|accessdate=2026-04-13|lang=ru}}</ref> Ёрова «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. == Отбасы == Мохпайкар Ёрова 1993 жылы түрікмен жігітіне тұрмысқа шығып, біраз уақыт [[Ашхабад]]та тұрды. Олардың Сиевуш пен Бобо есімді екі ұлы болды, бірақ кейіннен ажырасып кетті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Ёрова, Мохпайкар}} ilv0ikchbdywov22az37lirqlzobzv7 0 780788 3638473 3606621 2026-08-02T19:35:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638473 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ауғанстан–Пәкістан соғысы |бөлім = |сурет = Pakistan Afghanistan locator.svg |сурет атауы = Азия картасындағы [[Ауғанстан]] (сары) мен [[Пәкістан]] (жасыл) |дата = 21 ақпан 2026 жылдан бері |орын = {{hlist|[[Ауғанстан]]|[[Пәкістан]]}} |себеп = |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = {{байрақ|Пәкістан}} |қарсылас2 = {{ublist |{{байрақ|Ауғанстан}} |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} [[Пәкістандық Талибан]]<ref name="ttp">{{cite news |title=تی‌تی‌پی از جنگجویانش خواست به کمک طالبان افغان بشتابند |url=https://www.afintl.com/fa/202602270715 |work=afintl.com |date=2026-02-27 |language=fa}}</ref><ref name="ttpjua">{{cite news |last=Peltier |first=Elian |title=No Clear Endgame in the Conflict Between Afghanistan and Pakistan |language=en |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/asia/afghanistan-pakistan-war-taliban.html |work=The New York Times |date=2026-02-28 |quote=After Pakistan’s airstrikes in Afghanistan, the Pakistani Taliban and two other Islamist militant groups urged their fighters to intensify attacks in Pakistan...}}</ref> }} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{ublist |{{ту|Пәкістан}} [[Шахбаз Шариф]] |{{ту|Пәкістан}} [[Асим Мунир]] |{{ту|Пәкістан}} [[Хаваджа Асиф]] }} |командир2 = {{ublist |{{ту|Ауғанстан}} [[Хайбатулла Ахундзада]] |{{ту|Ауғанстан}} [[Мұхаммед Якуб]] |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} [[Нұр Уәли Мехсуд]] }} |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = {{ublist |'''Пәкістан ақпаратынша:''' |{{ту|Пәкістан}} 13 сарбаз өлді, 27 жарақаттанды<ref name="anadoluagency1" /><ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=Pakistan says it hit 22 locations across Afghanistan |url=https://aje.news/zwor25?update=4343164 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |language=en}}</ref> }} ---- {{ublist |'''Ауғанстан ақпаратынша:''' |{{ту|Пәкістан}} 327 сарбаз өлді, 350+ жарақаттанды<ref name="Ariana">{{cite news|url=https://www.ariananews.af/afghanistan-says-327-pakistani-soldiers-killed-in-radd-ul-zulm-operation/ |title=Afghanistan says 327 Pakistani soldiers killed in 'Radd-ul-Zulm' operation |language=en |work=Ariana News |date=2026-03-06 |accessdate=2026-03-07}}</ref> }} |шығындар2 = {{ublist |'''Ауғанстан ақпаратынша:''' |{{ту|Ауғанстан}} 28 сарбаз өлді, 42 жарақаттанды (3 наурыз){{efn|Шекара бойындағы шайқастардан қайтыс болғандар.<ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2026/03/03/150-pakistani-soldiers-killed-in-afghan-counterattacks-khwarazmi/ |title=150 Pakistani soldiers killed in Afghan counterattacks: Khwarazmi |work=Pajhwok Afghan News |date=2026-03-03 |accessdate=2026-03-03}}</ref><ref>{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-198204 |title=Fitrat: Our Forces Defending Country; Too Early to Close Pakistani Embassy |work=TOLOnews |date=2026-03-03 |accessdate=2026-03-03}}</ref>}} |'''Ауғанстан жергілікті ақпаратынша:''' |{{ту|Ауғанстан}} 40 сарбаз өлді, Нұристан провинциясында<ref name="nuristan clashes">{{cite news |title=نگرانی‌ها از بی‌ثباتی نورستان شرقی پس از 'حملات مرگبار پاکستان' |url=https://www.afintl.com/202603229879 |work=Afghanistan International |date=2026-03-22 |language=fa}}</ref> }} ---- {{ublist |'''Пәкістан ақпаратынша:''' |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} 80+ ТТП сарбазы өлді<ref name="Yousaf-2026">{{cite news |last=Yousaf |first=Kamran |title=Air raids in Afghanistan destroy 7 terror camps |url=https://tribune.com.pk/story/2594086/air-raids-in-afghanistan-destroy-7-terror-camps |work=The Express Tribune |date=2026-02-23 |language=en |accessdate=2026-02-23}} {{Wayback|date=2026-02-23 |url=https://web.archive.org/web/20260223021902/https://tribune.com.pk/story/2594086/air-raids-in-afghanistan-destroy-7-terror-camps}}</ref> |{{ту|Ауғанстан}} 796 тәліп сарбазы өлді, 1,043+ жарақаттанды<ref>{{Cite web |date=2026-04-05 |title=796 Afghan Taliban operatives killed so far: Info Minister |url=https://www.radio.gov.pk/05-04-2026/796-afghan-taliban-operatives-killed-so-far-info-minister |accessdate=2026-04-05 |publisher=Radio Pakistan}}</ref> }} |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = {{ublist |779 ауған бейбіт азаматы өлді, 626 жарақаттанды |(Ауғанстан ақпаратынша){{efn|21 ақпандағы әуеден шабуылдан 18 өлді,<ref name="Hasht-e Subh-2026a" /> 22 ақпаннан 3 сәуірге дейін 761 өлді, 626 жарақаттанды.<ref name="amutv11">{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Taliban say Pakistani strikes have killed over 750 civilians |url=https://amu.tv/233741/ |work=Amu TV |date=2026-04-05}}</ref>}} |232 ауған бейбіт азаматы өлді, 220 жарақаттанды |([[Ауғанстандағы БҰҰ-ның көмек миссиясы|UNAMA]] ақпаратынша){{efn|21 ақпандағы әуеден шабуылдан 13 өлді, 7 жарақаттанды.<ref name="Sirat-2026">{{Cite web |last=Sirat |first=Siyar |date=2026-02-23 |title=UNAMA says 13 'civilians' killed in Pakistan airstrikes in Afghanistan |url=https://amu.tv/227779/ |accessdate=2026-02-27 |publisher=Amu TV |language=en}}</ref><ref name="Mohammadi-2026">{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Taliban say 17 civilians, including 11 children, killed in Pakistani airstrikes |url=https://amu.tv/227608/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22 |accessdate=2026-02-24}} {{Wayback|date=2026-02-26 |url=https://web.archive.org/web/20260226174853/https://amu.tv/227608/}}</ref> 26 ақпаннан 16 наурызға дейін 76 өлді, 213 жарақаттанды.<ref name="anadoluagency1">{{cite news |title=761 civilians killed in recent clashes with Pakistan, claims Afghan government |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/761-civilians-killed-in-recent-clashes-with-pakistan-claims-afghan-government/3892890 |work=Anadolu Agency |date=2026-04-06 |language=tr}}</ref> нашақорлықтан емделу орталығына шабуылдан 143 өлді.<ref name="anadoluagency1" />}} |115 000 ауған бейбіт азаматы босқын болды |([[Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы|БЖКБ]] ақпаратынша)<ref name="unhcr">{{cite news |last=Yawar |first=Mohammad Yunus |title=Pakistani, Afghan border forces clash as UN says war displaces 100,000 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistani-afghan-border-forces-clash-un-says-war-displaces-100000-2026-03-06/ |language=en |work=Reuters |date=2026-03-06}}</ref> |11 Пәкістан бейбіт азаматы өлді, 26 жарақаттанды |(Пәкістан ақпаратынша){{efn|27 ақпанда 6 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties">{{cite news |title=Unmanned aerial vehicles banned countrywide amid escalating tensions with Afghanistan |url=https://www.dawn.com/news/1976209 |work=Dawn |date=2026-02-27 |language=en |accessdate=2026-03-02}} {{Wayback|date=2026-03-02 |url=https://web.archive.org/web/20260302070305/https://www.dawn.com/news/1976209}}</ref><ref name="pakciviliancasualties2">{{cite news |last=Khan |first=Ahtesham |title=Terrorists launch coordinated attacks on police posts |url=https://tribune.com.pk/story/2595071/terrorists-launch-coordinated-attacks-on-police-posts-in-k-p |work=The Express Tribune |date=2026-02-28 |language=en |accessdate=2026-03-02}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228180755/https://tribune.com.pk/story/2595071/terrorists-launch-coordinated-attacks-on-police-posts-in-k-p}}</ref> 28 ақпанда 6 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties1">{{cite news |title=Two cops, six civilians injured in attacks on Peshawar police installations |url=https://www.dawn.com/news/1976723/two-cops-six-civilians-injured-in-attacks-on-peshawar-police-installations |work=Dawn |date=2026-03-01 |language=en |accessdate=2026-03-03}} {{Wayback|date=2026-03-01 |url=https://web.archive.org/web/20260301063517/https://www.dawn.com/news/1976723/two-cops-six-civilians-injured-in-attacks-on-peshawar-police-installations}}</ref> 2 наурызда 4 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties3">{{cite news |title=Mortal shell fired from Afghanistan injures four in Landi Kotal |url=https://www.dawn.com/news/1977544/mortal-shell-fired-from-afghanistan-injures-four-in-landi-kotal |work=Dawn |date=2026-03-02 |language=en}}</ref> 5 наурызда 2 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties4">{{cite news |title=2 killed as missile strikes Governor Cottage in North Waziristan |url=https://www.dawn.com/news/1978612/2-killed-as-missile-strikes-governor-cottage-in-north-waziristan |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref><ref name="pakciviliancasualties5">{{cite news |title=3 injured in Mohmand as shell fired from Afghanistan hits house |url=https://www.dawn.com/news/1978749/3-injured-in-mohmand-as-shell-fired-from-afghanistan-hits-house |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref> 8 наурызда 2 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties6">{{cite news |title=Death toll from North Waziristan mortar shell incident rises to 2 |url=https://www.dawn.com/news/1980160/death-toll-from-north-waziristan-mortar-shell-incident-rises-to-2 |work=Dawn |date=2026-03-09 |language=en}}</ref> 15 наурызда 4 өлді, 1 жарақаттанды.<ref name="pakcasualties8">{{Cite web |date=2026-03-15 |title=Afghan Taliban mortar fire kills four civilians in Bajaur: Tarar |url=https://tribune.com.pk/story/2597765/afghan-taliban-mortar-fire-kills-four-civilians-in-bajaur-tarar |accessdate=2026-03-15 |publisher=The Express Tribune |language=en}}</ref> 15 наурызда 3 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="ET15April2026">{{cite news |last=Mehmood |first=Khalid |title=Three civilians killed in Bajaur in Afghan Taliban's unprovoked shelling across border: security sources |url=https://tribune.com.pk/story/2602958/3-civilians-killed-by-afghan-talibans-unprovoked-cross-border-shelling-in-k-ps-bajaur-state-media |work=The Express Tribune |date=2026-04-15 |language=en}}</ref>}} |3 000 Пәкістан бейбіт азаматы босқын болды |(БЖКБ ақпаратынша)<ref name="unhcr" /> }} |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы ақпанның соңына қарай [[Ауғанстан]] мен [[Пәкістан]] арасында соғыс басталды. Бұдан Пәкістанның шығыс Ауғанстандағы әскери нысаналарға әуе шабуылдары себеп болды.<ref name="Hasht-e Subh-2026a">{{cite web |title=Sources: 23 People Buried Under Rubble in Pakistan's Airstrikes on Nangarhar |url=https://8am.media/eng/sources-23-people-buried-under-rubble-in-pakistans-airstrikes-on-nangarhar/ |language=en |publisher=Hasht-e Subh |date=2026-02-22}}</ref> Пәкістан хабарлауынша, бұл шабуылдар Пәкістанда болған бұрынғы шабуылдарға жауап ретінде, [[Ислам мемлекеті]] [[Хорасан уәлаяты]]ның құрамындағы [[Пәкістандық Талибан]]ға жасалған болатын деді. Талибан әкімшілігі мен [[Ауғанстандағы БҰҰ-ның көмек миссиясы]] (UNAMA) қайтыс болған азаматтар санын хабарлап отырды, алайда берген сандары өзгеше еді.<ref>{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Victims of Pakistani airstrike buried as others remain under rubble |url=https://amu.tv/227611/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22}}</ref><ref name="Mitchell">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxgln3gnd6o |title=Pakistan launches deadly strikes on Afghanistan |language=en |date=2026-02-22 |work=[[BBC News]] |accessdate=2026-02-22 |author=Mitchell, Ottilie; Bariz, Yama}}</ref><ref>{{Cite web |last=Saifi |first=Sophia |date=2026-02-22 |title=Pakistan launches airstrikes against Afghan-based 'militants' it blames for cross-border attacks |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/asia/pakistan-strikes-afghanistan-militant-camps-intl-hnk |accessdate=2026-02-22 |publisher=CNN |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Azizi |first=Ahmad |title=Taliban defense ministry vows 'calculated response' to Pakistani airstrikes |url=https://amu.tv/227613/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22}}</ref><ref name="Al Jazeera-2026">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/22/pakistan-carries-out-strikes-in-afghanistan-after-islamabad-suicide-attack |title=Afghanistan promises 'appropriate response' after deadly Pakistani strikes |language=en |date=2026-02-22 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |accessdate=2026-02-22}}</ref> Бастапқы соққылар әуе шабуылдары, артиллериялық атыстарды, дрондарға қатысты оқиғаларды мен Ауғанстан–Пәкістан шекарасының бірнеше нүктесінде болған қақтығыстарды қамтыған кең ауқымды трансшекаралық текетіреске ұласты. 26 ақпанда «[[Талибан]]» күштері Пәкістанның әскери позициялары мен шекара бекеттеріне жауап ретінде жоспарланған шабуылдар жасады. Бұдан кейін Пәкістан Ауғанстанға қарсы «ашық соғыс» жариялап, «'''Ғазаб лил Хақ операциясы'''» атты ірі көлемді науқан бастады,{{efn|{{lang-ar|غضب للحق}}, 'Шындық үшін қаһар', бір кезде 'Әділетті ашу'<ref name="kazorda" />}} ол Ауғанстанның шығысындағы «Талибан» позицияларына қарсы әуе және жерүсті соққылар жүргізді.<ref>{{Cite web |title=Pakistan and Afghanistan announce duelling military operations amid border clashes |url=https://www.turkiyetoday.com/world/pakistan-and-afghanistan-announce-duelling-military-operations-amid-border-clashes-3215198 |accessdate=2026-02-26 |publisher=Türkiye Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan's defense minister says that there is now 'open war' with Afghanistan after latest strikes |url=https://apnews.com/article/afghanistan-pakistan-airstrikes-open-war-98927b79ee9ef5741bf0804956d3c2e6 |publisher=AP News |accessdate=2026-02-27 |language=en |date=2026-02-27}} {{Wayback|date=2026-02-27 |url=https://web.archive.org/web/20260227074945/https://apnews.com/article/afghanistan-pakistan-airstrikes-open-war-98927b79ee9ef5741bf0804956d3c2e6}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan launches 'Operation Ghazab-ul-Haq' amid border tensions with Afghanistan |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/pakistan-launches-operation-ghazab-lil-haq-2145823.html |accessdate=2026-02-26 |publisher=UrduPoint |language=en}}</ref><ref name="France 24-2026">{{cite news |title=Pakistan bombs Kabul, declares 'open war' with Afghanistan after months of border clashes |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks |accessdate=2026-02-27 |publisher=France 24 |date=2026-02-26 |language=en}}</ref> Екі жақ та қаза тапқандар саны мен әскери нәтижелер туралы бір-бірінен едәуір айырмашылығы бар мәліметтер келтірді; әр жақ қарсыласының хабарларын жоққа шығарып тұрды.<ref>{{cite news |title=Pakistan, Afghanistan trade heavy casualty claims, battlefield losses as cross-border fighting escalates |url=https://www.arabnews.com/node/2634618/pakistan |work=Arab News |date=2026-02-27 |language=en}}</ref><ref name="ET1">{{cite news |title=Over 600 Afghan Taliban killed as Pakistan continues Ghazab lil-Haq strikes |url=https://tribune.com.pk/story/2597056/over-600-afghan-taliban-killed-as-pakistan-continues-ghazab-lil-haq-strikes-tarar |work=The Express Tribune |date=2026-03-11 |language=en}}</ref><ref name="civilian infrastructure">{{cite news |title=طالبان: حریم هوایی افغانستان پیوسته توسط پاکستان نقض می‌شود |url=https://www.afintl.com/fa/202603038159 |work=Afghanistan International |date=2026-03-03 |language=fa}}</ref><ref name="AI1">{{cite news |title=Taliban Claims Dozens Of Cross-Border Attacks In Pakistan |url=https://www.afintl.com/en/202603064594 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=en}}</ref> Тәуелсіз есептер мен ғарыштан алынған түсірілімдер Пәкістанның көптеген соққылары әскери нысандарға бағытталғанын көрсетті.<ref name="bbc1">{{cite news |author=Menon, Shruti; Brown, Paul |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |language=en |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3A819ec5b8-2d32-4a58-bcc2-cc2f0ccf2674#post |work=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165858/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset:819ec5b8-2d32-4a58-bcc2-cc2f0ccf2674#post}}</ref><ref name="bbc2">{{cite news |last=Gould |first=Tom |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Abad0ade6-425c-4f69-bbd4-2626663f0c25#post |publisher=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165858/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Abad0ade6-425c-4f69-bbd4-2626663f0c25#post}}</ref><ref name="bbc3">{{cite news |last=Brown |first=Paul |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Aa822b75b-977f-4646-a942-51155d468eae#post |language=en |work=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165857/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Aa822b75b-977f-4646-a942-51155d468eae#post}}</ref><ref name="AT1">{{cite news |last=Hayat |first=Bais |title=Pakistan-Taliban clashes enter seventh day |url=https://amu.tv/229340/ |language=en |work=Amu TV |date=2026-03-04}}</ref><ref name="Independent1">{{cite news |last=Rai |first=Arpan |title=Satellite images show Afghanistan's Bagram air base damaged by Pakistan's airstrikes |url=https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/pakistan-afghanistan-bagram-air-base-taliban-b2930860.html |work=The Independent |date=2026-03-03 |language=en}}</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cr&#x20;m8x389vd0o Пәкістан Кабул мен Кандагарға әуе соққыларын жасап, «ашық соғыс» жариялады]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қақтығыс елеулі гуманитарлық және саяси салдарға әкелді. UNAMA бейбіт тұрғындар арасында қаза тапқандар мен жарақаттанғандар туралы хабарлап, халықаралық құқықтың сақталуын талап етті.<ref name="unama1">{{cite news |title=یوناما: ۵۵ درصد قربانیان غیرنظامی درگیری‌های طالبان و پاکستان زنان و کودکان هستند |url=https://www.afintl.com/fa/202603063906 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=fa}}</ref><ref name="Peltier-2026">{{Cite news |author=Peltier, Elian; Padshah, Safiullah; Hayeri, Kiana |date=2026-03-15 |title=Pakistani-Afghan War Takes Heavy Toll on Civilians |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/asia/afghanistan-pakistan-war.html |accessdate=2026-03-16 |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=0362-4331}}</ref><ref name="unhcr1">{{cite news |title=118,000 displaced in Pak-Afghan conflict: UNHCR |url=https://www.dawn.com/news/1978778/118000-displaced-in-pak-afghan-conflict-unhcr |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref> Шекараның екі жағында да мыңдаған адам қоныс аударуға мәжбүр болды. Ауғанстаннан келген мәлімет бұқаралық ақпарат құралдарына шектеулердің қойылғаны, бейбіт тұрғындарға «Пәкістанға қарсы» әрекеттерге қатысу үшін қысым жасалғаны және жаңа сарбаз жинауы әрекеттері сипатталған.<ref name="kunar">{{cite news |title=Local sources in Kunar province say the Taliban have forced residents to participate in a protest march against Pakistan. |url=https://kabulnow.com/2026/03/sources-taliban-forcing-residents-in-kunar-to-protest-against-pakistan/ |language=en |work=kabulNow |date=2026-03-08}}</ref><ref name="nangarhar">{{cite news |title=Local sources in Nangarhar say the Taliban have forced residents of the province to participate in a protest against Pakistan |language=en |url=https://kabulnow.com/2026/03/sources-taliban-force-residents-in-nangarhar-to-protest-against-pakistan/ |work=KabulNow |date=2026-03-07 |last=Mohseni |first=Nazanin}}</ref><ref name="exsoldiers">{{cite news |title=طالبان نظامیان سابق را به جنگ با پاکستان می‌فرستد |url=https://www.afintl.com/fa/202603068155 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=fa}}</ref><ref name="8amdaily1">{{cite news |title=Deadly Clashes: Civilians Caught in the Crossfire of a Taliban-Pakistan Power Struggle |language=en |url=https://8am.media/eng/deadly-clashes-civilians-caught-in-the-crossfire-of-a-taliban-pakistan-power-struggle/ |work=Hasht-e Subh |date=2026-03-07 |quote=Sources from various provinces report that the Taliban, amid the ongoing fighting, have turned to forced conscription, compelling several young men, former military personnel, and even some of their own forces to be deployed to border areas in the war against Pakistan.}}</ref> == Алғышарттары == 2026 жылғы ақпан айының басында Пәкістанның түрлі жерінде, соның ішінде [[Исламабад]]тағы мешітте, Баджаур мен Баннуда лаңкестік актілер жасалды. [[Пәкістандық Талибан]] (ТТП) жауапкершілікті өз мойнына алды.<ref name="kazorda" /> == Барысы == 2026 жылғы 21 және 22 ақпан аралығында Пәкістан Ауғанстанның түрлі жеріне, соның ішінде Кабул, Кандагар, Пактия<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-02-27/paekistan-aughanstan-soghysy-sim-qazaqstandyqtargha-uendeu-zhasady/ |title=Пәкістан-Ауғанстан соғысы: СІМ қазақстандықтарға үндеу жасады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Төленді |first=Ақниет |date=2026-02-27 |accessdate=2026-05-05}}</ref> Пактика, Нангархар мен Хост провинцияларына, әуе соққыларын жасады. Бұл нысандарды ол ТТП лагерьлері деді. 26 ақпанда Талибан шекара бойындағы Пәкістан әскерилеріне ірі соққы жасады.<ref name="kazorda" /> 27 ақпанда Пәкістан қорғаныс министрі [[Хаваджа Асиф]] «Ғазаб лил Хақ операциясын» жариялап, Ауғанстанға қарсы «ашық соғыс» ашты.<ref name="kazorda" /> 2026 жылғы 17 наурызда Талибан [[Кабул]]дағы наркологиялық ауруханаға соққы жасалғанын, себебінен 400 адамның қайтыс, 250 жарақат болғанын хабарлады. Пәкістан бұл ақпаратты жоққа шығарды.<ref name="kazorda">{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/auganstanpakistan-sogysy-kabuldagy-auruhanaga-sokky-zhasaldy-400-adam-kaza-tapty-tagy-250-zharakat-aldy-138222/ |title=Ауғанстан–Пәкістан соғысы: Кабулдағы ауруханаға соққы жасалды — 400 адам қаза тапты, тағы 250 жарақат алды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Құлтай |first=Ардақ |date=2026-03-17 |accessdate=2026-05-05}}</ref> 27 наурызда [[Рамазан (ай)|Рамазан]] айына орай болған уақытша бітім аяқталды да, Ауғанстан әскери операциясының қайта басталмақ болғанын хабарлады. Сыртқы істер министрлігінің ақпаратынша 23 наурыздан 24 наурызға қараған түні әскери әрекеттер үзілген еді.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/pakistan-men-auganstan-shekarasynda-kaktygystar-kajta-bastaldy-138439/ |title=Пәкістан мен Ауғанстан шекарасында қақтығыстар қайта басталды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Адамбек |first=Альфия |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-05}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ауғанстан соғыстары]] [[Санат:Пәкістан соғыстары]] [[Санат:XXI ғасыр соғыстары]] [[Санат:Қазірге дейін жалғасып жатқан соғыстар]] [[Санат:2026 жылдағы Ауғанстан]] [[Санат:2026 жылдағы Пәкістан]] [[Санат:Ауғанстан-Пәкістан қатынастары]] jbimk7c94rzp6is9oe549s2dthhwf98 4 780876 3638388 3637810 2026-08-02T15:00:52Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3638388 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-08-01'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="1525" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 525] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 119] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="444" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 444] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Бауырсақ]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 158] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Жеке батылдығы үшін ордені]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 96] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Zhezkazgan Air]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 88] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 86] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Сәтті Жұлдыз]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 85] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 83] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 83] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 77] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 71] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 68] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 67] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 61] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[КешYOU]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 61] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 60] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 55] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[URL]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 54] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 49] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 46] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Арғын]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 45] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 44] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 43] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 42] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 40] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Дурбе]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B5 40] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 38] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Албан руы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 38] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Intesa Sanpaolo]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Intesa_Sanpaolo 37] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 36] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 35] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Наймандар]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 35] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 35] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 35] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Түркия]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 34] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 34] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[A.Z. (Ninety One)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 33] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 32] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 32] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 32] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Hybrid Theory]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 32] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Ысты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 30] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 30] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 29] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Алматы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 28] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[IC 544]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 27] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Тақиялы періште]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5 27] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 27] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 27] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Беріш]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 27] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 27] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Тарақты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 26] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Рымбала Кенжебайқызы Смаилова]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Салауат]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 26] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Barclays]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Barclays 25] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 25] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Жаппас]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 25] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Таз руы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 24] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Twice]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Twice 24] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 24] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Жаныс]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 23] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 23] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 23] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 23] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[EBay]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=EBay 23] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 23] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Бақытжан Момышұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Табын]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 23] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 23] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 23] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 22] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[HTTP]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTTP 22] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қожа]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 22] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[1957]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1957 22] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Ұлғайсын]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 22] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 22] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 22] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[BTS]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 22] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[II Иоанн Павел]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%98%D0%BE%D0%B0%D0%BD%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB 22] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Ақша-несие саясаты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 22] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Байұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 21] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[PHP]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 21] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 21] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Қытай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Google]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 21] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Әл-Фил сүресі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B8%D0%BB_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 21] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Адай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 20] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Асан Мәжит]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 20] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 20] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Шымкент]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 20] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 20] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Ошақты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Әнуар Абыханұлы Молдабеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B1%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[SMS]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SMS 20] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Еуропа]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 20] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Құран]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Балқаш]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 19] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 19] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Медицина]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 19] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 19] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 19] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Ресей]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 19] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Қырғыздар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Windows]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Windows 19] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Орал]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 19] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 18] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Ойық руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 18] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Түркістан Арена]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Одиссея (фильм, 2026)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 18] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Сайт]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 18] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Асқар Тоқпанов ауылы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 18] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Марокко]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE 18] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Internet Explorer]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Internet_Explorer 18] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Адам ата]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 17] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[RSS]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=RSS 17] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Дулат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Жасуша]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 17] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Астана]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 17] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[United Buddy Bears]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=United_Buddy_Bears 17] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Одиссея]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 17] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 17] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[NATO]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NATO 17] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Metafizika (журнал)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 17] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 17] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Байбақты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[BMW]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BMW 17] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Сағат]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 16] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Үкімет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Ядролық Жарылыс Зардаптары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 16] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Jay-Z]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Jay-Z 16] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Linkin Park]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 16] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[NGC 1213]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NGC_1213 16] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Назарбаевтың жеке басына табыну]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83 16] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Microsoft]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 16] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 16] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 16] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 16] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[HTML]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 16] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 16] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[EXO]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=EXO 16] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Керей хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Айбек Нұғымаров]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9D%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Төртқара]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 16] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 16] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Дін]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 15] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 15] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Биология]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Freedom of the Seas]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Freedom_of_the_Seas 15] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Ләззат Оразханқызы Асанова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Ветеринария]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 15] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 15] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 15] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Үлгі:Theatre-stub]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ATheatre-stub 15] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 15] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Есекжем]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 15] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Шежіре]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[CNN]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=CNN 14] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Сүндет той]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 14] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 14] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 14] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Ботбай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 14] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Әл-Һумәзә сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%BA%D1%83%D0%BC%D3%99%D0%B7%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 14] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 14] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Алшын]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 14] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D1%82%D0%B8%D1%96%D1%81_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[ORCID]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ORCID 14] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 14] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Жетіру]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Шымыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 14] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Тораңғы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[China Minsheng Bank]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=China_Minsheng_Bank 14] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Суан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Ninety One]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 14] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Назарбаев Университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[MS-DOS]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MS-DOS 14] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Python]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 14] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[1960]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1960 14] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Отырар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[C Sharp]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=C_Sharp 13] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Мәдина Есмалайқызы Ерәлиева]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%80%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Күрдтер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қазақстан Премьер Лигасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 13] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қазақстан облыстық соттары төрағаларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[2015 жыл]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 13] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Келінжан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[UNIX]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 13] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 13] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Қатысушы:AdilAkhmetov/зертхана]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAdilAkhmetov%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 13] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Ибраһим]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 13] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Тобықты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[JavaScript]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=JavaScript 13] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Өнеркәсіптік Жанжал]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BB 13] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Франция]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[The New York Times]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=The_New_York_Times 13] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Есім хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 13] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Ас беру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Авиация]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қанжығалы руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Вьетнам]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC 12] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Лионель Месси]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 12] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Энциклопедия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Тамыз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 12] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Түктібай әулие]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5 12] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Time After Time]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Time_After_Time 12] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Су]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 12] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Тәжікстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[:Сурет:Merope.jpg|Сурет:Merope.jpg]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMerope.jpg 12] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Жақайым]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 12] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Мальдив Республикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%B2_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 12] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Өскемен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Компьютер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Verisign]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Verisign 12] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[NewYorker]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NewYorker 12] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 12] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Индиго]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 12] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Әл-Бақара сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Троя соғысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Мәскеу облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Тайланд]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 12] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Байғозы Наймантайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Әмина Ерғожақызы Өмірзақова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 12] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Ми]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 12] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2026)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282026%29 12] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Түлкібас ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Кек алушылар: Финал]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 11] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Arduino]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Arduino 11] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Уәлибек Әбдірайымов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Темекі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 11] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Атырау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 11] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Valve]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Valve 11] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Қазақстан құстары тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 11] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Айдар (шаш)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 11] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Сунақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[TXT]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=TXT 11] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Systematic Entomology]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Systematic_Entomology 11] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Ислам пайғамбарлары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 11] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Һ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 11] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Сыпыра жырау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Қатысушы:EPIC]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 11] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Ақ жол (партия)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Көліктер 2]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_2 11] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Ағылшын әліпбиі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 11] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[SpaceX]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SpaceX 11] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[SQL]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SQL 11] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Қатысушы талқылауы:GanS NIS]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AGanS_NIS 11] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[BBC News]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BBC_News 11] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[SSH]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SSH 11] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Verizon Wireless]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Verizon_Wireless 11] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Әлсіз қаһарман]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Minecraft]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Minecraft 11] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Sun Microsystems]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sun_Microsystems 11] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Іштің қатуы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Кеңесжан Шалқарұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Уақыт белдеуі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D1%96 11] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 11] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Қалыбек Қуанышбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Қандала]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Сиқым]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 11] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Мұса пайғамбар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 11] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Алакөл ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Андрей Евгеньевич Билецкий]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 10] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Ozon]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ozon 10] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[1968]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1968 10] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Айша бибі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 10] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Османлы сұлтандарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Төле би]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 10] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Қара теңіз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 10] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Кесірткелер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Әли Тасқынұлы Оқапов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Адай ата]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 10] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Аборт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Қ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 10] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 10] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Тәж Махал]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 10] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Тәңір]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80 10] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Азия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[OTAU TV]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=OTAU_TV 10] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Ырысбек Мәуіт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 10] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[13]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=13 10] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[:Санат:Қазақ рулары|Санат:Қазақ рулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Ысық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Баланы шомылдыру]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Божбан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Етістік]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 10] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[1970]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1970 10] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Жыртқыш құстар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 10] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Creative Commons]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Creative_Commons 10] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[19]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=19 10] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Topic:Vk3r1vuzs45ku5ft]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Topic%3AVk3r1vuzs45ku5ft 10] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Гибралтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Жаңаарқа ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Сүйінші]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 10] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 10] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Inditex]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Inditex 10] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[1943]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1943 10] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Шекті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Электрон]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 10] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[:Санат:Аяқталмаған мақалалар|Санат:Аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Әзербайжан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Шаймерден Қосшығұлұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%88%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Razer]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Razer 10] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Сексеуіл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 10] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Айгүл Серікқұлқызы Иманбаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Алғи]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 9] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Жәнібек ханның Елханатқа жорығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%95%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Sulpak]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 9] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 9] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Ырғызбай ата кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 9] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 9] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Сахабалар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Берікбай Сағындықұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[MacOS]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MacOS 9] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Бүлдірген]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 9] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Жылқы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Оспан батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Жапония]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 9] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Тобыш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 9] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[2006]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2006 9] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Сырдария]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Талқылау:IC 544]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3AIC_544 9] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Әл-Мағун сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D2%93%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Қайрат Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[The Cure]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=The_Cure 9] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Барлас]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 9] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Нобель сыйлығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Gmail]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gmail 9] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[1 тамыз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 9] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 9] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Көкжарлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 9] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Құрман Ата]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%82%D0%B0 9] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[1926]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1926 9] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Сақтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Щучинск]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 9] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Java SE]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Java_SE 9] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Шоң би]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%A3_%D0%B1%D0%B8 9] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Жер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[JDeveloper]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=JDeveloper 9] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Шабарман]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[PSY]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PSY 9] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Омбы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B1%D1%8B 9] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Сербия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Ұйғырлар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Skype]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Skype 9] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Карта ойыны]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Майқы би]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 9] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Бесік жыры]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Бас тарту]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 9] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Уикипедия:Жиі қойылатын сұрақтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B8%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Қасқыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Ислам]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 9] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Fox News]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Fox_News 9] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Барақ батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Қатысушы:1nter pares/зертхана]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Сүлеймен сұлтан (телехикая)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Қарабура]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0 9] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Жыланды (Жетісу облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 9] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Сая Оразғалиева]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Жем (қала)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 9] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Төремұрат Тайлыбекұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[МедиаУики:Recentchanges-helppage]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ARecentchanges-helppage 8] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[:Сурет:Sura18.pdf|Сурет:Sura18.pdf]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASura18.pdf 8] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 8] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Саржомарт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 8] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Балық шаруашылығы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 8] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Сан есім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Уақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Слот]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 8] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[:Санат:Дәрілік өсімдіктер|Санат:Дәрілік өсімдіктер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Бекет ата мешіттері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/Typos]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3AAutoWikiBrowser%2FTypos 8] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Казталов ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 8] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Қоянды (Ақмола облысы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Жүсіп (пайғамбар)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%28%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%29 8] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Lloyds Banking Group]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Lloyds_Banking_Group 8] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Асыл тастар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Уикипедия:Өңдеменің түйіндемесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D3%A8%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Жаяу Мұса Байжанұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Қазақстан телеарналары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Blogger]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Blogger 8] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 8] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Жолбарыс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 8] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Хасен Қожахметов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Аяқ киім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Қалқанша без]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[HTC]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTC 8] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Ауыл (партия)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Бопай ханым Сүйіндікқызы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 8] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Ақбастау ауылдық округі (Қарағанды облысы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Шайтанкөл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 8] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Өрмекші]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96 8] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[II Сәлім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%A1%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Украина]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 8] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Жаманшың]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%A3 8] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 8] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Көшпенділер (фильм)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Адай шежіресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Уикипедия:Тәулік суреті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[MetroJet]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MetroJet 8] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Хүррем сұлтан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D2%AF%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D1%8B%D2%93%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Географиялық координаттар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Марал ишан кесенесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Topic:Vnh389xt6e2s79r0]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Topic%3AVnh389xt6e2s79r0 8] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[The Walt Disney Company]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=The_Walt_Disney_Company 8] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Ертіс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 8] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Домбыра]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 8] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Найзағай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Ойыншықтар хикаясы 5]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 8] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Семей]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 8] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Сарайшық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қостанай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Үкаша ата мазары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 8] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Ең көп сатылған видео ойындар тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BF_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Серік Қуандықұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Сексеуіл (кент)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB_%28%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 8] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Испания]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Екібастұз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 8] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Эллиот Пейдж]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82_%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B6 8] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Бұршақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Қымыз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 8] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Жәнібек Әлімханұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Металлургия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Greenpeace]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Greenpeace 8] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[OLX]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=OLX 8] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Сеута]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0 8] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Аша Матай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Тұмар ханша]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 8] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Дәуіт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 8] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Қатысушы:Tosa1]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATosa1 8] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Тоқтар Ералиев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} bh0xv2c1fktkczetxfh7hcqcczqveo6 0 781518 3638466 3608117 2026-08-02T19:16:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638466 wikitext text/x-wiki '''Атырау станциясы''' — Қазақстанның Темір жолы желісіне тиісті [[Атырау|Атырау қаласында]] орналасқан темір жол станциясы.<ref>[https://rail-news.kz/kz/photos/7467-&#x20;atyrau-stancijasy-zhmys-nimdiligi-&#x20;artan.html «Атырау станциясы. Жұмыс өнімділігі артқан»]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Орналасуы == Станцияның тарихи атауы бойынша әуелде «Гурьев-2» деп аталған, қазіргі аты «Атыраy». Құрылымдық тұрғыдан қаланың темір жол торабының бірі болып саналады, негізінен Ақтөбе-Атырау-Ақтау және т.б. бағыттарда қозғалыс жүреді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/ Атауын өзгерту туралы Қазақстан құжатына сілтеме]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихы == Станцияның вокзал ғимараты 1971 жылы ашылған. 1994 жылдың 26 қаңтарында Қазақстан Республикасы Үкіметінің постановлесімен бұрынғы «Гурьев-2» станциясы «Атырау» деп қайта аталды. 2015 жылы вокзал ғимараты жаңартылды, сыртқы жағдайы мен жолаушы қызметтері жақсартылды. == Техникалық сипаттамасы == Жолдың кіруші коды (АСУЖТ): '<nowiki/>''661705'''. «Экспресс-3» жүйесіндегі коды: '2704830'''.''' Тарифтік зона: 0 зона. Станция Атырау қаласының Вокзалдық (Вокзальный) көшесінің 1-ші үйінде орналасқан, мемлекеттік темір жол желісінде қалыпты жүріс-түріс жүзеге асырылады. == Маршрут == [[Атырау-Маңғыстау темір жолы]] Мақат-Қандыағаш темір жолы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 6mdk1cmveqr4eqzhu478v5xuqz5zca3 0 781718 3638452 3618215 2026-08-02T18:36:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3638452 wikitext text/x-wiki 2026 жылғы дерек бойынша Астанада орналасқан мектептер тізімі.<ref>https://findh.org/939-spisok-obshheobrazovatelnyih-shkol-v-kazahstane.html?region=astana</ref><ref>https://egov.kz/cms/ru/articles/2Fspisok_wkol_rk</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr?map=0&_csrf-frontend=sMkcIBTj96L-AC-a7KTIxiJPXWYSAb51458oM3GbSxL-jW9nRKmGxJRrVu3Y6qawEysFJ11U2yDT0mlbINgJIg%3D%3D&SchoolSearch%5Bsearchtext%5D=&page=NaN</ref><ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/747403?lang=kk</ref><ref>https://digitalbusiness.kz/2026-06-15/zolotaya-parta-kto-vladeet-samimi-dorogimi-chastnimi-shkolami-kazahstana-i-skolko-oni-zarabativayut/</ref> == Алматы ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983329?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://astana22.edupage.org/? № 22 мектеп-гимназия]|| Ж.Жирентаев, 16|| '''1992'''<ref>http://astana-school22.blogspot.com/2013/03/22.html</ref>|| орыс|| || Абылайхан даңғ., 16/1, 18, 20а, 20б, 24, 26, 26/1, 28, 32/1, 32/2, 36, 36 а, М.Жұмабаев көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 5/1, 6, 7/1, 9, 9/1, 9/2, 10,11, (12, 14, 14/1 ЕНУ жатақханасы), 12 а, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1; Жирентаев көшесі 9, 10, 13, 14, 15, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/2, 20/1, 21,22, 22/1; Петров көшесі 17, 19, 19/1, 21/2, 21/3, 23, 23/1, 23/2, 26, 28/1, 30/1, 31/1, 32, 32/1, 32/2, 34; Кажымұқан көшесі 22, 26, 28, 13/1; Күйші Дина көшесі, 31. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 48 МЛ-ге). . Күйші Дина көшесі 22, 22/1, 23, 23/1, 23/2, 24, 25, 25/1, 25/2, 26, 28, 28/1, 30, 30/1; Б.Майлин көшесі, 23, 29, 29/1, 30, 31, Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 51 МГ-ге) |- | [https://28-school.edu.kz/?lang=ru № 28 мектеп-лицей]|| А.Петров, 8 || || қазақ, орыс|| || Қажымұқан көшесі: 2, 4, Тәуелсіздік даңғылы: 4/1, 4/3, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 21, 21/2, 21/4, 21/5, 21/6, 21/9, Петров көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 3, 4, 5, 5/2, 5/3, 7, 7/1, 10, 10/1, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2, 14/3, Күйші Дина көшесі: 1, 1/1, 3/1, 5, 5/1, 7, Еренқабырға көшесі: 10, 14/1, 14/2, 14/3, 14/5, 14/6, 16/1, «Энергетик» т.а.,. Амман көшесі: 21, 21а, 21б, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4 |- | [https://29.astana-bilim.kz/?lang=kz № 29 орта мектеп]|| Жилой массив Железнодорожный, М. Горький, 22|| || қазақ, орыс|| || «Теміржолшылар» т.а.. |- | [https://sh30astana.edu.kz/ru/about/about № 30 мектеп-гимназия]|| А.Петров, 11|| '''1978''' || қазақ, орыс|| || Петров көшесі: 9, 13, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 18/1, 20, 22. Қажымұқан көшесі: 6, 6/1, 8/1, 10/1, . К. Сәтпаев көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 5, 7, 7/1, 9, 9/1, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 11/5, 11Б |- | [https://32.astana-bilim.kz/ № 32 мектеп-гимназия]|| Абылайхан даңғылы, 25/3|| 1988|| қазақ, орыс|| || Абылай хан даңғылы: 17, 17/1, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 23, 25, 25/1, 25/2, 27/1, 27/4, 29/1, 29/2, 33, І. Жансүгіров көшесі: 4/1, 4/3, 4/4, 6/1, 6/2, 8/3, Күйші Дина көшесі: 35, 37, 39, 39/1, Манас көшесі: 3/1, 6, 6/1, 8, 9, 11/1, 11/2, 11/3, 13, 13/1, 13/2 |- | [https://37mektep-ns.edu.kz/?page_id=10276&lang=kk Сырбай Мәуленов атындағы № 37 мектеп-лицей]|| Күйші Дина 44/3|| 1993, 2017 жылы қосымша құрылыс|| қазақ, орыс|| || Күйші Дина көшесі: 36, 36/1, 36/2, 38, 40, 40/1, 42, 42/2, 44, 44А, 44/1, 44/2, 46, 46/1, 46/2, 46/3,. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 28, 30, 30/1, 32, 36/2, 36/3,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 5, 7, 7/1, 9, 11/2, 11/3, 17, 19,. Абылай хан даңғылы: 37, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 45А |- | № 38 мектеп-лицей || Мусрепова 8/2|| 01.01.1999|| қазақ|| || Ғ. Мүсірепов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/2, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 10, 10/2, 10/3, 12, 14, 14/1, Абылай хан даңғылы: 47, 55, 57, 57/1, 57/2, 59, 59/1, 59А, Ғ. Мұстафин көшесі: 1, 1/3, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, 5, 5/1, 7/1, 7/2, 9, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 38, 40, 42, 44, 46, VIP қалашығы, VIP елді мекені . (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ЖББМ-ке);. Ғ. Мүсірепов көшесі: 1, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9,. Абылай хан даңғылы: 49, 49/1, 49/2, 49/3, 51,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6А, 8, 8А, 8/1, 8/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ) |- | Ахмет Байтұрсынұлы атындағы № 48 мектеп-лицей || Жирентаев, 15/2|| 03.01.2003|| қазақ|| || Жирентаев көшесі: 9, 10, 13, 13/1, 14, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/3, 20/1, 21, 22, 22/1, Қажымұқан көшесі: 13/1, 18, 18/2, 22, 26, 28 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ);. Қажымұқан көшесі: 12, 12Б, 12В, 14, 14/1, 16, Қ. Сәтпаев көшесі: 4, 4/1, 4/2, 6, 6/1, 8, 10 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ). |- | Райымбек батыр атындағы № 50 Қазғарыш» мектеп-лицей || ул. Куйши Дина, 6|| || қазақ|| || Б. Майлин көшесі: 3, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 8, 9, 11/1, 13, 14 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Тәуелсіздік даңғылы: 20, 22, 23, 23/1, 24А, 24Б, 25, 25-блок 1, 26, 26/1, 28, Күйші Дина көшесі: 2/1, 2/2, 4, 4а, 4/1, 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 28 МЛ-де);. Қ. Сәтпаев көшесі: 13, 13/3, 15, 17, 17/1, 17/2. Күйші Дина көшесі: 8, 8/1, 8/2, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 15. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ-да). |- | Мұстафа Шоқай атындағы № 51 мектеп-гимназия || Қараөткел, Аманат, 5|| 2005<ref>https://bilimdinews.kz/?p=271822</ref>|| қазақ|| || Аманат көшесі 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 28, 30, 30/1, 32, 34, 36. Күншуақ көшесі 1, 2, 3, 4, 5/1, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Алтыбақан көшесі 1,5, 7, 9, 10, 10/1, 12, 19, 19/1. Ойтуған көшесі 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 17/1, 17/2, 18, 19. Шашу көшесі 1, 2а, 2б, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Ошақты көшесі 5, 7а, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 19/1, 19а, 20, 21, 23, 24, 24а, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 40, 42, 44. Рудаки көшесі 2, 4, 6а, 10, 10а, 12, 14, 16, 18, 20, 22. Манатау көшесі 2а, 3, 3/1, 4, 5, 5/2, 6, 7, 8, 9, 11/1, 12, 13, 13/1, 15 ,17, 19, 21, 21/1, 23, 25, 27, 27а, 29. Сырымбет көшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 26/2, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 41. Қызылқұм таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12. Бағаналы көшесі 2, 3, 5, 6, 6а, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 23, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44. Көкпар таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22. Б.Момышұлы көшесі 16, 18, 18/1, 18/2, 20, 23, 23/2, 25, 27, 27а. М.Жұмабаев көшесі 17/1, 17/2, 17/3, 19/1, 21/1, 21/2, 21/4. Талғар көшесі 3, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 11 ,13,15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31. Қ.Сәтпаев көшесі 16/1, 16/3, 18, 19, 19/1, 20, 20/1, 20/2, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29/1; Б. Майлин көшесі 20/1, 20/2, 20/3, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29, 29/1, 31. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де);. Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ-да). |- | Бейімбет Майлин атындағы № 52 мектеп-гимназия || Бурабай, 38|| 01.01.2006|| қазақ|| || Қобыланды батыр көшесі: 7, 7А, 7Б, 7В, 7Г, 7Д, 7Е, 7К, 7Л, 7М, 7Н, 4, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 34/1, Дегерес таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7/1, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, Дегелен таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, Ақарыс көшесі: 1, 3, 4, 5, 5/1, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 29, 30, 34, 35, 36, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46/1, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 61/1, Бекарыс көшесі: 1/1, 2, 4, 5, 5/1, 8, 9/1, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 21/1, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 48, 50, 54, Жанарыс көшесі: 1, 2, 3, 6, 7, 7А, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 24, 25, 27, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 46/1, 47, 49, 51/1, . Бұқтырма көшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 9, 10, 11, 11/1, 12, 14, 15, 15/1, 16, 17, 17/1, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27/1, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 40а, 41,42, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 70, 72, 76/1. Ертіс көшесі: 2, 3/1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 11а, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 14, 15, 16, 16/1, 17/1, 18, 18/2, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 70. Жайық көшесі: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13,14,14/1,16, 16/1, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 31, 33, 35, 37, 37/1. Бурабай көшесі: 1, 2, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 37, 37/1, 39, 41, 42, 43, 45, 46, 48, 52/1, 54, 56. Ыргыз көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 12, 14, 16, 19, 21, 21/1, 23. Есіл көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34/2, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 52а, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 58/1, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72,73, 74, 75, 76,77, 78. Жаркент көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46. ул.Шу: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 39, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63а, 67, 69, 71, 73, 75. Ғ.Мұстафин көшесі: 2, 6, 6/1, 8, 10, 10а, 14, 18, 20, 26, 26б, 32, 32/1, 34, 36, 42, 54, 56, 60/1, 62, 64, 66а. Сілеті көшесі: 3, 4, 4а, 5, 6, 6/1, 7, 8, 9, 12,14, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 28. Қозыбасы көшесі: 1, 3, 9, 13, 15, 19, 21, 23, 25, 27, 29. Ұ.Субханбердин көшесі: 14,18. Хантау көшесі: 2, 8, 10, 10а. Ш.Құдайбердіұлы даңғылы, 58. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да) |- | Бауыржан Момышұлы атындағы № 53 мектеп-лицей || Жилой массив Юго-Восток (правая сторона) . Қаркабат, 17|| 01.01.2006|| қазақ, орыс|| || Талғар көшесі 1,2,3-19 (тақ), Көкпар (барлығы), Зеренді 1-41 (барлығы), Көкорай 1-22 (барлығы), 23-41 (тақ), Қалба 2, 10-20 (тақ), Жанкент 71-157 (тақ), 96-204 (жұп), Құндызды 1-14 (барлығы), Қарқабат 1, 1/1, 3, 7, 9, 11, 13, 13/1, 17, Жайдарман таркөшесі 2-12, 12а (тақ), 3, Ақберен 1,3,5,7, Нұрлы 1-14 (барлығы), Келес таркөшесі (1-19 тақ), Ақсу-Аюлы 1-40 (барлығы), Қосалқа, Кемел 2-18 (жұп), Аксұңқар 2-19 (барлығы), Балқантау 110-126 (жұп), 180-нен жұп, 187-213 (тақ), Ақыртас 25-35 (тақ), Б.Момышұлы 4, 4/1, 6/1, 6/2, 6/3, 8/1, 10, 10/1, 10/2,12,14 (жұп), Қ.Сәтпаев көшесі 22-26/11 (жұп), 31, Берен көшесі 1-22; Шырайлы таркөшесі 1-13; Сайрам таркөшесі 1, 3, 7, 9, 11 (барлығы); Кеген көшесі 1-12; Мерей таркөшесі, 2-12 (жұп); Керуен таркөшесі; Жаңаөзен таркөшесі 2-12, Аршын көшесі, 1-14, 14 а, 14 б; Қ.Сәтпаев көшесі, 33 |- | [https://63.astana-bilim.kz/pasport?lang=kz № 63 мектеп-гимназия]|| жилой масив «Юго- Восток»                   (левая сторона) Лепсі 38|| 2010|| қазақ, орыс|| || Есіл, Шу, Лепсі, Іле, Еділ, Қошқарбаев көшесі, 68, 72, 80, 80/1, Астана- Қарағанды тасжолы, 23, 23/2 («Денсаулық Бақыт» ТК) |- | [https://cdn1.kdt.kz/files/sites/1383501720745699/files/%D0%9C%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%95%D0%9F%20%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%AB/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B.pdf?_t=1740043936 № 64 мектеп-лицей]|| ул.Г.Мусрепова 15|| 01.01.2010|| қазақ|| || Қ. Рысқұлбеков көшесі: 16, 16А, 16/1, 16/2, 16/3. Ғ. Мұстафин көшесі: 21, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4, 21/5, 21/6, 21/7, 13/1, 15/1, 15/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17 (1/17), 17 (2/17), 17 (3/17), 17 (2/10), 17 (4/10), 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 22/1, 22/2, . Махтумқұлы көшесі: 3, 3/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 114 ЖББМ-те);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 23, 25/1, 25/2, 25/3, 25/4, 29/1, 31, 31/1, 33. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ-де). |- | [https://70.astana-bilim.kz/mektep-tolkujaty?lang=kz № 70 мектеп-лицей]|| жилой массив Юго-Восток /правая сторона/, Майқайын 1|| 01.01.2012|| қазақ|| || Тәуелсіздік даңғылы: 31/2, 31/3, 31/4, 33, 33/1, 34/1, 34/2, 34/8, 34/9, 34/10, 39, 43, 43/3, 44/5, 45/1, 47а, 47/2, 47/3, 47/4, 49/1, 49/2, 49/4, 49/5, Б. Момышұлы даңғылы: 2/6, 2/7, 2/8, 2/9, 2/10, «Ақбұлақ» т.а.: 2, 3, 4, А. Тоқпанов көшесі: 8, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 8/6, Балталы көшесі: 14-20/1, Арқат таркөшесі: 7/1, Тарлан таркөшесі: 1-19, Шертер көшесі: 1-18, Майқайын көшесі: 1-18. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Б. Момышұлы даңғылы: 7, 9, 11, 13/1, 13/2, 13/3, 13А, 15А, 15/2, 15/3, 17, 17/2, 19, 19/1, 19/2, Тәуелсіздік даңғылы: 38/2. Жайдарман таркөшесі: 1, Арғанаты көшесі: 33-51 (тақ сандар), Балбырауын көшесі: барлық үйлер. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де) |- | № 92 мектеп-лицей<ref>https://92ml.edu.kz/o-shkole</ref>|| Дауылпаз 1/1|| 2021 || қазақ, орыс|| || Б. Момышұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/4А, 2/4Б, Амман көшесі: 2, 2А, 2Б, 4, 6, Дауылпаз көшесі: 7/2, Ақыртас көшесі: 1-21, Балталы көшесі: 2-12, Дауылпаз көшесі: 2-14. Шарль де Голль көшесі: 11, Романтиктер көшесі: 27. Тәуелсіздік даңғылы: 40, 40/3А, 40/4, 40/6, 40/7, 40/8. Балқантау көшесі: 72/1, 74, 76, 78, 80, 84, 86, 88, 90, 90/1, 90/2, 96, 98, 100, 102, 106, 109, 163, 161, 159, 183, 181А, 179, 175, 169, 167, 165, 95, 97, 99, 10/1, 103, 105, 107, 109, 111, 113, 115, 117, 119, 121, 125, 127, 131, 133, 139, 141, 143, 145, 146, 147, Арғанаты көшесі: 1-19, 21, 23, 29, 31. Таскескен көшесі: 1-30, 32, 38, 40, 42, 46, 48, 50, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 84. Айнакөл көшесі: 103-163, Кеңгір көшесі: 1-19, 21, 23, 25. Қарасаз көшесі: 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, А.Тоқпанов көшесі, 20, 22 |- | [https://114-astana.edu.kz/ № 114 жалпы білім беретін мектеп]|| Ілияс Жансүгірұлы көшесі, 1|| 2025|| || || Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/1, 2/2, 2/4, 2/6, 2/7, 3, 4, 4/3, 4/4, 5, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 24/1, Манас көшесі: 23/1, 23/5, 23/7, Абылай хан даңғылы: 2, 3, 3/1, 4, 4/2, 5/1, 5/2, 5/3, 5А, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 6/7, 9, 9/1, 9/2, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2;. Орыс тілінде оқытатын сыныптар:. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 21, 22/1, 22/2, Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17/3, 17/4, 17/6, 17-блок 1/10, 17-блок 1/17, 17-блок 2/17, 17-блок 3/17, 17-блок 4/10, 19/1, 19/2, 19/3, Қажымұқан көшесі: 13Б, 15 |- | № 116 жалпы білім беретін мектеп || Юго-Восток (оң жақ), Мұқан Төлебаев көшесі, 3|| 2025|| || || Айнакөл көшесі: 1/1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 19, 21А, 22А, 23, 27, 28, 29, 29А, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 41, 42/1, 46, 47, 48, 50, 54, 54А, 56, 56/1, 58, 58/1, 60, 63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95А, 97, 101, 103/1, Арқайым көшесі: 1, 7А, 11, М. Төлебаев көшесі: 4, 5, 5А, 5Б, Орхон көшесі: 2, 2А, 6/1, 8, 8А, 10, 12, 16, 29, 36, 37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49А, 55, 57, 57/2, 63, 65, 67, 69, 71, 73, Шаттық таркөшесі: 1, 1А, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 20/1, Қызылкөл таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17, 18, 18/1, Теміртау таркөшесі: 1А, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 18/1, 19, Қызан таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, Сұлутөбе көшесі: 1, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27А, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, Жалаңтөс көшесі: 2, 4, 6, 10, 10/1, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 22/1, Арал таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, Б. Момышұлы даңғылы: 22/2, 22/4, 22/5, 22/6, 22/7, 22/8, 22/9, 22/12, 24/18, 24/4, 24/5, 28/4, 28/5, 28/7, 28/8, 28/10, 28/12А, 28/15, 28/17, Майдақоңыр көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 20/2, 22, 22А, 24, 24А, 26, 30, 32, 34, 36, 54, 54/1, 56, 58, Бозторғай көшесі: 6, 8, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Ер Тарғын көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 8/1, 9, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 23, 24, 25/1, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 51, Ер Көкше көшесі: 1, 3, 5, 11, 13, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 33, 33/1, 39, 43, 45, 47, 49, Ер Қосай көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 16/1, 22, 24, 26, 34, 36, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, Р. Қошқарбаев даңғылы: 39, 41, 43, 43/2, 45, 45А, 45Б, 45/1, 54А, 56, 56/1, 60, Қордай көшесі: 2, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 25/1, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36/1, 39а, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, 58а, 59, 61, 63, 63/1, 65, 67, 69, 70, 71, 71/1, 71/2, 72, 73, 75, 77, 79, Отыкен көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 19, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 44, Құмкент көшесі: 3-58, 60, 62/1, 66, Сартай таркөшесі: 1-16, Сарыағаш таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7, 9, 10, 17, 19, Сарқан көшесі: 2-54, Түлкібас көшесі: 1-58/1, Мойынты көшесі: 1-56, Баянтау көшесі: 1-49, Алмалы өткелі: 3, 5, 7, Бөрілі көшесі: 2-52, Енесай көшесі: 2-16, Ө. Жәнібек көшесі: 42, 45, Жанкент көшесі: 3-86, Масаты көшесі: 1-59, Бесбалық көшесі: 7-18, Ақкөл өткелі: 1-12, Қаратал көшесі: 1-34, Ақшатау өткелі: 1-11/1, Таскескен көшесі: 33-130, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы көшесі: 2-17, Шабыт таркөшесі: 4-6, М. Жұмабаева көшесі: 29/2-34/7А, Балқантау көшесі: 8-93, Бесшалқар көшесі: 2А-18, Обаган көшесі: 4-30, Коныраулы көшесі: 3-9, Абылай хан даңғылы: 52-64 |- |'''[https://nurorda.edu.kz/ Школа-лицей «NURORDA»]''' |Улица Касыма Аманжолова, 34 Юго-Восток (правая сторона) ж/м, |2007 | | |Жеке меншік |- |'''[https://spectrum.edu.kz/ru Spectrum International School]''' |Проспект Ракымжан Кошкарбаев, 11 Юго-Восток (правая сторона) ж/м |2008 | | |Жеке меншік |- |'''[https://riviera.edu.kz/ Riviera International School]''' |Проспект Бауыржан Момышулы, 1/1 | | | |Жеке меншік |- |[https://flagmanschool.edu.kz/ Физико-Технический Лицей Flagman Флагман] |Проспект Шакарим Кудайбердыулы, 22/1, | | | |Жеке меншік |- |[https://miras-astana.kz/ Мирас Международная частная школа] |Улица Куйши Дина, 34 |1999 | | |Жеке меншік |- |[https://bluesail.edu.kz/ Blue sail Astana] |просп. Абылай Хана, 28/1 |1992<ref>https://bluesail.edu.kz/</ref> | | |Жеке меншік |} == Байқоңыр ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983315?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [http://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-tolk-zhaty.html Жамбыл Жабаев атындағы № 4 мектеп-гимназия]|| Ш.Айманова 3 || 1907, 1919 қайта ашылу кеңес өкіметі, 1958 жңағимарат, 2003 жылы 700 орындық қосымша ғимарат салынды<ref>https://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-shezhiresi.html</ref>|| қазақ|| Қазақ-татар медресесі, 1940 жылы Жамбыл атында | С. Торайғыров көшесі: 1, 2, 3, 3/1, 4, 4А, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 4/6А, 4/6Б, 4/7, 4/8, 7/1, 7/2, 7/5, 7/6, 7/7, 36, 93А, 93Б. С. Сейфуллин көшесі: 33, 35, 40, 41, Республика даңғылы: 34/2, Қарағанды көшесі: 21, 21А, 21Б, 23, 25/3, 36, 36/1, 38. С. Рахымов көшесі: 91, Ш. Айманов көшесі: 1/1, 1/2, 1/3. Ж. Аймауытов көшесі: 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 3 МГ-де);. Ж. Аймауытов көшесі: 3/1, 3/4, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 7/3, 7/4, 7/5, 7/6, 8/2, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 9/8, 9/9, 9/10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4, 12/5, 33, 49Б, С. Рахымов көшесі: 115А, 115Б, 117А, 17/1, 123, Қарағанды көшесі: 51, 51/1, 51/2, 53, 55,. А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/5, 27/6, 27/7, 27/8, 27А, 27Б, 40/1, 40/2, 40/3, 40/4, 40/4А, 40/5, 40/7, 40/7А, 40/7Б, 40/8, 25/1, 29/1, 29/2, 29/3, 29/4, 29/5, 41А, 23/3, 30Б, 31/3А, 31/4, 31/5, 31/6, Ш. Айманов көшесі: 5/1, 5/2, 5/3, 5/3К2, 5/6, 5/7, 5/8, 10/1, 10/2, 10/3, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4А, 12/6А, 12/7, 12/5, 12/6, 12/8, 12/8А, 12/8Б, 12/9, 12/10, 12/11, 14/3, 14/4, 14/5, 14/7, 14/11, 14/10, 14/8А, 14/8Б, 14/1, 14/2, 49Б, Республика даңғылы: 38, 40,. Бөгенбай батыр даңғылы: 60/5, 60/6, С. Жүнісов көшесі: 18, 20, 20А, 20А/2, 20Б, 22, 22/2, 28, 29, 30, 31, 31А, 32, 32Б/2, 32Б/3, 33, 33А, 33Б, 34, 34Б, 35, 36, 37, 37А, 39, 41, 42, 43, 43А, 45, 47, 49, 44, 44/3, 44Б, 46В, 46В/2, 45А, 46/1, 46/2, 48/1, 48/2, 50, 52, 54, 56Б, 58Б, 60А, 60Б, 60В. Ш. Уәлиханов көшесі: 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2,. С. Торайғыров көшесі: 6/2, 6/3, 6/4, 10/1, 10/2, 11/4. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де). |- | [https://5.astana-bilim.kz/ № 5 гимназия]|| Ж. Тархана, 16|| '''''1965''''' || қазақ, орыс|| || Кравцов көшесі: 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9,. Пушкин көшесі: 1, 2, 2/1, 3/1, 4, 6, 6/1, 7, 9,. А.Жұбанов көшесі: 1, 3, 3/1, 3/2, 4, 5, 6, 9, . Брусиловский көшесі: 1/2, 1/3, 2, 3/1, 3/2, 3/3, 4. Макаренко таркөшесі: 4, 6, 8, 10, Янушкевич көшесі: 1, 1/2, Иманов көшесі: 44, 50/1, Жәнібек Тархан көшесі: 17 |- | № 8 мектеп-лицей || улица Сәкен Сейфуллин,50|| 2017 жылы жабылды?<ref>https://informburo.kz/novosti/v-astane-shkoly-8-zakryli-a-detey-otpravili-po-drugim-uchebnym-zavedeniyam.html</ref>|| қазақ|| || Жангелдин көшесі: 33А-48/5, Әлімжанов көшесі: 45-77,. Қарағанды көшесі: 58/4-137, Толстой көшесі: 1-32, Асанқайғы көшесі: 75/1-146, Уәлиханов көшесі: 22/2-28/6,. С. Жүнісов көшесі: 72-110А, Лермонтов көшесі: 1-28, Абыралы таркөшесі, Жиенқұлов көшесі, Биші Қайың таркөшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де);. Тараз көшесі: 14-20/7, Абай көшесі: 50, 63, 65/2, 65/3, 67, 67/1, 67/2, 69/1, 69/2, 71/1, 73/2, 73/4,. А. Сембинов көшесі: 7, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 12/1-26/1. С. Сейфуллин көшесі: 44/2-61/1А, Күлтөбе таркөшесі: барлық үйлер, Ж. Омаров көшесі: 123-192, Сырдария көшесі: 18-84, Садовая көшесі, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ЖББМ) |- | [https://10mektep-ns.edu.kz/mektep-tarihy/ Жұмабек Тәшенов атындағы № 10 мектеп-гимназия]|| улица Мәлік Ғабдуллин,7|| || қазақ, орыс|| || Республика даңғылы: 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6/1, 6/2, 8, 10, 10/1, 16, 16/1, 18А, 18Б, 18В, Иманов көшесі: 6, 10, 10/1, 10А, 12, Бараев көшесі: 1, 3, 5, 9, 9/1, 13, Ғабдуллин көшесі: 1, 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 6/1, 6А, 6Б, 8Б, 9/1, 9/3, 10А, 10Б, 10/2, 10/3, 11, 12, 12/1, 12/2, 12Б,. Иманбаев көшесі: 1, 3, 5, 5Б, 9В, М. Мәметова көшесі: 11, 13, Ғұмар Қараш көшесі: 36, 38, Рамазан көшесі: 33 |- | № 12 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Қамысты,7|| || қазақ, орыс|| || Көксенгір көшесі: 1, 1А, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 16А, 18, 2, 20, 20А, 21А, 22, 23, 29, 3, 30, 31, 32, 32А, 32Б, 33, 37, 37Б, 40, 40А, 44, 46, 47, 47/1, 49, 5, 50, 6, 61А, 9, 9/2, 5/3, 3/2, 1/1, 1/2, 11, 4, 41, 41А, Ойыл көшесі: 1А, 2, 2А, 3, 5, 6, 9, 9А, 10А, 11, 12, 13, 13/1, 14, 15, 16, 17, 19, 24/А, 25А,. Махат көшесі: 1, 6, 9, 13, 22, 28, 34, 38, 38А,. Шет көшесі: 3, 3/1, 1, 12, Айнатас көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 14, 15, Сандықтас таркөшесі: 2, 4, 5, 7,. Чехоев көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 10, 10А, 10Б, 11, 13, 13А, 14А, 15, 15А, 19, 21, 26, 35, 36, 37, 39, Ырыс таркөшесі: 2, 3, 4, 5, 5А, 6, 6А, 9, 10, 14, 15А, 16, 17, 19, 23, 25, 26, 31, 31А, Дунаевский көшесі: 4, 5, 6, 7, 8, 8/1, 12, 14, 16, 18, 20, Жолымбет көшесі: 3, 4, 6, 8, 10, 10/1, 12, 13, 19,. Мұрадели көшесі: 1, 1/1, 1А, 6, 8, 9, 10, 11, 13, 12, 14,. Бестөбе көшесі: 1, 4, 5, 6, 7, 8, 13, 15, 18, 20, 24, 28, 28А,. Қамысты көшесі: 2, 3, 6, 7, 8, 10, 14, 15, 19, 20, 21, 26, 31/2, 37, 39, 38, 40/1, 40/2, 40/3, 45/2, 45/3, 47, 56, 58, 59, 62, 66, 69, 70, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 89Б, 89В, 89Г, 93, 95, 101, 103, 110, Қайрақты таркөшесі: 1, 2, 3, 4, Хачатурян көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, Аққайың таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 12, 22. Балтақөл тұйығы: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 12А, 24 |- | Төлеген Айбергенов атындағы № 16 орта мектеп || Кенесары,81|| 1979<ref>https://egemen.kz/article/374873-aqyn-tolegen-aybergenov-atyndaghy-mektepke-45-dgyl</ref>|| қазақ, орыс|| || ул. Пушкина 15, 15б, 25, 25/1, 25/3, 31/1, . ул.Янушкевича 9/2, 9/3, 9/4, 10, 14/1. Абай даңғылы, 92/1, 92/2, 92/3, 96; ул.А.Жубанова, 14/1, 14/2, 14/5, 16/1, 17/1, 17/2, 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/5, 21, 21а, 22/2, 23, 24, 25, 25/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 31/1, 54а. . ул.Брусиловского 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, 12/5, 12/5к2, 12/5к3, 12/5к4, 12/6, 13/1, 13/2, 13/3,13/4, 13/5, 13/6, 14/1, 14/2, 14/3, 15/1, 15/2, 15/3а, 15/4, 15/5, 15/7, 18, 18/1, 20, 22, 22а, 26, 28. ул.Циолковского 1, 1/1, 3. пер.Циолковского 4, 6, 6/2, 8, 10, 10/3, 45. ул.Бейсекбаева 11, 14, 14/2, 19, 21, 21/1. ул.Кенесары 83/1, 85, 85/1, 85/3, 85/4, 87, 87/1, 87/2, 87/3, 87/4, 87/5, 87/6, 87/7, 89а, 89/1, 89/2, 89/3к3, 89/5, 89/6, 93; ул.Сембинова, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 20, 24, 24/1, 26, 26/1. ул.С.Сейфуллина, 54/2, 54/3, 54/5, 54/4, 54/6, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 56/4, 56/5, 56/7, 56а, 56/8, 56/9, 65, 65/1, 67, 69, 69/1, 69/2. ул.Егемен Казақстан, 6/1, 6/3, 6/4, 6/5, 8/1, 8/3, 8/4, 11, 12, 13. пр. Абая, 74а, 74/3, 74/4, 74/10, 76, 78, 80/1, 80/2, 87/1, 87/2, 88/1, 88/2, 92/1, 92/2, 92/3, 95, 95/1, 95/2, 96, 98б, 101, 101/1, 101/2. пер.Изобильный 1, 2-1, 2/2, 3, 4, 4-1, 5, 5/2, 6, 6/2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, ул. Громовой 2, 5, 7, 9, 11; пер.Волгоградский 1,3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. пер.Одесский 1, 2/4, 3, 4 к2, 4 к4, 5, 6/1, 6/2, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1. пер.Севастопольский 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24/1, 30, 32, 34, 34/3, 36, 36/3, 40; пер.Минский 19, 21а, 21/1, 23, 32.. пер.Чайковский, 1,1а, 1б, 2, 3, 5, 7, 9, 11,13, 19, 21, 23, 25. пер.Лихачева, 56а, 58а, 60а, |- | [https://astana21.edupage.org/? № 21 орта мектеп]|| улица Кошке Кеменгерулы,4|| 1992<ref>https://edu-kz.com/mektep/shkola-21-v-astane</ref>|| орыс|| || Өндіріс көшесі: 1-27, 27-85, 27/1, 25/1, Бейнеу тұйығы. Теректі тұйығы, Сарыадыр тұйығы, Ақбидай көшесі: 11, 13, 14, 15, 29-47, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 18/1, 1-44, 17, 17/1, 17/2, 18, 21, 24, Суриков көшесі, Ақсу-Жабағалы көшесі, Сарытүбек көшесі: 1-33, Мұнайшылар көшесі: 21, 23-39, Матросов көшесі, Бектау көшесі, Көкшетау таркөшесі, Қостанай таркөшесі, Малахов көшесі: 23, 23А, 25, 25А, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39А. (орыс тілінде оқытатын 4 сыныптан бастап № 49 ОМ-те). |- | № 23 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,17|| '''01.01.1966'''<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr/view?id=000000031</ref>|| қазақ, орыс|| || Ағадыр көшесі: 38Б-52/1, Сарықұм көшесі: 4-18А, Ақсенгір көшесі: 1-15, Өндіріс көшесі: 1/2-4/1, Ақпан таркөшесі, Ақпан тұйығы, Қарағайлы таркөшесі,. Кеншалғын көшесі, Сартүбек көшесі, Үшқоңыр көшесі,. Семенов-Тяньшанский көшесі, Ақжелкен көшесі,. Кербұлақ таркөшесі, Шаған таркөшесі |- | [https://27.astana-bilim.kz/history?lang=kz № 27 мектеп-лицей]|| Таха Хусейн 5/1|| 1984|| қазақ, орыс|| || Тәшенов өткелі: 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 7, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 9, 10. Таха Хусейн көшесі: 1, 2/1, 3, 3/1, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/5, 4/6, 4/7, 4/8, 4/9, 4/10, Тәшенов көшесі: 2, 2А, 2/1, 2/2, 2/3, 6, 7/1, 8, 8А, 8/1, 9/2, 9/3, 10, 10/1, 11/1, 11/2, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 13/2, 14, 15, 17, 17/1, 17А, 19, 23, 23/1. Мақын таркөшесі, Астрахан таркөшесі, Балқаш таркөшесі,. Ақкент таркөшесі, Есіл таркөшесі, Кравцов көшесі: 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 10/6, 12/1, 12/2, 12/4, 14/1.. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 54 МЛ-де):. А. Бараев көшесі: 2, 2/1, 6, 6/1, 8/1, 10, 10/1, 10/2, 10/4, 10/5, 10/6, 12, 14, 14/1, Кравцов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4/1, 6,. Таха Хусейн көшесі: 13, 13/1, 15, 15/1, 15/2, 15/3, 15А, 15/4 |- | [https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1 № 31 мектеп-гимназия]|| Кенесары, 49|| 1976<ref>https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1</ref>|| қазақ, орыс|| || Абай даңғылы: 28, 30, 32, 34, 40А, 41, 42А, 43, 44А, 45/1, 45/2, 46А, 49, 51, 51/2, 53/1, 57/1, 59, 59/1, 61, Отырар көшесі: 2, 2/1, 3, 4/1, 4/2, 4/3, 7, 8/2, 9, 10, 11, Республика даңғылы: 26, 26/1, 28, 30, Луи Пастер көшесі: 69, 73, 91, 93, 95, Кенесары көшесі: 42, 42/1, 44, 45, 46, 47, 50, 51, 54, 57/1, 61, 61/1, 63, Ж. Омаров көшесі: 10, 100, Уәлиханов көшесі: 9, 9/1, 9/2, 13, 15, 19, Иманбаева көшесі: 9, 11, Иманов көшесі: 7, 9, 11, Баянауыл көшесі: 1, 71, Тараз көшесі: 9, 10/3, 11/1, Ғабдуллин көшесі: 16, 17/1, 18, 19, 19/1 |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,23|| 2002|| қазақ|| || Тайбурыл көшесі 9а, 1, 7а, 7б, 13, 13/1, 13а, 15, 15/1, 16, 25, 28, 28а, 24, 30, 34, 34б, 36, 38а,38б, Ағадыр, Игілік, Майтөбе, Ашхабад, Ташкентская, Т.Шонанұлы, ул.Мұнайшылар, Жаңажол, Көк тамыр, Ақсай, Гоголь, Құрманғазы көшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 23 ОМ-те). |- | № 49 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс Переулок Сарыадыр,3|| '''2005''' <ref>https://www.instagram.com/tv/CfGh9HMIPO3/</ref>|| қазақ|| || Саржайлау көшесі: 1-54, Саржайлау тұйығы: 1-12, Тоқтаров көшесі: 1-69, Жетісай көшесі, Крылов көшесі: 1-10, Өзен көшесі: 1-33, Сүгіралы көшесі: 1-30, Үстірт көшесі: 1-14, Қатаркөл көшесі: 1-14, Қатаркөл тұйығы: 1-14, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 45-142, Қ. Кеменгерұлы тұйығы: 13-76, Теңіз тұйығы: 1-17, Шиелі көшесі: 1-36. Сусамыр көшесі: 1-60, Ақкөл көшесі: 1-20, Шыңғырлау көшесі: 1-20, Ынтымақ көшесі: 1-15, Жезкиік көшесі: 1-20. Қызылжар көшесі: 1-23, Төңкеріс көшесі: 1-33, Шортанды көшесі: 1-25, Киелісай көшесі: 1-20, Қамқалы көшесі: 1-22 (39-разъезд), Найзатас көшесі, Шардара көшесі: 1-25, 34-59. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 21 ОМ-де) |- | [https://54sl.edu.kz/kz/ Ақселеу Сейдімбек атындағы   № 54 мектеп-лицей]|| Ш.Иманбаев, 4|| || қазақ|| || Ж. Тархан көшесі: 1/7, 1/8, 1/9, А. Бараев көшесі: 18, 18/1, 18/2, 21, 25, Рамазан көшесі: 67, 70А, 72, 74, 774А, 78, 82А, 84Б, С. Рахымов көшесі: 4, 22. Ш. Уәлиханов көшесі: 1, 3, 3/1, 4/4, 4/5, 4/6, 5, Тараз көшесі: 1/2, 1/3, 1/4, 1/5, Ғұмар Қараш көшесі: 68, 76, 78, 80, 82, 84, 87, 87/1, 91, 93, 95, 97, 99, Ағыбай батыр көшесі: 88, 92, 94, Иманбаев көшесі: 2, 5, 5Б, 7, 7Б, 7Г, 8, 8/1, 8/3. Ғабдуллин көшесі: 12, 12Б, 12/1, 12/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 10 МГ-де);. Иманбаева көшесі: 10, 10А, Иманов көшесі: 16, 17, 18, 18Д, 18/1, 18/2, 26. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 31 МГ-де);. Ш. Уәлиханов көшесі: 5, С. Рахымов көшесі: 36. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-те);. Кравцов көшесі: 1, 1/1, 1/2, Ж. Тархан көшесі: 2/6, 10, Асанқайғы көшесі: 1/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 5 гимназияда) |- | № 55 орта мектеп || Ж.Досмұхамедұлы 2|| || қазақ, орыс|| || Алтынқұм көшесі, Қыранқия таркөшесі: 1-11, Анар көшесі. Қарақұм көшесі, Шағыл көшесі, Әл-Фараби даңғылы: 11, 13/1, 17, 18, 18В, 19, 22, 25А, 26/6, 27/1, 28А, 30/1В, 35/1, 35/2, 47/1, 49, 49/3, 49/5, 53/2, 60, 64/1, 64/4, 68/1,. Сәдуақасов көшесі: 1, 1В, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 12, 13, 13А, 13Б, 14, 16, 17А, 18, 19, Ж. Досмұхамедұлы көшесі: 1Б, 4, 6, 8, 10, 12, Вячеслав көшесі, Сарысу көшесі, Ақжол көшесі, Жетіген көшесі: 35/1А, Угольный таркөшесі: 12А. 497 км: 1, 2, 3, 4 |- | [https://abai87mg.edu.kz/ru Абай Құнанбаев атындағы № 87 мектеп-гимназия]|| улица Амангелді Иманов,37|| 2019<ref>https://kazpravda.kz/n/askar-mamin-otkryl-shkolu-gimnaziyu-no87-imeni-abaya-kunanbaeva-v-nur-sultane/</ref>|| қазақ|| || Кенесары көшесі: 64, 70, 74, 80, 82, Жұбанов көшесі: 10, 10А, 11/3, 11/4, 13/2, 13/3, 13/4, 15/1, Б. Бейсекбаев көшесі: 2, 8/1, 8/2, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2,. Брусиловский көшесі: 5, 6, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 11/1, Макаренко таркөшесі: 1, 4, 6, 8, 10, Мирный таркөшесі, Фестивальный таркөшесі, Дубинин таркөшесі,. Киевский таркөшесі, Төрткүл таркөшесі, Мырзашөл таркөшесі, Радищев таркөшесі, Ломоносов таркөшесі, . Чичерин таркөшесі, Кенесары көшесі: 64, 74, 80, 82, 84. Иманов көшесі: 41, 42, 44, 50/1,. Янушкевич көшесі: 3, 5, 7/2, 7/3, 8, 8/1, 8/2, . Ж. Тархан көшесі: 9, Пушкин көшесі: 13. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-де) |- | № 119 орта мектеп || Аманкелді Иманов көшесі, 27а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/968167</ref>|| || || Кенесары көшесі: 52, 54, 56, 56/1, 56/3, 56/4, 56/5, 56/6, 56/7, 56/8, 56/8А, 56/9, 58, 62, 65, 67/1, 67/2, 67/3, 67/5А, 69, 69А, 73, 73А, 77, 77А, Луи Пастер көшесі: 91, 93, 95, 97, 99, 101, 101А, 115, 117А, 119, 119/1, 121, 123, А. Әлімжанов көшесі: 13, 15, 15-1, 17, Отырар көшесі: 12/2, 14/2, 14/3, 14/9, 15/6, 15/8А, 15/8, 15/10, 15/11, 15/12, 15/13, 15/14, 16/4, 16/8, 16/9, 16/10, 18, Сырдария көшесі: 11, 12, 13, 13А, 14, Б. Бейсекбаев көшесі: 1, 3, 9, 9/3,. Асанқайғы көшесі: 1, 2, 2А, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 18, 20/2, 22, 24, 26, 34, 70А, А. Иманов көшесі: 2/1, 2/2, 2/3, 26, 28/3, 28/5, 28/6, 30/2, 30/3, 30/4, 30/5, 30/6, 30/9, 30/10, 30/11, 30/12, 32, 32/1, 32/2, 34, 36, Иманов таркөшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 16А, 17, 19, 21, 23, 25, 26, 27, 29, Ж. Тархан көшесі: 3/2, 3/3, 3/4, 3/5, 3/6, 3/7, 3/8, 3/9, 5, 5А, 5/1, 7, 7/1. А. Сембинов көшесі: 1/1, 1/4, 1/5, 1/6, 1/7, 1/8, 2/1, 2/2, 2/3, 3/1, 3/3, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/4, 7, 10/1, 10/4, Кулибин таркөшесі: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 5/2, 7, Училищный таркөшесі: 3, 7, В. Перов таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, Сейхун таркөшесі: 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 35, 37, 41, Егемен Қазақстан көшесі: 1, 1А, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/7, 2/7А, 2/8, 3, 3/3, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 5, 5/7, 5/9, 5/10, 5/11, Гастелло таркөшесі: 2А, 3, 4, 7, 8, 9, 9А, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 15Б, 16, 17, 19, 21, 23. Ғұмар Қараш көшесі: 88, 90, 94, 94/2, . Баянауыл көшесі: 85А, 85/1, 87, 87А, 88А, 92, 94, 95А, 96, 97А, 98, 99, 99А, 101, 102, 104, 106, 113, 115, 117,. Тараз көшесі: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3/4, 3/7, 5/1, 5/2, 5/2Б, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 6, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 10/1, 10/2, 10/2А, 10/3, 11/1, Мұхамед-Хайдар Дулати көшесі: 74, 76, 78, 78/1, 80, 82, 84, 86, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 111, 113, 119, 121, 123, Ш. Уәлиханов көшесі: 8/2, 8/3, 8/4, 10, 10/1, 12, Абай даңғылы: 52/2, 52/4, 54/1, 54/3А, 54/4, 66, 66/1, 66/2 |} == Сарыарқа ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983284?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !Қызмет ету аймағы |- | Талғат Бигелдинов атындағы № 1 мектеп-лицей || Желтоксан, 9 || 1874, 2008<ref>https://www.instagram.com/sh_1_astana_/?hl=ru#:~:text=%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C%20%D0%B2%20150%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%3A%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5,%D0%B8%D0%BC%D1%8F%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20(2023)%20%E2%9C%A8</ref><ref>https://newtimes.kz/eksklyuziv/182408-ot-prikhodskogo-uchilishcha-do-litseia-150-letniaia-istoriia-shkoly-v-astane</ref> 1989 жаңа екі ғимарат ескі ғимарт орнына салынды | орыс||1874 Бірінші приходское училище, 1992 математика-экономика лицейі №1 |мкр.Самал: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, Республика даңғылы: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 21, 23, 23/1, Ә.Мәмбетов көшесі: 2, 2/1, 4, 6, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 10, 12, 16, 20, Желтоқсан көшесі: 1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3, 3/1, 6, 7, 8, Бұхарбай батыр көшесі: 21, 24, 25, А.Иманов көшесі: 1, 2, 4, Ағыбай батыр көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 5, М.Әуезов көшесі: 1, 2, 4, Ғұмар Қараш көшесі: 3 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар  № 10 МГ-да);''' Жеңіс даңғылы: 2, 4, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 8/1, 10, Кенесары көшесі: 16, 17/1, 19, 21, 22, 23, 24, 27, 29, 30, 43, Бейбітшілік көшесі: 1, 3, 5 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 56 МЛ-де)''' |- | [https://2schoolastana.edu.kz/kz/ Ғафу Қайырбеков атындағы № 2 мектеп-гимназия]|| Сейфуллина, д. 19 || 01.01.1966<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/kz/school-registr/view?id=000000007</ref>|| қазақ, орыс|| |Абай көшесі: 27, Бейбітшілік көшесі: 23, 27, 29, 31, Жангелдин көшесі: 7, 8/1, 10, 11, 12, 14, 16, 20, 22, Желтоқсан көшесі: 12, 12А, 14, 15, 17, 18, 20/1, 22/1, 22/2, 23, 24/1, 26, 27, 27/1, 28, 29, 30, 30/1, 30/2, 33, 35 Жеңіс даңғылы: 16, 18а, 20, 23, 24, 24/1, 25, 26, 26а, 27/1, 28, Сейфуллин көшесі: 13/1, 22, 23, 24, 25, 26/1 Ж.Омарова көшесі: 53 |- | [https://mektep3-bilim.edu.kz/ru/shkola/o-nas.html № 3 мектеп-гимназия]|| Республики, 35 || 01.01.1941|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 25, 27, 29, 33, 34/2, 37, 39, 41/1, 43а, Абай даңғылы: 35, 37, Ж.Омаров көшесі: 64, Сейфуллин көшесі: 27/2, 29, 33, 34а, 34б, 35, М.Әуезов көшесі: 12/1, 15, 15/1, 16, 16/1, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, Жангелдин көшесі: 21, 26, 30, 32, А.Мәмбетов көшесі: 5, 5/1, 30, Бейбітшілік көшесі: 16/1, 20, 20а, 22, 24, 26, 28, Кенесары көшесі: 43 |- | [https://gim6ast.edu.kz/kz/about № 6 гимназия]|| Бөгенбай даңғылы, 47/1 || || орыс||1990 жыл средней школы №7 1991 год - средняя школа №7 реорганизована в школу-гимназию №7 2001 Акмолинская школа-гимназия №7 переименована в "Гимназию №6" 2007 №6 переименована в "Гимназию №6 имени Юрия Гурова 2008 год - произошло обрушение здания гимназии №6 им. Ю.Гурова по адресу Ауэзова 31 Коллектив учащихся и учеников был переведен в здание бывшего лицея №9 по адресу Сарыарка 20. |Жеңіс даңғылы: 34, Желтоқсан көшесі: 37, 37/1, 38/1, 40, 47, 49, 49/1, М.Әуезов көшесі: 29, 32, 32/1, 35, Бейбітшілік көшесі: 30, 32, 33, 34, 34/1, 35, 36, Республика даңғылы: 47, 49, Бөгенбай батыр даңғылы: 37, 39, 43/1, 43/2, 48, 50, 50/1, 52, Ы. Дүкенұлы көшесі: 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13 '''(қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 62 МЛ-де);''' Желтоқсан көшесі: 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, Бөгенбай батыр даңғылы: 36, 36а ('''қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 2 МГ-да)''' |- | Ғали Орманов атындағы № 7 мектеп-гимназия || Бөгенбай Батыр даңғылы, 57 || 1990<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1625</ref>|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 46, 48, 48/1, Бөгенбай батыр даңғылы: 53, 54, 54а, 55, 55/1, 56, 59, 61, 61а, 63, 65, 67, 67/1, 77/4, 81, Ш. Айманов көшесі: 9, 11, 16, 16/1, 18, 20, 22/1, Ы. Дүкенұлы көшесі: 15/1, 15/2, 16, 16/1, 17, 21, 21/1, 26, 28, 28/1, 30, 31/5, 32/1, 34, 34/1, 36, 37/1, 37/2, 37/3, 38, 38/1, Ш. Уәлиханов көшесі: 27, 27/1 '''Орыс тілінде оқытатын сыныптар:''' Ж. Аймауытов көшесі: 8/2, 8/4, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 10/1, 10/2, 10/3, 7/3, 7/4, 7/5, 8/5, 9/8, 9/9, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, С. Рақымов көшесі: 109, 110, 111, 113, 113а, 113б, 115, 115/а, 115б, 117, 117а, 119, 119а, 123, А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27а, 27/3, 29, 29/1, 29/3, 29/4, 29/5, 29/6, 31, 31/1, 31/2, 31/3, 31/4, 31/5, 93, 93/1, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/4, 27/6, 27/5, 27/7, 27/8 Павлов көшесі: 21, 29, 31, 33, 34, 35, 35/1, 35/2, 37, 38, 38а, 40, 42, С.Жүнісов көшесі: 7, 7/1, 16а, 20а, 22/2, 19а, 27, 29, 30, 30б, 32, 32а, 32/1б, 33, 34, 34б, 35, 36, 37, 41, 43, 43а, 44, 45а, 46а, 46/1, 47, 48/1, 49, 50, 52, 54, 58б, 60 б, 7д (барлық үйлер) |- | [https://zerde.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 9 Зерде мамандандырылған мектебі]|| Сарыарка, 20 || 2005 || қазақ, орыс|| | |- | Өзбекәлі Жәнібеков атындағы № 11 мектеп-лицей || Абая, 6 || || қазақ, орыс|| |Сарыарқа даңғылы: 11, 14, 16, 18, Кенесары көшесі: 1, 9, 13, 17/1, Күмісбеков көшесі: 1, 2, 4, Абай даңғылы: 8, 10, 10/1, 10/2, 18, Бигелдинов көшесі: 5, 7, 8, 9, 9а, 9/1, 10, 11, Айпара көшесі: 16, 17, Талшын көшесі: 13 |- | № 12 балабақша-бастауыш мектеп кешені || Қамысты, 7 || || || | |- | [https://13.astana-bilim.kz/pasport?lang=ru № 13 орта мектеп]|| «Промышленный, Шалкөде 5 || 1982|| || | |- | [https://14.astana-bilim.kz/ № 14 мектеп-гимназия]|| Московская, 23 || 1974<ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Ә.Молдағұлова көшесі: 4а-24/1, Жеңіс даңғылы: 50, 52, 54, 56, 57, 59, 61, 63, 65, 67, 69, 71, 71/1, 71/2, 73, 75, 75/1, 75/2, 77, 79/1, Карауыл көшесі, Хмельницкий көшесі, Затаевич көшесі, Мыңарал көшесі (барлық үйлер), Майқұтов көшесі, Маралды көшесі, Найзақара көшесі (барлық үйлер), Берел көшесі: 11/4-тен бастап соңына дейін, Бекетай көшесі: 7/2-ден бастап соңына дейін, Потанин көшесі (барлық үйлер), Керегетас көшесі, Дальний таркөшесі, Сеченов көшесі, Сарыбұлақ көшесі: 15а, 36, 38, 40, 42, 44, 44/3, 46, 48, 50, Мәскеу көшесі: 13/1, 13/3, 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, 15/5, 17/1, 21/4, 27, 29, 31 |- | [https://astana-lizei15.edu.kz/ru/istoriya-shkoly/ № 15 мектеп-лицей]|| Сарыарка, 48/1, немес Сарыарка 20 | 1956, жаңа ғимарат 1963<ref>https://www.instagram.com/school15.astana/</ref> | қазақ, орыс|| средней школы имени А. Матросова |Мәскеу көшесі: 24, 26/1, 30/1, 32, А.Ділманов көшесі: 22/1, Сарыарқа даңғылы: 46, 48, 48/2, 48/3, 50, Бестерек көшесі: 3, 3а, 18, 21, 32, Жеңіс даңғылы: 37, 37/1, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 43/2, 43/3, 43/4, 45, 45/1, 45/2, 45/3, 49, 49/1, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 55, Бөгенбай батыр даңғылы: 31, 33, 35 |- | [https://18.astana-bilim.kz/historia?lang=ru № 18 орта мектеп]|| Бөгенбай Батыр, 17 || '''1981''' || қазақ, орыс|| |Мәскеу көшесі: 4, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2, 13, 14/3, 16/2, 16/3, 18, 18/1, 18/2, 18/2а, 18/3, 20, 20/1, 20/2 Сарыбұлақ көшесі: 4а, 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 28а, 30, 34, Берел көшесі: 1-31, Бекетай көшесі: 1/4-6/4, Разинның 1-ші және 2-ші таркөшелері, Загородный таркөшесі, Шидерты таркөшесі, Домбыралы көшесі, С.Разин көшесі, Бестерек көшесі Жамбыл көшесі: 31, 32, 34, 34а, 36, 36а, 36в, 36/1, 38, 40, 40/1, 42, 44, 45, 45а, 46, 48, 55, 57, 59, 58, 69, 71, 75/1, 75/2, 77, 79, 81-2/1, 83, Сарыарқа даңғылы: 32, 35, 35/1, 35/2, 35/3, 36/1, 38, 42, 39, 41, 43, Бөгенбай батыр даңғылы: 3в, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/6, 7, 7/1, 21, 21а, 23/1, 24/1, 24/2, 28, 30, 32, 32/1, 34, А.Жангелдин көшесі: 1а, 3, Щорс көшесі: барлық үйлер. |- | № 19 орта мектеп || Тамшалы, 32 ??? || || қазақ, орыс|| |Герцен көшесі, Беляков көшесі, Күршім көшесі, Әулие ата көшесі: 1-64/1, /2, /3, 65-81, Шубин көшесі, Дулатов көшесі: 176, 177, 178, 180, 182, 184, Атакент көшесі, Карбышева көшесі: 1-28/1, Жалаулы көшесі,Ойжайлау көшесі: 1-20, Кентау көшесі, Ақшағыл көшесі, Ынталы көшесі, Кеншілер көшесі, Тасқұдық көшесі, Ұялы көшесі, Жосалы көшесі, Жерұйық көшесі: 1-13б, Жуков көшесі: 1-20, 49-77, Придорожный көшесі, Шілікті көшесі, Төлебаев көшесі, Бесшатыр көшесі, Тамшалы көшесі, Жароков көшесі, Медеу көшесі: 46-65, 46-111/1, Оқжетпес көшесі (Герценге, Шубинге дейін), Елек өткелі: 1, 1/3, 2/1, 6, 6/1, 8, 10, 12, 12/1, 12/2, 13, 14, 14а, 15, 16, 17, 17/1, 18, 19, 19а, 19/1, 25, Р.Дүйсенбаев көшесі: 2-72, 22-ші көше: 2, 49-шы көше: 3-14, Күршім өткелі: 3-13, Ш.Бөкеева көшесі: 11-42/1б Көктөрек көшесі: 1-41, Орда көшесі: 1-17/1 |- | [https://20mektep.ucoz.com/index/0-2 '''Ш.Айманов''' '''атындағы''' № 20 орта мектеп]|| Қарталы, 62 || 1960<ref>https://20mektep.ucoz.com/index/0-2</ref>|| қазақ, орыс|| |Чехов таркөшесі, А.Чехов көшесі: 2-57, Мұзтау көшесі Ш.Бейсекова көшесі: 7/1-13/9, С.Қожахметов көшесі, Ақан сері көшесі: 1-10, Алқатерек таркөшесі, М.Жәлел көшесі (жұп сандар) '''(қазақ тілінде оқытатын 11 сыныптар № 58 МГ-да);''' М.Дулатов көшесі (тақ сандар), Оғыланды көшесі, Абат-Байтақ көшесі, Оқжетпес көшесі: 2-86, К.Байсейітова көшесі: 33-90, Қарталы көшесі: 25-86, Құрақты өткелі: 3-22, Суворов көшесі: 22-44 '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 61 МЛ);''' В.Бартольд көшесі, Шыршық таркөшесі, Қашаған көшесі, Сүмбе таркөшесі: 2-24, Тайсойған көшесі, Қоянды таркөшесі, Орда көшесі (тақ сандар) Қырыққыз таркөшесі, Қырат таркөшесі, Қараой таркөшесі, Мартылоги көшесі '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 19 ЖББМ-де).''' |- | valign="top" |'''[https://25.astana-bilim.kz/about?lang=ru № 25 жалпы білім беретін мектеп]''' |Ы.Алтынсарин 9 (улице Тимирязева, 17.) |'''1965''' |қазақ, орыс |'''Средняя школа № 25 имени Победы''' | valign="top" |Жеңіс даңғылы: 66, 70, 72, Біржан сал көшесі: 2, 6 ,8, Ә. Молдағұлова көшесі: 27а, 29, 29а, 29б, 29г, 33, 37, 37/1, 39, Бейбітшілік көшесі: 75, 77, 77а, 79, Алтынемел көшесі: 1, 3, 5, 7, 8, Ы.Алтынсарин көшесі: 6, 6/1, 7, 7/2, 8, 10, 14, И.Құтпанұлы: 3-32,33, 33/1, І.Есенберлин көшесі: 11, 11/1, 12, 13, 13/1, 14, 15, 15/1, 16,16/1, 18, 19, 20, 20/1, 21, 21/2, 22, 23, 23/1, 24, 26, 27/1, 28, 29, 30, 32, 38; Гете көшесі: 10, 22/1. ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 46 МЛ-де'''): Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 |- | valign="top" |'''[https://www.26astana-mektep.edu.kz/kz/o-shkole#:~:text=%D0%92%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D0%93%D0%A3%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81,%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8%2C%2024. № 26 мектеп-гимназия]''' |Конституция 24 |2016 жаңа мәртебе <ref>https://www.inform.kz/ru/aset-isekeshev-otkryl-novuyu-stolichnuyu-shkolu-na-meste-avariynoy_a2943919</ref> |қазақ, орыс | | valign="top" |Конституция көшесі: 18, 20, 20/2, 22, Қарасай батыр көшесі: 20, 22, 22/1, 22а, 22б, 22в, 22г, 24/1, 24/2, 26, 26/2, 29, 31. К.Байсейітова көшесі: 2, 4. Қарталы көшесі: 3а, 3/1, 5/1, |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Тайбурыл, 23 || 2002 || || | |- | [https://35.astana-bilim.kz/about?lang=kz Нәзір Төреқұлов атындағы № 35 мектеп-лицей]|| Абая 9/1 || 1991|| қазақ, орыс|| |Абай даңғылы: 1, 1/1, 1/2, 3, 3/3, 3/4, 3/5, 5, 5/1, 9, 11, 11/1, 15/1, 18, 21; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 8, Сейфуллин көшесі: 1, 2, 2в, 2/2, 3, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 6/1, 7,  8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 13/1, 14, 14/2, 14/3, 14/4, 18, 18/1, 18/2, 18/4, 18/5, 20, 23, Челюскинцев көшесі: 71, 73, 73а,75, 77, 79, 83/2, 84, 90, 94;  Ж.Омаров көшесі: 16, 18, 19а, 20, 20 б, 22, 24, 25, 27, 47А, Талшын көшесі: 14, 18, 41, 41а, Сарыарқа даңғылы: 15, 17, 19,  22/1, 24, 26/1, 28, Жеңіс даңғылы: 17, 17а, 17б, 17в, 19, 21, 23, 25, 27/1, 31, Ә.Жангелдин көшесі: 4, 6; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 9, 9/1, 9/2;   |- | [https://36mektep.edu.kz/# № 36 орта мектеп]|| Қарасай батыр, 7 || 1936 || орыс||В 1936 году в Акмолинске построено двухэтажное здание школы, получившее номер 30, который она носила до 1958 года. В 1958 году школе присвоили №63, В 1977 году школе дали №107, В 1997 году она получила №36. В 1968 году к школе пристроили помещение, её площадь увеличилась вдвое.<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1682</ref> |Қарасай батыр көшесі: 2в, 6, 15, 16, 25, 25/1, Конституция көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 24/1, 26/1, Бұланты көшесі: 3, 4, 5, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, М.Дулатов көшесі:  2, 2а, 4, 4а, 6, 14, 18/2, 18а, 20, 22, 22/2, 24, 24/2; Жартас көшесі: 1, 2, 3/4, 7;  Ш.Бейсекова көшесі: 15/2, 15/2а, 15/3, 15/4, 15/5, 15/6, 15/7, 15/8, 15/9, 17/1, Гагарин көшесі,  Баркытбел таркөшесі, 28, С.Мұхамеджанов көшесі: 1-43, Абат-байтақ көшесі: 2-10/1, Ұланбел көшесі: 1-7, Есенберлин көшесі: 1, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Біржан сал көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, ул.Гете 1, 1/1а, 3, 4, 4 а, А.Диваев көшесі, К.Байсейітова көшесі: 3, Ақбұғы көшесі 1-8/1, Үшқара (барлық үйлер), Шынтас таркөшесі, 8а ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 61 МЛ-де''') |- |''<u>[https://39.edu.kz/ № 39 кешкі (ауысымды) мектеп]</u>'' |''<u>Ә.Молдағұлқызы, 22</u>'' |2000? |''<u>қазақ, орыс</u>'' |2000 жылы «№ 1 кешкі мектеп»КМҚК «№ 39 кешкі (ауысымды) мектеп» КММ болып қайта құрылды. | |- | [https://40.astana-bilim.kz/all?lang=kz Әлкей Марғұлан атындағы № 40 мектеп-лицей]|| Көктал кенті, Д.Бабатайұлы, 24 || 1997|| қазақ||«Ишим Астана» АҚ ''№ 1 толық емес орта мектеп'' ''1997 жылдан'' «Көктал орта мектебі» 1998 бастап |Ж.м. Көктал 1 мекенжайлары: Актау көшесі: 1-13, Көкжиек көшесі: 1-6, Байқоныр көшесі: 1-58, Өркен көшесі: 1-18, Жетісу көшесі: 1-19, Болашақ көшесі: 13-120, Күлтұма көшесі: 1-29, Таңжарық көшесі: 1-30, Жаңақоныс көшесі: 1-70, 70а, Ақтубек таркөшесі: 1-11 Мойнақ көшесі: 1-14, Жаркөл көшесі: 1-28, Нұра көшесі: 1-7, Сүйінбай ақын көшесі: 1-70, Жұмбақтас көшесі: 1-8, Шымбұлақ көшесі: 1-10, Көктөбе көшесі: 1-7, Келешек көшесі: 1-10, Береке көшесі: 1-10, Талас көшесі: 1-13, Тайтөбе көшесі: 1-19, Гагарин көшесі: 1-9 Бидайық көшесі: 1-14, Жаяу Мұса көшесі: 1-47, Шортанбай ақын көшесі: 1-26, Естай көшесі: 1-48, Базарлық көшесі: 1-18, Ақтолқын көшесі: 1-12, Бастаңғы көшесі: 1-8, Бақтыбай ақын көшесі: 1-4/1, Көкжиек көшесі: 1-18, Аққорған көшесі: 1-10, Кербез, Перне көшелері, Абайдың 150 жылдығы көшесі: 1-22/1, Басықара, Мөңкеұлы, Сұлама көшелері, Изенді, Сонар көшелері, Ақыт Үрімжіұлы, Сырғалы, Күршім көшелері, Бәсіре, Батығай көшелері, Майлыкожа ақын, Шөже ақын көшелері, Найзақоңыр, Сәйгүлік көшелері, С-191, С-192 көшелері, Школьная, Новая көшелері, Алмалық көшесі, Нарын көшесі: 14-28, Сұлукөл көшесі: 15-35, Еңлік-Кебек, Ақ қайың көшелері, Нұрбесік, Ардагерлер көшелері: 15-38, Дайрабай таркөшесі, Сұлукөл көшесі: 8, 14, 14/1, Шұғыла көшесі: 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 7, 8/1, 9, 10, 14а, 17, 18б Титов көшесі: 4/1, 15-29, Қайыңды көшесі: 20-46 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 41 ЖББМ)''' |- | № 41 орта мектеп || Көктал кенті, Ардагерлер, 1а || 05.01.1970|| орыс|| |Ардагерлер көшесі: 1-12, 12а-31, 32-38, Ақтау көшесі: 1, 3, 4, 5, 7, Д. Бабатайұлы көшесі: 1-29, Аққорған көшесі, Новостройка көшесі, Сұлукөл көшесі: 3, 5, 7, 7/1, 7/2, 9, 11, 13, Шыңғыстау көшесі: 1-17, Болашақ көшесі: 1, 1в, 2, 2/2, 2а, 3-11, 13-120, Шұғыла көшесі: 1/1, 1/2, 2/1, 2/2, 2, 3, 3/2, 4/1, 4/2, 5, 6/1, 6/2, 7, 7/1, 7/2, 9/3, 9/4, 10/1, 10/2, 11-13/2, Көкжиек көшесі: 1/1, 1/2, 3/2, 5/3, 5/4, 5/5, 2/6, 2/7, 2/8, Титов көшесі: 2, 2а, 3-14, Қайыңды көшесі: 1-14а, 16, 18, 18/1, 18/2, Алмалық көшесі: 2, 3, 4, Нарын көшесі: 1-12, 14-18, 12-1 көшесі: 4, 6, 8, 10, 12, '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар''' '''№ 40 МЛ)''' |- | [https://komplex46.edu.kz/# № 46 балабақша-мектеп-гимназия кешені]|| А. Молдағұлов, 35 || 1994 || орыс||Немецкий гуманитарный образовательный комплекс |Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 '''(қазақ тілінде оқытатын 5-11 сыныптар''' '''№ 25 ЖББМ-ке)''' |- | № 47 балабақша-мектеп-гимназия кешені || С.Сейфуллин, 21 || 1996 <ref>https://astanakids.kz/catalog/astana/gosudarstvennye-detskie-sady/42-gkkp-kgu-kompleks-detskiy-sad-shkola-gimnaziya-47</ref>|| орыс|| | Қазақстан Республикасы және Орта Азиядағы украин тілі мен әдебиетін оқытатын жалғыз оқу орны.<ref>http://www.kompleks-47.edu.kz/kz/biz-turaly.html</ref> |- | Қошке Кемеңгерұлы атындағы № 49 орта мектеп || Өндіріс, Сарыадыр, 3. || 2005<ref>https://www.instagram.com/reel/CfGh9HMIPO3/</ref>|| || | |- | [https://sh56.edu.kz/ru Шәкәрім атындағы № 56 мектеп-лицей]|| Челюскинцев 29/1, Улица Тарас Шевченко 3?<ref>https://sh56.edu.kz/ru</ref>|| 2006<ref>https://www.sh56.edu.kz/ru/o-nas-292216</ref>|| қазақ|| |Кенесары көшесі: 4, 4а, 4б, 6, 8, Шығанақ көшесі: 1, 1/1, 3, Т.Шевченко көшесі: 4, 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 10/4, Сарыарқа даңғылы: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 7/9,  Челюскинцев көшесі: 1, 5, Косыгин көшесі: 14, Тұран даңғылы: 3, 3в, 3д, 3/1, 3/2, 3/3, 3/4, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 5/7, 5/8, 5/9 «Газ аппаратурасы» т.а. үйлері, '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 11 МЛ);''' Сарыарқа даңғылы: 8, 8/1, Жеңіс даңғылы: 1, 3, 5, 5/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №1 МЛ).''' |- | [https://58bilim.edu.kz/mektep-tarikhi/ Ілияс Жансүгіров атындағы№ 58 мектеп-гимназия]|| Акан сері, 22 || '''2007-2008'''|| қазақ|| |Талапкерская көшесі, Атбасарская көшесі, Рауан таркөшесі, Қарталы көшесі: 5, 6, 8, 21/1, 95-150 А.Чехов көшесі: 56-68а, Сүмбе таркөшесі: 15-36б М.Жалел көшесі: 47, 73-85, Ақан сері көшесі: 16, 18, 24, 24/1, 32, 40/8, 47/1, 59/1, К.Байсейітова көшесі: 92-126, Жарсуат таркөшесі, Маралсой таркөшесі, Коғалы таркөшесі, Желдірме таркөшесі, Асаукөк таркөшесі, Д.Карбышев көшесі: 8/2, Фахд бен Абдулл Азиз көшесі, С.Мұхамеджанов көшесі: 44-110, Ш.Бейсекова көшесі: 3/1-5/10, Шақпақ көшесі (барлық үйлер) ('''орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 20 ЖББМ'''); Н.Тілендиев даңғылы: 16/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 18 ЖББМ);''' |- | № 60 мектеп-лицей || Кубрина, 21/1 || 2008 <ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Кубрин көшесі: 2/1, 20/1, 22/1, 23/1, Боталы көшесі: 26, 26/1, 26/2, 26/3, 26/4, 26а, 26б, Абай таркөшесі: 2, 3, 4, 5/1, 5а, Абай даңғылы: 4а, Сарыарқа даңғылы: 29, 29/1, 31, 31/2, Күмісбеков көшесі: 9, 9/1, 9/2, 9а, 11, 12/2, 12/5, Б.Соқпақбаев көшесі: 1, 3, 4, 5, 6, Щорс көшесі: 12/2 |- | [https://61astana-bilim.edu.kz/%d0%b1%d1%96%d0%b7-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ Қаныш Сәтбаев атындағы № 61 орта мектеп]|| Қарталы улица Конституция,33?? | '''2008''' || қазақ|| |Қызылсу көшесі: 33-51, Аспара көшесі, Медеу көшесі: 10/1-31/3, 32-65, Өрнек көшесі, Қарталы көшесі: 1/1, 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 18, 18/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 8 март көшесі, Конституция көшесі: 21, 23, 25, 27, Ш.Бөкеева көшесі: 1-38/9, 40, Қазығұрт көшесі, Саққорған көшесі, Құрақты көшесі: 1-12, Карталинский таркөшесі, Суворов көшесі: 12, 14, 16 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 26 МГ);''' К.Байсейітова көшесі: 7, 8, 10, 10/1, 11, 13/1-27/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 36 ЖББМ);''' М.Дулатов көшесі: 54-64, Жидебай көшесі, Юбилейная көшесі, Жалын көшесі: 28-51, Медеу 32-65, Қарталы 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 20 ЖББМ).''' |- | [https://licei62.edu.kz/ru/o-shkole/nasha-istoriya № 62 мектеп-лицей]|| Московская, 41 || 23.01.2009 || қазақ, орыс|| |М.Әуезов көшесі: 38/1, 39, 41/1, 41, 42, 42а, 43/1, 44, 45, 45/1, 47, 48, 50, 52а, 54, 55, 55/2, 56, 57, 57а, 57/1, 57/2, 57/3, 59, Бейбітшілік көшесі: 40, 42, 42а, 44, 44а, 45, 47, 48, 49/1, 50, 52, 54, 55, 56, 58, 61, 63, 65, 67, 69, 71 (59-жатақхана), Республика даңғылы: 55, 57, 61, 71, 71/1, Ә.Молдағұлова көшесі: 30, 32, 34, 36, Желтоқсан көшесі: 48/1, Мәскеу көшесі: 38а, 38/1, Шеркала таркөшесі: 1-12/2, академик Скрябин бульвары: 6, Орлықөл көшесі: 15/2 |- |'''[https://65.astana-bilim.kz/ Мағжан Жұмабаев атындағы № 65 мектеп-гимназия]''' |улица Шәймерден Қосшығұлұлы,18/1 |2010 |қазақ, орыс | |Б.Соқпақбаев көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 14/4, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1, 18/2, 18/3, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 14, 16, 18, 1-ші Алматы көшесі (барлық үйлер), Е.Серкебаев көшесі: 3/1-12/7, С-303 көше: 2-2/5, Н.Тілендиев даңғылы, 1/2 |- | [https://67gymnasium.edu.kz/kz/o-shkole Ілияс Есенберлин атындағы № 67 гимназия]|| 188, 23/1 улица Шәймерден Қосшығұлұлы,23/1 || '''''2011''''' || қазақ|| |Б.Соқпақбаев көшесі: 20, 20/1, 20/2, 20/3, 20/4, 20/5, 21, 21/1, 23, 23/1, 23/2, 23/3, 25, 25/1, 25/2, 27, 27/1, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 20, 20/1, 21, 21/1, 22, 22а, 22б, 22/1, 22/2, 23, 23/2, 24а, 24/1, 24/2, 24/3, 24/4, 25, 25/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 65 МГ);''' Е.Серкебаев көшесі: 33, 33/1, 33/2, 33/3, 33/4 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 80 МГ)''' |- | [https://68gymnaziya.edu.kz/ Міржақып Дулатұлы атындағы № 68 мектеп-гимназия]|| Көктал, Құсмұрын, 2 || 01.01.2011|| қазақ|| |Ақмола көшесі: 1-57, Ақтөбе 1-12, Ақсуат 1-21, Арқалық 1-66, Айыртау 1-4, Балқаш, Жезді 1-15, Зайсан 1-36, Құланөтпес 1-14, Кима 1-7, Қарасу 1-30, Қайнар 1-41, Кендала, Мойылды 1-30, Мыңжылқы 1-4, Моншақты 1-39, Тастық 1-22, Сарыөзен 1-27, Саумалкөл 1-4, 10, Сарыағаш, Ұлытау 1/1-29/1, Актөбе, Ақсу, Ақсуат, Арқалық, Айыртау, Балқаш, Жезді, Зайсан, Құланөтпес, Кима, Қарасу, Қайнар, Кендала, Мойылды, Мыңжылқы, Моншақты, Тастық, Сарыөзен, Саумалкөл, Сарыағаш, Ұлытау '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №41 ЖББМ).''' |- | [https://school80astana.edu.kz/ru Сәкен Сейфуллин атындағы № 80 мектеп-гимназия]|| 188, 17/2, улица Шәймерден Қосшығұлұлы,17/2 || || қазақ, орыс|| |Ш.Қосшығұлұлы көшесі 3/1, 3/2, 4, 6, 6/1, 7, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 13/1, 13/2, 13/4, 13/5, 13/6, 17, 17/1, 17/3, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, Жамбыл көшесі 8, 8/1, 8/2, 10, 15а, Е.Серкебаев көшесі 19/1, 21, 21а, 25, 31, Е-882 көшесі 3а, 5, 7, 15, 15а, Б.Соқпақбаев көшесі 10. |- | valign="top" |'''№ 105 жалпы білім беретін мектеп''' |Құсмұрын 2 |2024 | | |Ұлытау көшесі 44, 50, 50а, 50б, 50/1, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 51, 52, Қызбел көшесі, Бостандық көшесі, Ордабасы көшесі, Жарқайың көшесі, Ордабасы көшесі, Маятас көшесі, Баршын-Ұлытау көшесі, Наурыз-Ұлытау көшесі, Ақсу көшесі, Тарбағатай көшесі, Шаңтөбе көшесі, Торғай көшесі, Наурыз көшесі 54, Айдарлы көшесі, Шаңтөбе көшесі 11, 11/1, Тлендиев даңғылы 36, 38, 40, 42, 44, 44/1, 44а, 44/2, 46, 48, 50, 50/1, 50/2, 52, 52/2 '''(орыс тілінде оқытатын 6-11 сыныптар № 41 ЖББМ-те).''' |- | valign="top" |'''[https://106mektep.edu.kz/ № 106 жалпы білім беретін мектеп]''' |Бейбарыс Сұлтан, 15 |2024 | | |Қараменде би Шақаұлы көшесі 1, 3, 3/1, 3/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 11/1, 64, Бейбарыс Сұлтан көшесі 5, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 7, 9, 11, 12/1, 12/2, 12/3, 13, 13/1, 14, 23, 25, 25/1, 25а, 25/2, 25/3, 25/4, 27, 31, Е.Серкебаев көшесі 41, 43, 45, 47, Тлендиев даңғылы 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, Ч.Айтматов көшесі 77, 77/1, 77/2, 77/3, 77/4, 77/6, 77/7, 77/8, 77/9, 77/10, 77/11, 79, 79/1, Жайылма көшесі, Ж.Сейдалин көшесі, Бозбиік көшесі, Ақбөкен көшесі, Қызылкеніш көшесі, Сүйінбай ақын көшесі, "Мирный дом" тұрғын үй кешені, «Зеленая роща 1» СТ, «Зеленая роща 2» СТ, «Полянка» ПК, А.Тұрлыбаев көшесі 1-39, 150 жыл Абай көшесі 23-66, Арықты көшесі 4-28, Ж.Ақпаев көшесі 2-34, Қаражорға көшесі 1-13, Дәулеткерей көшесі 7, 8, 10, 11, 13, 15. |- | valign="top" |[https://bilnurqyz.edupage.org/ Лицей-интернат "Білім-инновация" для одаренных девочек] |Бердібек Соқпақбаев (ул 187) көшесі, 17 |2003<ref>https://bilnurqyz.edu.kz/ru/ru-about-us/</ref> |қазақ, орыс |Казахско-турецкий лицей-интернат для девочек. ГУ «Казахско-турецкий лицей-интернат для одарённых девочек» города Астана | |- | valign="top" |[https://urbancollege.edu.kz/ Urban School] |ул. Даулеткерей, 1 |колледж?? | | | |} == Сарайшық ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983291?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | № 13 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Промышленный улица Шалкөде,5|| 1962 <ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637</ref>|| қазақ, орыс|| || Шарбақты көшесі, 1-46, Көкарал көшесі, 1-44а, Бәйшешек көшесі, 1-80, Көкжелек көшесі, 1-52, Қапал батыр көшесі, 1-12, Балуан Шолақ көшесі, Шалқоде көшесі, 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, «Айсу» қонақ үйі, Атамұра көшесі, 1-36, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 1-37 («Шебсклад»), А-123 көшесі, 7-үй, (7-11 қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 57 ОМ-те) |- | [https://42.astana-bilim.kz/the_histony_of_the_scool?lang=kz № 42 жалпы білім беретін мектеп]||ЖМ Күйгенжар Жанатұрмыс 6/2 | 1992, жаңа ғимарат 2012|| қазақ|| || «Күйгенжар» т.а., |- | № 43 мектеп-қосымша білім беру орталығы || ЖМ «Мичурино», Алаколь, 18|| || қазақ, орыс|| 2000 дейін Мичуринская '''средняя школа'''<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697</ref>|| «Мичурино» т.а. |- | [https://44.astana-bilim.kz/passpoutschool?lang=ru Рақымжан Қошқарбаев атындағы № 44 жалпы білім беретін мектеп]||ж/м: Интернациональный, Нурлыжол 8 | 1972, пристройка 2024|| қазақ, орыс|| || «Интернациональный» т.а. |- | [https://57-astana.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%85%d1%8b/ Мәшһүр Жүсіп атындағы № 57 жалпы білім беретін мектеп]|| Промышленный, Шарбакты 46|| 2007|| қазақ|| || Атамұра көшесі, 1-36, Шалқоде көшесі, 1, 1/2, 2, 2б, 2/1, 9, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, 105, 107, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 2-16/3 («Шебсклад», «Силикатчик»), Құлагер көшесі, 12/6, М.Толебаева көшесі, 25, Сарын көшесі, 1-82, Н.Ахметбеков көшесі, 1-48, Масаты көшесі, 1-62, Тайқазан көшесі, 1-60, Бұлбұл көшесі, 1-35, Сүтбұлақ көшесі, 1-10, А-98 көшесі, Мәшһүр Жүсіп көшесі, 13, 15, Бозінген көшесі, Енесай көшесі, Шалкөде көшесі, 1, 2, 2б, 3, А-123 көшесі, 7, 8 (ТК «Nur Ali Apartments»), А-91 көшесі, 17, А.Бөлекбаев көшесі, 22, Қордай көшесі, 97, 99, 100, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №13 ОМ-те), |- | [https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html № 72 мектеп-лицей]|| А.Байтұрсынов, 25|| 2014|| қазақ, орыс|| || А. Байтұрсынұлы көшесі, 2, 12, 12/1, 17, 17/1, 17/2, 19, 23 блок А, 23 блок Б, 23/1 блок В, 23/2 блок Г, 27, 29а, 29б, 29/2, 31, 31а, Қ. Қуанышбаев көшесі, 14, 15, 15 блок А, 15 блок Б, Қ. Аманжолов көшесі, 32, 32/1, Р. Қошқарбаев көшесі, 13, 15. 26а, 26б, 28, 32 блок К, 32 блок Л, 32/2 блок Е, 32/3 блок И, 32/4 блок Д, 34, 36, С. Нұрмағамбетов көшесі, 29, 31, 31а |- | [https://73.astana-bilim.kz/mekteptolkyzhaty?lang=kz № 73 мектеп-лицей]|| А191, 2|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Ж. Нәжімеденов көшесі, 12, 14, 14/1, 16, 16а, 16б, 16е, 20, К. Аманжолов көшесі, 20, 22, 22а, 24,, Ш. Қалдаяқов көшесі, 12, 15, 15/1, 17, 19, 19/1, 21, 21/1, 21/2, Депутаттық қалашық (К. Бекхожин, А. Байжанбаев, Ү. Құлымбетов, Аманжолов, Б. Қарашаұлы, М. Сағдиев, Қ. Оразалин, А.-23, А-24, Б. Әшімов, Қ. Мырзабеков көшелері), (орыс тілінде оқытатын сыныптар №113 ОМ-те);, Тәуелсіздік даңғылы, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 58, Райымбек батыр көшесі, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 91 МГ-ға) |- | Мұқағали Мақатаев атындағы № 74 мектеп-гимназия || Т. Жүргенов 29|| 01.09.2014|| қазақ|| || Қошқарбаев көшесі, 23, 25, 27, 27/1, 27/2, 29, 31, 37, 40, 40/1, 42, 44, 46, 46/1, 46/2, 48, 50, 50/1, 54а, 56, Қордай көшесі, 79, 79а, К. Әзірбаев көшесі, 2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 8, 10, 12, 47, Т. Жүргенов көшесі, 34, Айнакөл көшесі, 62, 62/1, 66 , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, К. Әзірбаев көшесі, 37/1, А. Бөлекпаев көшесі, 9, 9/1, 13, 14, 15, 16, Т. Жүргенов көшесі, 27, 27/1, Байтұрсынұлы көшесі, 39, 39/1, 39/2, 39/3, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №83 МГ-да) |- | [https://83.astana-bilim.kz/about_school?lang=kz Ыбырай Алтынсарин атындағы № 83 мектеп-гимназия]|| А.Байтұрсынов, 35|| ''2016'' || қазақ, орыс|| || Байтұрсынұлы көшесі, 33, 33/1, 37, М. Жұмабаев көшесі, 39, К. Әзірбаев көшесі, 14, 14/1, 16, 20, А. Бөлекпаев көшесі, 1, 3, 4, 8, 10, 10/1, 12, Қошқарбаев көшесі, 40, 40/1 |- | Мұхтар Әуезов атындағы № 86 мектеп-гимназия || Аманжол Бөлекбай 20|| 2018?<ref>https://enbek.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5/260696</ref>|| қазақ|| || Х. Доспанова көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, Т. Жүргенов көшесі: 26 (1, 2, 3-блоктар), 28, 28/1, 30, 32, А. Бөлекпаев көшесі: 17, 19, А. Байтұрсынұлы көшесі: 41 (1, 2, 3-блоктар), 43, 43 (1-блок), 43/2, 43/3, 43/4, А-75 көшесі: 2 (1, 2, 3, 4-блоктар) , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 83 МГ-да);, Қошқарбаев көшесі: 60, Орхон көшесі: 16, Қордай көшесі: 74, 76, 81, 82, 82а, 83, 85, 87, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, А. Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14а, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/3, 18, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те). |- | № 91 мектеп-гимназия || Храпатый, 10|| 2021<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/262086?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Ш. Қалдаяқов көшесі 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 6,, А. Тыныбаев көшесі 2, 4, 5, 6, 6/1, 7, А-32 көшесі 1, 1/1, 3, 5, Панфилов көшесі 1, 1/2, 2, 3/1, 5, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, А. Храпатый көшесі 3, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 12, 13, 14, 15, 15/1, 17, 17/1, 19, 21, 21/1, 21/2, 23, 25, 25/1, 25/2 |- | [https://93ml.edu.kz/ № 93 мектеп-лицей]|| Ж. Нәжімиденов, 24|| '''2022''' || қазақ|| || Ш.Қалдаяқов көшесі: 23, 23а, 23/1, 23/2, 24, 25, 25а, 26, 26/1, 28, 44, С.Нұрмағамбетов көшесі: 19, 21, 21/1, 23, 23/1, 25, 25/1, 27, 27/1, Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, А.Байтұрсынұлы көшесі: 4/1, 6, 8, 10/2, 10/3, Ж.Нәжімеденов көшесі: 5/1, 6, 26/1, 28, 28/1, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те): |- | [https://astana98mektep.edu.kz/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 98 мектеп-лицей]|| Ж.Нәжмиденов көшесі, 8|| 2018, 2024 | || || Ж. Нәжімеденов көшесі: 2, 4, 4/1, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4; Ш. Қалдаяқов көшесі:,1, 3, 11, 13, Қ. Аманжолов көшесі, 26/1, 26/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 9/1, 9/2, 9/3, 11а. |- | № 102 жалпы білім беретін мектеп || Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 7|| 2024|| || || А.Байтұрсынұлы көшесі, 1, 3, 5, 9, Р.Қошқарбаев көшесі, 2, 8, 10, 10/1, Қ. Аманжолов көшесі, 28, 28/1, 28/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 11б, 11/1, 11/2, 11/3 |- | [https://www.102mektep.edu.kz/about-us/index.php № 112 жалпы білім беретін мектеп]|| А 102 көшесі, 39|| 2024 || || || А-108 көшесі: 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, А-130 көшесі: 1, 5, А-105 көшесі: 11, 20, 20/1, 20/2, А-102 көшесі: 4/5, 23, 27, 29, С.Шаймерденов көшесі: 4/2, , М.Төлебаев көшесі: 1, Қапал көшесі: 1/1, «Ақбидай» т.а. А-431 көшесі: 21 |- | № 113 Жайлы жалпы білім беретін мектеп || Шәмші Қалдаяқов көшесі, 38|| 2025|| || || Ш.Калдаяқов көшесі: 27/4, 29, 34, 40, 40/1, 40/2, 44, 51, 55а, 58, 58/1, 58/2, 59а, 60а, 60б, 61, Ж.Нәжімеденов көшесі: 7, 7а, 13, 13/1, 13/2, 15, 17, 19, 27, 29, 29/1, 29/2, 29/3, 31, 33, 34, 34а, 34/1, 34/2, 37, 39, 39/1, 44, 44а, 52а, 54/1, 62, 62 к1, 62 к2, 62 к3, 64, Т.Жүргенов көшесі: 3, 4, 5, 6, 10, 12, 14, 18, 18/2, 19, С.Шаймерденов көшесі: 4/3, А-29 көшесі: 1, 4, 6, 11, 29а, А-42 көшесі: 15, 17, 19, 21, 23, А-52 көшесі: 8, 8/1, Қ.Ахмедияров көшесі: 3, 12, 14, 16, 20, 22, 34, 23-16 көше: 2/2, 2/3, 2/4, 2/7, 2/8, 2/9, 2/11, 2/12, 2/13, 8, 12, 16, Ә.Қайдаров көшесі: 1, 3, 8, А-39 көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, С.Мауленов көшесі: 2, 3, 5, 7, 8, 10, 11, 13, 15, 17, 19, 18, 20, 20/1, 21, 27, 29, 31, 33, 37, О.Бөкей көшесі: 5, 10, Ұ.Қараманов көшесі: 2, 6, 20, Райымбек батыр көшесі: 31, 33, 41, 49, 51, 55, 57, 74, 76, 80, 80/1, 82, 82/1, 84, 86, 88, 94, 96, 98, ТК: «Zurich», «Florence», «Феникс», М.Жұмабаев көшесі, 38, «А-City» ТК, ул.М.Тынышбайұлы, 10, Орыс сыныптары: Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, Ш.Калдаяқов көшесі: 24, 26, 26/1, 28, А.Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/1, 16/3, 18, 20, 20/2, 20а, 36, 36а, 40, 67, С.Шаймерденов көшесі: 1, 8б, 8 |- | [https://baitursynov.binom.edu.kz/ «А.Байтұрсынұлы атындағы Binom school»]|| Промышленный, Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 49а | || || || А-91 көшесі: 12, 14, 16, А.Байтұрсынұлы көшесі: 20, 20а, 20/2,22, 30, 30/1, 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, 36, 36а, 38, 40, 47, 49, 49/1, 51, 53, 53/1, 61, 67, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, 6, А-92 көшесі: уч. 3, 5, С.Шаймерденов көшесі: 1, 2, 3, 5, 8, 8б, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, Малая, Веселая көшелері, , Bilim 1 - ул. Байтурсынова 30, Bilim 2 - ул. Байтурсынова 30/1, Birlik – Байтурсынова, Bailyq - Байтурсынова , Dauletti Qalashyq - Байтурсынова |- |[https://www.haileybury.kz/kz/astana Haileybury Astana] |Улица Ивана Панфилова, 4 |2011 | | |жеке меншік |} == Есіл ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983308?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://www.24mektep.edu.kz/kz/mektep-turaly-794156 Жүсіпбек Аймауытов атындағы № 24 орта мектеп]|| Пригородный, улица Арнасай,127|| || қазақ, орыс|| || Пригородный т.а., «Авиатор» саяжай қоғамы, «Garden Village» коттедж кенті, , Е-761 көшесі, 4а, 4б, 4в, 4г., Е-699 көшесі, 8, 8/1, Арнасай көшесі, 5а, 5б, Сарытоғай көшесі, 3а |- | № 59 мектеп-лицей || Сауран 5/1|| жаңа корпус қосымша 2023<ref>https://kazpravda.kz/n/chetyre-shkoly-otkryli-v-astane/</ref> || қазақ, орыс|| || Сауран көшесі5, 5а, 5б, 5г, 5д, 7, 7а, 7б, 7г, 9, 9а, 9б, 10б, 10в, 12/1, 12/2, 14; Октябрьдің 70-жылдығы көшесі 1а, 3, 6а, 6/1, 8/1, 72, 74, 77; Қабанбай батыр даңғылы, 40, 42, Алматы көшесі, 2, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 9, 11, Ақмешіт көшесі, 1, 5, 5а, 7, 7а, 7б, 7/1 |- | [https://ibschool66.edu.kz/kz/mektep-tarihy-25105451 Дінмұхамед Қонаев № 66 мектеп-лицей]|| Д.Конаев 33/1|| 2011 || қазақ|| || Сарайшық көшесі, 2, 4, 5, 5а, 5б, 5в, 5г, 5е, 5д, 5/1, 6, 7, 7а, 7б, 7/1, 7/2, 7/3, 8, 9, 11, 11/1, 34; Қонаев көшесі, 29, Арай көшесі, 35/1, 35а, 35б; , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 17 МГ-да);, Сарайшық көшесі, 36, 38, 40, , Қонаев көшесі, 12, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 14а, 14б, 14д, 14г, 35, 35/1, Достық көшесі 13, 13/1, 13/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 МЛ-де) |- | [https://75shg-bilim.edu.kz/ № 75 мектеп-гимназия]|| Орынбор 28/1|| '''2014'''<ref>https://75shg-bilim.edu.kz/news/novaja-75-a-shkola</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі, 28, 30, Мәнгілік ел даңғылы, 28, А.Бөкейхан көшесі, 14, 14а, 14б, 14в;, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: , Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғ., 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2., А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б. |- | [https://www.school-lyceum76.edu.kz/kz № 76 мектеп-лицей]|| Түркістан, 10/1|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғылы, 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да). |- | [https://77.astana-bilim.kz/m_tolkujat?lang=kz Фариза Оңғарсынова атындағы № 77 мектеп-гимназия]|| Мәңгілік ел, 22/1 || 2015|| қазақ|| || А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б, , (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да);, Түркістан көшесі, 4, 4а, 4/1, Алматы көшесі,11, 13, Түркістан көшесі, 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі, 62, 62/3,64, 64/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 ОМ). |- | № 82 «Дарын» мамандандырылған мектеп-лицей || Түркістан, 32/1|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4761974-v-astane-otkryt-specializirovannyjj.html</ref>|| қазақ|| || Қазақ тілінде оқытатын бастауыш сыныптар:, Бұқар жырау көшесі, 36, 36а, 36б, 36/1, Ұлы Дала даңғылы, 65/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар «Қадыр Мырза әлі атындағы Binom school);, Жошы хан көшесі, 6, Ұлы Дала даңғылы, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | [https://sh84.edu.kz/ru Шейх Халифа бен Заид әл-Нахаян атындағы № 84 мектеп-лицей]|| Хусейн бен Талал, 7/1|| || қазақ, орыс|| || Мәңгілік ел даңғылы, 37, 37/1, 37/1 блок 1, 39, 41, 41/2, 41/3, 41/4, 41/5, 42, 45 блок H, блок J, блок G, 47 блок D, блок E, блок F, 48, 49 блок А, блок В, блок С, , Бөкейхан көшесі, 28, 30. Түркістан, 18, 18/1, 20, 20/1, 28, 28/1, 28а, 28/2, 30, 30/1, 32, Бухар жырау көшесі, 19, 28, 28а, 28б, 30, 30/1, Ұлы дала даңғылы, 41, 41а, 41б, 41в, 41/2, 41/4, 41/3, 45, 45/1, 47, 47/1, Г.Алиева көшесі, 2, 4, |- | [https://85astana-mektep.edu.kz/ Шейх Тәмим бен Хамад әл-Тәни атындағы № 85 мектеп-лицей]|| Қабанбай батыр 56/1   || 2018|| қазақ, орыс|| || Ұлы Дала даңғылы: 31, 31/1, 33, 33/1, 35, 37, 39, Қабанбай батыр даңғылы: 49, 49А, 51, 56, 56А, 56Б, Тұран даңғылы: 54, 56, 56/1, 58, 60, Бұқар жырау көшесі: 20, 20А, 20Б, 24, 26, 26/2, Г. Әлиев көшесі: 1, 3 |- | [https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 Қадыр Мырза Әлі атындағы № 88 мектеп-лицей]|| 31 көше '''Е-321 көшесі, 18 ғимарат'''; | 2019|| қазақ, орыс|| || Е-321 көшесі: 22, Е-314 көшесі: 20/1, 22, Таунхаус «Ferdinand», «Gold Land» ТК, Коттеджді кент «Family Village», «Forest Park Village», «Family Town», «Vela village» ТК, Қабанбай батыр даңғылы, 57, 57/2, 59, 59/1, 59/2, 59/3, 59А, 59Б, 75а, Тұран даңғылы, 72, 72 к1, 72 к2, 83/1,89/3, ДО «Черемушки» (Солнечная, Рябиновая, Столичная көшелері), Маймекен көшесі: 2, 4, 6, 6/1, «Яссауи» ТК (Қабанбай батыр көшесі, 63), Е-103 көшесі, 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, Әл Фараби даңғылы, 76 |- | [https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru Дулат Бабатайұлы атындағы № 89 мектеп-лицей]|| Сауран, 5/1 '''Сауран 11.''' | '''2020''' <ref>https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі: 12/1, 14А, 14Б, 14В, 14/2А, 14/2В, 14/2С, 14/2Е, 14/2F, 14/2Д, 16,, Сауран көшесі: 13, 15, 15/3, 15/4, 18, 18/1, 20, Ақмешіт көшесі: 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 13/1, 13/2, 13/3, 17, Қабанбай батыр даңғылы: 46, 46А, 46Б, 46/1, 48, 48/1, 48А, 48Б, 48/5, 48/7, 48/9, Орынбор көшесі: 1 (блок А, блок Б) |- | [https://95school.edu.kz/index.php/ru/ № 95 мектеп-лицей]|| Ұлы-Дала, 73/1|| || қазақ, орыс|| || Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, «Арнау» ТК: 1, 2, 3, 5, 6, 14, Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, 4, Ұлы Дала даңғылы: 73, 75, Әл-Фараби даңғылы: 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Аңырақай көшесі: 1А, Е-767 көшесі: 11,, Е-669 көшесі: 13, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:, Әл-Фараби даңғылы: 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 17, 17/1, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, , Қ. Қайсенов көшесі: 2, Жошы хан көшесі: 6 |- | [https://96mektep-astana.edu.kz/ru/glavnaya/ № 96 мектеп-гимназия]|| Г.Алиев, 10|| 2023 <ref>https://www.zakon.kz/obshestvo/6446939-kak-vyglyadit-shkola-postroennaya-na-izyatye-u-korruptsionerov-dengi.html</ref>|| || || Ұлы Дала даңғылы: 54, 56, 56/1, 56/2, 58, 58/1, Қабанбай батыр даңғылы: 58А, 58А к1, 58Б, 58Б к1, 58Б к2, 58Б к3, 58Б к4, 58Б к5, 58Б к6, 58Б к7, 60А/8, 60А/9, 60А/10, 60А/13, 60А/12, 60А/11, 60А/15, 60А/16, 60А/14, 60А/20, 60А/19, 60А/18, 60А/17, 60А/2, 60А/1, 60А, 60А/6, 60А/5, 60А/4, 60А/3, 60/10, 60/11, 60/12, 60/13, 60/16, 60/15, 60/14, 60, 60/1, 60/2, 60/3, 60/4, 60/5, 60/6, 60/7, 60/8, 60/9, 60/17, 60/18, 60/19, 60/20, 64, Т. Рысқұлов көшесі: 1, 1Б, 1Д, 1/1, 3, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 9, 9а, Г. Алиев көшесі: 10, 10/1, Түркістан көшесі: 34, 34А, 34Б, 34/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 50, 51, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 51/5, 51/6, 52 (блок В1, В2, В3), 53, 54, 54/1, 54/2, 56, 59, 61, Ә. Бөкейхан көшесі: 32, 38, 40, 42, 42/1, Тұран даңғылы: 83/1, Ақмешіт көшесі: 19А, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/6, 19/7, 19/8, 19/9, 19/10, 19/11, 19Б |- | № 99 орта мектеп || Қабанбай батыр даңғылы, 38а|| 01.09.2024<ref>https://liter.kz/pervogo-sentiabria-v-astane-otkrylis-novye-komfortnye-shkoly-1725188582/</ref>|| || || Қабанбай батыр даңғылы: 19 (блок D), 29, 29/1 (блок А, Б), 29/2, 29/4, 34/1, 38/1, 38/2, 38/3, Сығанақ көшесі: 21, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39/1, 41, 48, 48А, 54, 54/1, 58, 58/1, Сауран көшесі: 2, 3, 3/1, 4, 6, Достық көшесі: 1, 1А, 1/2, 5, 5/1, 5/2, 8, 8Б, 8/4, 10, 12, 12/1, Тұран даңғылы: 32/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Түркістан көшесі: 4, 4А, 4/1, Алматы көшесі: 11, 13, Түркістан көшесі: 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі: 62, 62/3, 64, 64/1 |- | № 103 орта мектеп || Мәңгілік Ел даңғылы, 70|| 2024|| || || Е 495 көшесі: 8, Хусейн бен Талал көшесі: 28, 30, 52, Е 496 көшесі: 4, 7, 8, 9, 10, 10/1, 10/2, Мәңгілік Ел даңғылы: 68 блок А1, блок А3, блок В1, блок С1, 72, 72/1, 76, 86, «Аман», «Talmas» ТК |- | № 104 орта мектеп || Жошы хан көшесі, 16|| 2024|| || || Мәңгілік Ел даңғылы: 36, 38, 40, 40А, 40/2,, Қаратөбе көшесі: 1, 3, 5, 6, 6/1, 6/1А, 7/2, 8, 10/1, 14/3, 16, 17, 18, 18/1, 19, 20Б, 21, Ақниет көшесі: 2, 2/1, 4/2, 5, 6, 8, 9, 10, Жиделі көшесі: 3 кв1, 5/1, 6, 7/1, 9Б, 9/1, 9/3, 11/2, 12, 15/1, 17, 18, 20, 20/1, 20/2, 22, 23/1, 23/2, 23/3, 24, 25, 25/1, 26, 27, 27/1, Ақселеу көшесі: 2, 4, 6, 8, 8/2, 8/3, 8/4, 9/1, 11, 15, Үшқопыр көшесі: 1, 1А, 1В, 2, 2/2, 3, 3Б, 3Г, 4, 5, 6, 7/1, 13А, 16, 36, Аққұм көшесі: 1Б, 1Д, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17А, 17/2, 17/3, 19, 20А, 21, 23, 25, 25/1, 25/2, 25/3, , Орынбор көшесі: 13, 22, Ұшқыштар көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 15/1, Орал көшесі: 1/1, 2, 3, 3А, 3Б, 4, 5,, Бағбан көшесі: 1, 2, 8/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 1Д, 40, 42, 42/1, 44, 44/1, 44/2, 44/3, 44/4, 46, Ұлы Дала даңғылы: 51, 53, 53/1, 55, 55/1, 55/2, Әлихан Бөкейхан көшесі: 3Б, 11, 11А, 11/1, 13, 15, 15/1, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 17, 17/1, 18, 19, 20, 21, 21/1, 21/2, 21/4, 21А, 21/3, 21/5, 24, 35, Жошы хан көшесі: 1, 1/1, 1/2, 7, 7/1, 7/2, 12, 12/3, 13, 14/1, 16/1, 17, 20, 23, 27, Бұқар жырау көшесі: 12/3, 23, 25/1 (блок 1, блок 2), 27, 32, 34, 34/2, 44-ші көше: 2А/2 |- | Жайлы № 107 орта мектеп || Қасым Қайсенов көшесі, 4/1|| 2024<ref>https://www.inform.kz/ru/desyat-komfortnih-shkol-otkrili-v-astane-b60912</ref>|| || || Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1, 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, Қ. Қайсенов көшесі: 2, 4, 6, Бұқар жырау көшесі: 40, 42., (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | Средняя школа № 108 || Е 117 көшесі, 40а|| 2024<ref>https://ru.elordainfo.kz/index.php/novosti-stolicy-ru/komfortnaya-shkola-otkrylas-v-rayone-stolichnogo-zhk-ba-ystan</ref>|| || || Е-117 көшесі: 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 45, Е-767 көшесі: 11, Е-669 көшесі: 13, 13А, Аңырақай көшесі: 1А, Е-779 көшесі: 32, 32/1, «Тельман» т.а. |- | Средняя школа № 109 || Е 669 көшесі, 6|| 2025<ref>https://109school.edu.kz/ru/o-shkole/</ref>|| || || Е-669 көшесі: 4, Е-915 көшесі: 15, 17, 19, 21, Е-509 көшесі: 7, 9, 11, Е-511 көшесі: 38, 40 |- | «Қ.Сәтбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 40а|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 21/1, 23, 25, 27, 27/1, 29, 30, 30/1, 30/3, 30/4, 32, 33, 34, 34/1, 34/2, 34/3, 34/4, 35, 36/2, 38/2, 40/2, 44, 44/1, 46, Ұлы Дала даңғылы: 80, 80/1, 82, 84, 86, 86/1, 88/1 |- | «Қадыр Мырза-әлі атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 9/5|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 1, 3, 3/2, 5, 7, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 9/2, 11, 11/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 50, 50/1, 50/3, Бұқар жырау көшесі: 31, 31/1, 33, 33А, 33/1, 33/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1Бұқар жырау көшесі: 36, 36А, 36Б, 36/1, 40, 42, Қ. Қайсенов көшесі: 4, 6, Ұлы Дала даңғылы: 65/2 |- | «Ә.Кекілбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Тұрар Рысқұлов көшесі, 20|| 2022<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novaya-shkola-binom-na-4000-mest-otkryilas-v-stolitse-487215/</ref>|| || || Фариза Оңғарсынова көшесі: 6, 6/2, 8, 8/1, 8/2, 10, Т. Рысқұлов көшесі: 16, 16А, 16/2, 18, 18/1, 18/4, 18/5, Хусейн бен Талал көшесі: 39, 39/1, 39/2, 41, 41/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 56, 58, 60, 62, 62/1, 62/2, 62/3, 62/4, Әлихан Бөкейхан көшесі: 25, 25А, 25Б, 25В, 25Г, 27, 27А, 27/1, 27/2, 27/3, 27/3 (блок К2), 27/4, 29, 29/2, 29Б, 44, 46, 48, 52;, Тұрғын үй кешендері:BI Village Deluxe 3, BI Village Deluxe 4, White Hills, Bi Town, Deluxe Town, Коттеджді қалашықтар: Bi Village Comfort-2, Bi Village Comfort-3, Village Comfort-1,, Bi Village, Bi Village Deluxe-2, Bi Village Deluxe |- |[https://astanaboysbil.edupage.org/ Білім-инновация Астана, лицей-интернат] |Тұрар Рысқұлов көшесі, 14 | | | | |- |'''[https://agis.edu.kz/ Международная частная школа «Astana Garden International School»]''' |Улица Алихан Бокейхан, 34 |2017 | | |жеке меншік |- |'''[https://quantumtech.edu.kz/ Quantum TECH School]''' |Улица Турар Рыскулов, 9/1 |2024 | | |жеке меншік |- |'''[https://le-astana.kz/ Экономический лицей]''' |ЖК Олимп палас, улица Туркестан, 8/3 |1998 | | |жеке меншік |- |[https://isa.nis.edu.kz/ International Steppe School of Astana] |ул. Туркестан, 32/1 |2013 | | |Жеке меншік |- |[https://astana.fizmat.kz/ Республиканская физико-математическая школа] Астана филиалы |Улица Туркестан, 2/1 |'''2016''' | | | |- |[https://horizon.edu.kz/ Horizon School] |ул. Сарайшык, 20/1 | | | | |} == Нұра ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983303?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://17-astana-bilim.edu.kz/ Ақан Құрманов атындағы № 17 мектеп-гимназия]|| Қабанбай батыр, 9/1|| '''2002''' <ref>https://17-astana-bilim.edu.kz/kz/akparat-1222949</ref>|| қазақ, орыс|| || «Шұбар» ықшам ауданы: Қ. Ерімбет көшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 19, 27, 29, 31, 37, 39, 41, 43, 45, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63, С. Мендешев көшесі: 1-63, Х. Досмұхамедұлы көшесі: 2-90, Е. Тайбеков көшесі: 3-96, Алпамыс батыр көшесі: 1-74, Митченко көшесі: 1-46, Н. Оңдасынова көшесі: 1-91, Темірқазық көшесі: 1-85, Қараөткел көшесі: 1-58, 58/1, Ж. Шарденов көшесі: 2-30/1, Айтансық көшесі: 1-12, Күмбел көшесі: 1, 1А-15, Жиембет жырау көшесі: 7-17А, Қарашаш ана көшесі: (барлығы), Арай көшесі: 1, 3, 5, 8А, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 31/1, 32, 34, 35, 35А, 35Б, 36, 38, 40, 42, 44, 48, 54, К. Тұрсынов көшесі: 4/1, 24А, 24/1-24/3, 30/1-30/3, 35, 37, Атасу көшесі: 3, 9, 11, 12, 13, 15, 17, 22, 23, 23А, Балауса көшесі: 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 12, 14 (барлығы), Босаға көшесі: 3-15, Көктем көшесі: 1-16, Толағай көшесі: 1-29, Родниковая көшесі: 1/1, 1, 7, 13, 66, 97, 37, 35, 29, 29/1, 56, 58, 60, 62, 64, Адырна көшесі: 1-25, Космонавттар көшесі: 1-58, Зорге көшесі: 1-7, Мұқанов көшесі: 1-17, Наркескен көшесі: 1, 1/1-27, Көшек батыр көшесі: 7-22, Құлагер көшесі: 1А, 8А, 2А, 12, 13, 14, 15, 19, 54, Құлынды көшесі: 1-18, Қалқаман көшесі: 20А, 6А, 11, 14, 17, 9, 12, 15, 4, 62, 60, 59, Жеке батыр көшесі: 14, 16, 18, 20, 27, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 43, 47, 49, 20, 21, Княгинин көшесі: 1-27, Хлудов көшесі: 1-22, Шанин көшесі: 2/7, 15, 19, 21, 25, 27, Меркі көшесі: 1-9, 10, 11, 20, Мақатаев көшесі: 3, 4, 6, 8, 13, 18/1, 21, 23, 25, Маржансу көшесі: 4-30, Тұрғын үй кешендері: «Арай-1», «Арай-2», «Арай-3», «Отырар», Қабанбай батыр даңғылы: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 4, 4/2, 5/1, 5/3, 6/2, 6/3, 6/5, 6/6, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/2, 9/3, 9/4, 11, 11/2, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, Тұран даңғылы: 9, 11, 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16/1, 19/1, 22, 22/1, Қ. Мұхамедханов көшесі: 1, 1/1, 1/2 |- | [https://33.edu.kz/%d0%b1%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b-%d0%b1%d0%b5%d1%82/ № 33 жалпы білім беретін мектеп]|| Әміре Қашаубаев көшесі, 28а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/1066274?lang=ru</ref> || || || Көшелер: Айғыржал, Жантай батыр, Қамбар ата, Ойсыл қара, Шопан ата, Есет батыр, Мұхамет-Салық Бабажанов, Салбурын, Ақжайлау, Кейкі батыр, Жайлаукөл, Наурызбай батыр, Ақши, Ботақара, Сырым батыр, Малайсары батыр, Таукент, Мәді көшесі, 12-19 үйлер, Мұрын жырау, Омбы, Бойтұмар,У.Танашев, А.Қастеев, Сыпыра жырау, Шалкиіз жырау, 1-32 үйлер, Жасыбай, Байғозы батыр, Қапшағай, Алтын сақа, Байзақ датқа, Киікті, Ағанас, Ақтамберді жырау, Доспамбет жырау, 12-110 үйлер, Үмбетей жырау, Е-584 көшесі, 108 көше, Е-612 көшесі, Е-614 көшесі, Е-616 көшесі, Е-584 көшесі, Әмір Едіге, Р.Жаманова, У.Халфин, Е-588 көшесі, Н.Хикмет, Е-631 көшесі, Т.Шәмелов, Б.Күлманов, С.Абеев, Г.Байтасов, С.Ерубаев, Н.Байғанин, Бәйтерек, Е-805 көшесі, Е-806 көшесі, Е-807 көшесі, Е-575 көшесі, Е-576 көшесі, Е-816 көшесі, Е-582 көшесі, Ш.Руставели, А.Забикулин, С.Ниязбеков, К.Карбаев, Е-578 көшесі, Х.Есенжанова, Р.Есімжанова, Коттеджді қалашық: «Үркер» |- | № 45 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Заречное улица Ұшқыштар,8/1|| || қазақ, орыс|| || Қазыбек би көшесі, 35, 35/1, 35/2, 37, 41, 41/1; Төле би көшесі, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 25а, 25/1, 27, 27/1, 35/1, Тұран даңғылы, 57а, 57г, 57/3, 57/4, 57/5, 57/6, 57/7, 59/2 блок В, блок С, 59/3, 65а, 67, 71, Ұлы Дала даңғылы, 25, 27, 27/1, 29, 29/1, 38, 38а, 38/1, 40, Е-54 көше, 5 |- | [https://69.astana-bilim.kz/tarih?lang=kz Кемел Ақышев атындағы № 69 мектеп-гимназия]|| Жилой массив Үркер, Исатай батыр, №141|| 2012-2013|| қазақ, орыс|| || Көшелер: Доспамбет жырау, Бекет ата, Қастек, Кенсай, Қармақшы, Қаракемер, Кумжарган, Белкарагай, Жанқожа батыр, Ақдала, Ақсуйек, Сыпатай батыр, Исатай батыр, Жумабай Шаяхметова, Батыр Баян, Махамбет, Қожаберген жырау, Сырым батыр, Шалкиіз жырау, Үкілі Ыбырай, Латиф Хамиди, Асы, Сексек ата, Қозыкөш, Исатай батыр, Оспан батыр, Миялы, Текес, Мади, Айғыржал, Зеңгі баба, Домбауыл, А.Кашаубаева, Кейкі батыр, Ойсыл қара, Шопан ата, Қамбар ата, Есет батыр, Таукент, Омбы. |- | [https://71.astana-bilim.kz/about_m?lang=kz № 71 мектеп-лицей]|| Проектная 200,  4|| 2013|| қазақ, орыс|| || Ш.Айтматов көшесі, 36, 36/1, 36/2, 36/4, 36/5, 36/6, 36/7; І. Омаров көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1, 21, 21/1; Күлтегін көшесі, 9, 10, 11, 11/1, 11а, 13; Сығанақ көшесі, 1, |- | [https://78astana-bilim.edu.kz/mekteptarihy Смағұл Сәдуақасұлы атындағы № 78 мектеп-гимназия]|| Әзілхан Нұршайықов көшесі (Е 11), 8|| 2014|| қазақ|| || Ә.Нұршайықов көшесі, 6/1, 10, 10 блок1, 10 блок 2, Е-15 көше, 3, 5, 9, 9/1, 9/2, 9а, Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 31, 31а, 31б, 33, 34, 34/1, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, 12, Е-429 көше, 24, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 110 ЖББМ) |- | [https://79.astana-bilim.kz/ № 79 мектеп-лицей]|| ЖМ «Комсомольский», Мақсұт Нәрікбаев көшесі (Е-246), № 3|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref>|| қазақ, орыс|| || Қ.Мұхамедханов көшесі, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 15, 17, 17/1, 19, 21, 21/2, 23, 23а, 25, Е-251 көшесі, 4, 4/1, 4/7, Қорғалжын тас жолы, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 8/1, 8/2, 11, 13/4, 15/1, М.Нәрікбаев көшесі, 4, 5, 6, 6а, 8, 9, 10, 12, 22, Е-489 көшесі, 3 блок 1, 3 блок 2, 4, 5, 6, Әйтеке би көшесі, 15, 16, Домалақ ана көшесі (барлық үйлер), Ақын Сара көшесі, Қарашаш ана көшесі, Баянсұлу көшесі, Тұмар ханым көшесі, Айша бибі көшесі, Ұмай ана көшесі (барлық үйлер), Жұбан ана көшесі (барлық үйлер), Ләйлі-Мәжнүн көшесі (барлық үйлер), Айғаным көшесі (барлық үйлер), Қыз Жібек көшесі (барлық үйлер), Ұлпан таркөшесі, «Қараөткел 1», «Қараөткел 2», «Қараөткел 3» т.а. |- |[https://81aes.edu.kz/ № 81 Astana English School халықаралық мамандандырылған гимназия] |И.Омаров, № 2 ЖМ Батығай |2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref> |қазақ | |жеке меншік? |- | [https://90gimnaziya.edu.kz/ Қайым Мұхамедханов атындағы № 90 гимназия]|| улица Мақсұт Нәрікбаев,3|| 2020 || қазақ|| || Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247 көшесі, Е-248 көшесі, Е-249 көшесі (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 100 ЖББМ); |- | Тұрсынбек Кәкішұлы атындағы № 94 мектеп-лицей, № 94 мектеп-гимназия || Сарыарка??Ш.Бөекеев 50??? (удалена) || || || || Е-584 к. 4, 6, 8, 10, Әмір Едіге к. 1-53, Роза Жаманова к. 5-12/4, 6/1-7/4. Уали Халфин к. 1-49. Е-588 к. 1г -12. Тұрмағамбет Ізтілеуов к. 6-38. Е-631к. Е-612 к. 12-33. Е-616 к. 1/1 а 26/4. Саттар Ерубаев к. 1-34. Тұяқберді Шамелов к. 1-34. Бақтыгерей Құлманов к. 1-62. Уали Халфин к. 1-49. Саят Абеев к. 17-49. Ғазиз Байтасов к.1-30. Назым Хикмет к. 1-82. Е-208 к. 1-49. Е-614 к. 1-49. Е-208 к. 1-49. Е-202 к. Е-204к. Е-205к. Рабиға Есімжанова к. Жаменке абыз к. Ұзак батыр к. Е-610 к. Нияз би к. Әшірбек Сығай к. Шолпан Жандарбекова к. Е-647к. Е-645 к. Е-646 к. Е-108 к. Е-648к. Е-1 к. Е-582 к. Е-575 к. Е-816к. Сабыр Ниязбеков к. Қайреден Карбаев к. Е-578 к. Е-577 к. Е-576 к. Нұрпейіс Байғанин к. Бәйтерек к. Е-805 к. Е-806 к. Е-807 к.Үмбетей жырау к. |- | [https://gymnasiumast97.kdt.kz/?lang=kz № 97 мектеп-гимназия]|| Тұран даңғылы, 42/1|| 2024<ref>https://orda.kz/tri-novye-shkoly-otkryli-v-astane-v-chem-ih-osobennost-381140/</ref>|| || || Тұран даңғылы, 34а, 34б, 34/1а, 36/1, 38/1, 40/1, 40/2, 42, 44б, 44/2, 46а, 46Б, 46/4, 46/5, 46/6, 46Б/1, 46Б/2 Керей-Жәнібек хандар көшесі, 2, 2/1, 5, 6, 8/1, Қабанбай батыр даңғылы, 43 блок А, блок В, 43в, 43г блок Д, 45/3, 45/3 к1, 45/3 к2, 45/3 к3, 45/3 к2, Орынбор көшесі, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12 блок 1, 2, 3 |- | [https://100mektep.edu.kz/ № 100 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 535 көшесі, 1|| 2025<ref>https://www.inform.kz/ru/v-astane-otkrilas-shestnadtsataya-komfortnaya-shkola-bef763</ref>|| || || Е-535 көшесі, 2, 4, 6, 6/1, Қорғалжын тас жолы, 28, 30, Е-128 көшесі, 1, 7, 7/1, 7/2, 16а, «Onyx Comfort» ТК, Ш.Айтматов көшесі, 37 блок1, 2, 39 блок 1, 2, 38, 40, 40/1, 40/2, 41, 41/1, 41а, 41б, 41/1, 41/2, 41/3, 46, 53, 59, 60, 60/1, 60/2, 62, 62/1, 62/2, Қорғалжын тас жолы, 20/2, 20Б, Е-181 көшесі, 1, 1/1, 1/2, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 20, 20/1, 20/2, 28, 28а, 28б, Е-249 көшесі, 6, 8, 14, 14/1, 14/2, «Западный» саяжайы, І.Омаров көшесі, 23, 23/1, 25, 27, 27/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, 42/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247, Е-248, Е-249 көшелері |- | [https://mektep101.edu.kz/ № 101 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 57а|| 2024<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/press/news/details/812076</ref>|| || || А.Бектұров көшесі, 1, 1а, 1/1, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, Тұран даңғылы, 37/9, 39, 39а, 39/1, 39/2, 39/3,41а, 41/1, 43, 43а, 43б, 43в, 43/1, 43/3, 43/5, 43/6, 37/9, 39, 39а, Төле би көшесі, 48, 48/1, 50, 52, 55, 57, 59; Е-899 көшесі, 1, 1/1, Сығанақ көшесі, 15, 15/1, 17 (б, п, р, с, н, у, л, ф, д, в, г, к, е), 28, 32, Е-67 көшесі, 6, 8. |- | [https://110mektep.edu.kz/ № 110 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 17 көшесі, 4|| 2025|| || || Ж.Молдағалиев көшесі, 2, 2/1, 2/2, 3, 4, 4 к1, 4 к2, 5, 6, 6к1, 6к2, 7, 9, Күлтегін көшесі, корпус 1, корпус 2, 1, 2, 4, 5, Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, М.Мәметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, Е-15 көшесі, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 34/1, Е-15 көшесі, 3, 9, 9а, 9/1, 9/2, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, Ә.Нұршайықов көшесі, 10, 10 блок 1, 10 блок 2 |- | [https://www.111mektep.edu.kz/ № 111 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 32|| 2024|| || || Р.Бағланова көшесі, 2, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, Қазбек би көшесі, 11, 11/1, 11/2, 11а, 11б, 13, 13а, 15, 19, 21, 23, 23/1, Тұран даңғылы, 55, 55е, 55к, 55/4, 55/6, 55/5, 55/7, 55/8, 55/10, 55/11, 55/12, 55/13, 52, 52/1, 52/2, 52/4, 52/5, 52/6, 52/7, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 57/1, Төле би көшесі, 19а, 28/1, 30, 43; Бұқар жырау көшесі, 57/6 |- | «Ы.Алтынсарин атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Төле би көшесі, 42|| 2022<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/419767</ref>|| || || Тұран даңғылы, 45/1, 55/1, 55/2, 55/3, Қазбек би көшесі, 3, 3/1, 3/2, 5а,7, 7а, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 9/3, Р.Бағланова көшесі, 1, 3, 3/1, Төле би көшесі, 40, 44, 44/1, 44/2, А.Бектұров көшесі, 4, 4в, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 7, 9, 11, 11а, 11б, 11/1, 11/2, 17, 17/1, 17/2, 17/3, 19, Төле би көшесі, 46, 51, 53. |- | «А.Бөкейхан атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Шапық Шөкин көшесі, 5|| || || || М.Мәметова көшесі, 13, Е-18 көшесі, 1, 5, Ш.Чокин көшесі, 6, 9, Ж.Молдағалиев көшесі, 10, 13, Е-36 көшесі, 2, 2/1, 4, 6, 9, 9/1, 9/2, 11, Е-15 көше, 16, Е-18 көше, 1-үй; Е-35 көше, 13-үй |- | [https://115-astana.edu.kz/ № 115 жалпы білім беретін мектеп]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|| Күлтегін көшесі, 18 стр|| 2025|| || || С.Асфендияров көшесі, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, Сығанақ көшесі, 11, 13, Анет баба көшесі, 1, 3, 5, 7, 7/1, 7/2, А.Сейдімбек көшесі, 7, 7/1, 7/2, Күлтегін көшесі, 14, 15, 17, 19, 19/1, 21, 23, І.Омаров көшесі, 12в, Қ.Мұхамедханов көшесі, 10, 12, 12/3, 16/2, Әйтеке би көшесі, 3 блок А, 3 блок Б, 5, 7, 9, 11, Е-876 көшесі, 2, 4, 6 |- | [https://shkola117.edu.kz/ № 117 жалпы білім беретін мектеп]|| Е-899 көшесі, 8|| 2025|| || || Қ.Мұхамедханов көшесі, 4 блок А, 4 блок В, 4Б блок А, 4Б блок Н, 4а, 4/1, 4/2, 4/3, 4В, 6, 6а, 6Б, 6/1, 8, Төле би көшесі, 54, 61, 63, 65, Анет баба көшесі, 2, 4, 6, 8, 9, 9/1а, 9/1Б, 9/1в, 9/2, 9/3, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 12, 13, 13/1, 13/2, Әйтеке би көшесі, 14, Е-900 көше, 2, 4, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 6, 8, 10; Е-899 көше, 3, 5а, 5/1, 5/1а, 5/3, 10 |- | № 118 жалпы білім беретін мектеп || просп. Улы Дала, 11|| 2026, ожидается|| || || Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, 22/1, 24, М. Маметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, 12, Е-15 көше, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Е-36 көше, 5; Ұлы Дала даңғылы, 10 |- |«Дарынды ер балаларға арналған «Білім-инновация» лицей-интернаты» |И.Омаров, 2??? | | | | |- |[https://ib.nis.edu.kz/kk/school/nzm-astana/school-page/154?parent_menu=2&menu=20 Химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі] |Хусейн бен Талал көшесі, 19 |'''''2010''''' | | | |- |[https://ib.nis.edu.kz/kk/school/nzm-astana-nura/school-page/60?parent_menu=2&menu=20 НЗМ Астана-Нұра] |Хусейн бен Талал көшесі, 21 |2008 | | | |- |'''[https://quantum.edu.kz/kk/ Quantum STEM School]''' |Улица Е-899, 2 |2021 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.qsi.org/ Международная школа QSI]''' |Улица Умай ана, 8/1​улица Баян сулу, 15 |2005 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.alpamys.edu.kz/ Alpamys school]''' |Кабанбай батыр проспект, 49/2 |2018 | | |жеке меншік |- |'''Школа Zialy Urpaq''' |​Улица Дулыга, 21/2 | | | |жеке меншік |- |'''[https://neotechschool.kz/ Neotech Digital School]''' |Улица Илияс Омаров, 10 |2021 | | |жеке меншік |- |[https://harmony.edu.kz/ Harmony School] | Коргалжын, 4А |2001<ref>https://harmony.edu.kz/kz1</ref> | | | |- |[https://montessori-astana.kz/ Центр Монтессори «Жулдыз»] |Коргалжинское шоссе, ЖК «Кульсай», дом 4, ВП 2-3 |2006 | | | |- |[http://notaschool.edu.kz/ Nota School] |ул. Кыз Жибек 65 | | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] [[Санат:Астана мектептері]] qyt8yi4gr9y0550vhl8js10ba6393w5 10 783355 3638633 3638115 2026-08-03T06:22:56Z Мағыпар 100137 үлгі 3638633 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Рига]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7lse2etqik2ee22b93az123vuqumfoc 3 783739 3638561 3632125 2026-08-03T05:12:34Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ жаңа бөлім 3638561 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tilaqtobe}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 10:47, 2026 ж. шілденің 20 (+05) == Дереккөздер == Қайырлы күн! Қосылған [[Оп-арт|ақпаратқа]] дереккөздер көрсетілмеген екен. Дереккөздермен толықтыруыңызды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:12, 2026 ж. тамыздың 3 (+05) juhsjcscccg3qrq1wphznik6hze8d3x 0 783746 3638496 3632349 2026-08-02T20:00:08Z 1nter pares 146705 3638496 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Crédit Agricole S.A. |логотипі = |суреті = Siège du Crédit Agricole.jpg |сурет атауы = Crédit Agricole штаб-пәтері («Campus Evergreen»), [[Монруж]], Франция<ref name=sieges>{{cite web |website=Crédit Agricole |title=De Las Cases à Jean Jaurès : Crédit Agricole S.A. à travers ses sièges |date=2011 |url=https://www.credit-agricole.com/pdfPreview/189647}}</ref> |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ACA (Euronext Paris), [[CAC 40]] |қызметі = бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[5 қараша]] [[1894 жыл|1894]] |құрушы = |орналасуы = [[Монруж]], [[Франция]] |басты адамдары = Эрик Виаль (директорлар кеңесінің төрағасы)<br>Оливье Гавальда (бас атқарушы директор)<ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/business/finance/credit-agricole-appoints-olivier-gavalda-its-new-ceo-les-echos-reports-2024-12-17/ | title=Credit Agricole names Olivier Gavalda as its new CEO | work=Reuters | date=17 December 2024 }}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} €133,7 млрд (2022) |айналым = €39,5 млрд (2025)<ref>{{Cite web |last= |date=2026-02-04 |title=Fourth quarter & Full-year 2025 results |url=https://presse.credit-agricole.com/fourth-quarter-full-year-2025-results/ |access-date=2026-07-07 |website=Crédit Agricole |language=en-US}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,9 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} €9,5 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} €2,334 трлн (2025, III тоқсан) |капитализация = |қызметкерлер саны = 160 000<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=2026-03-27 |title=Availability of Crédit Agricole S.A.’s 2025 Universal Registration Document and Annual Financial Report |url=https://www.credit-agricole.com/en/finance/financial-press-releases/availability-of-credit-agricole-s.a.-s-2025-universal-registration-document-and-annual-financial-report |website=Crédit agricole |location= |publisher= |access-date=2026-07-07}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[LCL S.A.|LCL]] * [[Crédit Agricole Corporate and Investment Bank|Crédit Agricole CIB]] * [[Crédit Agricole Italia]] * [[Crédit Agricole Egypt]] * [[Amundi]] * BforBank }} |аудитор = |сайты = https://credit-agricole.com |Ортаққор = }} '''Crédit Agricole Group''' ({{lang-fr|Crédit Agricole}}; {{IPA-fr|kʁedi aɡʁikɔl}}), кейде '''La banque verte''' ({{IPA-fr|la bɑ̃k vɛʁt}}; сөзбе-сөз «Жасыл банк», ауыл шаруашылығымен тарихи байланысына байланысты)<ref>{{cite news|title=Crédit Agricole : la banque verte s'engage à devenir arc-en-ciel|url=https://www.boursier.com/actions/actualites/news/credit-agricole-la-banque-verte-s-engage-a-devenir-arc-en-ciel-269036.html|publisher=Boursier.com|date=23 January 2008|access-date=18 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106115346/http://www.boursier.com/actions/actualites/news/credit-agricole-la-banque-verte-s-engage-a-devenir-arc-en-ciel-269036.html|archive-date=6 November 2014}}</ref> — француз халықаралық банк тобы және әлемдегі ең ірі кооперативтік қаржылық институт. 2025 жылғы жағдай бойынша Crédit Agricole активтері бойынша әлемдегі оныншы ірі банк және [[BNP Paribas]]-тен кейінгі Франциядағы екінші ірі банк болып табылады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |last2=Wu |first2=John |last3=Terris |first3=Harry |last4=Singh |first4=Yuvraj |last5=Lozano |first5=Cheska |title=The world's largest banks by assets, 2025 |url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210065153/https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232 |archive-date=2026-02-10 |access-date=2026-07-07 |website=S&P Global Market Intelligence |language=en}}</ref> ''S&P Global'' ұйымының 2026 жылғы сәуірдегі есебіне сәйкес, ол сондай-ақ активтері бойынша Еуропадағы үшінші ірі банк болып табылады, активтері $3,149 триллионды құрайды.<ref>{{Cite news |last=Mones|first=Deza|date=24 April 2026|title=Europe's 50 largest banks by assets, 2026|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/research/2026/04/the-worlds-largest-banks-by-assets-2026|work=S&P Global}}</ref> Ол Crédit Agricole жергілікті банктерінің желісінен, 39 Crédit Agricole өңірлік банкінен және орталық институт — Crédit Agricole S.A.-дан тұрады. Ол аралық холдингтік компания ретінде Crédit Agricole S.A. арқылы ''Euronext Paris''-тің бірінші нарығында листингтелген және [[CAC 40]] қор нарығы индексінің құрамына кіреді. Топтың жергілікті банктері өңірлік банктерге иелік етеді, өз кезегінде өңірлік банктер холдингтік компания арқылы '''Crédit Agricole S.A.''' акцияларының басым бөлігіне иелік етеді, ал Crédit Agricole S.A. өз кезегінде LCL, Италия желісі және CIB бөлімшесі сияқты топтың еншілес ұйымдарының бір бөлігіне иелік етеді. Ол [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] тарапынан жүйелік маңызы бар банк болып саналады. 1974 жылдан бері Crédit Agricole [[Франция кубогы]]ның демеушісі болып келеді.<ref>{{Cite web |title=Coupe de France to become “Crédit Agricole Coupe de France” |url=https://uk.fff.fr/article/168-coupe-de-france-to-become-credit-agricole-coupe-de-france-.html |access-date=2026-04-16 |website=uk.fff.fr}}</ref> Ол сондай-ақ 1998 жылдан 2008 жылға дейін Crédit Agricole кәсіпқой тасжол велокомандасының титулдық демеушісі болды.<ref>{{Cite web |date=2007-06-26 |title=Crédit Agricole to withdraw sponsorship after 2008 {{!}} Cyclingnews.com |url=https://www.cyclingnews.com/news/credit-agricole-to-withdraw-sponsorship-after-2008/ |access-date=2026-04-16 |website=Cyclingnews |language=en}}</ref> Crédit Agricole 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері маңызды институт ретінде белгіленген, соның нәтижесінде оған [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалау жүргізеді.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Тарихы == XIX ғасырдың 2-жартысында француз фермерлері ұзақ мерзімді, икемді әрі қолжетімді бағамен несие алуда қиындықтарға тап болды. 1861 жылы [[Crédit Foncier de France]]-ты қоса алғанда, ауыл шаруашылығы банктерін құруға бірнеше талпыныс жасалды, бірақ олардың ешқайсысы сәтті болмады. === Crédit Agricole-дың құрылуы және жергілікті мен аймақтық банктердің құрылуы (1894–1900) === [[Сурет:Jules Méline.jpg|thumb|left|[[Жюль Мелин]] алғашқы жергілікті банктердің құрылуына бастамашы болды.]] [[Сурет:28 Las Cases.jpg|thumb|1921 жылы жаңадан құрылған Ұлттық ауыл шаруашылығы несиесі басқармасы (ONCA) уақытша кеңселерден Лас-Каз көшесі мен Казимир-Перье көшесінің қиылысындағы бұрыштағы ғимаратқа көшті. Осылайша бұл ғимаратты топтың алғашқы тұрақты штаб-пәтері деп санауға болады.<ref name=sieges/>]] [[Сурет:20 rue Las Cases Paris.jpg|thumb|1930-жылдары Caisse Nationale du Crédit Agricole алаңның арғы бетіне, кіреберісі Лас-Каз көшесі, 30 мекенжайында орналасқан ғимараттар кешеніне көшті. Бұл ғимарат 1966 жылы Монпарнасқа көшкенге дейін оның бас кеңсесі болды. Қазір мұнда Франция Ұлттық жиналысының кеңселері орналасқан.<ref name=sieges/>]] Crédit Agricole өз тарихын XIX ғасырдың соңынан, нақтырақ айтқанда, кәсіптік бірлестіктер құру еркіндігін белгілеген 1884 жылғы заңнан бастау алады. Бұл заң, соның ішінде, ''syndicats agricoles'' (фермерлер одақтары) құруға және жергілікті өзара көмек банктерінің негізін қалауға мүмкіндік берді.<ref name="Credit-Agricole b">{{cite news|title=History of Credit Agricole group|url=https://www.credit-agricole.com/notre-groupe/histoire-du-groupe-credit-agricole|work=Credit-Agricole.com|publisher=Credit-Agricole.com|access-date=18 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928135847/http://www.credit-agricole.com/Le-Groupe/Histoire-du-groupe-Credit-Agricole|archive-date=28 September 2013}}</ref> Société de Crédit Agricole.<ref name="Que de bon sens!">{{cite news|title=Que de bon sens!|url=https://www.strategies.fr/actualites/marques/r10386W/que-de-bon-sens.html|publisher=Stratégies.fr|date=14 January 2000|access-date=18 August 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812092704/http://www.strategies.fr/actualites/marques/r10386W/que-de-bon-sens.html|archive-date=12 August 2014}}</ref> 1885 жылғы 23 ақпанда [[Юра өңірі]]нің Полиньи округіндегі [[Сален-ле-Бенде]] құрылды.<ref name="Credit-Agricole b" /> Ол Франциядағы осындай үлгідегі алғашқы ұйым болды. Шағын отбасылық шаруашылықтарды несиелеуді дамыту мақсатында осы тәжірибеге сүйене отырып, Ауыл шаруашылығы министрі [[Жюль Мелин]]нің қолдауына ие болған 1894 жылғы 5 қарашадағы заң Crédit Agricole-дың жергілікті банктерін құруға жол ашты.<ref>{{Cite web |date=December 15, 2020 |title=1894 : la profession agricole est dotée d’un instrument bancaire (Crédit agricole) |url=https://institutions-professionnelles.fr/reperes/histoire/7397-1894-la-profession-agricole-est-dotee-d-un-instrument-bancaire-credit-agricole#:~:text=Port%C3%A9e%20notamment%20par%20le%20d%C3%A9put%C3%A9,par%20ces%20syndicats%20ou%20les |website=institutions-professionnelles.fr}}</ref> Алғашқы жергілікті банктерді агрономдар, мұғалімдер және жер иелері сияқты жергілікті ықпалды тұлғалар құрды, ал фермерлер олардың құрамында азшылық болды. Алғашқы жылдары қызмет тек егінге берілетін аванстар түріндегі қысқа мерзімді несиелермен шектеліп, бұл фермерлердің тұрмысын жеңілдетуге мүмкіндік берді. Кейінірек орта мерзімді және ұзақ мерзімді несиелер енгізіліп, олардың жабдықтар мен мал сатып алуына мүмкіндік жасалды. 1894 жылғы заң ешқандай қаржылық артықшылықтар қарастырмады, сондықтан жергілікті банктер көп ұзамай капиталдың жетіспеуі және шағын фермерлер ұсынатын кепілдіктің жеткіліксіздігі сияқты қаржылық қиындықтарға тап болды. Үкімет бұл мәселелерді тек 1897 жылы ғана шешіп, [[Франция банкі]]н Crédit Agricole-ды 40 миллион алтын франк көлеміндегі қор және жыл сайынғы 2 миллион франк жарна арқылы қаржыландыруға міндеттеді. Бір жылдан кейін 1898 жылғы заң кепілдікке қатысты мәселелерді шешті.<ref>{{cite news|title=Décret du 9 février 1921 relatif à l'application de la loi du 5 août 1920 sur le crédit mutuel et la coopération agricole.|url=https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000006743457/2024-09-01|publisher=legifrance.gouv.fr|date=18 January 2007|access-date=18 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306231608/https://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?idArticle=LEGIARTI000006743457&cidTexte=LEGITEXT000006072050&dateTexte=|archive-date=6 March 2016}}</ref> Сонымен қатар, 1899 жылғы 31 наурыздағы заң Ауыл шаруашылығы министрлігі жанынан мемлекеттік аванстарды осы кезеңде құрылған аймақтық банктер арасында бөлетін комиссия құрды. Бұл кооперативтік ұйымдар өз қызмет көрсету аймағындағы жергілікті банктерді біріктіріп, олардың есеп айырысу ұйымдары ретінде қызмет атқарды. === Жалпыұлттық желінің қалыптасуы (1900–1945) === Ғасырлар тоғысынан бастап жергілікті және аймақтық банктердің саны біртіндеп артты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] қарсаңында әр өңірде кемінде бір осындай банк болды. Алайда қаржыландырудың төрттен үш бөлігін мемлекет қамтамасыз етуді жалғастырды, ал 1906 жылғы 29 желтоқсандағы және 1910 жылғы 19 наурыздағы заңдармен ұзақ мерзімді несиелер беруге рұқсат етілгеніне қарамастан, қызметтің негізгі бөлігін қысқа мерзімді несиелеу құрады. Соғыс салдарынан кейбір өңірлер оқшауланып қалғандықтан, қызметті реттейтін орталық банктің қажеттілігі айқынырақ сезілді. Әсіресе, Crédit Agricole-ға қақтығыс кезінде зардап шеккен ауыл шаруашылығы өндірісін қалпына келтіруді қаржыландыру міндеті жүктелгеннен кейін бұл қажеттілік күшейе түсті. 1920 жылғы 5 тамыздағы жаңа заң аймақтық банктер үшін мемлекеттік орталық есеп айырысу ұйымын — Office National de Crédit Agricole (ONCA) ұйымын құрды. Оның алғашқы бас атқарушы директоры болып [[Луи Тарди]] тағайындалды.<ref name="Credit-Agricole b" /> Бұл ұйым бұған дейін [[Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің құрамында болған екі қызметті біріктірді. 1926 жылы мекеме Caisse Nationale de Crédit Agricole (CNCA) болып қайта аталды.<ref name=sieges/> 1920-жылдары банк өзінің жалпыұлттық желісін кеңейтуді және қызмет аясын дамытуды жалғастырды. Атап айтқанда, 1920 жылы ауылдық жерлердегі шағын қолөнершілерге несие бере бастады, ауылдық аумақтарды электрлендіруді қаржыландырды және 1923 жылдан бастап ауылдық жерлердегі жергілікті билік органдарын қаржыландыра бастады.<ref name="Credit-Agricole b" /> [[Ұлы тоқырау|1930 жылғы дағдарыс]] жергілікті және аймақтық банктерді де айналып өтпеді. Caisse Nationale олардың қызметінде маңыздырақ рөл атқарып, қиын жағдайға тап болған банктерге қолдау көрсетті. 1935 жылы депозиттерге бірлескен кепілдік беру қоры құрылды. Келесі жылы Ұлттық астық басқармасы (ONIC) құрылғаннан кейін, Crédit Agricole вексельдерді есепке алу арқылы астық қорларын қаржыландыруға қосымша қолдау көрсетті. Қолданылған төлем тетіктері ауылдық жерлерде чектер мен банк шоттарының кеңінен таралуына ықпал етті.<ref name="Credit-Agricole b" /> 1939–1945 жылдары Виши режимі Crédit Agricole қызметіне мемлекеттік бақылауды күшейтті. Осы кезеңде бес жылдық облигацияның енгізілуін қоса алғанда, қаржы саласында да маңызды өзгерістер болды.<ref>{{cite news|title=La croissance de l'entre-deux-guerres|url=http://www.styledirect-histoiredentreprise.com/wp-content/uploads/2012/09/ca_page4.pdf|publisher=histoiredentreprise.com|date=December 2009|access-date=18 August 2014|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220102535/http://www.styledirect-histoiredentreprise.com/wp-content/uploads/2012/09/ca_page4.pdf|archive-date=20 December 2013}}</ref> === Соғыстан кейінгі кезең және Fédération Nationale du Crédit Agricole ұйымының құрылуы (1945–1966) === [[Сурет:55 rue La Boétie, Paris 8e.jpg|thumb|Париждегі Ла-Боэти көшесі, 55 мекенжайында орналасқан ғимарат, 2001 жылға дейін FNCA-ның штаб-пәтері болды.]] Соғыстан кейінгі қалпына келтіруді қаржыландыру және ауыл шаруашылығын механикаландыруды ынталандыру мақсатында CNCA мемлекет бөлген қаражатты толықтыру үшін депозиттер тартуды күшейтті. Аймақтық банктер көптеген жаңа бөлімшелер ашты: олардың жалпы саны 1947 жылғы 1 000-нан 1967 жылы 2 259-ға дейін өсті.<ref name="Credit-Agricole b" /> 1959 жылы қабылданған жарлыққа сәйкес, Crédit Agricole-ға меншік иесінің мәртебесіне (тіпті ол фермер болмаса да) қарамастан, ауылдық жерлердегі негізгі тұрғын үйді сатып алуға арналған ипотекалық несиелерді қаржыландыруға рұқсат берілді.<ref name="Que de bon sens!" /> Crédit Agricole жаңғыртуды жалғастырды, аймақтық банктерге де, CNCA-ға да жаңа басқарушы кадрлар келе бастады. 1960 жылы [[Поль Дриан]] ауыл шаруашылығы саласынан шыққан CNCA-ның алғашқы төрағасы болды. Ол бұл қызметте 14 жыл жұмыс істеді.<ref name="Fiche de Paul Driant">{{cite news|title=Fiche de Paul Driant|url=https://www.senat.fr/senateur-4eme-republique/driant_paul000220.html|publisher=senat.fr|access-date=18 August 2014|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220141404/http://www.senat.fr/senateur-4eme-republique/driant_paul000220.html|archive-date=20 December 2013}}</ref> === Әмбебап банктің қалыптасуы (1966–1988) === 1966 жылы жинақтарды ұлғайту және Crédit Agricole-ды мемлекеттік бюджеттен шығару жөніндегі шаралар аясында үкімет CNCA-ға қаржылық дербестік берді.<ref>{{cite news|title=Répartition du capital de Crédit Agricole S.A.|url=http://www.la-marque.com/online/capital/capCreditAgricole.html|publisher=la-marque.com|access-date=18 August 2014|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140901123627/http://www.la-marque.com/online/capital/capCreditAgricole.html|archive-date=1 September 2014}}</ref> Жинақ қаражаттары енді Қазынашылық арқылы өткізілмейтін болды, ал CNCA аймақтық банктердің профициттері мен тапшылықтарын теңгеруге жауапты болды. 1971 жылғы «Ауылдық аумақтар туралы заң» Crédit Agricole-дың ықтимал қаржыландыру көздерін ауылдық аймақтарға және қолөнершілер мен азық-түлік өндірушілері сияқты жаңа клиенттер санаттарына кеңейтті. Кейіннен шағын және орта кәсіпорындар мен орта деңгейдегі компанияларға да несие беру басталды. 1966 жылғы банк реформасы ұйымға жеке тұлғаларға бәсекелестері ұсынатын өнімдермен бірдей қаржылық өнімдерді, соның ішінде жинақ кітапшалары мен тұрғын үй жинақ жоспарларын ұсынуға мүмкіндік берді.<ref name="Du monde rural-2001">{{cite news |date=6 July 2001 |title=Du monde rural à la Bourse, la longue marche du Crédit Agricole |url=https://www.lesechos.fr/2001/07/du-monde-rural-a-la-bourse-la-longue-marche-du-credit-agricole-1053537#OsO9RCuGmUbTjAji.99 |access-date=18 August 2014 |publisher=Lesechos.fr}}</ref> Алғашқы еншілес ұйымдар 1960 жылдардың соңында CNCA-ның нақты қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында құрылды: 1967 жылы үлестік инвестициялар жасау үшін Union d'études et d'investissements (UI), 1968 жылы активтерді басқару үшін Segespar, ал 1971 жылы азық-түлік өндірушілеріне несие беру үшін [[UniCredit|Unicrédit]] құрылды.<ref>{{cite news|title=L'obsession du crédit aux PME |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2013/01/07/l-obsession-du-credit-aux-pme_1813628_3234.html|publisher=Lemonde.fr |date=7 January 2013 |access-date=18 August 2014}}</ref> Crédit Agricole 1967 жылдан бастап тұрғын үй сатып алуға арналған жинақ өнімдерін, 1972 жылдан бастап мемлекет реттейтін ипотекалық несиелерді, ал 1977 жылдан бастап алғаш рет тұрғын үй сатып алушыларға арналған несиелерді ұсына бастады. 1976 жылы топ «үйіңізге жақын парасаттылық» ({{lang-fr|le bon sens près de chez vous}}) ұранын қабылдады.<ref name="Credit-Agricole b" /><ref>{{cite news|title=Oui, le bon sens a de l'avenir !|url=https://marquenemo.typepad.com/francois_nemo/2011/10/oui-le-bon-sens-a-de-lavenir-.html|publisher=marquenemo.typepad.com|date=17 October 2011|access-date=18 August 2014|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20170607184648/http://marquenemo.typepad.com/francois_nemo/2011/10/oui-le-bon-sens-a-de-lavenir-.html|archive-date=7 June 2017}}</ref> 1979 жылы Crédit Agricole өзінің алғашқы шетелдік бөлімшесін [[Чикаго]]да ашты.<ref name="Du monde rural-2001" /> Топтың қызметін әртараптандыруы 1980 жылдары басталды. 1986 жылы өмірді сақтандырумен айналысатын [[Predica]] еншілес компаниясы құрылды, ал 1990 жылы мүліктік және жазатайым оқиғалардан сақтандырумен айналысатын [[Pacifica]] құрылды. Топ банк арқылы сақтандыру (банксақтандыру) қызметіне кіріп, зейнетақы жинақтарының алғашқы жоспарларын ұсына бастады. Осы кезеңде көптеген жергілікті банктердің директорлары ауыл шаруашылығы секторындағы сақтандырушы [[Groupama]] компаниясының да директорлары болды. Екі ұйымның бірігуі туралы әңгімелер айтылғанымен, ол жүзеге аспады. === Институционалдық өзгерістер (1988–2001) === [[Сурет:Gecina residence pasteur.jpg|thumb|1990 жылдардың соңындағы қайта жаңғыртудан кейінгі Париждегі Пастер бульвары, 91 мекенжайында, Монпарнас вокзалының үстінде орналасқан ғимарат (оң жақта): 1966–2010 жылдары CNCA-ның штаб-пәтері болған, қазіргі таңда [[Amundi]] компаниясының бас кеңсесі.]] 1988 жылғы 18 қаңтарда CNCA-ны өзара кооперативтік меншікке беру туралы заң күшіне енді.<ref>{{cite news|title=Loi n° 88-50 du 18 janvier 1988 relative à la mutualisation de la Caisse nationale de crédit agricole|url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000000875421|publisher=legifrance.gouv.fr|date=10 December 2004|access-date=18 August 2014|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20140315002505/http://legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000875421|archive-date=15 March 2014}}</ref> CNCA жария акционерлік қоғам болып қайта құрылды, оның акцияларының 90%-ы аймақтық банктерге, ал 10%-ы қызметкерлерге сатылды. Crédit Agricole үкіметтен толық тәуелсіздік алып, мемлекеттің артық қаражатты алып отыру тәжірибесіне нүкте қойылды. 1990 жылы Crédit Agricole фермерлерге төмен пайыздық мөлшерлемемен несие беру жөніндегі монополиясынан айырылды, ал бір жылдан кейін, 1991 жылы, ірі корпорацияларды қаржыландыруға рұқсат алуымен «қалыпқа келтіру» процесі аяқталды.<ref>{{cite news|title=Histoire de la société Crédit agricole|url=https://www.andlil.com/societe-credit-agricole-126574.html|publisher=Andlil.com|date=20 May 2013|access-date=18 August 2014|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20160606193421/http://www.andlil.com/societe-credit-agricole-126574.html|archive-date=6 June 2016}}</ref> Халықаралық кеңею 1989 жылы Италиядағы [[Banco Ambrosiano Veneto]] банкінің, ал 1991 жылы Португалиядағы [[Banco Espírito Santo]] банкінің акцияларын сатып алумен жалғасты. Аймақтық банктерді біріктіру 1990 жылы шығындарды азайту мақсатында ресми түрде басталды. Мақсат аймақтық банктердің санын екі есеге қысқарту болды және бұл мақсат XXI ғасырдың басына қарай артығымен орындалды. 1993 жылы FNCA-ны өзара кооперативтік меншікке беру жоспарын басқарған [[Люсьен Дуру]] Crédit Agricole тарапынан қолданыстағы қызметкерлер қатарынан тағайындалып, CNCA-ның алғашқы бас атқарушы директоры болды.<ref>{{cite news|title=Banque Lucien Douroux le paysan conquérant|url=https://www.lepoint.fr/actualites-economie/1996-06-15/banque-lucien-douroux-le-paysan-conquerant/916/0/104555|publisher=LePoint.fr|date=15 June 1996|access-date=18 August 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429110608/http://www.lepoint.fr/actualites-economie/1996-06-15/banque-lucien-douroux-le-paysan-conquerant/916/0/104555|archive-date=29 April 2014}}</ref> 1996 жылы топ [[Banque Indosuez]] банкін сатып алып, кейіннен активтерді басқарумен айналысатын Indocam еншілес компаниясын (1999 жылы Crédit Agricole Asset Management болып қайта аталды) және корпоративтік әрі инвестициялық банк ісіне арналған [[Crédit Agricole Indosuez]] компаниясын құрды. 1999 жылы әртараптандыру жалғасып, топ жаңадан жекешелендірілген [[Crédit Lyonnais]] банкінің акциялар пакетін сатып алды және тұтынушылық қаржыландыру саласындағы жетекші [[Sofinco]] компаниясын иеленді. 2001 жылы CNCA Crédit Agricole S.A. атауымен қор нарығына шығарылды. Бұл аймақтық банктерге ірі сатып алуларды жүзеге асыру үшін қор нарығында листингтен өткен құрылымды пайдалануға мүмкіндік берді. == Қаржылық және нарықтық деректер == 15 аймақтық банктің кооперативтік инвестициялық сертификаттары және топтың холдингтік компаниясы болып табылатын Crédit Agricole S.A. акциялары Париж қор биржасында листингтен өткен. Crédit Agricole S.A. сондай-ақ Dow Jones, Euro Stoxx 50, SBF 120, Euronext 100, ASPI Eurozone және FTSE4Good Index индекстерінің құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Crédit Agricole]] [[Санат:1894 жылы құрылған банктер]] [[Санат:1894 жылы Францияда құрылған компаниялар]] [[Санат:Францияның инвестициялық басқару компаниялары]] [[Санат:Штаб-пәтері Францияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Франция брендтері]] [[Санат:Euronext Paris биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:CAC 40]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:EGX 30 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] jdnp7vzqgdg78jg1hiygune70cx98gx 0 784210 3638309 3636460 2026-08-02T13:38:24Z Sagzhan 29953 3638309 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Көксу шайқасы |бөлім = Литваның Алтын Ордаға қарсы жорықтары |сурет = |сурет атауы = Көксу шайқасы |дата = [[1362 жыл]] (кейбір деректерде 1363) |орын = [[Көксу өзені]] (Синюха), қазіргі Кировоград облысы, Украина |себеп = [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің Подолияға үстемдік орнатуға ұмтылысы және Алтын Орданың ықпалын әлсірету |нәтиже = Литва ұлы кінәздігінің жеңісі |статусы = Аяқталды |өзгерістер = Подолия Литва билігіне өтті; Алтын Орданың Батыс Украинадағы ықпалы әлсіреді |қарсылас1 = [[Литва Ұлы кінәздігі]] |қарсылас2 = [[Алтын Орда]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Ольгерд]] |командир2 = Қажыбек, [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлы Бұға]], Деметір (Алтын Орда әмірлері) |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Ауыр |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Шайқас «Көксу шайқасы» немесе «Көк сулар шайқасы» (орысша: ''Битва при Синих Водах'', украинша: ''Битва на Синіх Водах'') деген атаулармен белгілі. Жеңістен кейін Литва Подолияны өз құрамына қосты. }} '''Көксу шайқасы''' — [[1362 жыл]]дың [[24 қыркүйек|24 қыркүйегі]] мен [[25 желтоқсан]]ы аралығында [[Көксу өзені]]нің (қазіргі Синюха өзені, [[Оңтүстік Буг]]тың саласы) бойында [[Литва Ұлы кінәздігі]]нің ұлы князі [[Ольгерд]] бастаған әскер мен [[Алтын Орда]]ның Подолиядағы әмірлері арасында өткен шайқас. Ұрыс қазіргі [[Украина]]ның Кировоград облысындағы Торговица бекінісі маңында өтті. Алтын Ордада [[Жәнібек хан]] мен [[Бердібек хан]] қайтыс болғаннан кейін басталған саяси дағдарысты пайдаланған Ольгерд оңтүстік бағытта жорық ұйымдастырды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}</ref> Шайқаста литвалықтар Мурад ханға бағынышты үш ордалық әмірдің әскерін күйрете жеңді. Осы жеңістен кейін [[Киев кінәздігі]], [[Подолия]] және қазіргі Украинаның едәуір бөлігі Литва Ұлы князьдігінің билігіне өтті. == Алғышарттары == 1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада шамамен жиырма жылға созылған тақ таласы мен азаматтық қақтығыстар кезеңі басталды. Кейін бұл кезең тарихта '''[[Ұлы дүрбелең]]''' ({{lang-ru|Великая замятня}}) деген атпен белгілі болды. Орталық биліктің әлсіреуінен Алтын Орда бірнеше дербес ұлыстарға бөлініп, саяси тұрақсыздық күшейді.<ref>{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}</ref> Осы жағдайды пайдаланған Литва Ұлы князі Ольгерд оңтүстікке қарай әскери жорық ұйымдастырып, мемлекетінің шекарасын кеңейтуді көздеді. Оның басты мақсаттарының бірі Киев князьдігін толықтай өз иелігіне қосу болды. Киев XIV ғасырдың басында [[Ерпін шайқасы]]нан кейін литвалық ықпалға өткеніне қарамастан, әлі де Алтын Ордаға алым-салық төлеп тұрған еді.<ref>{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}</ref> == Шайқастың барысы == 1362 немесе 1363 жылы Ольгерд әскері төменгі [[Днепр]] мен [[Оңтүстік Буг]] өзендерінің аралығына жорық жасады. Алдымен ол [[Чернигов князьдігі]]нің қалған иеліктерін басып алды. Бұл жерлердің негізгі бөлігі, соның ішінде Брянск, бұған дейін-ақ литвалықтардың бақылауына өткен болатын. Одан кейін литвалықтар Дон өзенінің саласы Быстрая Сосна өзенінің жоғарғы ағысындағы Коршев бекінісіне шабуыл жасады. Зерттеушілердің пікірінше, осы жорық барысында бұрынғы [[Переяслав князьдігі]]нің жерлері де Литва билігіне өтті. Бұл өңір Қырым ұлысына қарағанымен, оның негізгі әскері сол кезде Ескі Сарайға бағытталған жорықта болғандықтан, литвалықтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.<ref>{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}</ref> Күзде Ольгерд әскері батысқа қарай бет алып, Днепрден өтіп Подолияға жетті. Бұған жауап ретінде Подолиядағы үш татар бегі өз күштерін біріктіріп, литвалықтарға қарсы шықты. Екі жақтың әскері қазіргі Торговица ауылы маңындағы Көксу өзенінің бойында кездесіп, шешуші шайқасқа түсті. == Шайқастың барысы == Көксу шайқасының егжей-тегжейлі сипаттамасы негізінен 1582 жылы жарық көрген поляк тарихшысы Матей Стрыйковскийдің еңбегінде сақталған.<ref>{{cite book |last=Strijkowski |first=Maciej |title=Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi |year=1582}}</ref> Оның мәліметінше, Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырған. Шайқас Алтын Орда жасағының жаппай садақ оғымен шабуыл жасауынан басталды. Алайда бұл шабуыл литвалықтарға айтарлықтай зиян келтіре алмады. Найза мен қылышпен қаруланған литва және русь жасақтары қарсы шабуылға шығып, ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті. Осы кезде Новогрудок князі Кориаттың ұлдары басқарған жасақтар екі қапталдан арбалеттермен соққы берді. Қос қапталдан жасалған шабуыл нәтижесінде Алтын Орда әскері сапын сақтай алмай, ретсіз шегіне бастады. Нәтижесінде Ольгерд әскері шешуші жеңіске жетті.<ref>{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}</ref> Стрыйковскийдің шежіресінде шайқас былай сипатталады: {{дәйексөз| Ольгерд Пруссия және Ливония крестшілерімен екі жылдық бітім жасасқаннан кейін татарларға қарсы Далаға жорыққа аттанды. Онымен бірге Новогрудок князі Кориаттың ұлдары Александр, Константин, Юрий және Федор да қатысты. Көксу өзеніне жеткенде олар үш әмір басқарған үлкен татар жасағын көрді. Ольгерд өз әскерін алты топқа бөліп, жартылай шеңбер түрінде орналастырды. Татарлар садақ оғымен шабуылдады, бірақ литвалықтар саптарын бұзбай, шапшаң қимылдап, қарсы соққы жасады. Литва мен Русь жауынгерлері найза және қылышпен ордалықтардың алғы шебін бұзып өтті, ал Кориатовичтердің жасағы қапталдан шабуыл жасап, жауынгерлерді ерден найзамен құлатты. Ақырында татарлар қарсы тұра алмай, кең далаға қарай қашты. Ұрыс алаңында Құтлықбек, Қажыбек және Димейтер қаза тауып, көптеген мырзалар мен ұландар мерт болды. |Матей Стрыйковский}} Стрыйковскийдің сипаттамасына сүйенсек, шайқас екі негізгі кезеңнен тұрған. Алғашқы кезеңде үш топқа бөлінген ордалық әскер Ольгердтің жартылай шеңбер болып орналасқан алты жасағына қарсы соғысты. Орда әскері орталықты бұзып өтпек болғанымен, литвалықтар шегіне отырып қарсыласты қапталдан атқылап, олардың жоспарын жүзеге асырмады. Екінші кезеңде Ольгерд әскері жаппай қарсы шабуылға көшті. Олар Алтын Орда жасағын қоршауға алып, толық талқандауға ұмтылды. Қарқынды шабуылға төтеп бере алмаған ордалықтар кейін шегінді. Ұрыс Ольгерд әскерінің қашқан қарсыласты ұзақ қудалауымен аяқталды.<ref>{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}</ref> Шайқас барысында Қырымдағы Солхаттың даруғасы әрі әмірі Құтлықбек пен Қырк-Ердің әмірі Қажыбек қаза тапты. Ал Демір-бей ғана ұрыс даласынан қашып құтылды. XV ғасырдағы поляк жылнамашысы Ян Длугоштың мәліметінше, жеңілістен кейін Демір-бей өз жасағымен Дунай өзенінен өтіп, Добруджа даласына қоныстанған. Сонымен қатар Димитрий (''domini Demetrii, principis Tartarorum'') есімі 1368 жылғы Венгрия королі І Лайоштың грамотасында да аталады. Бұл оның иеліктері сол кезеңде Венгрия тәжіне бағынышты аумақта орналасқанын көрсетуі мүмкін.<ref>{{cite book |last=Długosz |first=Jan |title=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae |year=1470}}</ref> == Салдары мен тарихи маңызы == Көксу шайқасындағы жеңістен кейін Ольгерд өз мемлекетінің құрамына [[Киев кінәздігі]]н, XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда басып алған [[Подолия]]ны және [[Жабайы дала]]ның бір бөлігін қосты. Соның нәтижесінде Литва Ұлы князьдігінің шекарасы оңтүстікке қарай кеңейіп, [[Қара теңіз]]ге дейін жетті.<ref>{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |title=Ukraine: A History |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=9781442609914}}</ref> Киевтің Литва билігіне өтуі Литва Ұлы князьдігін Русь жерлерін біріктіруге ұмтылған негізгі саяси күштердің біріне айналдырды. Осы кезден бастап ол [[Мәскеу кінәздігі]]мен Шығыс Еуропадағы ықпал үшін бәсекеге түсті.<ref>{{cite book |last=Martin |first=Janet |title=Medieval Russia 980–1584 |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=9780521847582}}</ref> Ольгерд Киевке өзінің ұлы Владимирді билеуші етіп тағайындады, ал Подолия шайқасқа қатысқан жиендері Александр, Юрий, Константин және Федор Кориатовичтердің иелігіне берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}</ref> Кориатовичтердің Подолияға келуі Молдова князьдігінің де нығаюына ықпал етті. Алтын Орда хандары кейінгі жылдары бұл өңірлерге бірнеше рет жорық жасап, кейде алым-салық алып тұрғанымен, олардың саяси үстемдігі біржола әлсіреді. Батыс және Оңтүстік Русь жерлерін қосып алған Литва Ұлы князьдігі XIV ғасырдың соңында Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.<ref>{{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |title=Russia and the Golden Horde |publisher=Indiana University Press |year=1985 |isbn=9780253204455}}</ref> == Жылнамалардағы мәліметтер == Көксу шайқасы туралы ортағасырлық деректер аз сақталған. Үш ордалық әмірдің Ольгерд әскері тарапынан жеңілгені алғаш рет авторы белгісіз «'''Подолия туралы хикаяда'''» (''Повесть о Подолье'') баяндалады. Украин тарихшысы Феликс Шабульдоның пікірінше, бұл шығарма XV ғасырдың 30-жылдарының басында Польша Корольдігі мен Литва Ұлы князьдігі арасындағы Подолия үшін күрес кезінде жазылған.<ref>{{cite book |last=Шабульдо |first=Ф. М. |title=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского |year=1987}}</ref> Беларусь тарихшысы Вячеслав Чемерицкий бұл еңбектің публицистикалық сипатта болғанымен, ондағы негізгі тарихи мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін атап өткен.<ref>{{cite book |last=Чемерицкий |first=В. А. |title=Белорусские летописи как памятники литературы |year=1969}}</ref> «Подолия туралы хикаяда» былай делінеді: {{дәйексөз|Литва жерінің ұлы князі Ольгерд әскерімен Далаға жорық жасап, Көксу өзенінің бойында татарлардың үш әмірі – Қажыбек, Құтлықбұға және Дмитрийді жеңді. Олар Подолия жерінің мұрагер билеушілері болатын, ал солардың атынан атамандар мен басқақтар Подолиядан алым-салық жинап келген.|«Подолия туралы хикая»}} 1396 жылы аяқталған '''Рогож жылнамасында''' бұл оқиға қысқаша былай баяндалады: {{дәйексөз|Сол жылы литвалықтар Коршевті басып алды. Сол күзде Ольгерд Көксу мен Ақжағалауды ойрандады.|Рогож жылнамасы}} Осыған ұқсас мәлімет XVI ғасырдың соңында құрастырылған '''Никон жылнамасында''' да қайталанады. Ал XVII ғасырдағы '''Густын жылнамасында''' былай деп жазылған: {{дәйексөз|Ольгерд татарлардың үш патшасын – Құтлықбахты, Қажыбейді және Дмитрийді жеңіп, Подолиядан татар билігін қуып шықты. Кейін Киевті алып, оған ұлы Владимирді билеуші етіп отырғызды.|Густын жылнамасы}} Кейінгі кезеңде жазылған әрі сенімділігі төмен саналатын '''Быховец шежіресінде''' шайқастың мерзімі қате түрде 1351 жыл деп көрсетілген.<ref>{{cite book |last=Bychowiec Chronicle |title=Хроника Быховца |year=16th century}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] ewgdhpzmh69he8bbha20fzawk4ygjgh 0 784212 3638265 3636455 2026-08-02T12:40:51Z Marksscheider 183882 3638265 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Литва Ұлы кінәздігі |өз атауы = {{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}<br>{{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}} |статусы = Тарихи мемлекет |әнұраны = |байрақ = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg |байрақ_сипаттамасы = Литва Ұлы кінәздігінің туы |елтаңбасы = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania.svg |елтаңба_сипаттамасы = «Витис» елтаңбасы |символ = Витис |карта = Grand Duchy of Lithuania 1700.png |size = 300px |сипаттамасы = [[XVIII ғасыр]]дағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы |p1 = Литва тайпаларының жерлері |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1236 |ыдырауы = 1795 |s1 = [[Ресей империясы]] |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = Пруссия корольдігі |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = [[Аустрия империясы]] |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = Кернаве (шамамен 1236–1323), [[Вильнюс]] (1323–1795) |қалалары = Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок |тілі = ескі беларус тілі (рутен тілі), [[литва тілі]], [[поляк тілі]], латын тілі |валютасы = Литва тиыны, поляк злотысы |қосымша_параметр = Ең үлкен аумағы |параметр_мазмұны = шамамен 930 000 км² (XV ғасырда) |аумағы = 930 000 км² (ең үлкен кезінде) |халқы = шамамен 3–4 млн |басқару_формасы = Феодалдық монархия |династиясы = Гедиминовичтер |басқарушылар_титулы = Ұлы кінәз |басқарушы1 = [[Миндовг]] |басқарушы_жылы1 = 1236–1263 |басқарушы2 = [[Гедимин]] |басқарушы_жылы2 = 1316–1341 |басқарушы3 = [[Ольгерд]] |басқарушы_жылы3 = 1345–1377 |басқарушы4 = [[Витовт]] |басқарушы_жылы4 = 1392–1430 |басқарушы5 = [[Казимир IV Ягеллон]] |басқарушы_жылы5 = 1440–1492 |басқарушы6 = [[Станислав Август Понятовский]] |басқарушы_жылы6 = 1764–1795 |діні = Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие |Кезең1 = Мемлекеттің құрылуы |Уақыт1 = Миндовг билігі |Жыл1 = 1236 |Кезең2 = Вильнюстің астана болуы |Уақыт2 = Гедимин билігі |Жыл2 = 1323 |Кезең3 = Көксу шайқасы |Уақыт3 = Ольгердтің жеңісі |Жыл3 = 1362 |Кезең4 = Крево униясы |Уақыт4 = Польшамен одақ |Жыл4 = 1385 |Кезең5 = Литваның шоқындырылуы |Уақыт5 = Католицизмнің қабылдануы |Жыл5 = 1387 |Кезең6 = Люблин униясы |Уақыт6 = Польша–Литва Достастығының құрылуы |Жыл6 = 1569 |Кезең7 = Үшінші бөлініс |Уақыт7 = Мемлекеттің жойылуы |Жыл7 = 1795 |дейін = |кейін = Польша–Литва Достастығы |ескерту = XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді. }} '''Литва Ұлы князьдігі''' (батыс русьше: ''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''; {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}; {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — [[XIII ғасыр]]дың ортасынан [[1795 жыл]]ға дейін өмір сүрген [[Шығыс Еуропа]]дағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі [[Литва]]ның (Клайпеда өлкесінен басқа), [[Беларусь]]тің түгелге жуығы, [[Украина]]ның басым бөлігі (1569 жылға дейін), [[Ресей]]дің батыс өңірлері ([[Смоленск]], [[Брянск]] және [[Курск]]ті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), [[Польша]]ның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), [[Латвия]]ның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), [[Эстония]]ның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және [[Молдова]]ның сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Lithuania/The-Grand-Duchy-of-Lithuania |title=Grand Duchy of Lithuania |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-07-29}}</ref> 1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге Речь Посполитая конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында [[Мәскеу кінәздігі]]нің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен [[Ресей империясы]]ның құрамына өтті.<ref>{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland. Vol. I |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780199253395}}</ref> == Атауы == Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған. XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь Миндовг «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін [[Киев]] жері мен қазіргі [[Украина]]ның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь Гедимин өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.<ref>{{cite book |last=Rowell |first=S. C. |title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521450119}}</ref> 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: «Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі» түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған Литва Ұлы князьдігінің статуты мына сөздермен басталады: {{дәйексөз|«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.»}} Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы «Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі» болды.<ref>{{cite book |last=Kiaupa |first=Zigmantas |title=The History of Lithuania |publisher=Baltos Lankos |year=2000 |isbn=9789955847878}}</ref> 1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы Ливония қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді. Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «Литва Ұлы князьдігі», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал Речь Посполитая термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.<ref>{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |title=The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780198208693}}</ref> XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі ({{lang-ru|Литовская Русь}}) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін Литва-Русь мемлекеті деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.<ref>{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Gates of Europe: A History of Ukraine |publisher=Basic Books |year=2015 |isbn=9780465050918}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:XIII ғасырда құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Литва Ұлы кінәздігі]] [[Санат:Литва тарихы]] [[Санат:Литва тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Беларусь тарихы]] [[Санат:Беларусь тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Украина тарихындағы мемлекеттер]] fgdct6gvjyhgw3usgr36ysq30y77pea 0 784217 3638276 3637512 2026-08-02T13:03:54Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Орыс тіліндегі романдар|Орыс тіліндегі романдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638276 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қор болғандар мен қорланғандар |Шынайы атауы = Униженные и оскорблённые |Сурет = Humiliated and Insulted illustration by Nikolay Karazin (1893).jpg |Сурет сипаттамасы = [[Николай Николаевич Каразин|Н. Н. Каразин]] иллюстрациясы (1893) |Жанр = Роман |Авторы = [[Фёдор Михайлович Достоевский]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = [[1861 жыл|1861]] |Жариялануы = [[1861 жыл|1861]] |Жеке басылым = 1861 жылы Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылды |Баспа = «Время» журналы |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесісі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қор болғандар мен қорланғандар»''' ({{lang-ru|Униженные и оскорбленные}}) — [[орыс әдебиеті|орыс]] жазушысы [[Фёдор Михайлович Достоевский]]дің романы.<ref>{{cite web |url=https://fedordostoevsky.ru/works/lifetime/injured/ |title=Роман «Униженные и оскорбленные» (1861): История создания и критика |publisher=Федор Достоевский. Антология жизни и творчества |accessdate=2026-07-29 }}</ref> == Жазылу тарихы және жариялануы == Бұл шығарма жазушының каторгадан оралғаннан кейін жазған алғашқы ірі туындысы болып табылады. Роман алғаш рет [[1861 жыл]]ы «Время» журналында жарық көрді. Шығарма бастапқыда «Қор болғандар мен қорланғандар. “Сәтсіз жазушының” жазбаларынан» деген атаумен жарияланып, Достоевскийдің ағасы [[Михаил Михайлович Достоевский|Михаил Достоевский]]ге арналды.<ref>{{cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/unizhennye-i-oskorblennye-kak-eksperimentalnyy-roman-f-m-dostoevskogo |title=«Униженные и оскорбленные» как экспериментальный роман Ф. М. Достоевского |publisher=Научная электронная библиотека КиберЛенинка |accessdate=2026-07-29 }}</ref> «Время» журналы Фёдор Достоевский мен оның ағасы Михаилдің редакторлығымен шыға бастады. Журналды толықтыру үшін Достоевский бірнеше нөмірге жалғастырып жариялауға болатын көлемді [[роман]] жазуға мәжбүр болды. Шығарманың едәуір бөлігі журналдың әрбір жаңа санына тапсыру мерзіміне қарай бөлім-бөлім болып жазылды.<ref>{{cite web |url=https://rvb.ru/dostoevski/02comm/21.htm |title=Комментарии к роману Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные» |publisher=Русская виртуальная библиотека (РВБ) |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Романның идеясы 1857 жылы пайда болды. 1860 жылы [[Санкт-Петербург]]ке көшкеннен кейін Достоевский өз ойын жүзеге асыруға кірісті. 1861 жылдың шілдесінде шығарманың соңғы бөлімі жарық көрді. Сол жылы роман Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылып шықты. [[Жазушы]]ның көзі тірісінде шығарма тағы екі рет — 1865 және 1879 жылдары қайта басылды.<ref>{{cite web |url=https://izvestiya.asu.ru/article/view/(2015)3.1-25 |title=Наказание в романе Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные» |publisher=Известия Алтайского государственного университета |year=2015 |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Романда бірнеше жерде Иван Петровичтің атынан автор өзінің алғашқы «[[Бейшаралар]]» романымен байланысты оқиғаларды баяндайды. Бұл шығарма [[1846 жыл]]ы «Петербург жинағында» жарық көріп, үлкен жетістікке жеткен болатын. Оны, атап айтқанда, [[Виссарион Григорьевич Белинский]] жоғары бағалаған. == Сын-пікірлер == Роман сыншылар тарапынан ұстамды түрде қабылданды. Бұл жазушының ұзақ жылдарға созылған айдаудан кейін әдебиетке қайта оралуына байланысты болған сақтықпен түсіндірілді. Тек [[демократия]]лық бағыттағы «Современник» журналы ғана романның елеулі кемшіліктерін көрсете отырып, жалпы алғанда шығарманы оң бағалады. == Сюжеті == Роман жас жазушы Ваняның атынан баяндалады. Оның өміріндегі көптеген оқиғалар автобиографиялық сипатқа ие. Романдағы оқиға уақыты нақты көрсетілмеген. Достоевскийдің әдеби қызметінің алғашқы кезеңі 1840-жылдарға сәйкес келеді. Романда сол дәуірдегі әдеби орта өкілдерінің кейбірі бүркемеленген түрде бейнеленген. Мысалы, [[Виссарион Белинский]] «сыншы Б.» деген атымен көрсетілген. Шығармадағы кейбір оқиғалар тек 1840-жылдар өмірінің көрінісі ғана емес екенін байқатады. Романда тарихи уақыт жағынан бірнеше ауытқулар кездеседі. Оқиғалар шамамен бір жарым жыл көлемінде өтсе де, шығармада роман жарияланған кезеңге жақын тарихи деректер, соның ішінде [[Андрей Александрович Краевский]] шығарған «Энциклопедия» туралы мәліметтер аталады. Осылайша романның басы мен соңында айтылатын тарихи оқиғалардың арасында он екі жылдан астам уақыт айырмашылық бар.<ref>{{cite web |url=https://priobibl.kz/kk/novyy-knigi/zhasay-ber-zhayna-astanam/dostoevskiy-f-unizhennye-i-oskorblennye |title=Достоевский Ф. Униженные и оскорбленные |publisher=Приозерск қалалық орталықтандырылған кітапхана жүйесі |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Ваня кедей помещик Ихменевтің отбасында оның қызы Наташамен бірге тәрбиеленеді. Ихменевтің дәулетті көршісі князь Валковский оның шаруашылық қабілетін бағалап, оны өз иелігінің басқарушысы етіп тағайындайды. Кейін князь одан ұлы Алёшаны тәрбиелеуге көмектесуін сұрайды. Алайда Алёша Ихменевтердің үйіне келгеннен кейін көп ұзамай түрлі өсек тарайды. Ихменев қызын Алёшаға үйлендіргісі келеді, олардың қарым-қатынасын қолдайды және князьдің мүлкін басқаруда адал емес деген айыптар пайда болады. Осыдан кейін князь Ихменевке қарсы сот ісін бастайды.<ref>{{cite web |url=http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0020.shtml |title=Ф. М. Достоевский. Полный текст романа «Униженные и оскорбленные» |publisher=Библиотека Максима Мошкова (Az.Lib.Ru) |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Жағдайды қиындатқан нәрсе — Алёша мен Наташа Ихменева ата-аналарының еркіне қарсы қосылуды шешеді. Ваня Наташаны жақсы көреді және оған барлық жағынан көмектесуге тырысады.<ref>{{cite web |url=https://psyjournals.ru/journals/langt/archive/2021_n4/Marchenko_Shammedova |title=Тема творчества в романе Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные» |publisher=Язык и текст (PsyJournals.ru) |year=2021 |accessdate=2026-07-29 }}</ref> Романның екінші сюжет желісі 13 жастағы Елена немесе Нелли есімді қыздың тағдырына байланысты. Ваня оны қатыгез қамқоршысының қолынан құтқарып, өз үйіне орналастырады. Неллидің бейнесі көп жағдайда [[Чарльз Диккенс]]тің «[[Ежелгі заттар дүкені]]» романындағы басты кейіпкермен үндеседі. Оның анасының тарихы кей тұстарда князь Валковскийдің тағдырымен байланысады. == Роман топографиясы == Кейінгі шығармаларында жиі кездесетіндей, бұл романдағы оқиғалар [[Санкт-Петербург]] қаласында өтеді. Достоевский кейіпкерлер жүрген жерлерді және қала кеңістігін барынша дәл көрсетуге тырысқан. Романда [[Вознесенский даңғылы]], әңгімелеуші Иеремия Смит есімді қартпен кездесетін орын, сондай-ақ князь Валковскиймен маңызды әңгіме болған мейрамхана орналасқан [[Үлкен Теңіз көшесі (Санкт-Петербург)|Үлкен Теңіз көшесі]] аталады. == Кейіпкерлер == * Иван Петрович — шығарманы баяндаушы жас жазушы. * Николай Сергеевич Ихменев — помещик. * Анна Андреевна Ихменева (қыз кезіндегі тегі Шумилова) — Ихменевтің әйелі. * Наташа — Ихменевтердің қызы. * Князь Пётр Александрович Валковский. * Князь Алексей Петрович Валковский (Алёша) — Пётр Валковскийдің ұлы. * Иеремия Смит — қарт, алғашқы таныс. * Нелли (Елена) — Смиттің немересі. * Филипп Филиппович Маслобоев — Иван Петровичтің ескі танысы. * Александра Семёновна — Маслобоевтің әйелі. * Катерина Фёдоровна — үш миллион рубль көлемінде жасау алған әйел. * Анна Трифоновна Бубнова — Неллидің қамқоршысы. == Стиль ерекшеліктері == Романда XIX ғасырдың ортасындағы [[натуралдық мектеп]] дәстүрінің ықпалы байқалады. Бұл бағыт қаланың төменгі әлеуметтік топтарының өмірін және тұрмыстық шындықты егжей-тегжейлі суреттеуге ерекше көңіл бөлді. Сонымен қатар шығармада Батыс Еуропа реализмінің, әсіресе [[Чарльз Диккенс]] пен [[Эжен Сю]] шығармашылығының әсері көрінеді. Олардың туындыларына тән күрделі «құпия» сюжеттер, кейіпкерлердің белгісіз өткені және қылмыс пен ар-намыс мәселелері романда да кездеседі. Сонымен бірге бұл шығармада кейіпкерлерді суреттеудегі терең [[психологизм]] айқын байқалады. Кейіпкерлер тек әлеуметтік тип ретінде емес, белгілі бір идеялар мен дүниетанымдардың тасымалдаушысы ретінде көрсетіледі. == Шығарманың экрандалуы == Роман бірнеше рет экранға шығарылған. * 1915 жылы режиссер [[Иосиф Сойфер]]дің қойылымымен романның екі бөлімді экранизациясы жарық көрді. Фильмге [[Соловцов театры]] әртістерінің труппасы қатысты. * 1926 жылы роман желісі бойынша режиссер Мэриан Дедерконың «Жүрек үні» (''Głos serca'') атты поляк фильмі түсірілді. * 1958 жылы Италияда режиссер [[Витторио Коттафави]]дің «Қор болғандар мен қорланғандар» (''Umiliati e offesi'') атты шағын телехикаясы шықты. * 1960 жылы режиссер Франсуа Жирдің роман негізінде түсірген «Наташаның тарихы» (''L'histoire de Natacha'') атты француз телевизиялық фильмі көрсетілді. * 1961 жылы режиссер Сенне Руффаердің «Қор болғандар мен қорланғандар» атты бельгиялық телевизиялық фильмі жарық көрді. * 1971 жылы Благоя Андреевтің режиссерлігімен югославиялық телевизиялық фильм түсірілді. * 1977 жылы режиссер [[Рауль Арайса]]ның «Қор болғандар мен қорланғандар» атты мексикалық телехикаясы шықты. * 1979 жылы [[Малый театры]]ның спектаклі негізінде телевизиялық нұсқа түсірілді. Қойылым режиссерлері — Евгений Велихов пен Мария Муат. * 1991 жылы режиссер [[Андрей Андреевич Эшпай]] түсірген «[[Қорланғандар мен қорланғандар (фильм, 1991)|Қор болғандар мен қорланғандар]]» атты көркем фильм экранға шықты. * 2005 жылы [[Геннадий Чихачёв жетекшілік ететін Мәскеу мемлекеттік музыкалық театры]] роман желісі бойынша Александр Журбиннің музыкасына қойылған мюзикл ұсынды. * 2005 жылғы 4 ақпанда [[Пермь академиялық «Театр-Театр» театры]] роман негізінде «Владимир алаңы» атты мюзикл қойды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1861 жылғы романдар]] [[Санат:Фёдор Достоевский романдары]] [[Санат:Санкт-Петербург туралы романдар]] [[Санат:«Қорланғандар мен қорланғандар»]] [[Санат:«Время» журналында алғаш жарияланған шығармалар]] [[Санат:Орыс тіліндегі романдар]] i9y02m73xhzzfzl294hannyi5244q2i 0 784233 3638743 3637558 2026-08-03T11:22:36Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 3638743 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Қарағанды педагогикалық институт]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белоруссия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов атындағы кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Аудармашылар]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Редакторлар]] [[Санат:Қазақстан редакторлары]] gxhd0pfv0s39ui660uiylyh9nkl40xh 3638758 3638743 2026-08-03T11:45:14Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[User talk:Қарағанды обл. тіл басқармасы|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды 3637558 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рымбала Кенжебайқызы Смаилова | Шынайы есімі = | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.02.1945 | Туған жері = {{туғанжері|Қарқаралы|Қарқаралыда}}, [[Қарағанды облысы]], Қазақ КСР, КСРО | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | Мансабы = [[жазушы]], [[тілмаш]], [[редактор]], баспагер | Шығармашылық жылдары = [[1990 жыл]]дан | Бағыты = көркем әдебиет, аударма, естелік | Жанры = [[проза]], [[күнделік|естелік]], [[аударма]] | Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Рымбала Кенжебайқызы Смайылова''' ([[9 ақпан]] [[1945 жыл]], [[Қарқаралы]], Қарағанды облысы) — [[қазақстан]]дық [[жазушы]], аудармашы, [[редактор]], Қазақстан Журналистер одағы мен [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, тіл жанашыры. == Өмірбаяны == Рымбала Кенжебайқызы Смайылова [[1945 жыл]]ы [[9 ақпан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Қарқаралы]] қаласында дүниеге келген.<ref>Рымбала Смайылова Қарқаралыда дүниеге келген</ref> 1951 жылы Қу ауданының К. Маркс атындағы ауыл мектебіне қабылданып, 1961 жылы Қарағанды қаласындағы №2 қазақ мектеп-интернатын тәмамдады. 1961–1965 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында білім алып, орта мектеп мұғалімі мамандығын иеленді.<ref>Рымбала Смайылова туралы өмірбаяндық мәлімет</ref> 1990 жылдарға дейін [[педагогика]]лық қызмет атқарды. Кейін қазақ тілін дамыту ісіне белсене араласып, 1990 жылдан бастап Қарағанды қаласындағы «Арко» баспаханасында [[қазақ тілі]] пәнінен сабақ берді, кейін осы мекемеде корректор болып жұмыс істеді. 2008 жылы «Тұран-Профи» халықаралық кәсіптік академиясының Біліктілікті арттыру институты жанындағы «Аудармашылардың біліктілігін арттыру және ілеспе аударманы оқыту» курсын аяқтап, аудармашы және редактор ретінде еңбек етті. Баспа ісінің қыр-сырын меңгергеннен кейін 2010 жылдан бастап жолдасы, жазушы Марал Хасеннің мақалалары, әдеби шығармалары мен аудармаларын жарыққа шығарып, жалпы он кітаптың басылып шығуына атсалысты. Жолдасы қайтыс болғаннан кейін оның шығармашылығына арналған екі естелік кітапты құрастырды. Кейін көркем және танымдық әдебиеттерді қазақ тіліне аударумен айналысты.<ref>Biografy</ref> == Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері == * 1987 ж. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. * 2018 жылы Рымбала Смаилованың алғашқы аударма кітабы Светлана Алексиевичтің «Цинковые мальчики» жарық көрген. * 2020-2021 жылдары жазушы Марал Хасеннің барлық кітаптарынан жүйелеп 7 томдық «Марал Хасен. Таңдамалы еңбектер» деген жинақты топтастырған. Бұл көптомдық Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапхана арқылы ашылған «Қазақстанның мәдени орталықтарына»: Америка, Қытай, Аргентина, Белоруссия сияқты 40 шақты елге таратылған. * 2021 жылы Нұрайна Сәтбаеваның «Серебряная тамга Альки» әңгімелер жинағын қазақшаға қотарған. * 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» газетіне 90 жыл» мерейтойлық төсбелгісімен марапатталған. * 2022 жылы Гарри Грейдің «Однажды в Америке» бестеллерін аударған. * 2024 жылы Илмаз Даниялұлының «Дастан и Арман. Начало» тарихи сагасын тәржімелеген. * 2025 жылы Виктор Гюгоның «Собор Парижской Богоматери» романын аударған. * 2025 жылы Рымбала Кенжебайқызы Смаилованың 80 жасқа толуына орай Алматы қ. Ұлттық кітапханада және Қарағанды қаласы Н. Гоголь ат., М. Әуезов атындағы кітапханаларда кездесу өткізілді. * 2026 ж. [[Астана]] қаласында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Виктор Гюгоның «Париждегі Нотр-Дам соборы» кітабының таныстырылымында кітапхана директоры Күміс Сейітова Мәдениет және ақпарат вице-министрі Рустам Алидің Алғыс хатын табыстады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Аудармашылар]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Редакторлар]] [[Санат:Қазақстан редакторлары]] eeniypw4vh1wbmuthzq207tuyvteyfu 0 784371 3638257 3637857 2026-08-02T12:16:34Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Мәскеу облысы|Мәскеу облысы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638257 wikitext text/x-wiki {{Ресей Федерациясының субъекті |KkNm = Мәскеу облысы |RuNm = Московская область |OfNms = {{lang-ru|Московская область}} |FSFlag = |FSCoA = |FlagLnk = |CoALnk = |FSMap = Moscow Oblast in Russia.svg |FSMapNameNOAUTO = Ресейдегі орналасуы |FSCtrWhat = Әкімшілік орталығы |FSCtrNm = [[Мәскеу]] (іс жүзінде), [[Красногорск]] (облыс үкіметінің негізгі органдары орналасқан) |AreaRnk = 55-орын |TotArea = 44 329 км² |WaterPrcnt = 2,1% |PopRnk = 1-орын |PopQty = 8 591 736 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 193,8 адам/км² |GDP = |GDPCtDate = |GDP(PPP) = |GDPRnk = |FedDistrNm = Орталық федералдық округ |EcRegNm = Орталық экономикалық аудан |OfLangs = орыс тілі |FSAnthem = Мәскеу облысының әнұраны |CadNo = 50 |ViceTtl = Үкімет төрағасы |ViceNm = |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = Андрей Воробьёв |LegislTtl = Заң шығарушы орган |LegislNm = Мәскеу облыстық думасы |MSKS = UTC+3 (MSK) |OfSite = https://mosreg.ru }} '''Мәскеу облысы''' (ресми емес атауы — '''Мәскеу маңы''') — [[Ресей]] Федерациясының [[Орталық федералдық округ]] құрамына кіретін субъектісі.<ref>{{cite web |url=https://constitution.garant.ru/region/ustav_mo/ |title=Мәскеу облысының Жарғысы |publisher=Гарант}}</ref> Әкімшілік орталығы ресми түрде белгіленбеген, алайда іс жүзінде облыстың әкімшілік орталығы ретінде [[Мәскеу]] қаласы саналады.<ref>{{cite web |url=https://mosreg.ru |title=Мәскеу облысының ресми порталы |publisher=Мәскеу облысының Үкіметі}}</ref> Облыс аумағына Мәскеу қаласы кірмейді. Халық саны бойынша Ресейдегі федерация субъектілері арасында Мәскеуден кейінгі екінші орында. Облыс [[Шығыс Еуропа жазығы]]ның орталық бөлігінде, [[Еділ]], [[Ока]], [[Клязьма]] және [[Мәскеу (өзен)|Мәскеу]] өзендерінің алабында орналасқан. Солтүстік-батысында және солтүстігінде [[Тверь облысы]]мен, солтүстік-шығысы мен шығысында [[Владимир облысы]]мен, оңтүстік-шығысында [[Рязань облысы]]мен, оңтүстігінде [[Тула облысы]]мен, оңтүстік-батысында [[Калуга облысы]]мен, батысында [[Смоленск облысы]]мен, ал орталық бөлігінде федералдық маңызы бар Мәскеу қаласымен шектеседі. Сондай-ақ солтүстік бөлігінде [[Ярославль облысы]]мен шағын шекарасы бар.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru |title=Мәскеу облысы |publisher=Үлкен Ресей энциклопедиясы}}</ref> Мәскеу облысы [[1929 жыл]]ғы [[1 қазан]]да БОАК Президиумының 1929 жылғы 14 қаңтардағы қаулысына сәйкес құрылды.<ref>{{cite web |url=https://docs.cntd.ru/document/901757300 |title=БОАК Президиумының қаулысы (14 қаңтар 1929 ж.) |publisher=Кодекс}}</ref> Оның құрамына бұрынғы Мәскеу, Тверь, Тула және Рязань губернияларының аумақтары енгізілді. Облыстың негізін 1708 жылы құрылған Мәскеу губерниясы құрады. Алғашында жаңа әкімшілік бірлікке «Орталық өнеркәсіптік облыс» атауын беру жоспарланған болатын. Алайда БОАК Президиумының 1929 жылғы 3 маусымдағы қаулысымен оның атауы «Мәскеу облысы» болып өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://docs.cntd.ru/document/901757301 |title=БОАК Президиумының қаулысы (3 маусым 1929 ж.) |publisher=Кодекс}}</ref> Облыс әкімшілік жағынан облыстық бағыныстағы 48 қаладан, облыстық бағыныстағы 3 кенттен және 5 жабық әкімшілік-аумақтық құрылымнан тұрады. Муниципалдық бөлінісі бойынша оның құрамына 42 қалалық округ пен 14 муниципалдық округ кіреді.<ref>{{cite web |url=https://mosreg.ru |title=Мәскеу облысының әкімшілік-аумақтық құрылымы |publisher=Мәскеу облысының Үкіметі}}</ref> Облыс атауын Мәскеу қаласынан алғанымен, Мәскеу Ресей Федерациясының жеке субъектісі болып табылады және облыс құрамына кірмейді. Мәскеу облысының мемлекеттік билік органдары Мәскеу қаласы мен Мәскеу облысының аумағында орналасқан. 2007 жылдан бастап атқарушы билік органдарының басым бөлігі Красногорск қаласындағы Мәскеу облысы Үкіметінің жаңа ғимаратына көшірілді.<ref>{{cite web |url=https://mosreg.ru |title=Мәскеу облысы Үкіметі |publisher=Мәскеу облысының Үкіметі}}</ref> == Физикалық-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орны === Мәскеу облысы Ресей Федерациясының Орталық федералдық округінде, Шығыс Еуропа жазығының орталық бөлігінде орналасқан. Оның аумағы Еділ, Ока, Клязьма және Мәскеу өзендерінің су алаптарын қамтиды. Облыс солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 310 км-ге, батыстан шығысқа қарай 340 км-ге созылып жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru |title=Мәскеу облысы |publisher=Үлкен Ресей энциклопедиясы}}</ref> === Жер бедері === Мәскеу облысының жер бедері негізінен жазық болып келеді. Батыс бөлігінде биіктігі 160 метрден асатын қыраттар орналасса, шығыс бөлігін кең ойпаттар алып жатыр.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru |title=Мәскеу облысының жер бедері |publisher=Үлкен Ресей энциклопедиясы}}</ref> Облыс аумағын оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Мәскеу мұздануының шекарасы кесіп өтеді. Оның солтүстігінде мореналық жоталар мен мұздық-эрозиялық жер бедері кең таралған, ал оңтүстігінде негізінен эрозиялық бедер қалыптасқан. Қазіргі жер бедерінің қалыптасуында эрозиялық үдерістер басты рөл атқарады, ал карст, көшкін және эолдық үдерістердің әсері салыстырмалы түрде аз.<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru |title=Мәскеу облысының физикалық географиясы |publisher=Үлкен Ресей энциклопедиясы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей облыстары]] [[Санат:Мәскеу облысы]] p9mbnml91e64kiv28rk6zul5nu2clrd 0 784430 3638519 3638053 2026-08-02T22:43:36Z ShadZ01 56180 3638519 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Билли Мэйс |шынайы есімі = {{lang-en|Billy Mays}} |сурет = Billy Mays Portrait Cropped.jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Мэйс 2009 жылы |туған кездегі есімі = |туған күні = 20.7.1958 |туған жері = [[Мак-Кис-Рокс]], [[Аллегейни округі ((Пенсильвания))|Аллегейни округі]], [[Пенсильвания]], [[АҚШ]] |қайтыс болған күні = 28.6.2009 |қайтыс болған жері = [[Тампа]], [[Флорида]], [[АҚШ]] |білімі = |мамандығы = тележүргізуші |азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1993–2009 |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = 3398712 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''кіші — Уильям (Билли) Дэррел Мэйс''' ({{Lang-en|William Darrell "Billy" Mays Jr.}}; [[20 мамыр]] [[1958 жыл|1958]], [[Мак-Кис-Рокс]], [[Пенсильвания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — [[28 маусым]] [[2009 жыл|2009]], [[Тампа]], [[Флорида]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық [[Промоутер (жарнама)|промоутер]], ''Mays Promotions, Inc.<ref>{{Cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/18/AR2008081802508.html|title=Shill Game|author=David Segal|website=The Washington Post|date=2008-08-19|publisher=|access-date=2019-01-04|archive-date=2021-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914112258/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/18/AR2008081802508.html|url-status=live}}</ref>'' негізін қалаушысы және СЕО-сы'''.''' Теледидарда жұмыс істеген уақытында ол көптеген тазалау және тұрмыстық құралдарды жарнамалады; олардың ішінде «Fix-It», «OxiClean», «Orange Glo», «Kaboom», «Zorbeez» компаниялары бар. Мэйс өзі жарнамалаған өнімдердің тұрақты пайдаланушысы болғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.cincinnati.com/|title=Cincinnati Enquirer|publisher=Cincinnati.com|lang=en|access-date=2019-01-04|archive-date=2020-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218205234/https://www.cincinnati.com/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == === Ерте жылдары === Мэйс Мак-Кис-Рокс, [[Пенсильвания]] штатында дүниеге келген және көршілес [[Питтсбург]]те өскен.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,529329,00.html|title=RAW DATA: Billy Mays Biography - Celebrity Gossip {{!}} Entertainment News {{!}} Arts And Entertainment - FOXNews.com|date=2009-07-01|publisher=web.archive.org|access-date=2019-01-04|archive-date=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701082509/http://www.foxnews.com/story/0,2933,529329,00.html|url-status=unfit}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/tribpm/s_604864.html|title='Life's a pitch' for McKees Rocks native Billy Mays - Pittsburgh Tribune-Review|date=2009-04-16|publisher=web.archive.org|access-date=2019-01-04|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416055259/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/tribpm/s_604864.html|url-status=dead}}</ref> Ол Сто-Рокс орта мектебінде ({{Lang-en|Sto-Rox High School}}), содан кейін [[Батыс Вирджиния]] университетінде оқыды. Көп ұзамай Уильям оқуын тастап, әкесінің фирмасында жұмыс істей бастады. === Мансаптың басталуы === 1983 жылы мектептегі досымен бірге [[Атлантик Сити (Нью-Джерси)|Атлантик-Сити]], [[Нью-Джерси]] штатына көшті. Сол уақытта Мэйс өтіп бара жатқан адамдарға әртүрлі тауарларды сата бастады.<ref name=":0" /> === Теледидардағы жұмысы === 1993 жылы Билли Мэйс «Orange Glo International» ''[Оранж Гло Интэрнешнл]'' компаниясының негізін қалаған Макс Аппельмен танысты, содан кейін ол оны өз брендінің телевизиялық промоутері ретінде жұмысқа жалдады. Мэйс Аппельдің компаниясын [[Home Shopping Network]] арнасында ілгерілетумен айналысты.<ref>{{мақала|тақырыбы=Church & Dwight acquires Orange Glo International|сілтеме=http://dx.doi.org/10.1016/s1351-4210(06)71312-9|тілі=en|басылым=Focus on Surfactants|жыл=2006-09|томы=2006|нөмірі=9|беттері=7|issn=1351-4210|doi=10.1016/s1351-4210(06)71312-9}}</ref> Биллиді көптеген телекөрермендер ұнатты және брендтің сатылымы күрт өсті. Сонымен қатар, кейбіреулерге оның тауарды ілгерілету мәнері біршама өткір және дөрекі болып көрінді.<ref>{{Cite web|url=http://www.famously-dead.com/media-celebrities/billy-mays.html|title=Billy Mays|publisher=famously-dead.com|lang=en|access-date=2019-01-04|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315151556/http://www.famously-dead.com/media-celebrities/billy-mays.html|url-status=live}}</ref> === Өлімі === Мэйс қайтыс болғанға дейін «Taco Bell» мейрамханалар желісімен жарнамалық фильмге түсуге келісімшартқа отырды. Түсірілім процесінің басталуы 2009 жылдың тамызына жоспарланған болатын, алайда бұған оның кенеттен қайтыс болуы кедергі келтірді.<ref>{{Cite web|url=http://www.tmz.com/2009/06/28/billy-mays-had-just-inked-a-deal-with-taco-bell/|title=Billy Mays Was Set to be Taco Bell's Pitchman|publisher=TMZ|lang=en|access-date=2019-01-04|archive-date=2020-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117040201/https://www.tmz.com/2009/06/28/billy-mays-had-just-inked-a-deal-with-taco-bell/|url-status=live}}</ref> Ол [[Тампа]], [[Флорида]]дағы өз үйінде [[Жүрек жетіспеушілігі|жүрек жеткіліксіздігі]]нен қайтыс болды; промоутердің денесін әйелі тапты.<ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,529469,00.html|title=RAW DATA: Chilling Billy Mays 911 Tape - Celebrity Gossip {{!}} Entertainment News {{!}} Arts And Entertainment - FOXNews.com|date=2009-07-23|publisher=web.archive.org|access-date=2019-01-04|archive-date=2009-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090723073929/http://www.foxnews.com/story/0,2933,529469,00.html|url-status=unfit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ тележүргізушілері]] gan3byucrnaawq41sfzhuuynwrxlmcu 3638522 3638519 2026-08-02T22:44:43Z ShadZ01 56180 3638522 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Билли Мэйс |шынайы есімі = {{lang-en|Billy Mays}} |сурет = Billy Mays Portrait Cropped.jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Мэйс 2009 жылы |туған кездегі есімі = |туған күні = 20.7.1958 |туған жері = [[Мак-Кис-Рокс]], [[Аллегейни округі ((Пенсильвания))|Аллегейни округі]], [[Пенсильвания]], [[АҚШ]] |қайтыс болған күні = 28.6.2009 |қайтыс болған жері = [[Тампа]], [[Флорида]], [[АҚШ]] |білімі = |мамандығы = тележүргізуші |азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1993–2009 |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = 3398712 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''кіші Уильям (Билли) Дэррел Мэйс''' ({{Lang-en|William Darrell "Billy" Mays Jr.}}; [[20 мамыр]] [[1958 жыл|1958]], [[Мак-Кис-Рокс]], [[Пенсильвания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — [[28 маусым]] [[2009 жыл|2009]], [[Тампа]], [[Флорида]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық [[Промоутер (жарнама)|промоутер]], ''Mays Promotions, Inc.<ref>{{Cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/18/AR2008081802508.html|title=Shill Game|author=David Segal|website=The Washington Post|date=2008-08-19|publisher=|access-date=2019-01-04|archive-date=2021-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914112258/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/18/AR2008081802508.html|url-status=live}}</ref>'' негізін қалаушысы және СЕО-сы'''.''' Теледидарда жұмыс істеген уақытында ол көптеген тазалау және тұрмыстық құралдарды жарнамалады; олардың ішінде «Fix-It», «OxiClean», «Orange Glo», «Kaboom», «Zorbeez» компаниялары бар. Мэйс өзі жарнамалаған өнімдердің тұрақты пайдаланушысы болғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.cincinnati.com/|title=Cincinnati Enquirer|publisher=Cincinnati.com|lang=en|access-date=2019-01-04|archive-date=2020-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218205234/https://www.cincinnati.com/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == === Ерте жылдары === Мэйс Мак-Кис-Рокс, [[Пенсильвания]] штатында дүниеге келген және көршілес [[Питтсбург]]те өскен.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,529329,00.html|title=RAW DATA: Billy Mays Biography - Celebrity Gossip {{!}} Entertainment News {{!}} Arts And Entertainment - FOXNews.com|date=2009-07-01|publisher=web.archive.org|access-date=2019-01-04|archive-date=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701082509/http://www.foxnews.com/story/0,2933,529329,00.html|url-status=unfit}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/tribpm/s_604864.html|title='Life's a pitch' for McKees Rocks native Billy Mays - Pittsburgh Tribune-Review|date=2009-04-16|publisher=web.archive.org|access-date=2019-01-04|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416055259/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/tribpm/s_604864.html|url-status=dead}}</ref> Ол Сто-Рокс орта мектебінде ({{Lang-en|Sto-Rox High School}}), содан кейін [[Батыс Вирджиния]] университетінде оқыды. Көп ұзамай Уильям оқуын тастап, әкесінің фирмасында жұмыс істей бастады. === Мансаптың басталуы === 1983 жылы мектептегі досымен бірге [[Атлантик Сити (Нью-Джерси)|Атлантик-Сити]], [[Нью-Джерси]] штатына көшті. Сол уақытта Мэйс өтіп бара жатқан адамдарға әртүрлі тауарларды сата бастады.<ref name=":0" /> === Теледидардағы жұмысы === 1993 жылы Билли Мэйс «Orange Glo International» ''[Оранж Гло Интэрнешнл]'' компаниясының негізін қалаған Макс Аппельмен танысты, содан кейін ол оны өз брендінің телевизиялық промоутері ретінде жұмысқа жалдады. Мэйс Аппельдің компаниясын [[Home Shopping Network]] арнасында ілгерілетумен айналысты.<ref>{{мақала|тақырыбы=Church & Dwight acquires Orange Glo International|сілтеме=http://dx.doi.org/10.1016/s1351-4210(06)71312-9|тілі=en|басылым=Focus on Surfactants|жыл=2006-09|томы=2006|нөмірі=9|беттері=7|issn=1351-4210|doi=10.1016/s1351-4210(06)71312-9}}</ref> Биллиді көптеген телекөрермендер ұнатты және брендтің сатылымы күрт өсті. Сонымен қатар, кейбіреулерге оның тауарды ілгерілету мәнері біршама өткір және дөрекі болып көрінді.<ref>{{Cite web|url=http://www.famously-dead.com/media-celebrities/billy-mays.html|title=Billy Mays|publisher=famously-dead.com|lang=en|access-date=2019-01-04|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315151556/http://www.famously-dead.com/media-celebrities/billy-mays.html|url-status=live}}</ref> === Өлімі === Мэйс қайтыс болғанға дейін «Taco Bell» мейрамханалар желісімен жарнамалық фильмге түсуге келісімшартқа отырды. Түсірілім процесінің басталуы 2009 жылдың тамызына жоспарланған болатын, алайда бұған оның кенеттен қайтыс болуы кедергі келтірді.<ref>{{Cite web|url=http://www.tmz.com/2009/06/28/billy-mays-had-just-inked-a-deal-with-taco-bell/|title=Billy Mays Was Set to be Taco Bell's Pitchman|publisher=TMZ|lang=en|access-date=2019-01-04|archive-date=2020-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117040201/https://www.tmz.com/2009/06/28/billy-mays-had-just-inked-a-deal-with-taco-bell/|url-status=live}}</ref> Ол [[Тампа]], [[Флорида]]дағы өз үйінде [[Жүрек жетіспеушілігі|жүрек жеткіліксіздігі]]нен қайтыс болды; промоутердің денесін әйелі тапты.<ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,529469,00.html|title=RAW DATA: Chilling Billy Mays 911 Tape - Celebrity Gossip {{!}} Entertainment News {{!}} Arts And Entertainment - FOXNews.com|date=2009-07-23|publisher=web.archive.org|access-date=2019-01-04|archive-date=2009-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090723073929/http://www.foxnews.com/story/0,2933,529469,00.html|url-status=unfit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ тележүргізушілері]] 4xhc9jiqlef3tixq76bmp867clvpzfm 0 784439 3638458 3638185 2026-08-02T18:56:10Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638458 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер Томас Петтерс 2002 жылдан 2008 жылға дейін Marshall & Ilsley банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pbaf0d66r9w1rmbzd4ty2xvt0ure5wi 3638459 3638458 2026-08-02T18:56:42Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638459 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} srp7xqpmkenn58h4sbajcjbf1v2qngq 3638460 3638459 2026-08-02T18:59:37Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638460 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> 2018 жылғы мамырда BMO мен [[Simplii Financial]] ([[Canadian Imperial Bank of Commerce]] компаниясының еншілес кәсіпорны) хакерлердің шабуылына ұшырады. Хакерлер екі банктің де жүйелеріне заңсыз кіріп, жалпы саны 90 000 клиенттің (оның ішінде BMO-дан 50 000 клиенттің) ақпаратын қолдарына түсіргендерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|last1=Ligaya|first1=Armina|title=BMO and CIBC's Simplii says fraudsters may have accessed clients' information|url=https://www.thestar.com/business/2018/05/28/cibcs-simplii-financial-says-fraudsters-may-have-accessed-information-of-40000-clients.html|access-date=29 May 2018|work=Toronto Star|agency=The Canadian Press|date=28 May 2018|language=en}}</ref> Ресейден жіберілген және хакерлерге тиесілі деп көрсетілген электрондық хатта әр компаниядан [[Ripple]] арқылы 2018 жылғы 28 мамыр күні сағат 23:59-ға дейін 1 млн АҚШ доллары көлемінде төлем талап етілді, әйтпесе ақпарат «fraud forum [sic] and fraud community [sic]» сайттарында жарияланатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Hackers threaten to reveal personal data of 90,000 Canadians caught in bank hack|url=https://www.cbc.ca/news/business/bank-hack-tuesday-1.4682018|access-date=29 May 2018|work=CBC News|date=29 May 2018}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bl3t3cftp2o26nv16gnrbt11h4r1azy 3638462 3638460 2026-08-02T19:01:26Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638462 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> 2018 жылғы мамырда BMO мен [[Simplii Financial]] ([[Canadian Imperial Bank of Commerce]] компаниясының еншілес кәсіпорны) хакерлердің шабуылына ұшырады. Хакерлер екі банктің де жүйелеріне заңсыз кіріп, жалпы саны 90 000 клиенттің (оның ішінде BMO-дан 50 000 клиенттің) ақпаратын қолдарына түсіргендерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|last1=Ligaya|first1=Armina|title=BMO and CIBC's Simplii says fraudsters may have accessed clients' information|url=https://www.thestar.com/business/2018/05/28/cibcs-simplii-financial-says-fraudsters-may-have-accessed-information-of-40000-clients.html|access-date=29 May 2018|work=Toronto Star|agency=The Canadian Press|date=28 May 2018|language=en}}</ref> Ресейден жіберілген және хакерлерге тиесілі деп көрсетілген электрондық хатта әр компаниядан [[Ripple]] арқылы 2018 жылғы 28 мамыр күні сағат 23:59-ға дейін 1 млн АҚШ доллары көлемінде төлем талап етілді, әйтпесе ақпарат «fraud forum [sic] and fraud community [sic]» сайттарында жарияланатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Hackers threaten to reveal personal data of 90,000 Canadians caught in bank hack|url=https://www.cbc.ca/news/business/bank-hack-tuesday-1.4682018|access-date=29 May 2018|work=CBC News|date=29 May 2018}}</ref> 2018 жылы BMO марихуана секторына өндіруші компанияның үлесін сатып алу үшін 175 млн АҚШ долларына мәміле жасап, кірді. Бұл «Үлкен канадалық бестік» банктерінің осы секторға жасаған алғашқы инвестициясы болды.<ref>{{Cite news|title=BMO marks first foray by a major Canadian bank in marijuana sector with $175M deal|url=https://business.financialpost.com/investing/bank-of-montreal-marks-first-for-major-canadian-lenders-with-175m-marijuana-deal|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=19 January 2018 |language=en-CA|last1=Zochodne |first1=Geoff }}</ref> 2018 жылғы қаңтарда банкке Канаданың тағы бес банкімен бірге туынды қаржы құралдарымен сауда жасаудан түсетін пайданы ұлғайту мақсатында канадалық пайыздық мөлшерлеме эталонын сөз байласып айла-шарғы жасау арқылы бұрмалады деген айыппен сотқа талап-арыз берілді.<ref>{{Cite news|last1=Scuffham|first1=Matt|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2018-01-15|title=Lawsuit in U.S. accuses nine banks of rigging Canadian rate benchmark|language=en|work=Reuters|url=https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|access-date=2020-12-03|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422134625/https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7zx9dukzdgrth6of8vvjqba1g99jdhe 3638464 3638462 2026-08-02T19:05:41Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638464 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> 2018 жылғы мамырда BMO мен [[Simplii Financial]] ([[Canadian Imperial Bank of Commerce]] компаниясының еншілес кәсіпорны) хакерлердің шабуылына ұшырады. Хакерлер екі банктің де жүйелеріне заңсыз кіріп, жалпы саны 90 000 клиенттің (оның ішінде BMO-дан 50 000 клиенттің) ақпаратын қолдарына түсіргендерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|last1=Ligaya|first1=Armina|title=BMO and CIBC's Simplii says fraudsters may have accessed clients' information|url=https://www.thestar.com/business/2018/05/28/cibcs-simplii-financial-says-fraudsters-may-have-accessed-information-of-40000-clients.html|access-date=29 May 2018|work=Toronto Star|agency=The Canadian Press|date=28 May 2018|language=en}}</ref> Ресейден жіберілген және хакерлерге тиесілі деп көрсетілген электрондық хатта әр компаниядан [[Ripple]] арқылы 2018 жылғы 28 мамыр күні сағат 23:59-ға дейін 1 млн АҚШ доллары көлемінде төлем талап етілді, әйтпесе ақпарат «fraud forum [sic] and fraud community [sic]» сайттарында жарияланатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Hackers threaten to reveal personal data of 90,000 Canadians caught in bank hack|url=https://www.cbc.ca/news/business/bank-hack-tuesday-1.4682018|access-date=29 May 2018|work=CBC News|date=29 May 2018}}</ref> 2018 жылы BMO марихуана секторына өндіруші компанияның үлесін сатып алу үшін 175 млн АҚШ долларына мәміле жасап, кірді. Бұл «Үлкен канадалық бестік» банктерінің осы секторға жасаған алғашқы инвестициясы болды.<ref>{{Cite news|title=BMO marks first foray by a major Canadian bank in marijuana sector with $175M deal|url=https://business.financialpost.com/investing/bank-of-montreal-marks-first-for-major-canadian-lenders-with-175m-marijuana-deal|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=19 January 2018 |language=en-CA|last1=Zochodne |first1=Geoff }}</ref> 2018 жылғы қаңтарда банкке Канаданың тағы бес банкімен бірге туынды қаржы құралдарымен сауда жасаудан түсетін пайданы ұлғайту мақсатында канадалық пайыздық мөлшерлеме эталонын сөз байласып айла-шарғы жасау арқылы бұрмалады деген айыппен сотқа талап-арыз берілді.<ref>{{Cite news|last1=Scuffham|first1=Matt|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2018-01-15|title=Lawsuit in U.S. accuses nine banks of rigging Canadian rate benchmark|language=en|work=Reuters|url=https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|access-date=2020-12-03|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422134625/https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|url-status=dead}}</ref> Канаданың Либералдық партиясы үкіметіндегі министрлік қызметінен кеткеннен кейін [[Скотт Брайсон]] 2019 жылғы ақпанда банктің инвестициялық және корпоративтік банк ісі жөніндегі вице-төрағасы қызметіне қабылданды.<ref>{{Cite news|title=Former Liberal cabinet minister Scott Brison joins Bank of Montreal {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/nova-scotia/former-liberal-cabinet-minister-scott-brison-joins-bmo-1.5018143|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы ақпанда банктің АҚШ-тағы бөлшек банк ісінен түскен пайдасының айтарлықтай өскені туралы хабарланды.<ref>{{Cite web|date=2019-02-26|title=U.S. retail banking profits surge at Bank of Montreal|url=https://www.americanbanker.com/articles/us-retail-banking-profits-surge-at-bank-of-montreal|access-date=2020-12-03|website=American Banker|language=en}}</ref> 2019 жылғы сәуірде банк [[Нью-Йорк]] қаласындағы штаб-пәтерін бұрынғы [[Conde Nast]] ғимаратына көшірді.<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=Bank of Montreal to move NYC headquarters to former Conde Nast building|url=https://www.crainsnewyork.com/real-estate/bank-montreal-move-nyc-headquarters-former-conde-nast-building|access-date=2020-12-03|website=Crain's New York Business|language=en}}</ref> Сол айда банктің [[Ирландия]]дағы еншілес кәсіпорны лицензиялық талаптарды бұзғаны үшін бірнеше миллион айыппұл төлеуге міндеттелді.<ref>{{Cite news|title=Bank of Montreal's Irish subsidiary fined for licence breach|url=https://www.theglobeandmail.com/business/international-business/european-business/article-bank-of-montreal-irish-subsidiary-fined-for-licence-breach/|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясының (SEC) 2016 жылы клиенттерден мүдделер қақтығысын жасырды деген айыптарын реттеу үшін Bank of Montreal-дың Чикагодағы екі бөлімшесі 38 млн АҚШ доллары көлемінде төлем жасады.<ref>{{Cite news|last1=Saminather|first1=Nichola|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2019-09-27|title=Bank of Montreal pays $38 million to settle U.S. SEC charges it hid conflicts|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-sec-bank-of-montreal-idUSKBN1WC2FG|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы желтоқсанда банк тоқсандық кірістің төмендеуінен кейін 2 300 жұмыс орнын қысқартты, бұл жұмыс күшінің шамамен бес пайызына әсер етті.<ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal earns $1.1B, hikes dividend and slashes 2,300 jobs|url=https://www.thestar.com/business/2019/12/03/bank-of-montreal-hikes-dividend-earns-11b-and-cuts-2300-jobs.html|access-date=2020-12-03|website=thestar.com|language=en}}</ref><ref name="FINANCIALbmo">{{Cite news|title=Bank of Montreal slashes workforce in deepest cuts the industry has seen in years|url=https://business.financialpost.com/news/fp-street/bank-of-montreal-beats-estimates-on-wealth-boost-as-charge-taken|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=3 December 2019 |language=en-CA|last1=Alexander |first1=Doug }}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal to trim 5% of workforce, with cuts across business|url=https://www.investmentexecutive.com/news/industry-news/bank-of-montreal-to-trim-5-of-workforce-with-cuts-across-business/|access-date=2020-12-03|website=Investment Executive|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bf29vp2gblqubx1oo52vd16tdylokkz 3638465 3638464 2026-08-02T19:13:45Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638465 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> 2018 жылғы мамырда BMO мен [[Simplii Financial]] ([[Canadian Imperial Bank of Commerce]] компаниясының еншілес кәсіпорны) хакерлердің шабуылына ұшырады. Хакерлер екі банктің де жүйелеріне заңсыз кіріп, жалпы саны 90 000 клиенттің (оның ішінде BMO-дан 50 000 клиенттің) ақпаратын қолдарына түсіргендерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|last1=Ligaya|first1=Armina|title=BMO and CIBC's Simplii says fraudsters may have accessed clients' information|url=https://www.thestar.com/business/2018/05/28/cibcs-simplii-financial-says-fraudsters-may-have-accessed-information-of-40000-clients.html|access-date=29 May 2018|work=Toronto Star|agency=The Canadian Press|date=28 May 2018|language=en}}</ref> Ресейден жіберілген және хакерлерге тиесілі деп көрсетілген электрондық хатта әр компаниядан [[Ripple]] арқылы 2018 жылғы 28 мамыр күні сағат 23:59-ға дейін 1 млн АҚШ доллары көлемінде төлем талап етілді, әйтпесе ақпарат «fraud forum [sic] and fraud community [sic]» сайттарында жарияланатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Hackers threaten to reveal personal data of 90,000 Canadians caught in bank hack|url=https://www.cbc.ca/news/business/bank-hack-tuesday-1.4682018|access-date=29 May 2018|work=CBC News|date=29 May 2018}}</ref> 2018 жылы BMO марихуана секторына өндіруші компанияның үлесін сатып алу үшін 175 млн АҚШ долларына мәміле жасап, кірді. Бұл «Үлкен канадалық бестік» банктерінің осы секторға жасаған алғашқы инвестициясы болды.<ref>{{Cite news|title=BMO marks first foray by a major Canadian bank in marijuana sector with $175M deal|url=https://business.financialpost.com/investing/bank-of-montreal-marks-first-for-major-canadian-lenders-with-175m-marijuana-deal|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=19 January 2018 |language=en-CA|last1=Zochodne |first1=Geoff }}</ref> 2018 жылғы қаңтарда банкке Канаданың тағы бес банкімен бірге туынды қаржы құралдарымен сауда жасаудан түсетін пайданы ұлғайту мақсатында канадалық пайыздық мөлшерлеме эталонын сөз байласып айла-шарғы жасау арқылы бұрмалады деген айыппен сотқа талап-арыз берілді.<ref>{{Cite news|last1=Scuffham|first1=Matt|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2018-01-15|title=Lawsuit in U.S. accuses nine banks of rigging Canadian rate benchmark|language=en|work=Reuters|url=https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|access-date=2020-12-03|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422134625/https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|url-status=dead}}</ref> Канаданың Либералдық партиясы үкіметіндегі министрлік қызметінен кеткеннен кейін [[Скотт Брайсон]] 2019 жылғы ақпанда банктің инвестициялық және корпоративтік банк ісі жөніндегі вице-төрағасы қызметіне қабылданды.<ref>{{Cite news|title=Former Liberal cabinet minister Scott Brison joins Bank of Montreal {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/nova-scotia/former-liberal-cabinet-minister-scott-brison-joins-bmo-1.5018143|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы ақпанда банктің АҚШ-тағы бөлшек банк ісінен түскен пайдасының айтарлықтай өскені туралы хабарланды.<ref>{{Cite web|date=2019-02-26|title=U.S. retail banking profits surge at Bank of Montreal|url=https://www.americanbanker.com/articles/us-retail-banking-profits-surge-at-bank-of-montreal|access-date=2020-12-03|website=American Banker|language=en}}</ref> 2019 жылғы сәуірде банк [[Нью-Йорк]] қаласындағы штаб-пәтерін бұрынғы [[Conde Nast]] ғимаратына көшірді.<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=Bank of Montreal to move NYC headquarters to former Conde Nast building|url=https://www.crainsnewyork.com/real-estate/bank-montreal-move-nyc-headquarters-former-conde-nast-building|access-date=2020-12-03|website=Crain's New York Business|language=en}}</ref> Сол айда банктің [[Ирландия]]дағы еншілес кәсіпорны лицензиялық талаптарды бұзғаны үшін бірнеше миллион айыппұл төлеуге міндеттелді.<ref>{{Cite news|title=Bank of Montreal's Irish subsidiary fined for licence breach|url=https://www.theglobeandmail.com/business/international-business/european-business/article-bank-of-montreal-irish-subsidiary-fined-for-licence-breach/|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясының (SEC) 2016 жылы клиенттерден мүдделер қақтығысын жасырды деген айыптарын реттеу үшін Bank of Montreal-дың Чикагодағы екі бөлімшесі 38 млн АҚШ доллары көлемінде төлем жасады.<ref>{{Cite news|last1=Saminather|first1=Nichola|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2019-09-27|title=Bank of Montreal pays $38 million to settle U.S. SEC charges it hid conflicts|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-sec-bank-of-montreal-idUSKBN1WC2FG|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы желтоқсанда банк тоқсандық кірістің төмендеуінен кейін 2 300 жұмыс орнын қысқартты, бұл жұмыс күшінің шамамен бес пайызына әсер етті.<ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal earns $1.1B, hikes dividend and slashes 2,300 jobs|url=https://www.thestar.com/business/2019/12/03/bank-of-montreal-hikes-dividend-earns-11b-and-cuts-2300-jobs.html|access-date=2020-12-03|website=thestar.com|language=en}}</ref><ref name="FINANCIALbmo">{{Cite news|title=Bank of Montreal slashes workforce in deepest cuts the industry has seen in years|url=https://business.financialpost.com/news/fp-street/bank-of-montreal-beats-estimates-on-wealth-boost-as-charge-taken|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=3 December 2019 |language=en-CA|last1=Alexander |first1=Doug }}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal to trim 5% of workforce, with cuts across business|url=https://www.investmentexecutive.com/news/industry-news/bank-of-montreal-to-trim-5-of-workforce-with-cuts-across-business/|access-date=2020-12-03|website=Investment Executive|language=en}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте компания байырғы халықтарға берілетін несиелер көлемін екі еселеуді жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Alexander|first=Doug|date=13 September 2019|title=BMO's aim to double indigenous lending relies on old-style banking|url=https://www.bnnbloomberg.ca/bmo-s-aim-to-double-indigenous-lending-relies-on-old-style-banking-1.1315710|website=BNN Bloomberg}}</ref> 2020 жылғы қаңтарда сәйкестендіру кезіндегі сәйкессіздікке байланысты банктің [[Ванкувер]]дегі бөлімшесінде 12 жастағы алғашқы ұлттар қызы мен оның атасы полиция тарапынан кісенделгеннен кейін дау мен наразылықтар туындады.<ref name="PROTETS">{{Cite news|title='All kids deserve respect': Protesters demonstrate outside of BMO branch after 12-year-old handcuffed {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/all-kids-deserve-respect-protesters-demonstrate-outside-of-bmo-branch-after-12-year-old-handcuffed-1.5423199|access-date=2020-12-03}}</ref> Ванкувер қаласының мэрі банкті полицияға жалған ақпарат берді деп сынады.<ref>{{Cite news|title=BMO president apologizes after 12-year-old Indigenous girl, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347|access-date=2020-12-03}}</ref><ref>{{Cite news|title='BMO has to answer for this': Angry Vancouver mayor to review why 12-year-old, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/vancouver-mayor-bmo-detained-indigenous-1.5426247|access-date=2020-12-03}}</ref> Кейіннен полицияның әрекеттеріне қатысты тергеу жүргізілді.<ref>{{Cite web|date=2020-01-14|title=NetNewsLedger - Vancouver Police Under Investigation Over Bank of Montreal Arrest|url=https://www.netnewsledger.com/2020/01/14/vancouver-police-under-investigation-over-bank-of-montreal-arrest/|access-date=2020-12-03|website=NetNewsLedger|language=en-US}}</ref> Осы оқиғаға байланысты кейін адам құқықтарын қорғау жөнінде талап-арыз берілді.<ref>{{cite web |last1=Sterritt |first1=Angela |last2=Watson |first2=Bridgette |title=Indigenous man and granddaughter handcuffed at Vancouver bank file human rights complaint against BMO, police |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-human-rights-complaint-1.5812525 |publisher=CBC News |date=23 November 2020}}</ref> Ақырында тараптар келісімге келді, оның аясында жәбірленушілерге мөлшері жарияланбаған ақшалай өтемақы төленді, Белла-Беллада кешірім сұрау рәсімі өткізілді, банктің кейбір бөлімшелеріне жергілікті халықтардың жерін мойындау тақтайшалары орнатылды, сондай-ақ BMO мәртебе куәліктерін қарау жөніндегі ішкі саясаттары мен рәсімдерін жаңартты.<ref>{{cite web |last1=Larsen |first1=Karin |title=Heiltsuk man, granddaughter reach settlement in human rights complaint against BMO |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/maxwell-johnson-granddaughter-human-rights-complaint-settlement-1.6442567 |publisher=CBC News |date=5 May 2022}}</ref> Оқиғадан кейін BMO бірнеше провинцияның байырғы халықтарының өкілдерінен тұратын Байырғы халықтар жөніндегі консультативтік кеңес құрды.<ref>{{Cite news |date=16 January 2020 |title=BMO president apologizes for treatment of 12-year-old Indigenous girl and grandfather who were handcuffed |work=CBC |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347}}</ref><ref>{{Cite web |title='Apologies are not enough': BMO to start Indigenous Advisory Council {{!}} CityNews Vancouver |url=https://vancouver.citynews.ca/2020/01/16/bmo-indigenous-advisory-council/ |access-date=2023-10-16 |website=vancouver.citynews.ca|date=16 January 2020 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} by7xc7qbx2xppt7eq3hrukgxdlxqdzp 3638467 3638465 2026-08-02T19:18:30Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638467 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> 2018 жылғы мамырда BMO мен [[Simplii Financial]] ([[Canadian Imperial Bank of Commerce]] компаниясының еншілес кәсіпорны) хакерлердің шабуылына ұшырады. Хакерлер екі банктің де жүйелеріне заңсыз кіріп, жалпы саны 90 000 клиенттің (оның ішінде BMO-дан 50 000 клиенттің) ақпаратын қолдарына түсіргендерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|last1=Ligaya|first1=Armina|title=BMO and CIBC's Simplii says fraudsters may have accessed clients' information|url=https://www.thestar.com/business/2018/05/28/cibcs-simplii-financial-says-fraudsters-may-have-accessed-information-of-40000-clients.html|access-date=29 May 2018|work=Toronto Star|agency=The Canadian Press|date=28 May 2018|language=en}}</ref> Ресейден жіберілген және хакерлерге тиесілі деп көрсетілген электрондық хатта әр компаниядан [[Ripple]] арқылы 2018 жылғы 28 мамыр күні сағат 23:59-ға дейін 1 млн АҚШ доллары көлемінде төлем талап етілді, әйтпесе ақпарат «fraud forum [sic] and fraud community [sic]» сайттарында жарияланатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Hackers threaten to reveal personal data of 90,000 Canadians caught in bank hack|url=https://www.cbc.ca/news/business/bank-hack-tuesday-1.4682018|access-date=29 May 2018|work=CBC News|date=29 May 2018}}</ref> 2018 жылы BMO марихуана секторына өндіруші компанияның үлесін сатып алу үшін 175 млн АҚШ долларына мәміле жасап, кірді. Бұл «Үлкен канадалық бестік» банктерінің осы секторға жасаған алғашқы инвестициясы болды.<ref>{{Cite news|title=BMO marks first foray by a major Canadian bank in marijuana sector with $175M deal|url=https://business.financialpost.com/investing/bank-of-montreal-marks-first-for-major-canadian-lenders-with-175m-marijuana-deal|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=19 January 2018 |language=en-CA|last1=Zochodne |first1=Geoff }}</ref> 2018 жылғы қаңтарда банкке Канаданың тағы бес банкімен бірге туынды қаржы құралдарымен сауда жасаудан түсетін пайданы ұлғайту мақсатында канадалық пайыздық мөлшерлеме эталонын сөз байласып айла-шарғы жасау арқылы бұрмалады деген айыппен сотқа талап-арыз берілді.<ref>{{Cite news|last1=Scuffham|first1=Matt|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2018-01-15|title=Lawsuit in U.S. accuses nine banks of rigging Canadian rate benchmark|language=en|work=Reuters|url=https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|access-date=2020-12-03|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422134625/https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|url-status=dead}}</ref> Канаданың Либералдық партиясы үкіметіндегі министрлік қызметінен кеткеннен кейін [[Скотт Брайсон]] 2019 жылғы ақпанда банктің инвестициялық және корпоративтік банк ісі жөніндегі вице-төрағасы қызметіне қабылданды.<ref>{{Cite news|title=Former Liberal cabinet minister Scott Brison joins Bank of Montreal {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/nova-scotia/former-liberal-cabinet-minister-scott-brison-joins-bmo-1.5018143|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы ақпанда банктің АҚШ-тағы бөлшек банк ісінен түскен пайдасының айтарлықтай өскені туралы хабарланды.<ref>{{Cite web|date=2019-02-26|title=U.S. retail banking profits surge at Bank of Montreal|url=https://www.americanbanker.com/articles/us-retail-banking-profits-surge-at-bank-of-montreal|access-date=2020-12-03|website=American Banker|language=en}}</ref> 2019 жылғы сәуірде банк [[Нью-Йорк]] қаласындағы штаб-пәтерін бұрынғы [[Conde Nast]] ғимаратына көшірді.<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=Bank of Montreal to move NYC headquarters to former Conde Nast building|url=https://www.crainsnewyork.com/real-estate/bank-montreal-move-nyc-headquarters-former-conde-nast-building|access-date=2020-12-03|website=Crain's New York Business|language=en}}</ref> Сол айда банктің [[Ирландия]]дағы еншілес кәсіпорны лицензиялық талаптарды бұзғаны үшін бірнеше миллион айыппұл төлеуге міндеттелді.<ref>{{Cite news|title=Bank of Montreal's Irish subsidiary fined for licence breach|url=https://www.theglobeandmail.com/business/international-business/european-business/article-bank-of-montreal-irish-subsidiary-fined-for-licence-breach/|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясының (SEC) 2016 жылы клиенттерден мүдделер қақтығысын жасырды деген айыптарын реттеу үшін Bank of Montreal-дың Чикагодағы екі бөлімшесі 38 млн АҚШ доллары көлемінде төлем жасады.<ref>{{Cite news|last1=Saminather|first1=Nichola|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2019-09-27|title=Bank of Montreal pays $38 million to settle U.S. SEC charges it hid conflicts|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-sec-bank-of-montreal-idUSKBN1WC2FG|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы желтоқсанда банк тоқсандық кірістің төмендеуінен кейін 2 300 жұмыс орнын қысқартты, бұл жұмыс күшінің шамамен бес пайызына әсер етті.<ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal earns $1.1B, hikes dividend and slashes 2,300 jobs|url=https://www.thestar.com/business/2019/12/03/bank-of-montreal-hikes-dividend-earns-11b-and-cuts-2300-jobs.html|access-date=2020-12-03|website=thestar.com|language=en}}</ref><ref name="FINANCIALbmo">{{Cite news|title=Bank of Montreal slashes workforce in deepest cuts the industry has seen in years|url=https://business.financialpost.com/news/fp-street/bank-of-montreal-beats-estimates-on-wealth-boost-as-charge-taken|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=3 December 2019 |language=en-CA|last1=Alexander |first1=Doug }}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal to trim 5% of workforce, with cuts across business|url=https://www.investmentexecutive.com/news/industry-news/bank-of-montreal-to-trim-5-of-workforce-with-cuts-across-business/|access-date=2020-12-03|website=Investment Executive|language=en}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте компания байырғы халықтарға берілетін несиелер көлемін екі еселеуді жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Alexander|first=Doug|date=13 September 2019|title=BMO's aim to double indigenous lending relies on old-style banking|url=https://www.bnnbloomberg.ca/bmo-s-aim-to-double-indigenous-lending-relies-on-old-style-banking-1.1315710|website=BNN Bloomberg}}</ref> 2020 жылғы қаңтарда сәйкестендіру кезіндегі сәйкессіздікке байланысты банктің [[Ванкувер]]дегі бөлімшесінде 12 жастағы алғашқы ұлттар қызы мен оның атасы полиция тарапынан кісенделгеннен кейін дау мен наразылықтар туындады.<ref name="PROTETS">{{Cite news|title='All kids deserve respect': Protesters demonstrate outside of BMO branch after 12-year-old handcuffed {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/all-kids-deserve-respect-protesters-demonstrate-outside-of-bmo-branch-after-12-year-old-handcuffed-1.5423199|access-date=2020-12-03}}</ref> Ванкувер қаласының мэрі банкті полицияға жалған ақпарат берді деп сынады.<ref>{{Cite news|title=BMO president apologizes after 12-year-old Indigenous girl, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347|access-date=2020-12-03}}</ref><ref>{{Cite news|title='BMO has to answer for this': Angry Vancouver mayor to review why 12-year-old, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/vancouver-mayor-bmo-detained-indigenous-1.5426247|access-date=2020-12-03}}</ref> Кейіннен полицияның әрекеттеріне қатысты тергеу жүргізілді.<ref>{{Cite web|date=2020-01-14|title=NetNewsLedger - Vancouver Police Under Investigation Over Bank of Montreal Arrest|url=https://www.netnewsledger.com/2020/01/14/vancouver-police-under-investigation-over-bank-of-montreal-arrest/|access-date=2020-12-03|website=NetNewsLedger|language=en-US}}</ref> Осы оқиғаға байланысты кейін адам құқықтарын қорғау жөнінде талап-арыз берілді.<ref>{{cite web |last1=Sterritt |first1=Angela |last2=Watson |first2=Bridgette |title=Indigenous man and granddaughter handcuffed at Vancouver bank file human rights complaint against BMO, police |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-human-rights-complaint-1.5812525 |publisher=CBC News |date=23 November 2020}}</ref> Ақырында тараптар келісімге келді, оның аясында жәбірленушілерге мөлшері жарияланбаған ақшалай өтемақы төленді, Белла-Беллада кешірім сұрау рәсімі өткізілді, банктің кейбір бөлімшелеріне жергілікті халықтардың жерін мойындау тақтайшалары орнатылды, сондай-ақ BMO мәртебе куәліктерін қарау жөніндегі ішкі саясаттары мен рәсімдерін жаңартты.<ref>{{cite web |last1=Larsen |first1=Karin |title=Heiltsuk man, granddaughter reach settlement in human rights complaint against BMO |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/maxwell-johnson-granddaughter-human-rights-complaint-settlement-1.6442567 |publisher=CBC News |date=5 May 2022}}</ref> Оқиғадан кейін BMO бірнеше провинцияның байырғы халықтарының өкілдерінен тұратын Байырғы халықтар жөніндегі консультативтік кеңес құрды.<ref>{{Cite news |date=16 January 2020 |title=BMO president apologizes for treatment of 12-year-old Indigenous girl and grandfather who were handcuffed |work=CBC |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347}}</ref><ref>{{Cite web |title='Apologies are not enough': BMO to start Indigenous Advisory Council {{!}} CityNews Vancouver |url=https://vancouver.citynews.ca/2020/01/16/bmo-indigenous-advisory-council/ |access-date=2023-10-16 |website=vancouver.citynews.ca|date=16 January 2020 }}</ref> 2020 жылғы наурызда банктің бас атқарушы директоры қазба отынға салынған инвестициялардан бас тартуға қарсы пікір білдірді. Бұған дейін банк 2018 жылы [[Deutsche Bank]] компаниясынан энергетика саласындағы 3 млрд АҚШ доллары көлеміндегі несиелерді сатып алған болатын.<ref>{{Cite web |last=Saminather |first=Nichola |date=31 March 2020 |title=Bank of Montreal CEO says fossil fuel divestment not a 'productive solution' |url=https://www.nasdaq.com/articles/bank-of-montreal-ceo-says-fossil-fuel-divestment-not-a-productive-solution-2020-03-31-0 |website=Nasdaq}}</ref> 2021 жылы BMO 2050 жылға қарай жаһандық таза нөлдік климаттық мақсаттарға, сондай-ақ несиелеу қызметіндегі қаржыландырылатын шығарындылар бойынша таза нөлдік деңгейге қол жеткізу мақсатымен БҰҰ-ның Жауапты банк ісінің қағидаттарына (PRB) қол қойды.<ref name="2021 annual report">{{Cite web |date=December 2021 |title=BMO Annual Report 2021 |url=http://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120094143/https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2021.pdf |archive-date=2022-01-20 |website=BMO.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=BMO declares climate ambition|url=https://newsroom.bmo.com/2021-03-10-BMO-declares-climate-ambition|access-date=2021-06-02|website=newsroom.bmo.com|language=en}}</ref> 2022 жылғы шілдеде BMO Калгариде орналасқан, компанияларға тұрақтылық мәселелері мен көміртегі шығарындыларын өлшеу бойынша кеңес беретін Radicle Group Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Bradshaw |first=James |date=2022-07-20 |title=BMO buys Calgary-based carbon-offset adviser Radicle Group to speed up sustainability push |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/business/article-bmo-buys-calgary-based-carbon-offset-adviser-to-speed-up/ |access-date=2022-07-20}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rg3qhgxzijia9cyzlj5l9y2gorqgs7x 3638468 3638467 2026-08-02T19:20:38Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638468 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> 2018 жылғы мамырда BMO мен [[Simplii Financial]] ([[Canadian Imperial Bank of Commerce]] компаниясының еншілес кәсіпорны) хакерлердің шабуылына ұшырады. Хакерлер екі банктің де жүйелеріне заңсыз кіріп, жалпы саны 90 000 клиенттің (оның ішінде BMO-дан 50 000 клиенттің) ақпаратын қолдарына түсіргендерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|last1=Ligaya|first1=Armina|title=BMO and CIBC's Simplii says fraudsters may have accessed clients' information|url=https://www.thestar.com/business/2018/05/28/cibcs-simplii-financial-says-fraudsters-may-have-accessed-information-of-40000-clients.html|access-date=29 May 2018|work=Toronto Star|agency=The Canadian Press|date=28 May 2018|language=en}}</ref> Ресейден жіберілген және хакерлерге тиесілі деп көрсетілген электрондық хатта әр компаниядан [[Ripple]] арқылы 2018 жылғы 28 мамыр күні сағат 23:59-ға дейін 1 млн АҚШ доллары көлемінде төлем талап етілді, әйтпесе ақпарат «fraud forum [sic] and fraud community [sic]» сайттарында жарияланатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Hackers threaten to reveal personal data of 90,000 Canadians caught in bank hack|url=https://www.cbc.ca/news/business/bank-hack-tuesday-1.4682018|access-date=29 May 2018|work=CBC News|date=29 May 2018}}</ref> 2018 жылы BMO марихуана секторына өндіруші компанияның үлесін сатып алу үшін 175 млн АҚШ долларына мәміле жасап, кірді. Бұл «Үлкен канадалық бестік» банктерінің осы секторға жасаған алғашқы инвестициясы болды.<ref>{{Cite news|title=BMO marks first foray by a major Canadian bank in marijuana sector with $175M deal|url=https://business.financialpost.com/investing/bank-of-montreal-marks-first-for-major-canadian-lenders-with-175m-marijuana-deal|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=19 January 2018 |language=en-CA|last1=Zochodne |first1=Geoff }}</ref> 2018 жылғы қаңтарда банкке Канаданың тағы бес банкімен бірге туынды қаржы құралдарымен сауда жасаудан түсетін пайданы ұлғайту мақсатында канадалық пайыздық мөлшерлеме эталонын сөз байласып айла-шарғы жасау арқылы бұрмалады деген айыппен сотқа талап-арыз берілді.<ref>{{Cite news|last1=Scuffham|first1=Matt|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2018-01-15|title=Lawsuit in U.S. accuses nine banks of rigging Canadian rate benchmark|language=en|work=Reuters|url=https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|access-date=2020-12-03|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422134625/https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|url-status=dead}}</ref> Канаданың Либералдық партиясы үкіметіндегі министрлік қызметінен кеткеннен кейін [[Скотт Брайсон]] 2019 жылғы ақпанда банктің инвестициялық және корпоративтік банк ісі жөніндегі вице-төрағасы қызметіне қабылданды.<ref>{{Cite news|title=Former Liberal cabinet minister Scott Brison joins Bank of Montreal {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/nova-scotia/former-liberal-cabinet-minister-scott-brison-joins-bmo-1.5018143|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы ақпанда банктің АҚШ-тағы бөлшек банк ісінен түскен пайдасының айтарлықтай өскені туралы хабарланды.<ref>{{Cite web|date=2019-02-26|title=U.S. retail banking profits surge at Bank of Montreal|url=https://www.americanbanker.com/articles/us-retail-banking-profits-surge-at-bank-of-montreal|access-date=2020-12-03|website=American Banker|language=en}}</ref> 2019 жылғы сәуірде банк [[Нью-Йорк]] қаласындағы штаб-пәтерін бұрынғы [[Conde Nast]] ғимаратына көшірді.<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=Bank of Montreal to move NYC headquarters to former Conde Nast building|url=https://www.crainsnewyork.com/real-estate/bank-montreal-move-nyc-headquarters-former-conde-nast-building|access-date=2020-12-03|website=Crain's New York Business|language=en}}</ref> Сол айда банктің [[Ирландия]]дағы еншілес кәсіпорны лицензиялық талаптарды бұзғаны үшін бірнеше миллион айыппұл төлеуге міндеттелді.<ref>{{Cite news|title=Bank of Montreal's Irish subsidiary fined for licence breach|url=https://www.theglobeandmail.com/business/international-business/european-business/article-bank-of-montreal-irish-subsidiary-fined-for-licence-breach/|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясының (SEC) 2016 жылы клиенттерден мүдделер қақтығысын жасырды деген айыптарын реттеу үшін Bank of Montreal-дың Чикагодағы екі бөлімшесі 38 млн АҚШ доллары көлемінде төлем жасады.<ref>{{Cite news|last1=Saminather|first1=Nichola|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2019-09-27|title=Bank of Montreal pays $38 million to settle U.S. SEC charges it hid conflicts|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-sec-bank-of-montreal-idUSKBN1WC2FG|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы желтоқсанда банк тоқсандық кірістің төмендеуінен кейін 2 300 жұмыс орнын қысқартты, бұл жұмыс күшінің шамамен бес пайызына әсер етті.<ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal earns $1.1B, hikes dividend and slashes 2,300 jobs|url=https://www.thestar.com/business/2019/12/03/bank-of-montreal-hikes-dividend-earns-11b-and-cuts-2300-jobs.html|access-date=2020-12-03|website=thestar.com|language=en}}</ref><ref name="FINANCIALbmo">{{Cite news|title=Bank of Montreal slashes workforce in deepest cuts the industry has seen in years|url=https://business.financialpost.com/news/fp-street/bank-of-montreal-beats-estimates-on-wealth-boost-as-charge-taken|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=3 December 2019 |language=en-CA|last1=Alexander |first1=Doug }}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal to trim 5% of workforce, with cuts across business|url=https://www.investmentexecutive.com/news/industry-news/bank-of-montreal-to-trim-5-of-workforce-with-cuts-across-business/|access-date=2020-12-03|website=Investment Executive|language=en}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте компания байырғы халықтарға берілетін несиелер көлемін екі еселеуді жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Alexander|first=Doug|date=13 September 2019|title=BMO's aim to double indigenous lending relies on old-style banking|url=https://www.bnnbloomberg.ca/bmo-s-aim-to-double-indigenous-lending-relies-on-old-style-banking-1.1315710|website=BNN Bloomberg}}</ref> 2020 жылғы қаңтарда сәйкестендіру кезіндегі сәйкессіздікке байланысты банктің [[Ванкувер]]дегі бөлімшесінде 12 жастағы алғашқы ұлттар қызы мен оның атасы полиция тарапынан кісенделгеннен кейін дау мен наразылықтар туындады.<ref name="PROTETS">{{Cite news|title='All kids deserve respect': Protesters demonstrate outside of BMO branch after 12-year-old handcuffed {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/all-kids-deserve-respect-protesters-demonstrate-outside-of-bmo-branch-after-12-year-old-handcuffed-1.5423199|access-date=2020-12-03}}</ref> Ванкувер қаласының мэрі банкті полицияға жалған ақпарат берді деп сынады.<ref>{{Cite news|title=BMO president apologizes after 12-year-old Indigenous girl, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347|access-date=2020-12-03}}</ref><ref>{{Cite news|title='BMO has to answer for this': Angry Vancouver mayor to review why 12-year-old, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/vancouver-mayor-bmo-detained-indigenous-1.5426247|access-date=2020-12-03}}</ref> Кейіннен полицияның әрекеттеріне қатысты тергеу жүргізілді.<ref>{{Cite web|date=2020-01-14|title=NetNewsLedger - Vancouver Police Under Investigation Over Bank of Montreal Arrest|url=https://www.netnewsledger.com/2020/01/14/vancouver-police-under-investigation-over-bank-of-montreal-arrest/|access-date=2020-12-03|website=NetNewsLedger|language=en-US}}</ref> Осы оқиғаға байланысты кейін адам құқықтарын қорғау жөнінде талап-арыз берілді.<ref>{{cite web |last1=Sterritt |first1=Angela |last2=Watson |first2=Bridgette |title=Indigenous man and granddaughter handcuffed at Vancouver bank file human rights complaint against BMO, police |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-human-rights-complaint-1.5812525 |publisher=CBC News |date=23 November 2020}}</ref> Ақырында тараптар келісімге келді, оның аясында жәбірленушілерге мөлшері жарияланбаған ақшалай өтемақы төленді, Белла-Беллада кешірім сұрау рәсімі өткізілді, банктің кейбір бөлімшелеріне жергілікті халықтардың жерін мойындау тақтайшалары орнатылды, сондай-ақ BMO мәртебе куәліктерін қарау жөніндегі ішкі саясаттары мен рәсімдерін жаңартты.<ref>{{cite web |last1=Larsen |first1=Karin |title=Heiltsuk man, granddaughter reach settlement in human rights complaint against BMO |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/maxwell-johnson-granddaughter-human-rights-complaint-settlement-1.6442567 |publisher=CBC News |date=5 May 2022}}</ref> Оқиғадан кейін BMO бірнеше провинцияның байырғы халықтарының өкілдерінен тұратын Байырғы халықтар жөніндегі консультативтік кеңес құрды.<ref>{{Cite news |date=16 January 2020 |title=BMO president apologizes for treatment of 12-year-old Indigenous girl and grandfather who were handcuffed |work=CBC |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347}}</ref><ref>{{Cite web |title='Apologies are not enough': BMO to start Indigenous Advisory Council {{!}} CityNews Vancouver |url=https://vancouver.citynews.ca/2020/01/16/bmo-indigenous-advisory-council/ |access-date=2023-10-16 |website=vancouver.citynews.ca|date=16 January 2020 }}</ref> 2020 жылғы наурызда банктің бас атқарушы директоры қазба отынға салынған инвестициялардан бас тартуға қарсы пікір білдірді. Бұған дейін банк 2018 жылы [[Deutsche Bank]] компаниясынан энергетика саласындағы 3 млрд АҚШ доллары көлеміндегі несиелерді сатып алған болатын.<ref>{{Cite web |last=Saminather |first=Nichola |date=31 March 2020 |title=Bank of Montreal CEO says fossil fuel divestment not a 'productive solution' |url=https://www.nasdaq.com/articles/bank-of-montreal-ceo-says-fossil-fuel-divestment-not-a-productive-solution-2020-03-31-0 |website=Nasdaq}}</ref> 2021 жылы BMO 2050 жылға қарай жаһандық таза нөлдік климаттық мақсаттарға, сондай-ақ несиелеу қызметіндегі қаржыландырылатын шығарындылар бойынша таза нөлдік деңгейге қол жеткізу мақсатымен БҰҰ-ның Жауапты банк ісінің қағидаттарына (PRB) қол қойды.<ref name="2021 annual report">{{Cite web |date=December 2021 |title=BMO Annual Report 2021 |url=http://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120094143/https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2021.pdf |archive-date=2022-01-20 |website=BMO.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=BMO declares climate ambition|url=https://newsroom.bmo.com/2021-03-10-BMO-declares-climate-ambition|access-date=2021-06-02|website=newsroom.bmo.com|language=en}}</ref> 2022 жылғы шілдеде BMO Калгариде орналасқан, компанияларға тұрақтылық мәселелері мен көміртегі шығарындыларын өлшеу бойынша кеңес беретін Radicle Group Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Bradshaw |first=James |date=2022-07-20 |title=BMO buys Calgary-based carbon-offset adviser Radicle Group to speed up sustainability push |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/business/article-bmo-buys-calgary-based-carbon-offset-adviser-to-speed-up/ |access-date=2022-07-20}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда BMO [[BNP Paribas]] компаниясынан Сан-Францискода орналасқан [[Bank of the West]] банкін сатып алуға келісті. Оны BMO Harris Bank-пен біріктіру жоспарланды, бұл BMO-ның АҚШ-тағы жалпы қатысуын кемінде екі есе арттыруға тиіс болды.<ref>{{Cite web|title=Bank of Montreal expands U.S. presence with $16 bln purchase of Bank of the West from BNP Paribas|url=https://www.reuters.com/markets/europe/bnp-paribas-sell-bank-west-canadas-bmo-around-16-bln-2021-12-20/|date=2021-12-20|access-date=2022-05-14|website=Reuters|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Complementary branches may spare job cuts in BMO, Bank of the West deal|url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2021/12/23/bmo-harris-bank-of-the-west-merger-kansas-city.html|date=2021-12-23|access-date=2022-05-14|website=bizjournals.com|language=en}}</ref> BMO-ның Bank of the West банкін сатып алуы 2023 жылғы ақпанда аяқталды, ал Bank of the West бренді 2023 жылғы қыркүйекке қарай BMO брендіне біріктіріледі деп жоспарланды.<ref>{{Cite web|title=Bank of the West's new owner talks new name, job cuts and plans for Bay Area real estate|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2023/02/01/bank-of-the-west-bmo-financial-group-merger-casper.html|date=2023-02-01|access-date=2023-02-11|website=bizjournals.com|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3shaln19o46d6l9nf6129f6q7buiia6 3638470 3638468 2026-08-02T19:22:10Z 1nter pares 146705 /* XXI ғасыр */ 3638470 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> 2018 жылғы мамырда BMO мен [[Simplii Financial]] ([[Canadian Imperial Bank of Commerce]] компаниясының еншілес кәсіпорны) хакерлердің шабуылына ұшырады. Хакерлер екі банктің де жүйелеріне заңсыз кіріп, жалпы саны 90 000 клиенттің (оның ішінде BMO-дан 50 000 клиенттің) ақпаратын қолдарына түсіргендерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|last1=Ligaya|first1=Armina|title=BMO and CIBC's Simplii says fraudsters may have accessed clients' information|url=https://www.thestar.com/business/2018/05/28/cibcs-simplii-financial-says-fraudsters-may-have-accessed-information-of-40000-clients.html|access-date=29 May 2018|work=Toronto Star|agency=The Canadian Press|date=28 May 2018|language=en}}</ref> Ресейден жіберілген және хакерлерге тиесілі деп көрсетілген электрондық хатта әр компаниядан [[Ripple]] арқылы 2018 жылғы 28 мамыр күні сағат 23:59-ға дейін 1 млн АҚШ доллары көлемінде төлем талап етілді, әйтпесе ақпарат «fraud forum [sic] and fraud community [sic]» сайттарында жарияланатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Hackers threaten to reveal personal data of 90,000 Canadians caught in bank hack|url=https://www.cbc.ca/news/business/bank-hack-tuesday-1.4682018|access-date=29 May 2018|work=CBC News|date=29 May 2018}}</ref> 2018 жылы BMO марихуана секторына өндіруші компанияның үлесін сатып алу үшін 175 млн АҚШ долларына мәміле жасап, кірді. Бұл «Үлкен канадалық бестік» банктерінің осы секторға жасаған алғашқы инвестициясы болды.<ref>{{Cite news|title=BMO marks first foray by a major Canadian bank in marijuana sector with $175M deal|url=https://business.financialpost.com/investing/bank-of-montreal-marks-first-for-major-canadian-lenders-with-175m-marijuana-deal|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=19 January 2018 |language=en-CA|last1=Zochodne |first1=Geoff }}</ref> 2018 жылғы қаңтарда банкке Канаданың тағы бес банкімен бірге туынды қаржы құралдарымен сауда жасаудан түсетін пайданы ұлғайту мақсатында канадалық пайыздық мөлшерлеме эталонын сөз байласып айла-шарғы жасау арқылы бұрмалады деген айыппен сотқа талап-арыз берілді.<ref>{{Cite news|last1=Scuffham|first1=Matt|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2018-01-15|title=Lawsuit in U.S. accuses nine banks of rigging Canadian rate benchmark|language=en|work=Reuters|url=https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|access-date=2020-12-03|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422134625/https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|url-status=dead}}</ref> Канаданың Либералдық партиясы үкіметіндегі министрлік қызметінен кеткеннен кейін [[Скотт Брайсон]] 2019 жылғы ақпанда банктің инвестициялық және корпоративтік банк ісі жөніндегі вице-төрағасы қызметіне қабылданды.<ref>{{Cite news|title=Former Liberal cabinet minister Scott Brison joins Bank of Montreal {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/nova-scotia/former-liberal-cabinet-minister-scott-brison-joins-bmo-1.5018143|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы ақпанда банктің АҚШ-тағы бөлшек банк ісінен түскен пайдасының айтарлықтай өскені туралы хабарланды.<ref>{{Cite web|date=2019-02-26|title=U.S. retail banking profits surge at Bank of Montreal|url=https://www.americanbanker.com/articles/us-retail-banking-profits-surge-at-bank-of-montreal|access-date=2020-12-03|website=American Banker|language=en}}</ref> 2019 жылғы сәуірде банк [[Нью-Йорк]] қаласындағы штаб-пәтерін бұрынғы [[Conde Nast]] ғимаратына көшірді.<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=Bank of Montreal to move NYC headquarters to former Conde Nast building|url=https://www.crainsnewyork.com/real-estate/bank-montreal-move-nyc-headquarters-former-conde-nast-building|access-date=2020-12-03|website=Crain's New York Business|language=en}}</ref> Сол айда банктің [[Ирландия]]дағы еншілес кәсіпорны лицензиялық талаптарды бұзғаны үшін бірнеше миллион айыппұл төлеуге міндеттелді.<ref>{{Cite news|title=Bank of Montreal's Irish subsidiary fined for licence breach|url=https://www.theglobeandmail.com/business/international-business/european-business/article-bank-of-montreal-irish-subsidiary-fined-for-licence-breach/|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясының (SEC) 2016 жылы клиенттерден мүдделер қақтығысын жасырды деген айыптарын реттеу үшін Bank of Montreal-дың Чикагодағы екі бөлімшесі 38 млн АҚШ доллары көлемінде төлем жасады.<ref>{{Cite news|last1=Saminather|first1=Nichola|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2019-09-27|title=Bank of Montreal pays $38 million to settle U.S. SEC charges it hid conflicts|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-sec-bank-of-montreal-idUSKBN1WC2FG|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы желтоқсанда банк тоқсандық кірістің төмендеуінен кейін 2 300 жұмыс орнын қысқартты, бұл жұмыс күшінің шамамен бес пайызына әсер етті.<ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal earns $1.1B, hikes dividend and slashes 2,300 jobs|url=https://www.thestar.com/business/2019/12/03/bank-of-montreal-hikes-dividend-earns-11b-and-cuts-2300-jobs.html|access-date=2020-12-03|website=thestar.com|language=en}}</ref><ref name="FINANCIALbmo">{{Cite news|title=Bank of Montreal slashes workforce in deepest cuts the industry has seen in years|url=https://business.financialpost.com/news/fp-street/bank-of-montreal-beats-estimates-on-wealth-boost-as-charge-taken|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=3 December 2019 |language=en-CA|last1=Alexander |first1=Doug }}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal to trim 5% of workforce, with cuts across business|url=https://www.investmentexecutive.com/news/industry-news/bank-of-montreal-to-trim-5-of-workforce-with-cuts-across-business/|access-date=2020-12-03|website=Investment Executive|language=en}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте компания байырғы халықтарға берілетін несиелер көлемін екі еселеуді жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Alexander|first=Doug|date=13 September 2019|title=BMO's aim to double indigenous lending relies on old-style banking|url=https://www.bnnbloomberg.ca/bmo-s-aim-to-double-indigenous-lending-relies-on-old-style-banking-1.1315710|website=BNN Bloomberg}}</ref> 2020 жылғы қаңтарда сәйкестендіру кезіндегі сәйкессіздікке байланысты банктің [[Ванкувер]]дегі бөлімшесінде 12 жастағы алғашқы ұлттар қызы мен оның атасы полиция тарапынан кісенделгеннен кейін дау мен наразылықтар туындады.<ref name="PROTETS">{{Cite news|title='All kids deserve respect': Protesters demonstrate outside of BMO branch after 12-year-old handcuffed {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/all-kids-deserve-respect-protesters-demonstrate-outside-of-bmo-branch-after-12-year-old-handcuffed-1.5423199|access-date=2020-12-03}}</ref> Ванкувер қаласының мэрі банкті полицияға жалған ақпарат берді деп сынады.<ref>{{Cite news|title=BMO president apologizes after 12-year-old Indigenous girl, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347|access-date=2020-12-03}}</ref><ref>{{Cite news|title='BMO has to answer for this': Angry Vancouver mayor to review why 12-year-old, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/vancouver-mayor-bmo-detained-indigenous-1.5426247|access-date=2020-12-03}}</ref> Кейіннен полицияның әрекеттеріне қатысты тергеу жүргізілді.<ref>{{Cite web|date=2020-01-14|title=NetNewsLedger - Vancouver Police Under Investigation Over Bank of Montreal Arrest|url=https://www.netnewsledger.com/2020/01/14/vancouver-police-under-investigation-over-bank-of-montreal-arrest/|access-date=2020-12-03|website=NetNewsLedger|language=en-US}}</ref> Осы оқиғаға байланысты кейін адам құқықтарын қорғау жөнінде талап-арыз берілді.<ref>{{cite web |last1=Sterritt |first1=Angela |last2=Watson |first2=Bridgette |title=Indigenous man and granddaughter handcuffed at Vancouver bank file human rights complaint against BMO, police |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-human-rights-complaint-1.5812525 |publisher=CBC News |date=23 November 2020}}</ref> Ақырында тараптар келісімге келді, оның аясында жәбірленушілерге мөлшері жарияланбаған ақшалай өтемақы төленді, Белла-Беллада кешірім сұрау рәсімі өткізілді, банктің кейбір бөлімшелеріне жергілікті халықтардың жерін мойындау тақтайшалары орнатылды, сондай-ақ BMO мәртебе куәліктерін қарау жөніндегі ішкі саясаттары мен рәсімдерін жаңартты.<ref>{{cite web |last1=Larsen |first1=Karin |title=Heiltsuk man, granddaughter reach settlement in human rights complaint against BMO |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/maxwell-johnson-granddaughter-human-rights-complaint-settlement-1.6442567 |publisher=CBC News |date=5 May 2022}}</ref> Оқиғадан кейін BMO бірнеше провинцияның байырғы халықтарының өкілдерінен тұратын Байырғы халықтар жөніндегі консультативтік кеңес құрды.<ref>{{Cite news |date=16 January 2020 |title=BMO president apologizes for treatment of 12-year-old Indigenous girl and grandfather who were handcuffed |work=CBC |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347}}</ref><ref>{{Cite web |title='Apologies are not enough': BMO to start Indigenous Advisory Council {{!}} CityNews Vancouver |url=https://vancouver.citynews.ca/2020/01/16/bmo-indigenous-advisory-council/ |access-date=2023-10-16 |website=vancouver.citynews.ca|date=16 January 2020 }}</ref> 2020 жылғы наурызда банктің бас атқарушы директоры қазба отынға салынған инвестициялардан бас тартуға қарсы пікір білдірді. Бұған дейін банк 2018 жылы [[Deutsche Bank]] компаниясынан энергетика саласындағы 3 млрд АҚШ доллары көлеміндегі несиелерді сатып алған болатын.<ref>{{Cite web |last=Saminather |first=Nichola |date=31 March 2020 |title=Bank of Montreal CEO says fossil fuel divestment not a 'productive solution' |url=https://www.nasdaq.com/articles/bank-of-montreal-ceo-says-fossil-fuel-divestment-not-a-productive-solution-2020-03-31-0 |website=Nasdaq}}</ref> 2021 жылы BMO 2050 жылға қарай жаһандық таза нөлдік климаттық мақсаттарға, сондай-ақ несиелеу қызметіндегі қаржыландырылатын шығарындылар бойынша таза нөлдік деңгейге қол жеткізу мақсатымен БҰҰ-ның Жауапты банк ісінің қағидаттарына (PRB) қол қойды.<ref name="2021 annual report">{{Cite web |date=December 2021 |title=BMO Annual Report 2021 |url=http://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120094143/https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2021.pdf |archive-date=2022-01-20 |website=BMO.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=BMO declares climate ambition|url=https://newsroom.bmo.com/2021-03-10-BMO-declares-climate-ambition|access-date=2021-06-02|website=newsroom.bmo.com|language=en}}</ref> 2022 жылғы шілдеде BMO Калгариде орналасқан, компанияларға тұрақтылық мәселелері мен көміртегі шығарындыларын өлшеу бойынша кеңес беретін Radicle Group Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Bradshaw |first=James |date=2022-07-20 |title=BMO buys Calgary-based carbon-offset adviser Radicle Group to speed up sustainability push |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/business/article-bmo-buys-calgary-based-carbon-offset-adviser-to-speed-up/ |access-date=2022-07-20}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда BMO [[BNP Paribas]] компаниясынан Сан-Францискода орналасқан [[Bank of the West]] банкін сатып алуға келісті. Оны BMO Harris Bank-пен біріктіру жоспарланды, бұл BMO-ның АҚШ-тағы жалпы қатысуын кемінде екі есе арттыруға тиіс болды.<ref>{{Cite web|title=Bank of Montreal expands U.S. presence with $16 bln purchase of Bank of the West from BNP Paribas|url=https://www.reuters.com/markets/europe/bnp-paribas-sell-bank-west-canadas-bmo-around-16-bln-2021-12-20/|date=2021-12-20|access-date=2022-05-14|website=Reuters|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Complementary branches may spare job cuts in BMO, Bank of the West deal|url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2021/12/23/bmo-harris-bank-of-the-west-merger-kansas-city.html|date=2021-12-23|access-date=2022-05-14|website=bizjournals.com|language=en}}</ref> BMO-ның Bank of the West банкін сатып алуы 2023 жылғы ақпанда аяқталды, ал Bank of the West бренді 2023 жылғы қыркүйекке қарай BMO брендіне біріктіріледі деп жоспарланды.<ref>{{Cite web|title=Bank of the West's new owner talks new name, job cuts and plans for Bay Area real estate|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2023/02/01/bank-of-the-west-bmo-financial-group-merger-casper.html|date=2023-02-01|access-date=2023-02-11|website=bizjournals.com|language=en}}</ref> 2024 жылғы қаңтарда BMO соңғы он жыл ішінде Біріккен Корольдіктің облигациялар дилерлері клубының алғашқы жаңа мүшесі болды және үкіметтен облигацияларды тікелей сатып алатын бастапқы дилер банктердің біріне айналды. Банктер облигацияларды үкіметтен тікелей сатып алу арқылы мемлекеттік борыштың өтімді нарығын қалыптастыруға көмектеседі, алайда ықтимал шығындардан сақтандыру ретінде қосымша капитал ұстауға міндетті болады. 2013 жылы бастапқы облигациялар дилерлерінің саны 21-ге жетсе, 2024 жылға қарай ол 16-ға дейін азайды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://financialpost.com/fp-finance/banking/bmo-first-new-member-uk-exclusive-bond-club-12-years|title=Bank of Montreal becomes first new member in over 12 years of exclusive U.K. bond club|website=Financial Post|access-date=2024-02-27|archive-date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228041616/https://financialpost.com/fp-finance/banking/bmo-first-new-member-uk-exclusive-bond-club-12-years}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dbilzckun9gapxxcp18mcr58l2kd7p9 3638471 3638470 2026-08-02T19:29:49Z 1nter pares 146705 3638471 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Montreal |логотипі = BMO Logo.svg |суреті = First Canadian Place August 2017 01.jpg |сурет атауы = Канаданың [[Торонто]] қаласындағы операциялық штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TSX: BMO<br>{{NYSE|BMO}}<br>[[S&P/TSX 60]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[23 маусым]] [[1817 жыл|1817]], [[Монреаль]], [[Төменгі Канада]] (Montreal Bank ретінде) |құрушы = |орналасуы = {{plainlist| * [[Bank of Montreal Head Office]], [[Монреаль]], Квебек, Канада (ресми штаб-пәтері) * [[Торонто]], Онтарио, Канада (операциялық штаб-пәтері)<ref name=bmore>{{cite web|url=https://www.bmo.com/ir/files/F18%20Files/bmo_ar2018.pdf|title=Note 1: Basis of Presentation|page=148|publisher=Bank of Montreal|access-date=6 September 2019|year=2019|work=The Bank of Aiming Higher: BMO 201st Annual Report 2018}}</ref> }} |басты адамдары = {{plainlist| * Даррил Уайт (бас атқарушы директор) * Джордж Коуп (директорлар кеңесінің төрағасы) * Рахул Налгиркар (қаржы жөніндегі директор)<ref>{{cite web |title=Executive Bios {{!}} Corporate Information {{!}} BMO |url=https://www.bmo.com/main/about-bmo/corporate-information/executive-bios/ |website=www.bmo.com |access-date=13 March 2023}}</ref>}} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CA$88,10 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |айналым = {{өсім}} CA$36,27 млрд (2025)<ref name="Financials">{{cite web |title=2025 Annual Report to Shareholders|url=https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2025.pdf |publisher=BMO Financial Group |access-date=3 March 2026}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CA$8,73 млрд (2025)<ref name="Financials"/> |активтер = {{өсім}} CA$1,477 трлн (2025)<ref name="Financials"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 234 (2025)<ref name="Financials"/> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[BMO Capital Markets]] * [[BMO Bank, N.A.]] * [[BMO Nesbitt Burns]] * [[Moneris]] * [[Diners Club International]] (Солтүстік Америкадағы операциялары) * Clearpool Group * Lloyd George Management * LGM Investments * AIG Life Insurance Company of Canada * Radicle Group * [[Air Miles]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = Montreal Bank (1817–1822) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.bmo.com/}} |Ортаққор = }} '''Bank of Montreal''' ({{lang-fr|Banque de Montréal}}), қысқаша '''BMO''' — канадалық трансұлттық [[инвестициялық банк]] және [[қаржылық қызмет көрсету]] компаниясы. Bank of Montreal 1817 жылы Квебек провинциясының [[Монреаль]] қаласында ''Montreal Bank'' атауымен құрылды,<ref name="montrealbank" /> бұл оны Канададағы ең көне банк етеді.<ref name="sawyer">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Bank of Montreal |encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]] |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal/ |access-date=17 August 2019 |last=Bonham |first=Mark S.}}</ref> 2023 жылы компания [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 84-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Банктің заңды штаб-пәтері Монреальда орналасқан, ал операциялық штаб-пәтері мен атқарушы кеңселері 1977 жылдан бері Онтарио провинциясының Торонто қаласында орналасқан. Ол [[Торонто қор биржасы]]нда да, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да BMO тикерімен саудаланады.<ref name="snl">{{cite news |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1, No U.S. Banks In Top 5 |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |last1=Tor |first1=Maria |last2=Sarfraz |first2=Tor |publisher=SNL Financial |work=[[Forbes]] |date=23 December 2013 |access-date=8 May 2014}}</ref> BMO-ның мекеме нөмірі — 001, ал [[SWIFT код]]ы — BOFMCAM2.<ref name="Swift Code and Institution Number">{{cite web |url=https://www.bmo.com/home/popups/personal/banking-faq#q_info |website=BMO |access-date=29 December 2021|title=Glossary of Banking Terms &#124; BMO Bank of Montreal}}</ref> Активтері 1,5 трлн долларды құрайтын BMO актив көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы сегізінші ірі банк болып табылады және әлем бойынша 13 млн клиентке қызмет көрсетеді.<ref name=BMO>{{cite web |title=Purpose-Driven Banking|url=https://www.bmo.com/en-ca/main/about-bmo/who-we-are/ |website=BMO |access-date=23 March 2026}}</ref> Америка Құрама Штаттарында BMO өз қызметін BMO Financial Group атауымен жүргізеді. Оның Чикаго өңірінде және елдің басқа аймақтарында ауқымды операциялары бар, онда ол [[BMO Bank, N.A.]] арқылы жұмыс істейді. [[BMO Capital Markets]] — BMO-ның инвестициялық және корпоративтік банк бөлімшесі, ал әл-ауқатты басқару бөлімшесі [[BMO Nesbitt Burns]] брендімен жұмыс істейді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Bank of Montreal [[BNP Paribas]]-тен [[Bank of the West]] банкін 16,3 млрд АҚШ долларына стратегиялық сатып алатынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 2021|title=BMO Financial Group accelerates North American growth with the strategic acquisition of Bank of the West|url=https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West|url-status=live|access-date=21 December 2021|website=BMO.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221061950/https://newsroom.bmo.com/2021-12-20-BMO-Financial-Group-accelerates-North-American-growth-with-strategic-acquisition-of-Bank-of-the-West |archive-date=2021-12-21 }}</ref> == Тарихы == === XIX ғасыр === Банк 1817 жылғы 23 маусымда<ref name="quebec">{{cite web| title=Bank of Montreal| url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| last=Bélanger| first=Claude| publisher=[[Marianopolis College]]| date=January 2005| access-date=18 March 2013| archive-date=22 March 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160322123936/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/BankofMontreal-QuebecHistory.htm| url-status=dead}}</ref> бір топ көпестің Қауымдастық туралы келісімге қол қоюы арқылы ресми түрде «Montreal Bank» ретінде құрылды.<ref name=montrealbank>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=Founded in Montreal in 1817 by a group of nine of the city's most prominent figures, its original name was Montreal Bank.}}</ref> Құжатқа қол қойғандар қатарында [[Роберт Армур]], Джон К. Буш, [[Остин Кювилье]], [[Джордж Гарден]], [[Горацио Гейтс]], [[Джеймс Лесли]], [[Джордж Моффатт]], [[Джон Ричардсон]] және Томас А. Тёрнер болды. Банк алғашында Монреальдағы Сен-Поль көшесіндегі жалға алынған бөлмелерде орналасты, кейін 1818 жылы Сен-Поль көшесіндегі тұрақты ғимаратына көшті. Сол жылы банк өзінің алғашқы филиалын Квебек қаласында, сондай-ақ Жоғарғы Канададағы бірнеше кеңсесін, соның ішінде [[Амхерстберг]]те, [[Кингстон]]да, [[Перт]]те және [[Йорк]]те (қазіргі [[Торонто]]) ашты. Банк сондай-ақ 1818 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы Уильям көшесінде кеңсе ашып, өзінің алғашқы тұрақты шетелдік кеңсесін іске қосты.<ref name="centenary">{{cite book |url=https://archive.org/stream/centenaryofbanko00bankuoft#page/n7/mode/2up |title=The centenary of the Bank of Montreal, 1817–1917 |publisher=Bank of Montreal |year=1917 |page=8 |access-date=18 March 2013}}</ref> [[Сурет:Austin Cuvillier.jpg|upright|left|thumb|[[Остин Кювилье]] 1817 жылғы маусымда тағы тоғыз кәсіпкермен бірге BMO банкінің негізін қалады.]] 1822 жылға қарай банк құрылған кезінен бері аз ғана адамдар тобына тиесілі болған жекеменшік компания мәртебесінен 144 акционерге тиесілі жария компания мәртебесіне өтті. Осы кезде ол ресми түрде қазіргі атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web |title=Bank of Montreal (BMO) {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bank-of-montreal |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |quote=In 1822, the bank converted from a private company owned by a few people into a public company owned by 144 shareholders. At this time, it became officially known as the Bank of Montreal.}}</ref> [[Сурет:Halfpenny token, 1844 - Province of Canada, Bank of Montreal.jpg|thumb|1844 жылғы Канада провинциясының жетонындағы Bank of Montreal.]] 1824 жылы [[Жоғарғы Канада парламенті штаб-пәтері]] Жоғарғы Канадада орналаспайтын банктердің филиалдарының қызметіне тыйым салатын заң қабылдағаннан кейін, банктің Жоғарғы Канадаға кеңеюі тоқтатылды.<ref name="BMOhist">{{cite web |year=2019 |title=Growth of BMO |url=https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo |access-date=5 September 2019 |website=bmo.com |publisher=Bank of Montreal |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906062037/https://history.bmo.com/category/growth-of-bmo/ |url-status=dead }}</ref> 1838 жылы банк Торонтода орналасқан [[Bank of the People]] банкін сатып алу арқылы Жоғарғы Канада нарығына қайта кірді.<ref name=BMOhist /> 1841 жылы [[Жоғарғы Канада]] мен [[Төменгі Канада]] біріктіріліп, Канада провинциясы құрылғаннан кейін BMO-ға өңірде өз филиалдарын ашуға рұқсат берілді.<ref name=BMOhist /> Екі отар біріккеннен кейін көп ұзамай банк [[Кобург]], [[Белвилл]], [[Броквилл]] және [[Оттава]] қалаларында филиалдарын ашты.<ref name=BMOhist /> Канада конфедерациясынан кейін банктің [[Теңіз жағалауы провинциялары]] мен [[Батыс Канада]]ға кеңеюіне қолайлы жағдай жасалды. 1877 жылы банк Виннипегте филиал ашып, Батыс Канададағы алғашқы филиалын іске қосты. Сондай-ақ Конфедерациядан кейін көп ұзамай [[Галифакс]], [[Монктон]] және [[Сент-Джон]] қалаларында жаңа филиалдар ашылды. Монреаль банкі 1895 жылғы 31 қаңтарда отарлық үкіметтің өтініші бойынша Ньюфаундленд отарында филиалдар ашты.<ref>{{cite journal |last1=Curtis |first1=C.A. |title=Evolution of Canadian Banking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |date=September 1947 |volume=253 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1177/000271624725300117 |url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000271624725300117 |access-date=12 February 2025|url-access=subscription }}</ref> Ньюфаундлендтің отарлық үкіметі бұл өтінішті 1894 жылғы 10 желтоқсанда Commercial Bank және Union Bank of Newfoundland банктері күйрегеннен кейін төрт күн өткен соң Монреаль банкіне жолдады.<ref name="Pound 2005">{{cite book |title=Fitzhenry and Whiteside Book of Canadian Facts and Dates |last=Pound |first=Richard W. |publisher=Fitzhenry and Whiteside |year=2005 |isbn=978-1550411713 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fitzhenrywhitesi0003unse}}</ref> === XX ғасыр === 1907 жылға қарай банк [[Атлантикалық Канада]]ның барлық провинцияларында бөлімшелерге ие болды, бұған [[Шарлоттаун]] қаласында бөлімшенің ашылуы ықпал етті.<ref name=BMOhist /> Теңіз жағалауы провинцияларына кеңею 1903 жылы Exchange Bank of Yarmouth, 1905 жылы People's Bank of Halifax және 1906 жылы People's Bank of New Brunswick банктерін сатып алу арқылы одан әрі жеделдеді.<ref name=BMOhist /> XX ғасырдың басында банк Ньюфаундлендтегі және Квебектің батысындағы өңірлердегі қатысуын кеңейтуге көмектескен бірнеше қаржы институтын да сатып алды. Олардың қатарында 1906 жылғы [[Ontario Bank]], 1918 жылғы [[Bank of British North America]] және 1921 жылғы [[Merchants Bank of Canada]] болды.<ref name=BMOhist /> Осы кезеңде банк 1925 жылы Монреальда орналасқан [[Molson Bank]] банкін де сатып алды.<ref name=BMOhist /> [[Сурет:5 Dollars, Bank of Montreal, 1942 - Bank of Montréal Museum - Bank of Montreal, Main Montreal Branch - 119, rue Saint-Jacques, Montreal, Quebec, Canada - DSC08480.jpg|thumb|1942 жылғы BMO-ның 5 долларлық банкноты. Бұл банк өзінің айналымдағы банкноттарын шығарған соңғы жыл болды.]] 1942 жылы банк 1871 жылдан бері Канадада айналымда болған өзінің [[Canadian chartered bank notes|жеке банкноттарын]] шығаруды тоқтатты. 1944 жылға қарай елдің [[орталық банк]]і — [[Bank of Canada]] Канададағы валютаны шығарушы жалғыз мекемеге айналып, жеке банктердің банкноттары айналымнан алынды.<ref name="act">{{cite web| title=Bank of Canada Act| url=https://www.bankofcanada.ca/wp-content/uploads/2010/07/act_loi_boc_bdc.pdf| page=30, section 25| publisher=Bank of Canada| date=8 October 2008| access-date=18 March 2013}}</ref> 1960 жылы Bank of Montreal өзінің операциялық штаб-пәтерін тарихи бас кеңсесінің жанында орналасқан он жеті қабатты ғимаратқа көшірді.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=97}} Бұл [[Bank of Montreal Head Office|ғимарат]] 1977 жылға дейін банктің операциялық штаб-пәтері болды, кейін ол 1977 жылы [[Торонто]] қаласындағы [[Бей-стрит]] көшесінде орналасқан [[First Canadian Place]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Christopher Kennedy 168">{{cite book|first=Christopher|last=Kennedy|title=Evolution of Great world Cities: Urban Wealth and Economic Growth|url=https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn|url-access=registration|date=9 August 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9477-4|page=[https://archive.org/details/evolutionofgreat0000kenn/page/168 168]}}</ref> Ғимарат банктің 1969 жылы енгізілген ''The First Canadian Bank'' ұранының құрметіне аталды және бұл ұран 1970-жылдары банктің жарнамаларында, әсіресе канадалық актер [[Leslie Nielsen]] түскен тележарнамаларда кеңінен қолданылды.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Банктің қазіргі «M-Bar» логотипі де осы кезеңде, 1967 жылы енгізілді.{{sfn|Mussio|2016|p=160–161}} Алайда банктің заңды штаб-пәтері бұрынғыша Монреальдағы тарихи бас кеңсесінде қалып отыр, ал First Canadian Place ресми түрде банктің «атқарушы кеңсесі» ретінде көрсетілген.<ref name=bmore /> [[Сурет:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|left|thumb|220px|Канададағы [[Монреаль]] қаласының [[Place d'Armes]] алаңындағы бастапқы ғимарат банктің заңды штаб-пәтері болып қала береді]] 1984 жылы банк Чикагода орналасқан Harris Bank-ті (оның бас компаниясы Harris Bankcorp арқылы) сатып алды, кейін ол [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="harris">{{cite web|title=About Us|url=https://www4.harrisbank.com/us/about|publisher=BMO Harris Bank|access-date=18 March 2013}}</ref> 1987 жылы банк [[Nesbitt, Thomson and Company]] брокерлік компаниясын сатып алды. Бірнеше жылдан кейін банк бұрын [[Standard Chartered Bank of Canada]]-ға тиесілі болған екі бөлшек сауда бөлімшесін өз бақылауына алды. 1994 жылы Bank of Montreal [[New York Stock Exchange]] қор биржасында листингтен өткен алғашқы канадалық банк болды.<ref name=BMOhist /> 1995 жылы банк [[Гуанчжоу]] қаласында өзінің алғашқы бөлімшесін ашты, ал оны басқаруға ресми лицензияны [[20 қараша]] [[1996 жыл|1996]] алды.{{sfn|Mussio|2016|p=63}} Осы арқылы банк Қытайда қызмет жүргізуге лицензия алған алғашқы канадалық банкке айналды.<ref name=BMOhist />{{sfn|Mussio|2016|p=63}} 1990-жылдары BMO [[Чикаго]] аймағындағы бірқатар өзге банктерді сатып алып, оларды Harris Bank атауымен біріктірді. Олардың қатарында 1994 жылы [[Suburban Bancorp]] және 1999 жылы Household Bank болды. 1998 жылы Bank of Montreal мен [[Royal Bank of Canada]] үкіметтің мақұлдауын күте отырып, бірігу туралы келісімге келгендерін жариялады. Кейін мемлекеттік реттеушілер бұл ұсынылған бірігуді, сондай-ақ [[Toronto-Dominion Bank]] пен [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] арасындағы ұқсас бірігу ұсынысын бұғаттады.<ref name="merge">{{cite web| title=The Competition Bureau's Letter to the Royal Bank and Bank of Montreal| url=http://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/01612.html| date=11 December 1998| publisher=[[Government of Canada]]—[[Competition Bureau]]| access-date=18 March 2013}}</ref> Банктер біріктірілмегенімен, 2000 жылы Bank of Montreal мен Royal Bank of Canada өздерінің саудагерлерге арналған [[payment processor]] бизнесін біріктіріп, [[Moneris Solutions]] компаниясын құрды.<ref name="moneris">{{cite web| title=Our Founding Partners| url=http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding�Partners.aspx| publisher=moneris.com| access-date=19 March 2013| archive-date=29 November 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20131129180324/http://www.moneris.com/Home/About-Moneris/Corporate-Profile/Our-Founding-Partners.aspx| url-status=dead}}</ref> === XXI ғасыр === 2006 жылы BMO [[Banco Comercial Português]] банкінің Канадалық бөлімшесі болған Schedule C санатындағы қаржы институты — BCPBank-ті сатып алды.<ref name="bcp">{{cite press release| title=BMO Financial Group to Acquire bcpbank Canada| url=http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| publisher=BMO Financial Group| date=3 August 2006| access-date=19 March 2013| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053552/http://www.bmo.com/bmo/files/news%20release/4/1/bmo_acquirebcpbankcan_aug0306_en.htm| archive-date=5 March 2016}}</ref> 2008 жылы Bank of Montreal трейдері банктен көбірек сыйақы алу мақсатында өзінің сауда кітабындағы деректерді әдейі бұрмалағанын мойындап, кінәсін мойындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/business/2008/11/19/rogue__gas_trader_admits_to_fraud.html|title=Rogue gas trader admits to fraud|date=19 November 2008|author=Rita Trichur|work=The Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/former-trader-pleads-guilty-in-fraud-that-cost-bmo-850-million/article590543/|title=Former trader pleads guilty in fraud that cost BMO $850-million|work=The Globe and Mail|date=18 November 2008|author=Tara Perkins}}</ref> 2009 жылы BMO [[AIG]] компаниясының Канададағы өмірді сақтандыру бизнесін — AIG Life Insurance Company of Canada компаниясын (400 000 клиенті және 300 қызметкері болған) шамамен 330&nbsp;млн канадалық долларға сатып алып, канадалық банктер арасындағы өмірді сақтандыру бойынша екінші ірі сақтандырушыға айналды. Жаңа бөлімше BMO Life Assurance Company деп қайта аталды.<ref name="aig">{{cite news| title=CMO buys AIG's Canadian life insurance unit| url=http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| work=[[Financial Post]]| date=13 January 2009| last1=Callan| first1=Eoin| last2=Sturgeon| first2=Jamie| publisher=financialpost.com| access-date=18 March 2013| archive-date=27 April 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200427162838/http://www.financialpost.com/most_popular/story.html?id=1171778| url-status=dead}}</ref> Сол жылы Bank of Montreal [[Citibank]] компаниясынан [[Diners Club International]]-дың Солтүстік Америкадағы франшизасын сатып алды. Бұл мәміле BMO-ға АҚШ пен Канадада Diners карталарын шығаруға эксклюзивті құқық берді.<ref name="diners">{{cite news| title=BMO Financial to buy Diners Club from Citigroup| url=https://www.thestar.com/business/2009/11/24/bmo_financial_to_buy_diners_club_from_citigroup.html| work=Toronto Star| date=24 March 2009| access-date=18 March 2019| publisher=thestar.com}}</ref> [[Сурет:Marshall & Ilsley footprint 2010-05.jpg|thumb|2010 жылы Bank of Montreal сатып алғанға дейін [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкінің қызмет көрсету аумағы.]] 2010 жылғы қазанда банк Қытайда тіркелген алғашқы канадалық банкке айналды, ал Қытайдағы бөлімшелері BMO ChinaCo ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/business/bmo-1st-canadian-bank-to-incorporate-in-china-1.916694|title=BMO 1st Canadian bank to incorporate in China|date=14 October 2019|access-date=5 September 2019|work=CBC News|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> 2010 жылғы желтоқсанда BMO [[Милуоки]] қаласында орналасқан [[Marshall & Ilsley]] банкін сатып алатынын жариялады, кейін ол Harris Bank операцияларымен біріктірілді.<ref name="M&I">{{cite news| url=https://www.jsonline.com/business/112058794.html| title=M&I to be sold to Canadian bank for $4.1 billion| last=Gores| first=Paul| work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]| date=17 December 2010| publisher=Jsonline.com| access-date=18 March 2013}}</ref> Мәміле аяқталғаннан кейін M&I Bank пен Harris Bank-тің қолданыстағы бөлімшелері [[BMO Harris Bank]] болып қайта брендтелді.<ref name="rebrand">{{cite news |url=https://www.jsonline.com/business/125042639.html |title=It's official: M&I is absorbed by Canada's BMO |work=Milwaukee Journal Sentinel |last=Gores |first=Paul |date=6 July 2011 |access-date=18 March 2013}}</ref> 2022 жылы BMO Marshall & Ilsley Bank Понци схемасы бойынша жауапты деп танылғаннан кейін 834 млн АҚШ долларын есептен шығарды, бұл іс бойынша келтірілген залал 550 млн АҚШ долларын құрады. 2009 жылы кәсіпкер [[Томас Петтерс]] 2002 жылдан 2008 жылға дейін [[Marshall & Ilsley]] банкіндегі шотты пайдаланып осы схеманы жүргізгені үшін кінәлі деп танылды. BMO Marshall & Ilsley банкін сатып алған кезде осы міндеттемені де өз мойнына алды.<ref>{{cite news| date= 10 November 2022| title= Canada's BMO books $834 mln charge over U.S. Ponzi lawsuit loss| url= https://www.reuters.com/legal/canadas-bmo-books-834-mln-charge-over-us-ponzi-lawsuit-2022-11-09/|work= Reuters| access-date= 6 June 2024 }}</ref> 2014 жылы банк Лондонда орналасқан [[Foreign & Colonial Investment Trust]] компаниясын сатып алып, кейін 2019 жылы оны BMO Commercial Property Trust деп қайта брендтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/3076652/bmo-completes-rebrand-property-trusts|title=BMO completes F&C rebrand with property trusts|work=Investment Week|publisher=Incisive Business Media Limited|last=Brenchley|first=David|date=3 June 2019|access-date=5 September 2019}}</ref> 2015 жылғы қыркүйекте BMO [[General Electric]] компаниясының еншілес кәсіпорны GE Capital-дың көлік қаржыландыру бөлімшесін сатып алуға келісті. Сатып алынған бизнестің активтері 8,7 млрд АҚШ долларын (11,5 млрд канадалық доллар) құрады, онда 600 қызметкер жұмыс істеді және АҚШ пен Канадада 15 кеңсесі болды.<ref name="GE Capital">{{cite press release|url=http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |title=BMO News Release BMO Financial to acquire GE Capital's transportation finance business |date=10 September 2015 |access-date=16 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226105322/http://newsroom.bmo.com/press-releases/bmo-financial-group-to-acquire-general-electric-ca-tsx-bmo-201509101024614005 |archive-date=26 December 2015 }}</ref> 2018 жылғы мамырда BMO мен [[Simplii Financial]] ([[Canadian Imperial Bank of Commerce]] компаниясының еншілес кәсіпорны) хакерлердің шабуылына ұшырады. Хакерлер екі банктің де жүйелеріне заңсыз кіріп, жалпы саны 90 000 клиенттің (оның ішінде BMO-дан 50 000 клиенттің) ақпаратын қолдарына түсіргендерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|last1=Ligaya|first1=Armina|title=BMO and CIBC's Simplii says fraudsters may have accessed clients' information|url=https://www.thestar.com/business/2018/05/28/cibcs-simplii-financial-says-fraudsters-may-have-accessed-information-of-40000-clients.html|access-date=29 May 2018|work=Toronto Star|agency=The Canadian Press|date=28 May 2018|language=en}}</ref> Ресейден жіберілген және хакерлерге тиесілі деп көрсетілген электрондық хатта әр компаниядан [[Ripple]] арқылы 2018 жылғы 28 мамыр күні сағат 23:59-ға дейін 1 млн АҚШ доллары көлемінде төлем талап етілді, әйтпесе ақпарат «fraud forum [sic] and fraud community [sic]» сайттарында жарияланатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Hackers threaten to reveal personal data of 90,000 Canadians caught in bank hack|url=https://www.cbc.ca/news/business/bank-hack-tuesday-1.4682018|access-date=29 May 2018|work=CBC News|date=29 May 2018}}</ref> 2018 жылы BMO марихуана секторына өндіруші компанияның үлесін сатып алу үшін 175 млн АҚШ долларына мәміле жасап, кірді. Бұл «Үлкен канадалық бестік» банктерінің осы секторға жасаған алғашқы инвестициясы болды.<ref>{{Cite news|title=BMO marks first foray by a major Canadian bank in marijuana sector with $175M deal|url=https://business.financialpost.com/investing/bank-of-montreal-marks-first-for-major-canadian-lenders-with-175m-marijuana-deal|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=19 January 2018 |language=en-CA|last1=Zochodne |first1=Geoff }}</ref> 2018 жылғы қаңтарда банкке Канаданың тағы бес банкімен бірге туынды қаржы құралдарымен сауда жасаудан түсетін пайданы ұлғайту мақсатында канадалық пайыздық мөлшерлеме эталонын сөз байласып айла-шарғы жасау арқылы бұрмалады деген айыппен сотқа талап-арыз берілді.<ref>{{Cite news|last1=Scuffham|first1=Matt|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2018-01-15|title=Lawsuit in U.S. accuses nine banks of rigging Canadian rate benchmark|language=en|work=Reuters|url=https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|access-date=2020-12-03|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422134625/https://in.reuters.com/article/us-canada-rigging-idINKBN1F42IN|url-status=dead}}</ref> Канаданың Либералдық партиясы үкіметіндегі министрлік қызметінен кеткеннен кейін [[Скотт Брайсон]] 2019 жылғы ақпанда банктің инвестициялық және корпоративтік банк ісі жөніндегі вице-төрағасы қызметіне қабылданды.<ref>{{Cite news|title=Former Liberal cabinet minister Scott Brison joins Bank of Montreal {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/nova-scotia/former-liberal-cabinet-minister-scott-brison-joins-bmo-1.5018143|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы ақпанда банктің АҚШ-тағы бөлшек банк ісінен түскен пайдасының айтарлықтай өскені туралы хабарланды.<ref>{{Cite web|date=2019-02-26|title=U.S. retail banking profits surge at Bank of Montreal|url=https://www.americanbanker.com/articles/us-retail-banking-profits-surge-at-bank-of-montreal|access-date=2020-12-03|website=American Banker|language=en}}</ref> 2019 жылғы сәуірде банк [[Нью-Йорк]] қаласындағы штаб-пәтерін бұрынғы [[Conde Nast]] ғимаратына көшірді.<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=Bank of Montreal to move NYC headquarters to former Conde Nast building|url=https://www.crainsnewyork.com/real-estate/bank-montreal-move-nyc-headquarters-former-conde-nast-building|access-date=2020-12-03|website=Crain's New York Business|language=en}}</ref> Сол айда банктің [[Ирландия]]дағы еншілес кәсіпорны лицензиялық талаптарды бұзғаны үшін бірнеше миллион айыппұл төлеуге міндеттелді.<ref>{{Cite news|title=Bank of Montreal's Irish subsidiary fined for licence breach|url=https://www.theglobeandmail.com/business/international-business/european-business/article-bank-of-montreal-irish-subsidiary-fined-for-licence-breach/|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясының (SEC) 2016 жылы клиенттерден мүдделер қақтығысын жасырды деген айыптарын реттеу үшін Bank of Montreal-дың Чикагодағы екі бөлімшесі 38 млн АҚШ доллары көлемінде төлем жасады.<ref>{{Cite news|last1=Saminather|first1=Nichola|last2=Stempel|first2=Jonathan|date=2019-09-27|title=Bank of Montreal pays $38 million to settle U.S. SEC charges it hid conflicts|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-sec-bank-of-montreal-idUSKBN1WC2FG|access-date=2020-12-03}}</ref> 2019 жылғы желтоқсанда банк тоқсандық кірістің төмендеуінен кейін 2 300 жұмыс орнын қысқартты, бұл жұмыс күшінің шамамен бес пайызына әсер етті.<ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal earns $1.1B, hikes dividend and slashes 2,300 jobs|url=https://www.thestar.com/business/2019/12/03/bank-of-montreal-hikes-dividend-earns-11b-and-cuts-2300-jobs.html|access-date=2020-12-03|website=thestar.com|language=en}}</ref><ref name="FINANCIALbmo">{{Cite news|title=Bank of Montreal slashes workforce in deepest cuts the industry has seen in years|url=https://business.financialpost.com/news/fp-street/bank-of-montreal-beats-estimates-on-wealth-boost-as-charge-taken|access-date=2020-12-03|newspaper=Financial Post|date=3 December 2019 |language=en-CA|last1=Alexander |first1=Doug }}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-03|title=Bank of Montreal to trim 5% of workforce, with cuts across business|url=https://www.investmentexecutive.com/news/industry-news/bank-of-montreal-to-trim-5-of-workforce-with-cuts-across-business/|access-date=2020-12-03|website=Investment Executive|language=en}}</ref> 2019 жылғы қыркүйекте компания байырғы халықтарға берілетін несиелер көлемін екі еселеуді жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web|last=Alexander|first=Doug|date=13 September 2019|title=BMO's aim to double indigenous lending relies on old-style banking|url=https://www.bnnbloomberg.ca/bmo-s-aim-to-double-indigenous-lending-relies-on-old-style-banking-1.1315710|website=BNN Bloomberg}}</ref> 2020 жылғы қаңтарда сәйкестендіру кезіндегі сәйкессіздікке байланысты банктің [[Ванкувер]]дегі бөлімшесінде 12 жастағы алғашқы ұлттар қызы мен оның атасы полиция тарапынан кісенделгеннен кейін дау мен наразылықтар туындады.<ref name="PROTETS">{{Cite news|title='All kids deserve respect': Protesters demonstrate outside of BMO branch after 12-year-old handcuffed {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/all-kids-deserve-respect-protesters-demonstrate-outside-of-bmo-branch-after-12-year-old-handcuffed-1.5423199|access-date=2020-12-03}}</ref> Ванкувер қаласының мэрі банкті полицияға жалған ақпарат берді деп сынады.<ref>{{Cite news|title=BMO president apologizes after 12-year-old Indigenous girl, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347|access-date=2020-12-03}}</ref><ref>{{Cite news|title='BMO has to answer for this': Angry Vancouver mayor to review why 12-year-old, grandfather handcuffed at bank {{!}} CBC News|language=en-US|work=CBC|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/vancouver-mayor-bmo-detained-indigenous-1.5426247|access-date=2020-12-03}}</ref> Кейіннен полицияның әрекеттеріне қатысты тергеу жүргізілді.<ref>{{Cite web|date=2020-01-14|title=NetNewsLedger - Vancouver Police Under Investigation Over Bank of Montreal Arrest|url=https://www.netnewsledger.com/2020/01/14/vancouver-police-under-investigation-over-bank-of-montreal-arrest/|access-date=2020-12-03|website=NetNewsLedger|language=en-US}}</ref> Осы оқиғаға байланысты кейін адам құқықтарын қорғау жөнінде талап-арыз берілді.<ref>{{cite web |last1=Sterritt |first1=Angela |last2=Watson |first2=Bridgette |title=Indigenous man and granddaughter handcuffed at Vancouver bank file human rights complaint against BMO, police |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-human-rights-complaint-1.5812525 |publisher=CBC News |date=23 November 2020}}</ref> Ақырында тараптар келісімге келді, оның аясында жәбірленушілерге мөлшері жарияланбаған ақшалай өтемақы төленді, Белла-Беллада кешірім сұрау рәсімі өткізілді, банктің кейбір бөлімшелеріне жергілікті халықтардың жерін мойындау тақтайшалары орнатылды, сондай-ақ BMO мәртебе куәліктерін қарау жөніндегі ішкі саясаттары мен рәсімдерін жаңартты.<ref>{{cite web |last1=Larsen |first1=Karin |title=Heiltsuk man, granddaughter reach settlement in human rights complaint against BMO |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/maxwell-johnson-granddaughter-human-rights-complaint-settlement-1.6442567 |publisher=CBC News |date=5 May 2022}}</ref> Оқиғадан кейін BMO бірнеше провинцияның байырғы халықтарының өкілдерінен тұратын Байырғы халықтар жөніндегі консультативтік кеңес құрды.<ref>{{Cite news |date=16 January 2020 |title=BMO president apologizes for treatment of 12-year-old Indigenous girl and grandfather who were handcuffed |work=CBC |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bmo-indigenous-advisory-council-created-after-grandfather-12-year-old-handcuffed-at-brach-1.5429347}}</ref><ref>{{Cite web |title='Apologies are not enough': BMO to start Indigenous Advisory Council {{!}} CityNews Vancouver |url=https://vancouver.citynews.ca/2020/01/16/bmo-indigenous-advisory-council/ |access-date=2023-10-16 |website=vancouver.citynews.ca|date=16 January 2020 }}</ref> 2020 жылғы наурызда банктің бас атқарушы директоры қазба отынға салынған инвестициялардан бас тартуға қарсы пікір білдірді. Бұған дейін банк 2018 жылы [[Deutsche Bank]] компаниясынан энергетика саласындағы 3 млрд АҚШ доллары көлеміндегі несиелерді сатып алған болатын.<ref>{{Cite web |last=Saminather |first=Nichola |date=31 March 2020 |title=Bank of Montreal CEO says fossil fuel divestment not a 'productive solution' |url=https://www.nasdaq.com/articles/bank-of-montreal-ceo-says-fossil-fuel-divestment-not-a-productive-solution-2020-03-31-0 |website=Nasdaq}}</ref> 2021 жылы BMO 2050 жылға қарай жаһандық таза нөлдік климаттық мақсаттарға, сондай-ақ несиелеу қызметіндегі қаржыландырылатын шығарындылар бойынша таза нөлдік деңгейге қол жеткізу мақсатымен БҰҰ-ның Жауапты банк ісінің қағидаттарына (PRB) қол қойды.<ref name="2021 annual report">{{Cite web |date=December 2021 |title=BMO Annual Report 2021 |url=http://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120094143/https://www.bmo.com/ir/archive/en/bmo_ar2021.pdf |archive-date=2022-01-20 |website=BMO.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=BMO declares climate ambition|url=https://newsroom.bmo.com/2021-03-10-BMO-declares-climate-ambition|access-date=2021-06-02|website=newsroom.bmo.com|language=en}}</ref> 2022 жылғы шілдеде BMO Калгариде орналасқан, компанияларға тұрақтылық мәселелері мен көміртегі шығарындыларын өлшеу бойынша кеңес беретін Radicle Group Inc. компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Bradshaw |first=James |date=2022-07-20 |title=BMO buys Calgary-based carbon-offset adviser Radicle Group to speed up sustainability push |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/business/article-bmo-buys-calgary-based-carbon-offset-adviser-to-speed-up/ |access-date=2022-07-20}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда BMO [[BNP Paribas]] компаниясынан Сан-Францискода орналасқан [[Bank of the West]] банкін сатып алуға келісті. Оны BMO Harris Bank-пен біріктіру жоспарланды, бұл BMO-ның АҚШ-тағы жалпы қатысуын кемінде екі есе арттыруға тиіс болды.<ref>{{Cite web|title=Bank of Montreal expands U.S. presence with $16 bln purchase of Bank of the West from BNP Paribas|url=https://www.reuters.com/markets/europe/bnp-paribas-sell-bank-west-canadas-bmo-around-16-bln-2021-12-20/|date=2021-12-20|access-date=2022-05-14|website=Reuters|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Complementary branches may spare job cuts in BMO, Bank of the West deal|url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2021/12/23/bmo-harris-bank-of-the-west-merger-kansas-city.html|date=2021-12-23|access-date=2022-05-14|website=bizjournals.com|language=en}}</ref> BMO-ның Bank of the West банкін сатып алуы 2023 жылғы ақпанда аяқталды, ал Bank of the West бренді 2023 жылғы қыркүйекке қарай BMO брендіне біріктіріледі деп жоспарланды.<ref>{{Cite web|title=Bank of the West's new owner talks new name, job cuts and plans for Bay Area real estate|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2023/02/01/bank-of-the-west-bmo-financial-group-merger-casper.html|date=2023-02-01|access-date=2023-02-11|website=bizjournals.com|language=en}}</ref> 2024 жылғы қаңтарда BMO соңғы он жыл ішінде Біріккен Корольдіктің облигациялар дилерлері клубының алғашқы жаңа мүшесі болды және үкіметтен облигацияларды тікелей сатып алатын бастапқы дилер банктердің біріне айналды. Банктер облигацияларды үкіметтен тікелей сатып алу арқылы мемлекеттік борыштың өтімді нарығын қалыптастыруға көмектеседі, алайда ықтимал шығындардан сақтандыру ретінде қосымша капитал ұстауға міндетті болады. 2013 жылы бастапқы облигациялар дилерлерінің саны 21-ге жетсе, 2024 жылға қарай ол 16-ға дейін азайды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://financialpost.com/fp-finance/banking/bmo-first-new-member-uk-exclusive-bond-club-12-years|title=Bank of Montreal becomes first new member in over 12 years of exclusive U.K. bond club|website=Financial Post|access-date=2024-02-27|archive-date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228041616/https://financialpost.com/fp-finance/banking/bmo-first-new-member-uk-exclusive-bond-club-12-years}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bank of Montreal]] [[Санат:Төменгі Канадада 1817 жылы құрылғандар]] [[Санат:1817 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Канада банктері]] [[Санат:Канадалық брендтер]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Торонто қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Биржалық инвестициялық қорлар]] [[Санат:Канаданың ипотекалық кредиторлары]] [[Санат:Штаб-пәтері Канадада орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:S&P/TSX 60]] [[Санат:1817 жылы құрылған канадалық компаниялар]] 9osaztn3l09dhk8zec4j6simhle0fvw 0 784442 3638278 3638196 2026-08-02T13:10:41Z Sagzhan 29953 3638278 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Шынайы есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған күні = [[22 сәуір]] [[1870 жыл]] |Туған жері = Көкен болысы, [[Семей облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = [[2 желтоқсан]] [[1937 жыл]] |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақ КСР |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = ағартушы, меценат, дін қайраткері |Белсенді жылдары = XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы |Не үшін белгілі = Алаш қозғалысына қолдау көрсетуі, ағартушылық және қайырымдылық қызметі |Балалары = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Мұхамедхан Сейтқұлұлы''' (22.04.1870 – 02.12.1937) — қазақ ағартушысы, дін қайраткері, меценат, [[Алаш қозғалысы]]н қолдаушы [[қоғам қайраткері]]. Ол Семей өңіріндегі мәдени-ағартушылық жұмыстарға белсене араласып, қазақ баспасөзі мен ұлттық интеллигенцияның қызметіне қолдау көрсеткен.<ref name="muftyat">{{cite web |url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/edification/2020-05-31/31697-alash-kairatkeri-mukhamedkhan-seiitkululy/ |title=Алаш қайраткері – Мұхамедхан Сейітқұлұлы |website=Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы |date=31 мамыр 2020 |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1870 жылы 22 сәуірде бұрынғы Семей облысының Көкен болысында дүниеге келген.<ref name="muftyat"/> Алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін Семей қаласында діни білімін жалғастырды.<ref name="muftyat"/> Ол Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінде ұстаздық етіп, кейін Тінібай мешітінде имам қызметін атқарды. Сонымен қатар жастардың заманауи білім алуын қолдап, оқу-ағарту ісінің дамуына үлес қосты.<ref name="muftyat"/> == Қоғамдық қызметі == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалыстың белсенді өкілдерінің бірі болды. Оның Семейдегі үйінде қазақ, орыс және татар тілдеріндегі кітаптар мен мерзімді басылымдар сақталған бай кітапхана жұмыс істеді.<ref name="muftyat"/> Бұл кітапхана қазақ зиялыларының бас қосатын рухани орталығына айналды. Мұнда [[Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мұхтар Әуезов]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] және басқа да көрнекті қайраткерлер жиі болған.<ref name="muftyat"/> Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1917–1919 жылдары шыққан «Сарыарқа» газетіне, 1918 жылы жарық көрген «Абай» журналына қаржылай қолдау көрсетіп, ұлттық баспасөздің дамуына демеушілік жасады. Сондай-ақ «Қазақ» газетіне де материалдық көмек көрсеткені жөнінде деректер сақталған.<ref name="muftyat"/> Ол халық ауыз әдебиеті үлгілерін, тарихи жырлар мен қолжазбаларды жинап, сақтауға ерекше көңіл бөлді. Кейін бұл мұраларды оның ұлы Қайым Мұхамедханов ғылыми айналымға енгізді.<ref name="muftyat"/> == Қуғын-сүргін == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Мұхамедхан Сейтқұлұлы бірнеше мәрте қуғынға ұшырады. 1921 жылы алғаш рет тергеуге алынып, 1928–1929 жылдары тәркілеу науқаны кезінде мал-мүлкі тәркіленді.<ref name="muftyat"/> 1932 жылы қайта қудаланып, 1937 жылғы 24 қарашада тұтқындалды. Оған «кеңес өкіметіне қарсы әрекет етті» деген айып тағылып, 1937 жылғы 2 желтоқсанда ату жазасына кесілді.<ref name="muftyat"/> Кейін сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбаны ретінде ақталды.<ref name="wiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Сейткулов,_Мухамедхан |title=Сейткулов, Мухамедхан |website=Уикипедия |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Мұрасы == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ ағартушылығы мен ұлттық мәдениетті қолдаған көрнекті меценат ретінде бағаланады. Оның ұлы Қайым Мұхамедханов қазақ әдебиеттануы мен абайтану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды.<ref name="wiki"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1870 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] asencrj1jifs53tvb8qwhrd7fwk3i9w 3638281 3638278 2026-08-02T13:11:48Z Sagzhan 29953 /* Қоғамдық қызметі */ 3638281 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Шынайы есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған күні = [[22 сәуір]] [[1870 жыл]] |Туған жері = Көкен болысы, [[Семей облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = [[2 желтоқсан]] [[1937 жыл]] |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақ КСР |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = ағартушы, меценат, дін қайраткері |Белсенді жылдары = XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы |Не үшін белгілі = Алаш қозғалысына қолдау көрсетуі, ағартушылық және қайырымдылық қызметі |Балалары = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Мұхамедхан Сейтқұлұлы''' (22.04.1870 – 02.12.1937) — қазақ ағартушысы, дін қайраткері, меценат, [[Алаш қозғалысы]]н қолдаушы [[қоғам қайраткері]]. Ол Семей өңіріндегі мәдени-ағартушылық жұмыстарға белсене араласып, қазақ баспасөзі мен ұлттық интеллигенцияның қызметіне қолдау көрсеткен.<ref name="muftyat">{{cite web |url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/edification/2020-05-31/31697-alash-kairatkeri-mukhamedkhan-seiitkululy/ |title=Алаш қайраткері – Мұхамедхан Сейітқұлұлы |website=Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы |date=31 мамыр 2020 |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1870 жылы 22 сәуірде бұрынғы Семей облысының Көкен болысында дүниеге келген.<ref name="muftyat"/> Алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін Семей қаласында діни білімін жалғастырды.<ref name="muftyat"/> Ол Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінде ұстаздық етіп, кейін Тінібай мешітінде имам қызметін атқарды. Сонымен қатар жастардың заманауи білім алуын қолдап, оқу-ағарту ісінің дамуына үлес қосты.<ref name="muftyat"/> == Қоғамдық қызметі == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалыстың белсенді өкілдерінің бірі болды. Оның Семейдегі үйінде қазақ, орыс және татар тілдеріндегі кітаптар мен мерзімді басылымдар сақталған бай кітапхана жұмыс істеді.<ref name="muftyat"/> Бұл кітапхана қазақ зиялыларының бас қосатын рухани орталығына айналды. Мұнда [[Әлихан Нұрмұхаммедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] және басқа да көрнекті қайраткерлер жиі болған.<ref name="muftyat"/> Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1917–1919 жылдары шыққан «Сарыарқа» газетіне, 1918 жылы жарық көрген «Абай» журналына қаржылай қолдау көрсетіп, ұлттық баспасөздің дамуына демеушілік жасады. Сондай-ақ «Қазақ» газетіне де материалдық көмек көрсеткені жөнінде деректер сақталған.<ref name="muftyat"/> Ол халық ауыз әдебиеті үлгілерін, тарихи жырлар мен қолжазбаларды жинап, сақтауға ерекше көңіл бөлді. Кейін бұл мұраларды оның ұлы Қайым Мұхамедханов ғылыми айналымға енгізді.<ref name="muftyat"/> == Қуғын-сүргін == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Мұхамедхан Сейтқұлұлы бірнеше мәрте қуғынға ұшырады. 1921 жылы алғаш рет тергеуге алынып, 1928–1929 жылдары тәркілеу науқаны кезінде мал-мүлкі тәркіленді.<ref name="muftyat"/> 1932 жылы қайта қудаланып, 1937 жылғы 24 қарашада тұтқындалды. Оған «кеңес өкіметіне қарсы әрекет етті» деген айып тағылып, 1937 жылғы 2 желтоқсанда ату жазасына кесілді.<ref name="muftyat"/> Кейін сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбаны ретінде ақталды.<ref name="wiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Сейткулов,_Мухамедхан |title=Сейткулов, Мухамедхан |website=Уикипедия |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Мұрасы == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ ағартушылығы мен ұлттық мәдениетті қолдаған көрнекті меценат ретінде бағаланады. Оның ұлы Қайым Мұхамедханов қазақ әдебиеттануы мен абайтану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды.<ref name="wiki"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1870 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] qs7m3zm1x1ugbbmbnn3bste45m8pfsm 3638282 3638281 2026-08-02T13:12:24Z Sagzhan 29953 /* Қоғамдық қызметі */ 3638282 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Шынайы есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған күні = [[22 сәуір]] [[1870 жыл]] |Туған жері = Көкен болысы, [[Семей облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = [[2 желтоқсан]] [[1937 жыл]] |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақ КСР |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = ағартушы, меценат, дін қайраткері |Белсенді жылдары = XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы |Не үшін белгілі = Алаш қозғалысына қолдау көрсетуі, ағартушылық және қайырымдылық қызметі |Балалары = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Мұхамедхан Сейтқұлұлы''' (22.04.1870 – 02.12.1937) — қазақ ағартушысы, дін қайраткері, меценат, [[Алаш қозғалысы]]н қолдаушы [[қоғам қайраткері]]. Ол Семей өңіріндегі мәдени-ағартушылық жұмыстарға белсене араласып, қазақ баспасөзі мен ұлттық интеллигенцияның қызметіне қолдау көрсеткен.<ref name="muftyat">{{cite web |url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/edification/2020-05-31/31697-alash-kairatkeri-mukhamedkhan-seiitkululy/ |title=Алаш қайраткері – Мұхамедхан Сейітқұлұлы |website=Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы |date=31 мамыр 2020 |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1870 жылы 22 сәуірде бұрынғы Семей облысының Көкен болысында дүниеге келген.<ref name="muftyat"/> Алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін Семей қаласында діни білімін жалғастырды.<ref name="muftyat"/> Ол Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінде ұстаздық етіп, кейін Тінібай мешітінде имам қызметін атқарды. Сонымен қатар жастардың заманауи білім алуын қолдап, оқу-ағарту ісінің дамуына үлес қосты.<ref name="muftyat"/> == Қоғамдық қызметі == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалыстың белсенді өкілдерінің бірі болды. Оның Семейдегі үйінде қазақ, орыс және татар тілдеріндегі кітаптар мен мерзімді басылымдар сақталған бай кітапхана жұмыс істеді.<ref name="muftyat"/> Бұл кітапхана қазақ зиялыларының бас қосатын рухани орталығына айналды. Мұнда [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] және басқа да көрнекті қайраткерлер жиі болған.<ref name="muftyat"/> Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1917–1919 жылдары шыққан «Сарыарқа» газетіне, 1918 жылы жарық көрген «Абай» журналына қаржылай қолдау көрсетіп, ұлттық баспасөздің дамуына демеушілік жасады. Сондай-ақ «Қазақ» газетіне де материалдық көмек көрсеткені жөнінде деректер сақталған.<ref name="muftyat"/> Ол халық ауыз әдебиеті үлгілерін, тарихи жырлар мен қолжазбаларды жинап, сақтауға ерекше көңіл бөлді. Кейін бұл мұраларды оның ұлы Қайым Мұхамедханов ғылыми айналымға енгізді.<ref name="muftyat"/> == Қуғын-сүргін == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Мұхамедхан Сейтқұлұлы бірнеше мәрте қуғынға ұшырады. 1921 жылы алғаш рет тергеуге алынып, 1928–1929 жылдары тәркілеу науқаны кезінде мал-мүлкі тәркіленді.<ref name="muftyat"/> 1932 жылы қайта қудаланып, 1937 жылғы 24 қарашада тұтқындалды. Оған «кеңес өкіметіне қарсы әрекет етті» деген айып тағылып, 1937 жылғы 2 желтоқсанда ату жазасына кесілді.<ref name="muftyat"/> Кейін сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбаны ретінде ақталды.<ref name="wiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Сейткулов,_Мухамедхан |title=Сейткулов, Мухамедхан |website=Уикипедия |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Мұрасы == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ ағартушылығы мен ұлттық мәдениетті қолдаған көрнекті меценат ретінде бағаланады. Оның ұлы Қайым Мұхамедханов қазақ әдебиеттануы мен абайтану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды.<ref name="wiki"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1870 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] 56cfjhredz2j4j407dhpy8xs41f22mw 3638283 3638282 2026-08-02T13:12:57Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3638283 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Шынайы есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған күні = [[22 сәуір]] [[1870 жыл]] |Туған жері = Көкен болысы, [[Семей облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = [[2 желтоқсан]] [[1937 жыл]] |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақ КСР |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = ағартушы, меценат, дін қайраткері |Белсенді жылдары = XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы |Не үшін белгілі = Алаш қозғалысына қолдау көрсетуі, ағартушылық және қайырымдылық қызметі |Балалары = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Мұхамедхан Сейтқұлұлы''' (22.04.1870 – 02.12.1937) — қазақ ағартушысы, дін қайраткері, меценат, [[Алаш қозғалысы]]н қолдаушы [[қоғам қайраткері]]. Ол Семей өңіріндегі мәдени-ағартушылық жұмыстарға белсене араласып, қазақ баспасөзі мен ұлттық интеллигенцияның қызметіне қолдау көрсеткен.<ref name="muftyat">{{cite web |url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/edification/2020-05-31/31697-alash-kairatkeri-mukhamedkhan-seiitkululy/ |title=Алаш қайраткері – Мұхамедхан Сейітқұлұлы |website=Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы |date=31 мамыр 2020 |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Мұхамедхан Сейтқұлұлы [[1870 жыл]]ы [[22 сәуір]]де бұрынғы Семей облысының Көкен болысында дүниеге келген.<ref name="muftyat"/> Алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін [[Семей]] қаласында діни білімін жалғастырды.<ref name="muftyat"/> Ол Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінде ұстаздық етіп, кейін Тінібай мешітінде имам қызметін атқарды. Сонымен қатар жастардың заманауи білім алуын қолдап, оқу-ағарту ісінің дамуына үлес қосты.<ref name="muftyat"/> == Қоғамдық қызметі == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалыстың белсенді өкілдерінің бірі болды. Оның Семейдегі үйінде қазақ, орыс және татар тілдеріндегі кітаптар мен мерзімді басылымдар сақталған бай кітапхана жұмыс істеді.<ref name="muftyat"/> Бұл кітапхана қазақ зиялыларының бас қосатын рухани орталығына айналды. Мұнда [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] және басқа да көрнекті қайраткерлер жиі болған.<ref name="muftyat"/> Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1917–1919 жылдары шыққан «Сарыарқа» газетіне, 1918 жылы жарық көрген «Абай» журналына қаржылай қолдау көрсетіп, ұлттық баспасөздің дамуына демеушілік жасады. Сондай-ақ «Қазақ» газетіне де материалдық көмек көрсеткені жөнінде деректер сақталған.<ref name="muftyat"/> Ол халық ауыз әдебиеті үлгілерін, тарихи жырлар мен қолжазбаларды жинап, сақтауға ерекше көңіл бөлді. Кейін бұл мұраларды оның ұлы Қайым Мұхамедханов ғылыми айналымға енгізді.<ref name="muftyat"/> == Қуғын-сүргін == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Мұхамедхан Сейтқұлұлы бірнеше мәрте қуғынға ұшырады. 1921 жылы алғаш рет тергеуге алынып, 1928–1929 жылдары тәркілеу науқаны кезінде мал-мүлкі тәркіленді.<ref name="muftyat"/> 1932 жылы қайта қудаланып, 1937 жылғы 24 қарашада тұтқындалды. Оған «кеңес өкіметіне қарсы әрекет етті» деген айып тағылып, 1937 жылғы 2 желтоқсанда ату жазасына кесілді.<ref name="muftyat"/> Кейін сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбаны ретінде ақталды.<ref name="wiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Сейткулов,_Мухамедхан |title=Сейткулов, Мухамедхан |website=Уикипедия |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Мұрасы == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ ағартушылығы мен ұлттық мәдениетті қолдаған көрнекті меценат ретінде бағаланады. Оның ұлы Қайым Мұхамедханов қазақ әдебиеттануы мен абайтану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды.<ref name="wiki"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1870 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] co44ir9jccyy7zojjglw101zspfqgl0 3638284 3638283 2026-08-02T13:14:54Z Sagzhan 29953 3638284 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Шынайы есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған күні = 22.04.1870 |Туған жері = Көкен болысы, [[Семей облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 2.12.1937 |Қайтыс болған жері = [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = ағартушы, меценат, дін қайраткері |Белсенді жылдары = XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы |Не үшін белгілі = Алаш қозғалысына қолдау көрсетуі, ағартушылық және қайырымдылық қызметі |Балалары = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Мұхамедхан Сейтқұлұлы''' (22.04.1870 – 02.12.1937) — қазақ ағартушысы, дін қайраткері, меценат, [[Алаш қозғалысы]]н қолдаушы [[қоғам қайраткері]]. Ол Семей өңіріндегі мәдени-ағартушылық жұмыстарға белсене араласып, қазақ баспасөзі мен ұлттық интеллигенцияның қызметіне қолдау көрсеткен.<ref name="muftyat">{{cite web |url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/edification/2020-05-31/31697-alash-kairatkeri-mukhamedkhan-seiitkululy/ |title=Алаш қайраткері – Мұхамедхан Сейітқұлұлы |website=Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы |date=31 мамыр 2020 |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Мұхамедхан Сейтқұлұлы [[1870 жыл]]ы [[22 сәуір]]де бұрынғы Семей облысының Көкен болысында дүниеге келген.<ref name="muftyat"/> Алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін [[Семей]] қаласында діни білімін жалғастырды.<ref name="muftyat"/> Ол Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінде ұстаздық етіп, кейін Тінібай мешітінде имам қызметін атқарды. Сонымен қатар жастардың заманауи білім алуын қолдап, оқу-ағарту ісінің дамуына үлес қосты.<ref name="muftyat"/> == Қоғамдық қызметі == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалыстың белсенді өкілдерінің бірі болды. Оның Семейдегі үйінде қазақ, орыс және татар тілдеріндегі кітаптар мен мерзімді басылымдар сақталған бай кітапхана жұмыс істеді.<ref name="muftyat"/> Бұл кітапхана қазақ зиялыларының бас қосатын рухани орталығына айналды. Мұнда [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] және басқа да көрнекті қайраткерлер жиі болған.<ref name="muftyat"/> Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1917–1919 жылдары шыққан «Сарыарқа» газетіне, 1918 жылы жарық көрген «Абай» журналына қаржылай қолдау көрсетіп, ұлттық баспасөздің дамуына демеушілік жасады. Сондай-ақ «Қазақ» газетіне де материалдық көмек көрсеткені жөнінде деректер сақталған.<ref name="muftyat"/> Ол халық ауыз әдебиеті үлгілерін, тарихи жырлар мен қолжазбаларды жинап, сақтауға ерекше көңіл бөлді. Кейін бұл мұраларды оның ұлы Қайым Мұхамедханов ғылыми айналымға енгізді.<ref name="muftyat"/> == Қуғын-сүргін == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Мұхамедхан Сейтқұлұлы бірнеше мәрте қуғынға ұшырады. 1921 жылы алғаш рет тергеуге алынып, 1928–1929 жылдары тәркілеу науқаны кезінде мал-мүлкі тәркіленді.<ref name="muftyat"/> 1932 жылы қайта қудаланып, 1937 жылғы 24 қарашада тұтқындалды. Оған «кеңес өкіметіне қарсы әрекет етті» деген айып тағылып, 1937 жылғы 2 желтоқсанда ату жазасына кесілді.<ref name="muftyat"/> Кейін сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбаны ретінде ақталды.<ref name="wiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Сейткулов,_Мухамедхан |title=Сейткулов, Мухамедхан |website=Уикипедия |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Мұрасы == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ ағартушылығы мен ұлттық мәдениетті қолдаған көрнекті меценат ретінде бағаланады. Оның ұлы Қайым Мұхамедханов қазақ әдебиеттануы мен абайтану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды.<ref name="wiki"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1870 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] g2usf77f5d42sppct1ux1s4j8xre6hn 3638285 3638284 2026-08-02T13:15:49Z Sagzhan 29953 3638285 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Шынайы есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған күні = 22.04.1870 |Туған жері = Көкен болысы, [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 2.12.1937 |Қайтыс болған жері = [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = ағартушы, меценат, дін қайраткері |Белсенді жылдары = XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы |Не үшін белгілі = Алаш қозғалысына қолдау көрсетуі, ағартушылық және қайырымдылық қызметі |Балалары = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Мұхамедхан Сейтқұлұлы''' (22.04.1870 – 02.12.1937) — қазақ ағартушысы, дін қайраткері, меценат, [[Алаш қозғалысы]]н қолдаушы [[қоғам қайраткері]]. Ол Семей өңіріндегі мәдени-ағартушылық жұмыстарға белсене араласып, қазақ баспасөзі мен ұлттық интеллигенцияның қызметіне қолдау көрсеткен.<ref name="muftyat">{{cite web |url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/edification/2020-05-31/31697-alash-kairatkeri-mukhamedkhan-seiitkululy/ |title=Алаш қайраткері – Мұхамедхан Сейітқұлұлы |website=Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы |date=31 мамыр 2020 |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Мұхамедхан Сейтқұлұлы [[1870 жыл]]ы [[22 сәуір]]де бұрынғы Семей облысының Көкен болысында дүниеге келген.<ref name="muftyat"/> Алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін [[Семей]] қаласында діни білімін жалғастырды.<ref name="muftyat"/> Ол Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінде ұстаздық етіп, кейін Тінібай мешітінде имам қызметін атқарды. Сонымен қатар жастардың заманауи білім алуын қолдап, оқу-ағарту ісінің дамуына үлес қосты.<ref name="muftyat"/> == Қоғамдық қызметі == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалыстың белсенді өкілдерінің бірі болды. Оның Семейдегі үйінде қазақ, орыс және татар тілдеріндегі кітаптар мен мерзімді басылымдар сақталған бай кітапхана жұмыс істеді.<ref name="muftyat"/> Бұл кітапхана қазақ зиялыларының бас қосатын рухани орталығына айналды. Мұнда [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] және басқа да көрнекті қайраткерлер жиі болған.<ref name="muftyat"/> Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1917–1919 жылдары шыққан «Сарыарқа» газетіне, 1918 жылы жарық көрген «Абай» журналына қаржылай қолдау көрсетіп, ұлттық баспасөздің дамуына демеушілік жасады. Сондай-ақ «Қазақ» газетіне де материалдық көмек көрсеткені жөнінде деректер сақталған.<ref name="muftyat"/> Ол халық ауыз әдебиеті үлгілерін, тарихи жырлар мен қолжазбаларды жинап, сақтауға ерекше көңіл бөлді. Кейін бұл мұраларды оның ұлы Қайым Мұхамедханов ғылыми айналымға енгізді.<ref name="muftyat"/> == Қуғын-сүргін == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Мұхамедхан Сейтқұлұлы бірнеше мәрте қуғынға ұшырады. 1921 жылы алғаш рет тергеуге алынып, 1928–1929 жылдары тәркілеу науқаны кезінде мал-мүлкі тәркіленді.<ref name="muftyat"/> 1932 жылы қайта қудаланып, 1937 жылғы 24 қарашада тұтқындалды. Оған «кеңес өкіметіне қарсы әрекет етті» деген айып тағылып, 1937 жылғы 2 желтоқсанда ату жазасына кесілді.<ref name="muftyat"/> Кейін сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбаны ретінде ақталды.<ref name="wiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Сейткулов,_Мухамедхан |title=Сейткулов, Мухамедхан |website=Уикипедия |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Мұрасы == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ ағартушылығы мен ұлттық мәдениетті қолдаған көрнекті меценат ретінде бағаланады. Оның ұлы Қайым Мұхамедханов қазақ әдебиеттануы мен абайтану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды.<ref name="wiki"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1870 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] 944dosbgbnuyggggpz9snpszueegsd7 3638286 3638285 2026-08-02T13:16:15Z Sagzhan 29953 3638286 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Шынайы есімі = Мұхамедхан Сейтқұлұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған күні = 22.04.1870 |Туған жері = Көкен болысы, [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 2.12.1937 |Қайтыс болған жері = [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = ағартушы, меценат, дін қайраткері |Белсенді жылдары = XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы |Не үшін белгілі = Алаш қозғалысына қолдау көрсетуі, ағартушылық және қайырымдылық қызметі |Балалары = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Мұхамедхан Сейтқұлұлы''' (22.04.1870 – 02.12.1937) — қазақ ағартушысы, дін қайраткері, меценат, [[Алаш қозғалысы]]н қолдаушы [[қоғам қайраткері]]. Ол Семей өңіріндегі мәдени-ағартушылық жұмыстарға белсене араласып, қазақ баспасөзі мен ұлттық интеллигенцияның қызметіне қолдау көрсеткен.<ref name="muftyat">{{cite web |url=https://www.muftyat.kz/kk/articles/edification/2020-05-31/31697-alash-kairatkeri-mukhamedkhan-seiitkululy/ |title=Алаш қайраткері – Мұхамедхан Сейітқұлұлы |website=Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы |date=31 мамыр 2020 |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Мұхамедхан Сейтқұлұлы [[1870 жыл]]ы [[22 сәуір]]де бұрынғы Семей облысының Көкен болысында дүниеге келген.<ref name="muftyat"/> Алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін [[Семей]] қаласында діни білімін жалғастырды.<ref name="muftyat"/> Ол Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінде ұстаздық етіп, кейін Тінібай мешітінде имам қызметін атқарды. Сонымен қатар жастардың заманауи білім алуын қолдап, оқу-ағарту ісінің дамуына үлес қосты.<ref name="muftyat"/> == Қоғамдық қызметі == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалыстың белсенді өкілдерінің бірі болды. Оның Семейдегі үйінде қазақ, орыс және татар тілдеріндегі кітаптар мен мерзімді басылымдар сақталған бай кітапхана жұмыс істеді.<ref name="muftyat"/> Бұл кітапхана қазақ зиялыларының бас қосатын рухани орталығына айналды. Мұнда [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] және басқа да көрнекті қайраткерлер жиі болған.<ref name="muftyat"/> Мұхамедхан Сейтқұлұлы 1917–1919 жылдары шыққан «Сарыарқа» газетіне, 1918 жылы жарық көрген «Абай» журналына қаржылай қолдау көрсетіп, ұлттық баспасөздің дамуына демеушілік жасады. Сондай-ақ «Қазақ» газетіне де материалдық көмек көрсеткені жөнінде деректер сақталған.<ref name="muftyat"/> Ол халық ауыз әдебиеті үлгілерін, тарихи жырлар мен қолжазбаларды жинап, сақтауға ерекше көңіл бөлді. Кейін бұл мұраларды оның ұлы Қайым Мұхамедханов ғылыми айналымға енгізді.<ref name="muftyat"/> == Қуғын-сүргін == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Мұхамедхан Сейтқұлұлы бірнеше мәрте қуғынға ұшырады. 1921 жылы алғаш рет тергеуге алынып, 1928–1929 жылдары тәркілеу науқаны кезінде мал-мүлкі тәркіленді.<ref name="muftyat"/> 1932 жылы қайта қудаланып, 1937 жылғы 24 қарашада тұтқындалды. Оған «кеңес өкіметіне қарсы әрекет етті» деген айып тағылып, 1937 жылғы 2 желтоқсанда ату жазасына кесілді.<ref name="muftyat"/> Кейін сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбаны ретінде ақталды.<ref name="wiki">{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Сейткулов,_Мухамедхан |title=Сейткулов, Мухамедхан |website=Уикипедия |access-date=2 тамыз 2026 }}</ref> == Мұрасы == Мұхамедхан Сейтқұлұлы қазақ ағартушылығы мен ұлттық мәдениетті қолдаған көрнекті меценат ретінде бағаланады. Оның ұлы Қайым Мұхамедханов қазақ әдебиеттануы мен абайтану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды.<ref name="wiki"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1870 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] 69lthfewl453p84qpsk6flkt6hj05zg 0 784447 3638255 2026-08-02T12:14:08Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Кура]] өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3638255 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Кура]] өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gpclxiq0szzp04frcoj6mdtcl3s9qb9 3638256 3638255 2026-08-02T12:15:06Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Әзербайжан спорт кешендері|Әзербайжан спорт кешендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638256 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Кура]] өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] i1lfdu48z0t741n8oxfizqdto2uxfdl 3638258 3638256 2026-08-02T12:19:14Z Мағыпар 100137 толықтыру 3638258 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан каноэшілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — Еуропа мен ТМД-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] 3c1ozyefn3zu6fae5vw0h8yqbtshecq 3638259 3638258 2026-08-02T12:22:22Z Мағыпар 100137 дереккөз 3638259 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] gto69dfvxpomsqcoh8nwtk6t3vnt885 3638260 3638259 2026-08-02T12:25:55Z Мағыпар 100137 /* Сипаттамасы */ толықтыру 3638260 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] 7bfrgu9v9vtvoev7y6qurn1vvq554rc 3638261 3638260 2026-08-02T12:27:28Z Мағыпар 100137 /* Сипаттамасы */ толықтыру 3638261 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] tmiwqayfpiwftd2povkfrybdd7k4re0 3638262 3638261 2026-08-02T12:28:47Z Мағыпар 100137 /* Сипаттамасы */ дереккөз 3638262 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] k10tbxzwxtsuoym5r3nr0i86xrm0o3x 3638263 3638262 2026-08-02T12:38:09Z Мағыпар 100137 толықтыру 3638263 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] l61iil94v22snp34h14p76dmb8bas87 3638264 3638263 2026-08-02T12:40:48Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3638264 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] n7qxshvx88rgno2kutu05dztbu1and8 3638266 3638264 2026-08-02T12:45:17Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3638266 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] jvy82g51vj5skzc2q32ml3yv8lq5vk4 3638268 3638266 2026-08-02T12:47:04Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3638268 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] g1zzscwthi4rovnec4g3y5v1ve825ao 3638270 3638268 2026-08-02T12:48:58Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3638270 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] 8dxdc1b1g978e9qpjriykzd0jmbd579 3638271 3638270 2026-08-02T12:50:34Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3638271 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] oq9esmcek2rc80rlubsuful8td2dakh 3638272 3638271 2026-08-02T12:57:36Z Мағыпар 100137 толықтыру 3638272 wikitext text/x-wiki '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] 6nwsnhu7yccs3zacuufyfekowt2z9rs 3638306 3638272 2026-08-02T13:35:57Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3638306 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кюр |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 43 | lat_min = 14 | lat_sec = 22 | lon_dir = E | lon_deg = 76 | lon_min = 55 | lon_sec = 35 | region = KZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] ooo9763js1iby0re6z1wqfl53u0d2s8 3638308 3638306 2026-08-02T13:37:04Z Мағыпар 100137 3638308 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кюр |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 43 | lat_min = 14 | lat_sec = 22 | lon_dir = E | lon_deg = 76 | lon_min = 55 | lon_sec = 35 | region = KZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] gph5p5a1adh2g0zm5n5tzad7lbaqcb4 3638310 3638308 2026-08-02T13:40:11Z Мағыпар 100137 3638310 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кюр |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 45 | lat_sec = 44 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 02 | lon_sec = 19 | region = АZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] t1034zdlum4f299030bcrk5fa4vjdq7 3638312 3638310 2026-08-02T13:43:31Z Мағыпар 100137 3638312 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кюр |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 45 | lat_sec = 44 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 02 | lon_sec = 19 | region = АZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = 2010 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] 01ouuiurtr3cdjorubw8d64u7i5uda2 3638316 3638312 2026-08-02T13:45:25Z Мағыпар 100137 /* Жарыстар */ сурет қою 3638316 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кюр |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 45 | lat_sec = 44 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 02 | lon_sec = 19 | region = АZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = 2010 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir.jpg|нобай|оңға|200px|Мингәчевирдегі Кюр Олимпиадалық жаттығу орталығы]] 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] iqpacg5wiu7fz9swpb7p509wjrhtpme 3638320 3638316 2026-08-02T13:48:49Z Мағыпар 100137 сурет қою 3638320 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кюр |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 45 | lat_sec = 44 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 02 | lon_sec = 19 | region = АZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = 2010 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == [[Сурет:Бассейн олимпийского центра Кюр.jpg|нобай|солға|250px|Орталықтағы бассейн]] «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir.jpg|нобай|оңға|200px|Мингәчевирдегі Кюр Олимпиадалық жаттығу орталығы]] 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] 2y3wdceb8op65xd0tgnhngz81c3pd5i 3638325 3638320 2026-08-02T13:52:13Z Мағыпар 100137 сурет қою 3638325 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кюр |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 45 | lat_sec = 44 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 02 | lon_sec = 19 | region = АZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = 2010 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == [[Сурет:Бассейн олимпийского центра Кюр.jpg|нобай|солға|250px|Орталықтағы бассейн]] «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir 4.jpg|нобай|солға|250px|Ильхам Әлиев Мингечевирдегі «Кура» Олимпиадалық жаттығу орталығын ашуда]] Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir.jpg|нобай|оңға|200px|Мингәчевирдегі Кюр Олимпиадалық жаттығу орталығы]] 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] 52co83bj2tpo1th5qpclcodhunm5mvn 3638329 3638325 2026-08-02T13:53:06Z Мағыпар 100137 Мағыпар [[Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)]] бетін [[Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кура)]] бетіне жылжытты 3638325 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кюр |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 45 | lat_sec = 44 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 02 | lon_sec = 19 | region = АZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = 2010 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == [[Сурет:Бассейн олимпийского центра Кюр.jpg|нобай|солға|250px|Орталықтағы бассейн]] «Кюр» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кюр» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir 4.jpg|нобай|солға|250px|Ильхам Әлиев Мингечевирдегі «Кура» Олимпиадалық жаттығу орталығын ашуда]] Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кюр» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir.jpg|нобай|оңға|200px|Мингәчевирдегі Кюр Олимпиадалық жаттығу орталығы]] 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] 52co83bj2tpo1th5qpclcodhunm5mvn 3638334 3638329 2026-08-02T13:55:34Z Мағыпар 100137 3638334 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кура |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 45 | lat_sec = 44 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 02 | lon_sec = 19 | region = АZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = 2010 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кюр)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == [[Сурет:Бассейн олимпийского центра Кюр.jpg|нобай|солға|250px|Орталықтағы бассейн]] «Кура» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кура» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir 4.jpg|нобай|солға|250px|Ильхам Әлиев Мингечевирдегі «Кура» Олимпиадалық жаттығу орталығын ашуда]] Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кура» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir.jpg|нобай|оңға|200px|Мингәчевирдегі Кюр Олимпиадалық жаттығу орталығы]] 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] q276kz1xa7gum6uoc6j4l3d9njnmbzg 3638336 3638334 2026-08-02T13:56:24Z Мағыпар 100137 3638336 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Кура |толық атауы = Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы |шынайы атауы = {{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}} |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = Mingachevir Kur Rowing Olympic Center from Satellite.png |ені = |сурет атауы = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 45 | lat_sec = 44 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 02 | lon_sec = 19 | region = АZ |санат = |орналасуы = [[Мингәчевир]], {{байрақ|Әзербайжан}} |қаланғаны = |салынған = 1964 |жаңартылған = 2010 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = 2016 |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = |сыйымдылығы = 274 (орындық),<br>1000 (тұратын орын) |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Әзербайжан |карта ені = }} '''Олимпиадалық жаттығу және спорт орталығы (Кура)''' ({{lang-az|“Kür” Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]ның Кура өзеніндегі [[Мингәчевир]] қаласында орналасқан ескек есу базасы. == Сипаттамасы == [[Сурет:Бассейн олимпийского центра Кюр.jpg|нобай|солға|250px|Орталықтағы бассейн]] «Кура» спорт кешені мен ескек есу орталығы — Әзербайжан [[каноэ]]шілеріне арналған Ұлттық Олимпиадалық дайындық орталығы. «Кура» — [[Еуропа]] мен [[ТМД]]-дағы бірегей ескек есу орталығы. Трибуналарда 274 отыратын және 1000 тұратын орын бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.kommersant.ru/doc/2725824|title=Спорт высшей пробы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> Кешенге әкімшілік ғимарат, бассейн, 250 орындық кеме пішініндегі алты қабатты қонақ үй, спорт залы, ескек есу клубы, коттедждер, теннис корты, қайық сарайы және төреші мұнарасы кіреді. Орталық ұлттық ескек есу құрамасының негізгі жаттығу базаларының бірі болып табылады. Онда әртүрлі жас топтарындағы спортшылардың кәсіби деңгейіндегі жаттығуларына арналған заманауи жабдықтар, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарына сай қажетті инфрақұрылым, жабдықтар және жүйелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://media.az/sports/lejla-alieva-vstretilas-so-sportsmenami-na-grebnoj-baze-v-mingyachevire?ysclid=msbqq9o3u728302038|title=Лейла Алиева встретилась со спортсменами на гребной базе в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Тарихы == КСРО мен Әзербайжанның спорт комитеттері Мингәчевирдегі ескек есу орталығын сол кездегі талаптарға сәйкес қайта құру және жабдықтау үшін қажетті қаражатты бөлді. Бастапқы, алдын ала кезеңде Мингәчевир қалалық спорт комитетінің төрағасы П.Х.Гасанов өте белсенді болды. Оның күш-жігерінің арқасында, қайықтар мен жабдықтарды сақтауға арналған қарапайым сырғанақтар салынды, понтондық салдар салынды, сондай-ақ спортшыларға арналған қонақ үй типті тұрғын үйлер де салынды. [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir 4.jpg|нобай|солға|250px|Ильхам Әлиев Мингечевирдегі «Кура» Олимпиадалық жаттығу орталығын ашуда]] Жыл өткен сайын ескек есу орталығы кеңейіп, техникалық мүмкіндіктерін жақсартты. Пансионат салынды, содан кейін барлық қолайлылықтармен жабдықталған екі адамдық бөлмелері бар 120 адамға арналған заманауи қонақ үй салынды. Медициналық оңалту орталығы, бассейн және сауналары бар спорт залы салынды. Мұның бәрі 1964 жылы бүкілодақтық маңызы бар «Кюр» Олимпиадалық ескек есу орталығын құруға мүмкіндік берді, онда КСРО мен кеңестік республикалардың ең күшті ескекшілері жыл сайын оқу-жаттығу жиындарына, іріктеу жарыстарына және басқа да жарыстарға келе бастады. 1970 жылы жыл сайынғы республикалық «Мингәчевир регатасы» Бүкілодақтық регата болып өзгертілді, оған тек одақтас республикалардың құрама командалары, спорт қоғамдары және мемлекеттік мекемелер ғана емес, сонымен қатар [[Болгария]], [[Чехословакия]] және [[Куба]] елдерінен де қатысушылар қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9|title=«Кюру» – быть!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> 2004 жылы Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Мингәчевирге сапары кезінде бұрынғы «Кура» ескек есу орталығына барып, оны қайта құру бойынша нұсқаулар берді. Орталықтың жобалау-сметалық құжаттамасы дайындалғаннан кейін құрылыс жұмыстары 2007 жылы басталды. Қайта құрылған орталықтың ашылуы 2010 жылдың қазан айында өтті, оған президент Ильхам Әлиев пен оның әйелі Мехрибан Әлиева қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://president.az/ru/articles/view/890|title=Ильхам Алиев принял участие в открытии Олимпийского учебно-спортивного центра в Мингячевире|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-2|lang=}}</ref> == Жарыстар == [[Сурет:Kura Olympic training center in Mingachevir.jpg|нобай|оңға|200px|Мингәчевирдегі Кюр Олимпиадалық жаттығу орталығы]] 2007 жылдан бастап базаның қосалқы бөлімінде «Президент кубогы» бойынша халықаралық ескек есу регатасы өткізіліп келеді. 2023 және 2024 жылдары кубок Еуропалық каноэ қауымдастығының ресми күнтізбесіне енгізілді. 2015 жылы өткен Бірінші Еуропалық ойындар аясында байдарка және каноэ жарыстары өтті. 2024 жылдың 3-4 қыркүйегінде Әзербайжан ескек есу, байдарка және каноэ чемпионаттары өтті. 2024 жылдың 16-18 қазаны аралығында орталықта және Кенделанчай су қоймасында Мингәчевир регатасы өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан спорт кешендері]] b50b1rfuxsp0ou5syp3kobtrivckncb 14 784448 3638267 2026-08-02T12:45:52Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: [[Санат:Ғасырлар бойынша құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:XIII ғасырда құрылғандар]] [[Санат:XIII ғасырдағы саясат]] 3638267 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ғасырлар бойынша құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:XIII ғасырда құрылғандар]] [[Санат:XIII ғасырдағы саясат]] 2137v2w0qbh4ii7sjxwwaj30l9417gw 14 784449 3638269 2026-08-02T12:47:57Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша нысандар]] [[Санат:Саяси география]] 3638269 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған ғасыры бойынша нысандар]] [[Санат:Саяси география]] 01x94mad5bstx5sr628z7fk3jwkjd7i 14 784450 3638273 2026-08-02T12:59:12Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: [[Санат:Федор Достоевскийдің шығармалары]] [[Санат:Автор бойынша романдар|Достоевский]] [[Санат:Ресей романдары]] 3638273 wikitext text/x-wiki [[Санат:Федор Достоевскийдің шығармалары]] [[Санат:Автор бойынша романдар|Достоевский]] [[Санат:Ресей романдары]] hl7tmd868d8izzy1vdv75agawcnchdr 14 784451 3638279 2026-08-02T13:10:44Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Commonscat|Things named after Bohdan Khmelnytsky}} [[Санат:Богдан Хмельницкий]] [[Санат:Адамдардың құрметіне аталған нысандар|Хмельницкий Богдан]] 3638279 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Things named after Bohdan Khmelnytsky}} [[Санат:Богдан Хмельницкий]] [[Санат:Адамдардың құрметіне аталған нысандар|Хмельницкий Богдан]] fzuuw61imjn5esc1b6rpcqc9kinkwlv 0 784452 3638287 2026-08-02T13:21:16Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғыш... 3638287 wikitext text/x-wiki '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lt1j1ywkts9n62sur0dnhdyrdphkztf 3638288 3638287 2026-08-02T13:21:37Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Алтын Орда шайқастары|Алтын Орда шайқастары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638288 wikitext text/x-wiki '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] pde9furqm6xstr6k701nzi0zccsfpzc 3638294 3638288 2026-08-02T13:26:09Z Sagzhan 29953 3638294 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы Ұлы дүрбелең |сурет = |сурет атауы = |дата = 1380 жыл |орын = [[Қалқа өзені]] маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликово шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] sn5b5r5d3vweyr9qjx65zb81j5uoygi 3638295 3638294 2026-08-02T13:27:45Z Sagzhan 29953 3638295 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = 1380 жыл |орын = [[Қалқа өзені]] маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликово шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] lpc5kkp6w8igjlf2qk8ftpgzk27fi0y 3638296 3638295 2026-08-02T13:28:20Z Sagzhan 29953 3638296 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = 1380 жыл |орын = [[Қалқа өзені]] маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликово шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 6v6l1cnrcyifcgdk9ydle936z4tqap5 3638297 3638296 2026-08-02T13:28:46Z Sagzhan 29953 3638297 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = 1380 жыл |орын = [[Қалқа өзені]] маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликово шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 66kmuri2hc3b9eh5hcgumv4lgnfgfwm 3638298 3638297 2026-08-02T13:29:27Z Sagzhan 29953 3638298 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = 1380 жыл |орын = [[Қалқа өзені]] маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 7f4kxo0vp1265cs110hxd7iyk48bzbu 3638299 3638298 2026-08-02T13:29:56Z Sagzhan 29953 3638299 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = 1380 жыл |орын = [[Қалқа өзені]] маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] e5tya929d0boeaotx0e36h5dt9ei1ch 3638300 3638299 2026-08-02T13:30:18Z Sagzhan 29953 3638300 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = [[1380 жыл]] |орын = Қалқа өзені маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 4mjkz3phm03pqy3jyhqm5cha7pp9uix 3638301 3638300 2026-08-02T13:31:10Z Sagzhan 29953 3638301 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = [[1380 жыл]] |орын = Қалқа өзені маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> 1370 жылдан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликово шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] ibibybr9sfb0ih1q7nkr55a4llo5sph 3638302 3638301 2026-08-02T13:33:38Z Sagzhan 29953 3638302 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = [[1380 жыл]] |орын = Қалқа өзені маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> [[1370 жыл]]дан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед Бұлақ хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликов шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері [[Қалқа өзені]] бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 12iyywxrqwmekdrnj8gmj5mpouysyi1 3638303 3638302 2026-08-02T13:34:05Z Sagzhan 29953 /* Шайқас */ 3638303 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = [[1380 жыл]] |орын = Қалқа өзені маңы |себеп = Алтын Орда тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> [[1370 жыл]]дан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед Бұлақ хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликов шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері Қалқа өзені бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] egyphrrtfvvobbte42og4cy03o73ur0 3638304 3638303 2026-08-02T13:34:38Z Sagzhan 29953 3638304 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = [[1380 жыл]] |орын = Қалқа өзені маңы |себеп = [[Алтын Орда]] тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың Еділден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> [[1370 жыл]]дан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед Бұлақ хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликов шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері Қалқа өзені бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 840wec28q93njpdbem9nkprnbz5nxlt 3638305 3638304 2026-08-02T13:35:05Z Sagzhan 29953 /* Алғышарттары */ 3638305 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = [[1380 жыл]] |орын = Қалқа өзені маңы |себеп = [[Алтын Орда]] тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың [[Еділ]]ден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> [[1370 жыл]]дан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед Бұлақ хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликов шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері Қалқа өзені бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 9i2dmpyrcow44hpg6jk6psz4hiwyimo 3638307 3638305 2026-08-02T13:36:14Z Sagzhan 29953 "[[Қалқа шайқасы (1380)]]" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3638305 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қалқа шайқасы (1380) |бөлім = Алтын Ордадағы [[Ұлы дүрбелең]] |сурет = |сурет атауы = |дата = [[1380 жыл]] |орын = Қалқа өзені маңы |себеп = [[Алтын Орда]] тағына билік үшін күрес |нәтиже = [[Тоқтамыс хан]]ның толық жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Тоқтамыс Алтын Орданың батыс бөлігін өзіне бағындырып, кейін бүкіл Алтын Орданы біріктіруге жол ашты |қарсылас1 = [[Тоқтамыс хан]] жақтастары |қарсылас2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] әскері |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Белгісіз |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Белгісіз |ортаққор = |ескерту = Бұл шайқасты 1380 жылғы [[Куликов шайқасы]]мен шатастырмау керек. Қалқадағы жеңіс Тоқтамыс ханның Алтын Орданы қайта біріктіруіне мүмкіндік берді. }} '''1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқас''' — [[Алтын Орда]]ның батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] мен Алтын Орданың ханы [[Тоқтамыс хан]] арасында өткен шайқас. Шайқаста Тоқтамыс толық жеңіске жетіп, Алтын Орданың саяси бірлігін қалпына келтірді. == Алғышарттары == Шайқасқа дейін Алтын Ордада жиырма жылға созылған тақ үшін өзара күрес жүрді. Сол күрестің басты тұлғаларының бірі Мамай болды. Алайда ол [[Шыңғыс хан]] әулетінен шықпағандықтан, хан тағына заңды түрде отыра алмады. Сондықтан ол Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандардың бірін хан етіп жариялап, өзін беклербек қызметінде қалдыру арқылы билікті өз қолында ұстауға тырысты.<ref>{{cite book |author=Борис Греков, Александр Якубовский |title=Золотая Орда и её падение |publisher=Москва–Ленинград |year=1950}}</ref> Мамайдың негізгі тірегі Алтын Орданың [[Еділ]]ден батысқа қарай орналасқан өңірлері, әсіресе [[Қырым]] болды. Ол Бату әулетін қолдап, хандарды сол әулеттен таңдауға ұмтылды. Ал қарсыластары Шыңғыс хан ұрпақтарының басқа тармақтарына жататындықтан, көптеген ақсүйектер оларды заңсыз билікке ұмтылушылар деп санады.<ref>{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> [[1370 жыл]]дан бастап Мамайдың қолдауымен жас хан [[Мұхаммед Бұлақ хан]] билік құрды. Ол 1374 жылы Сарайдан қуылғанымен, Мамай екеуі Алтын Орданың батыс бөлігінде өздерін заңды билеушілер ретінде көрсете берді.<ref name="Pochekaev" /> 1380 жылы Мамай Руське үлкен жорық ұйымдастырмақ болды. Алайда орыс жасақтары оған қарсы алдын ала аттанып, [[Куликов шайқасы]]нда Мамай әскерін жеңді. Соған қарамастан, орыс әскері оны қуа алмады, ал Мамай оңтүстікке шегініп, өз күшін қайта қалпына келтірді. Дегенмен Куликово даласында оның қолдауындағы хан Мұхаммед қаза тауып, Мамай заңды билікке сүйену мүмкіндігінен айырылды.<ref>{{cite book |author=Лев Гумилев |title=От Руси к России |publisher=Москва |year=1992}}</ref> == Шайқас == Куликово шайқасынан кейін Русьпен соғыс екінші кезекке ысырылды. Бұл кезде шығыстан Тоқтамыс жорыққа шықты. Ол бұған дейін Алтын Орданың сол қанатын, Шибан ұлысын және [[Сарай-Бату|Сарайды]] басып алып, мемлекет аумағының басым бөлігін өзіне қаратқан болатын. Ұзаққа созылған азаматтық қақтығыстардан қажыған Орда халқы мен ақсүйектерінің көпшілігі Тоқтамысты заңды хан ретінде қолдады.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> 1380 жылдың қазан немесе қараша айында екі жақтың әскері Қалқа өзені бойында кездесті. Алайда шешуші шайқас болмады. Мамай әскерінің едәуір бөлігі заңды хан деп таныған Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Соның нәтижесінде Мамай жеңіліске ұшырады.<ref name="Pochekaev">{{cite book |author=Роман Почекаев |title=Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды |publisher=Еуразия |year=2010}}</ref> Мамай Қырымға қашып барып, генуялықтардың [[Кафа]] (қазіргі [[Феодосия]]) бекінісіне жасырынуға әрекет жасады. Алайда қалаға кіргізілмеді. Кейін ол [[Солхат]] (қазіргі Ескі Қырым) маңында қолға түсіп, өлтірілді. Деректер бойынша, Тоқтамыстың бұйрығымен Мамай лайықты құрметпен жерленген.<ref>{{cite book |author=Вадим Трепавлов |title=История Золотой Орды |publisher=Квадрига |year=2021}}</ref> == Салдары == 1380 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқастан кейін Тоқтамыс Алтын Орданың дара билеушісіне айналды. Осылайша мемлекеттің әскери және саяси бірлігі уақытша қалпына келтіріліп, ұзаққа созылған тақ үшін күрес аяқталды.<ref>{{cite book |author=Михаил Сафаргалиев |title=Распад Золотой Орды |publisher=Саранск |year=1960}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 9i2dmpyrcow44hpg6jk6psz4hiwyimo 14 784453 3638289 2026-08-02T13:21:54Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Commonscat|Rock guitarists from the United States}} [[Санат:Жанрлар бойынша АҚШ гитаристері|Рок]] [[Санат:Аспаптар бойынша АҚШ рок музыканттары|Гитара]] [[Санат:Мемлекет бойынша рок гитаристер|АҚШ]] 3638289 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Rock guitarists from the United States}} [[Санат:Жанрлар бойынша АҚШ гитаристері|Рок]] [[Санат:Аспаптар бойынша АҚШ рок музыканттары|Гитара]] [[Санат:Мемлекет бойынша рок гитаристер|АҚШ]] hrnotgci9i8jva17v7lcdptw8prkg6t 0 784454 3638311 2026-08-02T13:43:13Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі бол... 3638311 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір Шағатай ұлысы мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және Жошы әулетінің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Батый әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды.<ref name="Maslovskiy" /> Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған».<ref name="Maslovskiy" /> XIV ғасырдың екінші жартысында Шыңғыс хан ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы Хулагу мемлекетінің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді.<ref name="Maslovskiy" /> 1385 жылдан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын Кавказ шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды.<ref name="Maslovskiy" /> == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондұрша өзеніндегі шайқас}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда [[Қондұрша өзені]] бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7alpsyxg7j7eusy3zishvgwkrffzr45 3638313 3638311 2026-08-02T13:44:23Z Sagzhan 29953 /* Алғышарттары */ 3638313 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір Шағатай ұлысы мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және Жошы әулетінің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Батый әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». XIV ғасырдың екінші жартысында Шыңғыс хан ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы Хулагу мемлекетінің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. 1385 жылдан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын Кавказ шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды.<ref name="Maslovskiy" /> == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондұрша өзеніндегі шайқас}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда [[Қондұрша өзені]] бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} drkf6k003ejkvrqbsj2sausga4zlzjq 3638314 3638313 2026-08-02T13:44:46Z Sagzhan 29953 /* Алғашқы ірі қақтығыс */ 3638314 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір Шағатай ұлысы мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және Жошы әулетінің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Батый әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». XIV ғасырдың екінші жартысында Шыңғыс хан ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы Хулагу мемлекетінің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. 1385 жылдан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын Кавказ шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды.<ref name="Maslovskiy" /> == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда [[Қондұрша өзені]] бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} l36s6kypiimmfqk32q2g8cbfcyja69w 3638315 3638314 2026-08-02T13:45:12Z Sagzhan 29953 /* Алғышарттары */ 3638315 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір Шағатай ұлысы мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және Жошы әулетінің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Батый әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». XIV ғасырдың екінші жартысында Шыңғыс хан ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы Хулагу мемлекетінің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. 1385 жылдан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын Кавказ шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда [[Қондұрша өзені]] бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} oq4atou8ebh95jkunl6fcbsm9bnz9n6 3638317 3638315 2026-08-02T13:46:16Z Sagzhan 29953 /* 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық */ 3638317 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір Шағатай ұлысы мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және Жошы әулетінің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Батый әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». XIV ғасырдың екінші жартысында Шыңғыс хан ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы Хулагу мемлекетінің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. 1385 жылдан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын Кавказ шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n4go1jp56edz9kpasaczpxwhbytfb51 3638318 3638317 2026-08-02T13:46:31Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Алтын Орда шайқастары|Алтын Орда шайқастары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638318 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір Шағатай ұлысы мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және Жошы әулетінің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Батый әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». XIV ғасырдың екінші жартысында Шыңғыс хан ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы Хулагу мемлекетінің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. 1385 жылдан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын Кавказ шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] jrh0rd80brne02al60crglqm285hhjm 3638319 3638318 2026-08-02T13:47:35Z Sagzhan 29953 3638319 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және Жошы әулетінің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Батый әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». XIV ғасырдың екінші жартысында Шыңғыс хан ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы Хулагу мемлекетінің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. 1385 жылдан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын Кавказ шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] n2wmvw27dcikytgp72npi59jbizeqkm 3638321 3638319 2026-08-02T13:49:04Z Sagzhan 29953 /* Алғышарттары */ 3638321 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». XIV ғасырдың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 5i8kng9prwgwgq68of5ffbczeyor4zf 3638322 3638321 2026-08-02T13:49:46Z Sagzhan 29953 /* Алғышарттары */ 3638322 wikitext text/x-wiki '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 0mhrhoz7zfixl7wg9jgu2shcdpuj0n5 3638323 3638322 2026-08-02T13:51:14Z Sagzhan 29953 3638323 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = Әмір Темірдің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = Кавказ, Әзербайжан, Хорезм, Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = Тоқтамыс ханның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, Астрахань, Сарайшық және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір мемлекеті]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Ауыр |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 7atgcy72e7ioh506wxnop2qou5e5agz 3638324 3638323 2026-08-02T13:52:02Z Sagzhan 29953 3638324 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = Әмір Темірдің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = Кавказ, Әзербайжан, Хорезм, Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = Тоқтамыс ханның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, Астрахань, Сарайшық және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Ауыр |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] jwfa1tcxpy4ymhkn0vo0zp20o7z54bd 3638326 3638324 2026-08-02T13:52:31Z Sagzhan 29953 3638326 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = Кавказ, Әзербайжан, Хорезм, Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = Тоқтамыс ханның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, Астрахань, Сарайшық және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Ауыр |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] ec2vn128ot1zn8pa933zxkt4pdq00pf 3638327 3638326 2026-08-02T13:52:45Z Sagzhan 29953 3638327 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], Әзербайжан, Хорезм, Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = Тоқтамыс ханның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, Астрахань, Сарайшық және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Ауыр |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 01s7rfjth8nx0r8ahjanf8gq9x0xje0 3638328 3638327 2026-08-02T13:53:00Z Sagzhan 29953 3638328 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], Хорезм, Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = Тоқтамыс ханның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, Астрахань, Сарайшық және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Ауыр |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] j5weimqq9ckcxiiciahqh7lv8rq72kw 3638331 3638328 2026-08-02T13:53:29Z Sagzhan 29953 3638331 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], [[Хорезм]], Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = [[Тоқтамыс хан]]ның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, Астрахань, Сарайшық және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Ауыр |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] diq7k4umc5ejne86bpxcelc4olq0hd0 3638332 3638331 2026-08-02T13:54:04Z Sagzhan 29953 3638332 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], [[Хорезм]], Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = [[Тоқтамыс хан]]ның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, [[Астрахан]], [[Сарайшық]] және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = Белгісіз |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Ауыр |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 8jrdtgbojv0r0bfx9k4fufafcjo8gxg 3638333 3638332 2026-08-02T13:55:03Z Sagzhan 29953 3638333 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], [[Хорезм]], Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = [[Тоқтамыс хан]]ның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, [[Астрахан]], [[Сарайшық]] және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = 250-300 мың |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Ауыр |шығындар2 = Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] ods1ksg22r16kyss1v0q4mh0hr1ea4j 3638335 3638333 2026-08-02T13:55:47Z Sagzhan 29953 3638335 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], [[Хорезм]], Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = [[Тоқтамыс хан]]ның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, [[Астрахан]], [[Сарайшық]] және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = 250-300 мың |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 100 мыңға жуық |шығындар2 = 100 мыңға жуық |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 8iltv9tnyarxw0iyz7kpc2v4xypu8mk 3638337 3638335 2026-08-02T14:02:31Z Sagzhan 29953 /* 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық */ 3638337 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], [[Хорезм]], Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = [[Тоқтамыс хан]]ның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, [[Астрахан]], [[Сарайшық]] және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = 250-300 мың |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 100 мыңға жуық |шығындар2 = 100 мыңға жуық |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Сыртқы саясат және коалиция құру әрекеттері == Жеңістен кейін Әмір Темір кері шегініп, әскері жолай Алтын Орда қалалары мен қоныстарын ойрандап, жергілікті халықты тұтқынға әкетті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл жорықтағы оның негізгі мақсаты Дешті Қыпшақтың демографиялық және экономикалық әлеуетіне соққы беру болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соған қарамастан, 1392 жылдың жазына қарай Тоқтамыс хан Алтын Ордадағы билігін толық қалпына келтірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1394 жылдың басында Алтын Орданың елшілері Мысырға барып, Мамлүк сұлтанына Әмір Темірге қарсы бірлескен әскери қимылдар жүргізуді ұсынды.<ref>{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/mamluks |title=Mamluks |website=Encyclopedia.com |access-date=2026-08-02}}</ref> Осы кезеңде Алтын Орда, Осман мемлекеті және Мамлүк сұлтандығы Әмір Темірге қарсы кең ауқымды одақ құру жөнінде келіссөздер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mamluk |title=Mamluk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Араб тарихшысы Ибн Тағрибердидің мәліметінше, бұл коалиция құрамына Тоқтамыс хан, Осман сұлтаны І Баязид, Мамлүк сұлтаны Барқуқ, Сивас әмірі Ахмед Бурханеддин, Қара Қоюнлы билеушісі Қара Жүсіп, Жалайыр әулетінің өкілдері және Мардин билеушісі кірген.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/bayezid-i |title=BĀYEZĪD I |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Екінші ірі қақтығыс == ''Негізгі мақала: [[Терек өзеніндегі шайқас]]'' === 1395 жылғы Кавказ арқылы жорық === 1394 жылы Әмір Темірдің Дариял шатқалын басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені Алтын Орда әскері оның тылына шығып, жабдықтау жолдарын кесіп тастады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/darial-pass |title=Darial Pass |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Тоқтамыстың белсенді қорғанысқа дайын екенін түсінген Әмір Темір қысты Солтүстік Әзербайжанда өткізіп, қосымша күш жинады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1395 жылдың көктемінде ол қайта шабуылға шықты. Тоқтамыс Терек өзенінің сол жағалауында бекініп, қарсыласын өткел үстінде соққыға жығуды жоспарлады, алайда Әмір Темір айла қолданып, өзенді басқа жерден кесіп өтті.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/terek-river |title=Terek River |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1395 жылғы 15 сәуірде Терек өзені бойында үш күнге созылған шешуші шайқас басталды.<ref>{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Timur_(Tamerlane)/ |title=Timur (Tamerlane) |website=World History Encyclopedia |access-date=2026-08-02}}</ref> Шайқастың алғашқы күні Алтын Орда әскері басымдыққа ие болды. Орда әскерінің оң қанаты жалған шегіну тәсілін қолданып, қарсыласты тұзаққа түсіріп, олардың жасағын талқандап, Әмір Темірдің лагеріне басып кірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әмір Темірдің өзі қоршауда қалып, арбалардан тұрғызылған қорғанның арқасында ғана тұтқынға түсуден аман қалды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Алайда үшінші күні Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шайқастың тағдырын қайта өзгертті. Әмір Ақтау бастаған бірнеше қолбасшы әскерлерімен бірге майданнан кетіп, нәтижесінде Алтын Орданың сол қанаты бұзылып, Тоқтамыс әскері жеңіліске ұшырады.<ref>{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |website=Cambridge University Press |access-date=2026-08-02}}</ref> Жеңістен кейін Әмір Темір бір жылдан астам уақыт бойы Алтын Орданың қалаларын жүйелі түрде қиратып, оның экономикалық қуатын әлсіретті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соған қарамастан, ордалықтардың қарсылығы партизандық соғысқа ұласып, Темір әскері арасында аурулардың таралуы мен мал шығынының көбеюі салдарынан ол 1396 жылдың көктемінде Кавказ арқылы Иранға шегінуге мәжбүр болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 622qyzqy9i0r0snjoanlwijpzzoyntt 3638338 3638337 2026-08-02T14:03:01Z Sagzhan 29953 /* Сыртқы саясат және коалиция құру әрекеттері */ 3638338 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], [[Хорезм]], Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = [[Тоқтамыс хан]]ның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, [[Астрахан]], [[Сарайшық]] және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = 250-300 мың |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 100 мыңға жуық |шығындар2 = 100 мыңға жуық |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Сыртқы саясат және коалиция құру әрекеттері == Жеңістен кейін Әмір Темір кері шегініп, әскері жолай Алтын Орда қалалары мен қоныстарын ойрандап, жергілікті халықты тұтқынға әкетті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл жорықтағы оның негізгі мақсаты Дешті Қыпшақтың демографиялық және экономикалық әлеуетіне соққы беру болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соған қарамастан, 1392 жылдың жазына қарай Тоқтамыс хан Алтын Ордадағы билігін толық қалпына келтірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1394 жылдың басында Алтын Орданың елшілері Мысырға барып, Мамлүк сұлтанына Әмір Темірге қарсы бірлескен әскери қимылдар жүргізуді ұсынды.<ref>{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/mamluks |title=Mamluks |website=Encyclopedia.com |access-date=2026-08-02}}</ref> Осы кезеңде Алтын Орда, Осман мемлекеті және Мамлүк сұлтандығы Әмір Темірге қарсы кең ауқымды одақ құру жөнінде келіссөздер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mamluk |title=Mamluk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Араб тарихшысы Ибн Тағрибердидің мәліметінше, бұл коалиция құрамына Тоқтамыс хан, Осман сұлтаны І Баязид, Мамлүк сұлтаны Барқуқ, Сивас әмірі Ахмед Бурханеддин, Қара Қоюнлы билеушісі Қара Жүсіп, Жалайыр әулетінің өкілдері және Мардин билеушісі кірген.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/bayezid-i |title=BĀYEZĪD I |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Екінші ірі қақтығыс == ''Негізгі мақала: [[Терек өзеніндегі шайқас]]'' === 1395 жылғы Кавказ арқылы жорық === 1394 жылы Әмір Темірдің Дариял шатқалын басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені Алтын Орда әскері оның тылына шығып, жабдықтау жолдарын кесіп тастады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/darial-pass |title=Darial Pass |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Тоқтамыстың белсенді қорғанысқа дайын екенін түсінген Әмір Темір қысты Солтүстік Әзербайжанда өткізіп, қосымша күш жинады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1395 жылдың көктемінде ол қайта шабуылға шықты. Тоқтамыс Терек өзенінің сол жағалауында бекініп, қарсыласын өткел үстінде соққыға жығуды жоспарлады, алайда Әмір Темір айла қолданып, өзенді басқа жерден кесіп өтті.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/terek-river |title=Terek River |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1395 жылғы 15 сәуірде Терек өзені бойында үш күнге созылған шешуші шайқас басталды.<ref>{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Timur_(Tamerlane)/ |title=Timur (Tamerlane) |website=World History Encyclopedia |access-date=2026-08-02}}</ref> Шайқастың алғашқы күні Алтын Орда әскері басымдыққа ие болды. Орда әскерінің оң қанаты жалған шегіну тәсілін қолданып, қарсыласты тұзаққа түсіріп, олардың жасағын талқандап, Әмір Темірдің лагеріне басып кірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әмір Темірдің өзі қоршауда қалып, арбалардан тұрғызылған қорғанның арқасында ғана тұтқынға түсуден аман қалды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Алайда үшінші күні Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шайқастың тағдырын қайта өзгертті. Әмір Ақтау бастаған бірнеше қолбасшы әскерлерімен бірге майданнан кетіп, нәтижесінде Алтын Орданың сол қанаты бұзылып, Тоқтамыс әскері жеңіліске ұшырады.<ref>{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |website=Cambridge University Press |access-date=2026-08-02}}</ref> Жеңістен кейін Әмір Темір бір жылдан астам уақыт бойы Алтын Орданың қалаларын жүйелі түрде қиратып, оның экономикалық қуатын әлсіретті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соған қарамастан, ордалықтардың қарсылығы партизандық соғысқа ұласып, Темір әскері арасында аурулардың таралуы мен мал шығынының көбеюі салдарынан ол 1396 жылдың көктемінде Кавказ арқылы Иранға шегінуге мәжбүр болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] 7ccae18fsmrb578qdvwp4iwa3hguaf2 3638339 3638338 2026-08-02T14:03:33Z Sagzhan 29953 /* Екінші ірі қақтығыс */ 3638339 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], [[Хорезм]], Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = [[Тоқтамыс хан]]ның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, [[Астрахан]], [[Сарайшық]] және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = 250-300 мың |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 100 мыңға жуық |шығындар2 = 100 мыңға жуық |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Сыртқы саясат және коалиция құру әрекеттері == Жеңістен кейін Әмір Темір кері шегініп, әскері жолай Алтын Орда қалалары мен қоныстарын ойрандап, жергілікті халықты тұтқынға әкетті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл жорықтағы оның негізгі мақсаты Дешті Қыпшақтың демографиялық және экономикалық әлеуетіне соққы беру болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соған қарамастан, 1392 жылдың жазына қарай Тоқтамыс хан Алтын Ордадағы билігін толық қалпына келтірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1394 жылдың басында Алтын Орданың елшілері Мысырға барып, Мамлүк сұлтанына Әмір Темірге қарсы бірлескен әскери қимылдар жүргізуді ұсынды.<ref>{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/mamluks |title=Mamluks |website=Encyclopedia.com |access-date=2026-08-02}}</ref> Осы кезеңде Алтын Орда, Осман мемлекеті және Мамлүк сұлтандығы Әмір Темірге қарсы кең ауқымды одақ құру жөнінде келіссөздер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mamluk |title=Mamluk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Араб тарихшысы Ибн Тағрибердидің мәліметінше, бұл коалиция құрамына Тоқтамыс хан, Осман сұлтаны І Баязид, Мамлүк сұлтаны Барқуқ, Сивас әмірі Ахмед Бурханеддин, Қара Қоюнлы билеушісі Қара Жүсіп, Жалайыр әулетінің өкілдері және Мардин билеушісі кірген.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/bayezid-i |title=BĀYEZĪD I |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Екінші ірі қақтығыс == === 1395 жылғы Кавказ арқылы жорық === 1394 жылы Әмір Темірдің Дариял шатқалын басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені Алтын Орда әскері оның тылына шығып, жабдықтау жолдарын кесіп тастады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/darial-pass |title=Darial Pass |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Тоқтамыстың белсенді қорғанысқа дайын екенін түсінген Әмір Темір қысты Солтүстік Әзербайжанда өткізіп, қосымша күш жинады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1395 жылдың көктемінде ол қайта шабуылға шықты. Тоқтамыс Терек өзенінің сол жағалауында бекініп, қарсыласын өткел үстінде соққыға жығуды жоспарлады, алайда Әмір Темір айла қолданып, өзенді басқа жерден кесіп өтті.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/terek-river |title=Terek River |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1395 жылғы 15 сәуірде Терек өзені бойында үш күнге созылған шешуші шайқас басталды.<ref>{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Timur_(Tamerlane)/ |title=Timur (Tamerlane) |website=World History Encyclopedia |access-date=2026-08-02}}</ref> Шайқастың алғашқы күні Алтын Орда әскері басымдыққа ие болды. Орда әскерінің оң қанаты жалған шегіну тәсілін қолданып, қарсыласты тұзаққа түсіріп, олардың жасағын талқандап, Әмір Темірдің лагеріне басып кірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әмір Темірдің өзі қоршауда қалып, арбалардан тұрғызылған қорғанның арқасында ғана тұтқынға түсуден аман қалды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Алайда үшінші күні Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шайқастың тағдырын қайта өзгертті. Әмір Ақтау бастаған бірнеше қолбасшы әскерлерімен бірге майданнан кетіп, нәтижесінде Алтын Орданың сол қанаты бұзылып, Тоқтамыс әскері жеңіліске ұшырады.<ref>{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |website=Cambridge University Press |access-date=2026-08-02}}</ref> Жеңістен кейін Әмір Темір бір жылдан астам уақыт бойы Алтын Орданың қалаларын жүйелі түрде қиратып, оның экономикалық қуатын әлсіретті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соған қарамастан, ордалықтардың қарсылығы партизандық соғысқа ұласып, Темір әскері арасында аурулардың таралуы мен мал шығынының көбеюі салдарынан ол 1396 жылдың көктемінде Кавказ арқылы Иранға шегінуге мәжбүр болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] qofpj2q61vq3kfqljkpntlads9ldyw9 3638340 3638339 2026-08-02T14:05:07Z Sagzhan 29953 /* 1395 жылғы Кавказ арқылы жорық */ 3638340 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Тоқтамыс хан мен Әмір Темір соғысы |бөлім = [[Әмір Темір]]дің жорықтары |сурет = |сурет атауы = |дата = 1385–1395 жылдар |орын = [[Кавказ]], [[Әзербайжан]], [[Хорезм]], Дешті Қыпшақ, Терек өзені маңы |себеп = [[Тоқтамыс хан]]ның Кавказ бен Ирандағы Темір иеліктеріне жорық жасауы және Алтын Орданың бұрынғы иеліктерін қайтаруға ұмтылысы |нәтиже = Әмір Темірдің шешуші жеңісі |статусы = Аяқталған |өзгерістер = Алтын Орданың әскери және экономикалық қуаты қатты әлсіреді; Сарай, [[Астрахан]], [[Сарайшық]] және басқа қалалар қиратылды |қарсылас1 = [[Алтын Орда]] |қарсылас2 = [[Темір әулеті|Теміридтер]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Тоқтамыс хан]] |командир2 = [[Әмір Темір]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = Белгісіз |күштер2 = 250-300 мың |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 100 мыңға жуық |шығындар2 = 100 мыңға жуық |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = Белгісіз |азаматтық шығындар = Өте көп |ортаққор = |ескерту = Соғыс барысында негізгі шайқастардың қатарында 1391 жылғы Құндызша шайқасы мен 1395 жылғы Терек шайқасы болды. Соғыстан кейін Алтын Орда ұзақ уақытқа әлсіреп, ыдырау үдерісі жеделдеді. }} '''Тоқтамыс пен Әмір Темір соғысы (1385–1395)''' — XIV ғасырда [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан]] мен [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір) арасында болған ірі әскери қақтығыс. == Алғышарттары == {{main|Ұлы дүрбелең}} Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасындағы соғыстың бірнеше себебі болды. Солардың бірі — [[Хорезм]] үшін талас еді. Әмір Темір [[Шағатай ұлысы]] мен Хулагу әулеті мемлекетінің мұрасына ғана емес, Алтын Орда құрамындағы Хорезмге де өз билігін орнатуға ұмтылды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Тохтамыш и Тимур: причины конфликта |journal=Золотоордынское обозрение |year=2022 |volume=10 |issue=2 |pages=287–304}}</ref> Тоқтамыс үшін Алтын Ордадағы ұзаққа созылған ішкі алауыздықты тоқтатып, мемлекетті нығайту және [[Жошы әулеті]]нің билігін қалпына келтіру басты міндет болды. Бату әулетінің орнына таққа Тоқа-Темір әулеті келгеннен кейін ол Алтын Орданың халықаралық беделін қайта көтеруге ұмтылды. Осы кезеңде оның сыртқы саясаттағы негізгі қарсыласына Әмір Темір айналды. Әмір Темір кезінде Тоқтамысқа билікке келуге көмек көрсеткенімен, кейін одан өзіне бағыныштылық күтті. Алайда Тоқтамыс жеке тәуелділіктен гөрі мемлекет мүддесін жоғары қойды. Парсы жылнамашысы Будақ Қазуинидің айтуынша, Алтын Орда ханы «қауіпті ортада өсіп, ешкімнің қамқорлығын қадірлемейтін адам болған». [[XIV ғасыр]]дың екінші жартысында [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары билеген мемлекеттердің ішінде Алтын Орда ғана толық сақталып қалды. Сондықтан моңғол мұрасына әрі Тоқтамыс, әрі Әмір Темір ие болуға тырысты. Заңды Шыңғыс ұрпағы болған Тоқтамыс Әмір Темірдің, яғни Шыңғыс әулетіне жатпайтын билеушінің, Шағатай әулетінің атынан бұрынғы Шыңғыс ұлыстарының жерлеріне билік жүргізуін мойындамады. Сонымен қатар Тоқтамыстың өзі де Шағатай мен Хулагу мемлекеттерінің мұрасын өзіне қаратуды көздеген болуы мүмкін. Ашық текетірес дәл Әмір Темір бұрынғы [[Елхан мемлекеті]]нің жерлерін жаулай бастаған кезде өршіді. [[1385 жыл]]дан бастап Тоқтамыс ханның сыртқы саясаты түгелдей Әмір Темірге қарсы күреске бағытталды. Әуелгі мақсат — қарсыласын [[Кавказ]] шекарасынан өткізбеу болса, кейін ол Мәуереннахрға жорық жасау туралы шешім қабылдады. Екі билеушінің текетіресі ақыры кең ауқымды соғысқа ұласып, оның шешуші кезеңдері 1391 және 1395 жылдары Алтын Орда жерінде өткен ірі шайқастар болды. == Соғыс барысы == === Алғашқы ірі қақтығыс === {{main|Қондырша шайқасы}} ==== 1391 жылғы Көк Орда аумағындағы жорық ==== Әмір Темірдің Кавказ арқылы шабуыл жасайтынын күткен Тоқтамыс негізгі күштерін Кавказ бағытында шоғырландырды. Ол қарсыласы Көк Орданың сусыз даласын кесіп өтуге тәуекел етпейді деп есептеді. Алайда Әмір Темір әскерін мұқият дайындап, қашқындардан алынған мәліметтердің көмегімен күтпеген жерден дала арқылы жорық жасады. Қарсыластың қозғалысын байқаған Тоқтамыс жедел түрде әскер жинап, жауды ел ішіне тереңірек енгізіп әлсірету үшін «күйдірілген жер» тактикасын қолданды.<ref>{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Шешуші шайқас 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзені бойында өтті. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Алтын Орда әскері тактикалық басымдыққа ие болды. Орда жасақтары қарсыластың қанатын айналып өтіп, Әмір Темір әскерінің тылына шықты және оның бірқатар бөлімдерін қоршауға алды. Нәтижесінде Темір әскері өте ауыр жағдайға түсті.<ref name="Kondurcha">{{cite journal |last=Масловский |first=А. Н. |title=Битва на Кондурче и её значение |journal=Золотоордынское обозрение |year=2023 |volume=11 |issue=1 |pages=45–67}}</ref> Алайда шайқастың тағдырын Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешті. Қанаттарды басқарған кейбір қолбасшылар алдын ала келісілген түрде шегініп, әскердің сапын бұзды. Осы мүмкіндікті пайдаланған Әмір Темір орталықтан қарсы шабуылға шығып, Тоқтамыс әскеріне ауыр соққы берді. Тоқтамыстың жеңілуіне қарсыластың күтпеген бағыты ғана емес, сондай-ақ Әмір Темірдің көптеген жорықтарында қолданған қолбасшылар мен ту ұстаушыларды сатып алу саясаты да әсер етті.<ref name="Kondurcha" /> == Сыртқы саясат және коалиция құру әрекеттері == Жеңістен кейін Әмір Темір кері шегініп, әскері жолай Алтын Орда қалалары мен қоныстарын ойрандап, жергілікті халықты тұтқынға әкетті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл жорықтағы оның негізгі мақсаты Дешті Қыпшақтың демографиялық және экономикалық әлеуетіне соққы беру болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соған қарамастан, 1392 жылдың жазына қарай Тоқтамыс хан Алтын Ордадағы билігін толық қалпына келтірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Tokhtamysh |title=Tokhtamysh |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1394 жылдың басында Алтын Орданың елшілері Мысырға барып, Мамлүк сұлтанына Әмір Темірге қарсы бірлескен әскери қимылдар жүргізуді ұсынды.<ref>{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/mamluks |title=Mamluks |website=Encyclopedia.com |access-date=2026-08-02}}</ref> Осы кезеңде Алтын Орда, Осман мемлекеті және Мамлүк сұлтандығы Әмір Темірге қарсы кең ауқымды одақ құру жөнінде келіссөздер жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mamluk |title=Mamluk |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Араб тарихшысы Ибн Тағрибердидің мәліметінше, бұл коалиция құрамына Тоқтамыс хан, Осман сұлтаны І Баязид, Мамлүк сұлтаны Барқуқ, Сивас әмірі Ахмед Бурханеддин, Қара Қоюнлы билеушісі Қара Жүсіп, Жалайыр әулетінің өкілдері және Мардин билеушісі кірген.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/bayezid-i |title=BĀYEZĪD I |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Екінші ірі қақтығыс == === 1395 жылғы Кавказ арқылы жорық === 1394 жылы Әмір Темірдің Дариял шатқалын басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені Алтын Орда әскері оның тылына шығып, жабдықтау жолдарын кесіп тастады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/darial-pass |title=Darial Pass |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Тоқтамыстың белсенді қорғанысқа дайын екенін түсінген Әмір Темір қысты Солтүстік Әзербайжанда өткізіп, қосымша күш жинады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1395 жылдың көктемінде ол қайта шабуылға шықты. Тоқтамыс Терек өзенінің сол жағалауында бекініп, қарсыласын өткел үстінде соққыға жығуды жоспарлады, алайда Әмір Темір айла қолданып, өзенді басқа жерден кесіп өтті.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/terek-river |title=Terek River |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> 1395 жылғы 15 сәуірде Терек өзені бойында үш күнге созылған шешуші шайқас басталды.<ref>{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Timur_(Tamerlane)/ |title=Timur (Tamerlane) |website=World History Encyclopedia |access-date=2026-08-02}}</ref> Шайқастың алғашқы күні Алтын Орда әскері басымдыққа ие болды. Орда әскерінің оң қанаты жалған шегіну тәсілін қолданып, қарсыласты тұзаққа түсіріп, олардың жасағын талқандап, Әмір Темірдің лагеріне басып кірді.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әмір Темірдің өзі қоршауда қалып, арбалардан тұрғызылған қорғанның арқасында ғана тұтқынға түсуден аман қалды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Алайда үшінші күні Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шайқастың тағдырын қайта өзгертті. Әмір Ақтау бастаған бірнеше қолбасшы әскерлерімен бірге майданнан кетіп, нәтижесінде Алтын Орданың сол қанаты бұзылып, Тоқтамыс әскері жеңіліске ұшырады.<ref>{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |website=Cambridge University Press |access-date=2026-08-02}}</ref> Жеңістен кейін Әмір Темір бір жылдан астам уақыт бойы Алтын Орданың қалаларын жүйелі түрде қиратып, оның экономикалық қуатын әлсіретті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соған қарамастан, ордалықтардың қарсылығы партизандық соғысқа ұласып, Темір әскері арасында аурулардың таралуы мен мал шығынының көбеюі салдарынан ол 1396 жылдың көктемінде Кавказ арқылы Иранға шегінуге мәжбүр болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тоқтамыстың жеңілу себептері == Тоқтамыстың жеңілуіне бірнеше өзара байланысты факторлар әсер етті. Олардың ішінде стратегиялық тосындық, Әмір Темірдің тактикалық артықшылықтары және Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығы шешуші рөл атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әмір Темірдің күтпеген жерден шабуыл жасауы Тоқтамысқа толыққанды жұмылдыру жүргізуге, әскерін мұқият даярлауға және балама соғыс жоспарын жасауға мүмкіндік бермеді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/timur |title=TIMUR |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Соның салдарынан негізінен халық жасақтарынан құралған Алтын Орда әскері қарсыласынан саны жағынан да, ұйымдасу деңгейі жағынан да әлсіз болды.<ref>{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Golden_Horde/ |title=Golden Horde |website=World History Encyclopedia |access-date=2026-08-02}}</ref> Сонымен қатар Әмір Темір қорғанысты тиімді ұйымдастырып, қарсы шабуылға жылдам көшуге мүмкіндік беретін жаңа тактикалық тәсілдерді қолданды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |title=Timur |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Шайқастың тағдырын шешкен басты себептердің бірі – Әмір Темірдің Алтын Ордадағы беделді қолбасшыларды өз жағына шығара білуі болды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл әрекетке Едіге, Темір-Құтлық және Тоқтамысқа қарсы тұрған басқа да ықпалды тұлғалар қолдау көрсетті.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edigu |title=Edigu |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Әмір Темір өз жорықтарында қарсы жақтың ту ұстаушыларын және қолбасшыларын сатып алу сияқты тәсілдерді жиі қолданған. Ұлы тудың құлауы әскер арасында қолбасшы қаза тапты деген жалған әсер туғызып, үрейдің таралуына және әскердің бытырауына әкелетін.<ref>{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-inner-asia |title=The Cambridge History of Inner Asia |website=Cambridge University Press |access-date=2026-08-02}}</ref> Қолбасшылардың опасыздығы Тоқтамыстың өз жазбаларында да, тәуелсіз деректерде де көрініс тапқан.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/toktamish |title=TOKTAMISH |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Польша королі Ягайлоға жолдаған хатында Тоқтамыс шешуші сәтте Бекболат, Қожа Мәдин, Бекгіш және Тұрдұшақ Берді Дәуіт сияқты әмірлердің алғашқылардың бірі болып майданнан кеткенін атап көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/tokhtamysh-jagiello.asp |title=Letter of Tokhtamysh to Jogaila |website=Fordham University Internet History Sourcebooks Project |access-date=2026-08-02}}</ref> Бұл мәлімет Ибн Халдунның еңбектеріндегі деректермен де үндеседі. Оның жазуынша, Әмір Темір Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігімен және Бекболат оғланмен жасырын келіссөздер жүргізген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ibn-Khaldun |title=Ibn Khaldun |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Осыдан кейін туындаған алауыздық пен сатқындардың шайқас алаңынан кетуі Тоқтамыстың толық жеңілуіне алып келіп, кейін Бекболат Сарай қаласын уақытша өз бақылауына алды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда шайқастары]] lece5lccto1vgmt3gv7mm4plt6486tn 0 784456 3638341 2026-08-02T14:19:47Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түменді]] басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/top... 3638341 wikitext text/x-wiki '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түменді]] басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/tumen |title=Tumen |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы ханға немесе жоғарғы билеушіге тікелей бағынған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/mongol-army |title=Mongol Army |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Юань әулеті]] (1261–1368) кезінде түменбасылар дәрежесіне қарай алтын пайцза тағып жүрген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Түмен» және «түменбасы» атаулары көне түркі тіліндегі ''tümen'' сөзінен шыққан, ол «он мың» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/t%C3%BCmen |title=tümen |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда дәуірінде түменбасылар әскери-әкімшілік басқаруда маңызды орын алды. Олар әскери жасақтарды басқарып қана қоймай, кей жағдайда салық жиналуын қадағалау мен қоғамдық тәртіпті сақтауға да жауапты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Түменбасы» атағы Алтын Ордадағы жоғары әскери қолбасшыларға берілді. Ағылшын тіліндегі әдебиеттерде бұл атақ көбіне ''general'' (генерал) немесе ''emir'' (әмір) деп аударылады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы он мың жауынгерді басқарды және ханға тікелей бағынды. Алтын Орда тарихында [[Ноғай]], [[Мамай]], [[Едіге]], [[Бұрындай]], сондай-ақ [[Сүбедей]] мен [[Жебе]] сияқты әйгілі қолбасшылар түменбасы қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Subedei |title=Subedei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасына мыңбасылар бағынды, ал олар өз кезегінде мың жауынгерден тұратын бөлімдерді басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol military organization |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cw1htmnx4hxvnrwy1ggauc1stdft48r 3638342 3638341 2026-08-02T14:20:23Z Sagzhan 29953 3638342 wikitext text/x-wiki '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түмен]]ді басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/tumen |title=Tumen |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы ханға немесе жоғарғы билеушіге тікелей бағынған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/mongol-army |title=Mongol Army |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Юань әулеті]] (1261–1368) кезінде түменбасылар дәрежесіне қарай алтын пайцза тағып жүрген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Түмен» және «түменбасы» атаулары көне түркі тіліндегі ''tümen'' сөзінен шыққан, ол «он мың» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/t%C3%BCmen |title=tümen |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда дәуірінде түменбасылар әскери-әкімшілік басқаруда маңызды орын алды. Олар әскери жасақтарды басқарып қана қоймай, кей жағдайда салық жиналуын қадағалау мен қоғамдық тәртіпті сақтауға да жауапты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Түменбасы» атағы Алтын Ордадағы жоғары әскери қолбасшыларға берілді. Ағылшын тіліндегі әдебиеттерде бұл атақ көбіне ''general'' (генерал) немесе ''emir'' (әмір) деп аударылады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы он мың жауынгерді басқарды және ханға тікелей бағынды. Алтын Орда тарихында [[Ноғай]], [[Мамай]], [[Едіге]], [[Бұрындай]], сондай-ақ [[Сүбедей]] мен [[Жебе]] сияқты әйгілі қолбасшылар түменбасы қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Subedei |title=Subedei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасына мыңбасылар бағынды, ал олар өз кезегінде мың жауынгерден тұратын бөлімдерді басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol military organization |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0o2s6jfansl2mo51my0grjm28a12u98 3638343 3638342 2026-08-02T14:20:55Z Sagzhan 29953 3638343 wikitext text/x-wiki '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түмен]]ді басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/tumen |title=Tumen |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы ханға немесе жоғарғы билеушіге тікелей бағынған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/mongol-army |title=Mongol Army |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Юань әулеті]] (1261–1368) кезінде түменбасылар дәрежесіне қарай алтын пайцза тағып жүрген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Түмен» және «түменбасы» атаулары көне түркі тіліндегі ''tümen'' сөзінен шыққан, ол «он мың» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/t%C3%BCmen |title=tümen |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда дәуірінде түменбасылар әскери-әкімшілік басқаруда маңызды орын алды. Олар әскери жасақтарды басқарып қана қоймай, кей жағдайда салық жиналуын қадағалау мен қоғамдық тәртіпті сақтауға да жауапты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Түменбасы» атағы Алтын Ордадағы жоғары әскери қолбасшыларға берілді. Ағылшын тіліндегі әдебиеттерде бұл атақ көбіне ''general'' (генерал) немесе ''emir'' (әмір) деп аударылады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы он мың жауынгерді басқарды және ханға тікелей бағынды. Алтын Орда тарихында [[Ноғай]], [[Мамай]], [[Едіге]], [[Бұрындай]], сондай-ақ [[Сүбедей]] мен [[Жебе]] сияқты әйгілі қолбасшылар түменбасы қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Subedei |title=Subedei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасына мыңбасылар бағынды, ал олар өз кезегінде мың жауынгерден тұратын бөлімдерді басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol military organization |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6u341kjz8ctsvv2pt0xp102txlylgkj 3638344 3638343 2026-08-02T14:21:22Z Sagzhan 29953 3638344 wikitext text/x-wiki '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түмен]]ді басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/tumen |title=Tumen |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы ханға немесе жоғарғы билеушіге тікелей бағынған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/mongol-army |title=Mongol Army |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Юань империясы]] (1261–1368) кезінде түменбасылар дәрежесіне қарай алтын пайцза тағып жүрген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Түмен» және «түменбасы» атаулары көне түркі тіліндегі ''tümen'' сөзінен шыққан, ол «он мың» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/t%C3%BCmen |title=tümen |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда дәуірінде түменбасылар әскери-әкімшілік басқаруда маңызды орын алды. Олар әскери жасақтарды басқарып қана қоймай, кей жағдайда салық жиналуын қадағалау мен қоғамдық тәртіпті сақтауға да жауапты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Түменбасы» атағы Алтын Ордадағы жоғары әскери қолбасшыларға берілді. Ағылшын тіліндегі әдебиеттерде бұл атақ көбіне ''general'' (генерал) немесе ''emir'' (әмір) деп аударылады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы он мың жауынгерді басқарды және ханға тікелей бағынды. Алтын Орда тарихында [[Ноғай]], [[Мамай]], [[Едіге]], [[Бұрындай]], сондай-ақ [[Сүбедей]] мен [[Жебе]] сияқты әйгілі қолбасшылар түменбасы қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Subedei |title=Subedei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасына мыңбасылар бағынды, ал олар өз кезегінде мың жауынгерден тұратын бөлімдерді басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol military organization |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 52b0js28yqbtzcr2t9p4s668qwh0ur3 3638345 3638344 2026-08-02T14:22:12Z Sagzhan 29953 3638345 wikitext text/x-wiki '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түмен]]ді басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/tumen |title=Tumen |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы ханға немесе жоғарғы билеушіге тікелей бағынған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/mongol-army |title=Mongol Army |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Юань империясы]] (1261–1368) кезінде түменбасылар дәрежесіне қарай алтын пайцза тағып жүрген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Түмен» және «түменбасы» атаулары көне түркі тіліндегі ''tümen'' сөзінен шыққан, ол «он мың» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/t%C3%BCmen |title=tümen |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда дәуірінде түменбасылар әскери-әкімшілік басқаруда маңызды орын алды. Олар әскери жасақтарды басқарып қана қоймай, кей жағдайда салық жиналуын қадағалау мен қоғамдық тәртіпті сақтауға да жауапты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Түменбасы» атағы Алтын Ордадағы жоғары әскери қолбасшыларға берілді. Ағылшын тіліндегі әдебиеттерде бұл атақ көбіне ''general'' (генерал) немесе ''emir'' (әмір) деп аударылады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы он мың жауынгерді басқарды және ханға тікелей бағынды. Алтын Орда тарихында [[Ноғай]], [[Мамай]], [[Едіге]], [[Бұрындай]], сондай-ақ [[Сүбедей]] мен [[Жебе]] сияқты әйгілі қолбасшылар түменбасы қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Subedei |title=Subedei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасына мыңбасылар бағынды, ал олар өз кезегінде мың жауынгерден тұратын бөлімдерді басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol military organization |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} egbtutlaers8qyw1wi79vtqfb94nx4p 3638347 3638345 2026-08-02T14:23:34Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638347 wikitext text/x-wiki '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түмен]]ді басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/tumen |title=Tumen |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы ханға немесе жоғарғы билеушіге тікелей бағынған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/mongol-army |title=Mongol Army |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Юань империясы]] (1261–1368) кезінде түменбасылар дәрежесіне қарай алтын пайцза тағып жүрген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Түмен» және «түменбасы» атаулары көне түркі тіліндегі ''tümen'' сөзінен шыққан, ол «он мың» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/t%C3%BCmen |title=tümen |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда дәуірінде түменбасылар әскери-әкімшілік басқаруда маңызды орын алды. Олар әскери жасақтарды басқарып қана қоймай, кей жағдайда салық жиналуын қадағалау мен қоғамдық тәртіпті сақтауға да жауапты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Түменбасы» атағы Алтын Ордадағы жоғары әскери қолбасшыларға берілді. Ағылшын тіліндегі әдебиеттерде бұл атақ көбіне ''general'' (генерал) немесе ''emir'' (әмір) деп аударылады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы он мың жауынгерді басқарды және ханға тікелей бағынды. Алтын Орда тарихында [[Ноғай]], [[Мамай (беклербек)|Мамай]], [[Едіге]], [[Боралдай (түменбасы)|Боралдай]], сондай-ақ [[Сүбедей]] мен [[Жебе]] сияқты әйгілі қолбасшылар түменбасы қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Subedei |title=Subedei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасына мыңбасылар бағынды, ал олар өз кезегінде мың жауынгерден тұратын бөлімдерді басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol military organization |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} s4wrrs4wlhe529lkax4e38o28m0f2ot 3638348 3638347 2026-08-02T14:24:02Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3638348 wikitext text/x-wiki '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түмен]]ді басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/tumen |title=Tumen |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы ханға немесе жоғарғы билеушіге тікелей бағынған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/mongol-army |title=Mongol Army |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Юань империясы]] (1261–1368) кезінде түменбасылар дәрежесіне қарай алтын пайцза тағып жүрген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Түмен» және «түменбасы» атаулары көне түркі тіліндегі ''tümen'' сөзінен шыққан, ол «он мың» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/t%C3%BCmen |title=tümen |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда дәуірінде түменбасылар әскери-әкімшілік басқаруда маңызды орын алды. Олар әскери жасақтарды басқарып қана қоймай, кей жағдайда салық жиналуын қадағалау мен қоғамдық тәртіпті сақтауға да жауапты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Түменбасы» атағы Алтын Ордадағы жоғары әскери қолбасшыларға берілді. [[Ағылшын тілі]]ндегі әдебиеттерде бұл атақ көбіне ''general'' (генерал) немесе ''emir'' (әмір) деп аударылады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы он мың жауынгерді басқарды және ханға тікелей бағынды. Алтын Орда тарихында [[Ноғай]], [[Мамай (беклербек)|Мамай]], [[Едіге]], [[Боралдай (түменбасы)|Боралдай]], сондай-ақ [[Сүбедей]] мен [[Жебе]] сияқты әйгілі қолбасшылар түменбасы қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Subedei |title=Subedei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасына мыңбасылар бағынды, ал олар өз кезегінде мың жауынгерден тұратын бөлімдерді басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol military organization |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jbhtr7k570vtnny3a2kv3b6uz7smcun 3638349 3638348 2026-08-02T14:24:50Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Алтын Орданың әскери тарихы|Алтын Орданың әскери тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638349 wikitext text/x-wiki '''Түменбасы''' ({{lang-tr|tümen}}, {{lang-kk|түмен}}, {{lang-tt|төмән}} – «он мың») — [[Түрік қағанаты]], [[Моңғол империясы]], [[Алтын Орда]] және басқа да түркі-моңғол мемлекеттерінде он мың жауынгерден тұратын [[түмен]]ді басқарған жоғары әскери қолбасшы.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/tumen |title=Tumen |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы ханға немесе жоғарғы билеушіге тікелей бағынған.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/mongol-army |title=Mongol Army |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Юань империясы]] (1261–1368) кезінде түменбасылар дәрежесіне қарай алтын пайцза тағып жүрген.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty |title=Yuan dynasty |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Тарихы == «Түмен» және «түменбасы» атаулары көне түркі тіліндегі ''tümen'' сөзінен шыққан, ол «он мың» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/t%C3%BCmen |title=tümen |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> Алтын Орда дәуірінде түменбасылар әскери-әкімшілік басқаруда маңызды орын алды. Олар әскери жасақтарды басқарып қана қоймай, кей жағдайда салық жиналуын қадағалау мен қоғамдық тәртіпті сақтауға да жауапты болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Түменбасы» атағы Алтын Ордадағы жоғары әскери қолбасшыларға берілді. [[Ағылшын тілі]]ндегі әдебиеттерде бұл атақ көбіне ''general'' (генерал) немесе ''emir'' (әмір) деп аударылады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасы он мың жауынгерді басқарды және ханға тікелей бағынды. Алтын Орда тарихында [[Ноғай]], [[Мамай (беклербек)|Мамай]], [[Едіге]], [[Боралдай (түменбасы)|Боралдай]], сондай-ақ [[Сүбедей]] мен [[Жебе]] сияқты әйгілі қолбасшылар түменбасы қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Subedei |title=Subedei |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Түменбасына мыңбасылар бағынды, ал олар өз кезегінде мың жауынгерден тұратын бөлімдерді басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol military organization |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орданың әскери тарихы]] oi4xp5cpvndfw6s7lmrr71cqymsed28 0 784457 3638360 2026-08-02T14:35:34Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Даруғабек]] бетін [[Даруға]] бетіне жылжытты 3638360 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Даруға]] cz8qae01pzgau3x8x1wflyfaqg114l4 0 784458 3638407 2026-08-02T15:19:46Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Илхан''' (түр. ''İlhan'', моңғ. ''Il qan'') — түркі және моңғол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасыр... 3638407 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түр. ''İlhan'', моңғ. ''Il qan'') — түркі және моңғол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Буквалды мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Радлов]], [[Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gf3h9qehdumo21qq0uc3he59gqsq0cy 3638408 3638407 2026-08-02T15:20:40Z Sagzhan 29953 3638408 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түркіше ''Ілхан'', мыңқолша ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Буквалды мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Радлов]], [[Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6b2ks3rpnw2x2c6ukbyni4dn6k373z9 3638409 3638408 2026-08-02T15:21:00Z Sagzhan 29953 3638409 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Буквалды мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Радлов]], [[Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2yq8jf2znqgh6tgjynrf78ighywmeb9 3638410 3638409 2026-08-02T15:21:14Z Sagzhan 29953 3638410 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Буквалды мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Радлов]], [[Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ekzk9hrrzhu8hjk9aa319wp1lqw3odr 3638411 3638410 2026-08-02T15:21:43Z Sagzhan 29953 /* Ел/іл ұғымы */ 3638411 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Буквалды мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Радлов]], [[Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2ss0gnsxhgfam5mm07uxcbjudlu9ap8 3638412 3638411 2026-08-02T15:22:32Z Sagzhan 29953 3638412 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Буквалды мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Радлов]], [[Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2ky3i0d2rx4bouxu2syj0mjgy59tkk0 3638413 3638412 2026-08-02T15:23:11Z Sagzhan 29953 3638413 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Радлов]], [[Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ifk7moo9t4msvkje5ug61uun25w1ipw 3638414 3638413 2026-08-02T15:23:56Z Sagzhan 29953 /* Ел/іл ұғымы */ 3638414 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Васильевич Радлов|Василий Радлов]], [[Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nnkt8kjp65fxowdk87b8x16j75h0kna 3638415 3638414 2026-08-02T15:24:49Z Sagzhan 29953 /* Ел/іл ұғымы */ 3638415 wikitext text/x-wiki '''Илхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі илхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Васильевич Радлов|Василий Радлов]], [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} no6bkg2twqbgph9x2tt8n7np54hly0o 3638416 3638415 2026-08-02T15:25:28Z Sagzhan 29953 3638416 wikitext text/x-wiki '''Елхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі елхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Васильевич Радлов|Василий Радлов]], [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} poyyouzvg1ayjvr2mdb3xw1msx34jfv 3638417 3638416 2026-08-02T15:26:55Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Түркі қағанаты|Түркі қағанаты]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638417 wikitext text/x-wiki '''Елхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі елхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Васильевич Радлов|Василий Радлов]], [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі қағанаты]] 8x37wckfwe5h7dks97lt2s2ngih5qqu 3638418 3638417 2026-08-02T15:27:08Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Иран тарихы|Иран тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638418 wikitext text/x-wiki '''Елхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі елхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Васильевич Радлов|Василий Радлов]], [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі қағанаты]] [[Санат:Иран тарихы]] aopmpnjznprdl13tmo2ehse284mtxnd 3638419 3638418 2026-08-02T15:27:23Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақстан тарихы|Қазақстан тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638419 wikitext text/x-wiki '''Елхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі елхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Васильевич Радлов|Василий Радлов]], [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі қағанаты]] [[Санат:Иран тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] ofl9xa4y9l8k0cktpb7rmj8dm8nryr1 3638420 3638419 2026-08-02T15:28:20Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Түркі титулдары|Түркі титулдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638420 wikitext text/x-wiki '''Елхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі елхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Васильевич Радлов|Василий Радлов]], [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі қағанаты]] [[Санат:Иран тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Түркі титулдары]] guz3mb6m7czu4vgqa4jbzglx7s4g218 3638421 3638420 2026-08-02T15:28:35Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Моңғол титулдары|Моңғол титулдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638421 wikitext text/x-wiki '''Елхан''' (түркіше: ''Ілхан'', мыңқолша: ''Il qan'') — түркі және мыңқол халықтарындағы жоғарғы билеушілердің титулы. Алғаш рет дереккөздерде [[552 жыл]]ы [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның титулы ретінде кездеседі. Тарихтағы ең белгілі елхандар — XIII–XIV ғасырларда Таяу Шығыста билік құрған [[Елхан мемлекеті|Елхан мемлекетінің]] (Хулагу әулетінің) билеушілері. Титул түркі тіліндегі ''ел'' (немесе ''іл'', «халық», «мемлекет», «ел») және ''хан'' сөздерінен құралған. Сөзбе сөз мағынасы — «халықтардың билеушісі» немесе «елдің ханы».<ref>Березин И. Н. ''Очерки внутреннего устройства Улуса Джучи''. — Казань, 1864.</ref><ref>Бартольд В. В. ''Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии''. — Москва: Наука, 1968.</ref> == Ел/іл ұғымы == Ежелгі түркі сөздіктерінде ''ел'' (''el'') сөзіне бірнеше мағына беріледі: тайпалық одақ, халық және мемлекет немесе әкімшілік бірлік.<ref>''Древнетюркский словарь''. — Ленинград: Наука, 1969.</ref> Түркітанушы С. Л. Волин бұл ұғымды «халық», «тайпа», сондай-ақ белгілі бір билеушіге бағынған жұрт ретінде түсіндіреді.<ref>Волин С. Л. ''Тюркские термины общественного строя''. — Москва, 1965.</ref> И. Н. Березин, [[Василий Васильевич Радлов|Василий Радлов]], [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]], П. М. Мелиоранский, [[Вильгельм Томсен]] және Фридрих Хирт сияқты зерттеушілер ''ел/іл'' терминін «мемлекет» немесе «халық» мағынасында қарастырған. [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]]тің пікірінше, Түрік қағанаты дәуірінде ''ел'' ұғымы жаулап алушылардың әскери ұйымы мен бағындырылған тайпалардың дәстүрлі қоғамдық құрылымының бірлігін білдірген. Ол мұны тайпалардың ерікті одағы мағынасындағы ''гур'' (''құр'') терминіне қарама-қарсы қояды.<ref>Гумилев Л. Н. ''Древние тюрки''. — Москва: Наука, 1967.</ref> Тарихшы С. В. Киселёв болса, ''ел'' ұғымын ''бодун'' («халық») терминімен теңестірмейді. Оның пікірінше, кең мағынада ''ел'' — қаған басқаратын дала ақсүйектерінің саяси ұйымы, кейіннен мемлекетке айналған құрылым. Ал тар мағынада ол белгілі бір халықтың ақсүйек әулетін білдіреді.<ref>Киселёв С. В. ''Древняя история Южной Сибири''. — Москва: Издательство АН СССР, 1951.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі қағанаты]] [[Санат:Иран тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Моңғол титулдары]] r5h80y8rca236jkomoqfjf46056twan 14 784459 3638422 2026-08-02T15:28:57Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Титулдар]] 3638422 wikitext text/x-wiki [[Санат:Титулдар]] isaprmyj80oppkalh8im4ri19vfab82 14 784460 3638423 2026-08-02T15:30:01Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Титулдар]] 3638423 wikitext text/x-wiki [[Санат:Титулдар]] isaprmyj80oppkalh8im4ri19vfab82 0 784461 3638424 2026-08-02T15:35:12Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Сүбасы''' (түр. ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — оғыз түріктері мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. Термин көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғн... 3638424 wikitext text/x-wiki '''Сүбасы''' (түр. ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — оғыз түріктері мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. Термин көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғни «әскербасы» деген мағынаны білдіреді.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> Сүбасы мемлекеттегі ең ықпалды тұлғалардың бірі саналып, бүкіл әскерді басқарды. Оның қарамағында йынал, тархан, йағлыз және йүгрүш сияқты әскери лауазым иелері болған.<ref>Ковалевский А. П. ''Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу''. — Харьков, 1956.</ref> Ортағасырлық деректерде сүбасылардың әскери кеңес арқылы маңызды шешімдер қабылдап, кей жағдайларда жоғарғы билеуші — [[Ябғу]]ның саясатына араласып, тіпті оған қарсы шыққаны айтылады.<ref>Bosworth C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040''. — Edinburgh University Press, 1963.</ref> == Белгілі сүбасылар == * [[Тоныкөк]]; * [[Селжүк]]; * [[Тұқақ]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o6bcluqdeqz3ker0ld1gjglrd3bzc4o 3638425 3638424 2026-08-02T15:35:43Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Түркі титулдары|Түркі титулдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638425 wikitext text/x-wiki '''Сүбасы''' (түр. ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — оғыз түріктері мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. Термин көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғни «әскербасы» деген мағынаны білдіреді.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> Сүбасы мемлекеттегі ең ықпалды тұлғалардың бірі саналып, бүкіл әскерді басқарды. Оның қарамағында йынал, тархан, йағлыз және йүгрүш сияқты әскери лауазым иелері болған.<ref>Ковалевский А. П. ''Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу''. — Харьков, 1956.</ref> Ортағасырлық деректерде сүбасылардың әскери кеңес арқылы маңызды шешімдер қабылдап, кей жағдайларда жоғарғы билеуші — [[Ябғу]]ның саясатына араласып, тіпті оған қарсы шыққаны айтылады.<ref>Bosworth C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040''. — Edinburgh University Press, 1963.</ref> == Белгілі сүбасылар == * [[Тоныкөк]]; * [[Селжүк]]; * [[Тұқақ]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] 0mvq5hiekdwpqgtv3puz8mu5aau3ot4 3638426 3638425 2026-08-02T15:36:15Z Sagzhan 29953 3638426 wikitext text/x-wiki '''Сүбасы''' (түркіше: ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — оғыз түріктері мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. Термин көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғни «әскербасы» деген мағынаны білдіреді.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> Сүбасы мемлекеттегі ең ықпалды тұлғалардың бірі саналып, бүкіл әскерді басқарды. Оның қарамағында йынал, тархан, йағлыз және йүгрүш сияқты әскери лауазым иелері болған.<ref>Ковалевский А. П. ''Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу''. — Харьков, 1956.</ref> Ортағасырлық деректерде сүбасылардың әскери кеңес арқылы маңызды шешімдер қабылдап, кей жағдайларда жоғарғы билеуші — [[Ябғу]]ның саясатына араласып, тіпті оған қарсы шыққаны айтылады.<ref>Bosworth C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040''. — Edinburgh University Press, 1963.</ref> == Белгілі сүбасылар == * [[Тоныкөк]]; * [[Селжүк]]; * [[Тұқақ]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] 4kn0x4l2pvfu9l2zadgbhjrjutkc5hf 3638428 3638426 2026-08-02T15:36:47Z Sagzhan 29953 3638428 wikitext text/x-wiki '''Сүбасы''' (түркіше: ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — оғыз түріктері мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. Термин көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғни «әскербасы» деген мағынаны білдіреді.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> Сүбасы мемлекеттегі ең ықпалды тұлғалардың бірі саналып, бүкіл әскерді басқарды. Оның қарамағында йынал, тархан, йағлыз және йүгрүш сияқты әскери лауазым иелері болған.<ref>Ковалевский А. П. ''Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу''. — Харьков, 1956.</ref> Ортағасырлық деректерде сүбасылардың әскери кеңес арқылы маңызды шешімдер қабылдап, кей жағдайларда жоғарғы билеуші — [[Жабғу]]дың саясатына араласып, тіпті оған қарсы шыққаны айтылады.<ref>Bosworth C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040''. — Edinburgh University Press, 1963.</ref> == Белгілі сүбасылар == * [[Тоныкөк]]; * [[Селжүк]]; * [[Тұқақ]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] gr4odibbqh5ikl5qb3aa0wwtokfy0tq 3638429 3638428 2026-08-02T15:38:43Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Түрікменстан тарихы|Түрікменстан тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638429 wikitext text/x-wiki '''Сүбасы''' (түркіше: ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — оғыз түріктері мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. Термин көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғни «әскербасы» деген мағынаны білдіреді.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> Сүбасы мемлекеттегі ең ықпалды тұлғалардың бірі саналып, бүкіл әскерді басқарды. Оның қарамағында йынал, тархан, йағлыз және йүгрүш сияқты әскери лауазым иелері болған.<ref>Ковалевский А. П. ''Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу''. — Харьков, 1956.</ref> Ортағасырлық деректерде сүбасылардың әскери кеңес арқылы маңызды шешімдер қабылдап, кей жағдайларда жоғарғы билеуші — [[Жабғу]]дың саясатына араласып, тіпті оған қарсы шыққаны айтылады.<ref>Bosworth C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040''. — Edinburgh University Press, 1963.</ref> == Белгілі сүбасылар == * [[Тоныкөк]]; * [[Селжүк]]; * [[Тұқақ]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Түрікменстан тарихы]] s12yoayf5knlpxwlyqfblnlqspm5urp 3638430 3638429 2026-08-02T15:38:58Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақстан тарихы|Қазақстан тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3638430 wikitext text/x-wiki '''Сүбасы''' (түркіше: ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — оғыз түріктері мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. Термин көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғни «әскербасы» деген мағынаны білдіреді.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> Сүбасы мемлекеттегі ең ықпалды тұлғалардың бірі саналып, бүкіл әскерді басқарды. Оның қарамағында йынал, тархан, йағлыз және йүгрүш сияқты әскери лауазым иелері болған.<ref>Ковалевский А. П. ''Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу''. — Харьков, 1956.</ref> Ортағасырлық деректерде сүбасылардың әскери кеңес арқылы маңызды шешімдер қабылдап, кей жағдайларда жоғарғы билеуші — [[Жабғу]]дың саясатына араласып, тіпті оған қарсы шыққаны айтылады.<ref>Bosworth C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040''. — Edinburgh University Press, 1963.</ref> == Белгілі сүбасылар == * [[Тоныкөк]]; * [[Селжүк]]; * [[Тұқақ]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Түрікменстан тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] rm52vain8ldowdk513tq9zki5p8appr 3638431 3638430 2026-08-02T15:39:30Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3638431 wikitext text/x-wiki '''Сүбасы''' (түркіше: ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — [[оғыздар|оғыз түріктері]] мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. Термин көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғни «әскербасы» деген мағынаны білдіреді.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> Сүбасы мемлекеттегі ең ықпалды тұлғалардың бірі саналып, бүкіл әскерді басқарды. Оның қарамағында йынал, тархан, йағлыз және йүгрүш сияқты әскери лауазым иелері болған.<ref>Ковалевский А. П. ''Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу''. — Харьков, 1956.</ref> Ортағасырлық деректерде сүбасылардың әскери кеңес арқылы маңызды шешімдер қабылдап, кей жағдайларда жоғарғы билеуші — [[Жабғу]]дың саясатына араласып, тіпті оған қарсы шыққаны айтылады.<ref>Bosworth C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040''. — Edinburgh University Press, 1963.</ref> == Белгілі сүбасылар == * [[Тоныкөк]]; * [[Селжүк]]; * [[Тұқақ]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Түрікменстан тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] p9u9wph95tm61miqcknyxede2b8xjhs 3638432 3638431 2026-08-02T15:40:06Z Sagzhan 29953 3638432 wikitext text/x-wiki '''Сүбасы''' (түркіше: ''subaşı'', ''sübaşı''; арабша баламасы — ''қаид'', ''мұқаддам'') — [[оғыздар|оғыз түріктері]] мен кейінгі бірқатар түркі мемлекеттеріндегі жоғары әскери лауазым, бас қолбасшы. [[Термин]] көне түркі тіліндегі ''сү'' («әскер») және ''басы'' («басшы») сөздерінен құралған, яғни «әскербасы» деген мағынаны білдіреді.<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> Сүбасы мемлекеттегі ең ықпалды тұлғалардың бірі саналып, бүкіл әскерді басқарды. Оның қарамағында йынал, тархан, йағлыз және йүгрүш сияқты әскери лауазым иелері болған.<ref>Ковалевский А. П. ''Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу''. — Харьков, 1956.</ref> Ортағасырлық деректерде сүбасылардың әскери кеңес арқылы маңызды шешімдер қабылдап, кей жағдайларда жоғарғы билеуші — [[Жабғу]]дың саясатына араласып, тіпті оған қарсы шыққаны айтылады.<ref>Bosworth C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040''. — Edinburgh University Press, 1963.</ref> == Белгілі сүбасылар == * [[Тоныкөк]]; * [[Селжүк]]; * [[Тұқақ]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Түрікменстан тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] hbcoa2he26vrewj9youmbhlheuizxab 3 784462 3638442 2026-08-02T16:08:57Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3638442 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bekzat04}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:08, 2026 ж. тамыздың 2 (+05) 4tl2tgi8n1b7dgpnjltlci45615fygj 3 784463 3638448 2026-08-02T16:50:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3638448 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Couiros22}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 21:50, 2026 ж. тамыздың 2 (+05) o84kaij0hl839yokc9ajoyxw7pguvnm 3 784464 3638449 2026-08-02T17:10:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3638449 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Адади}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:10, 2026 ж. тамыздың 2 (+05) 1ghn6wofr64fix4ocazi661qlk3ojd5 10 784465 3638450 2026-08-02T18:00:34Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-08-03|POTD 2026-08-03]]: filename only 3638450 wikitext text/x-wiki Cervus elaphus Luc Viatour 2.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> i1p71u57kcsv46xg912rd98ofjztvjx 0 784466 3638451 2026-08-02T18:33:12Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Виктория Руффо |шынайы есімі = Victoria Ruffo |сурет = Victoria Ruffo.jpg |сурет ені = 220px |сурет атауы = Виктория Руффо, 2015 жыл |туған кездегі есімі = Мария Виктория Эухения Гуадалупе Мартинес дель Рио Морено-Руффо |туған күні... 3638451 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Виктория Руффо |шынайы есімі = Victoria Ruffo |сурет = Victoria Ruffo.jpg |сурет ені = 220px |сурет атауы = Виктория Руффо, 2015 жыл |туған кездегі есімі = Мария Виктория Эухения Гуадалупе Мартинес дель Рио Морено-Руффо |туған күні = 31.5.1962 |туған жері = [[Мехико]], [[Мексика]] |мамандығы = {{актриса|Мексика}}, [[тележүргізуші]] |азаматтығы = {{MEX}} |белсенді жылдары = 1979 жылдан бері |жұбайы = [[Омар Файяд]] (2001 жылдан бері) |балалары = 3, оның ішінде [[Хосе Эдуардо Дербес]] |imdb_id = 0749336 }} '''Мария Виктория Эухения Гуадалупе Мартинес дель Рио Морено-Руффо''' ({{lang-es|María Victoria Eugenia Guadalupe Martínez del Río Moreno-Ruffo}}; [[31 мамыр]] [[1962 жыл]], [[Мехико]], [[Мексика]]), көпшілікке '''Виктория Руффо''' ({{lang-es|Victoria Ruffo}}) деген сахналық есімімен танымал — мексикалық театр, кино және теледидар [[актриса]]сы, сондай-ақ [[тележүргізуші]].<ref name="sic">[https://sic.cultura.gob.mx/ficha.php?table=cineasta&table_id=791 Victoria Ruffo]. Мексиканың Мәдениет министрлігінің Мәдени ақпарат жүйесі. {{ref-es}}</ref> Ол негізінен мексикалық теленовеллалардағы басты рөлдерімен танылды. Руффоның ''«La fiera»'' («Асау әйел»), ''«Simplemente María»'' («Қарапайым Мария»), ''«La madrastra»'' («Өгей ана»), ''«Victoria»'' («Виктория»), ''«Triunfo del amor»'' («Махаббат салтанаты») және ''«Corona de lágrimas»'' («Көз жасының тәжі») телехикаяларындағы рөлдері оған [[Латын Америкасы]]нда, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]], [[Еуропа]] мен бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] елдерінде кең танымалдық әкелді. Испан тілді бұқаралық ақпарат құралдарында ол жиі «теленовеллалар ханшайымы» деп аталады.<ref name="queen">[https://www.imagentv.com/entretenimiento/de-primera-mano/victoria-ruffo-y-su-legado-como-reina-de-las-telenovelas/ «Victoria Ruffo y su legado como “Reina de las telenovelas”»]. ''Imagen Televisión''. {{ref-es}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және отбасы === Виктория Руффо Мехикода Рамон Мартинес дель Рио мен Гуадалупе Морено Эрераның отбасында дүниеге келген. Ол отбасындағы үш қыздың үлкені. Оның Марсела және Габриэла есімді екі сіңлісі бар. Марсела Руффо теледидар саласында продюсер болып еңбек етті. Габриэла Руффо, Габи Руффо деген есіммен танымал, актриса, тележүргізуші, радиожүргізуші және жазушы болды.<ref name="sisters">[https://www.univision.com/famosos/victoria-ruffo-hermanas-quienes-son-a-que-dedican «Victoria Ruffo tiene dos hermanas: ¿quiénes son y a qué se dedican Gaby y Marcela?»]. ''Univision''. {{ref-es}}</ref> Руффоның айтуынша, ол бала кезінен актриса болуды армандаған. Шамамен жеті жасында сіңлісі Марселамен бірге модельдік агенттікке барған кезде жарнамалық түсірілімге қатысу жөніндегі алғашқы ұсынысын алған. Кейін жарнамалық бейнероликтерге, фотоновеллаларға және телебағдарламаларға қатыса бастады.<ref name="childhood">[https://www.lasestrellas.tv/espectaculos-1/famosos-1/victoria-ruffo-dice-como-incendio-su-casa-y-lo-que-le-diria-a-derbez-en-entrevista-con-jose-eduardo «Victoria Ruffo dice cómo incendió su casa y cómo inició su carrera»]. ''Las Estrellas''. {{ref-es}}</ref> === Шығармашылық жолының басталуы === Руффо кәсіби шығармашылық жолын 1970-жылдардың соңында бастады. Алғашқы жылдары ол фотоновеллаларға — оқиғасы кәсіби актерлердің фотосуреттері мен қысқаша мәтіндер арқылы баяндалатын мерзімді басылымдарға түсті.<ref name="fotonovela">[https://www.20minutos.com.mx/noticia/126334/0/alejandro-luna-colecciona-mas-de-mil-700-fotonovelas-de-mexico/ «Alejandro Luna colecciona más de mil 700 fotonovelas de México»]. ''20 Minutos''. {{ref-es}}</ref> Ол тікелей эфирде көрсетілген ''«Variedades de media noche»'' («Түн ортасындағы эстрада») бағдарламасын жүргізді. Кейін актриса тікелей эфирдегі жұмыс оның көпшілік алдында еркін сөйлеуіне және камера алдында өзін сенімді ұстауына көмектескенін айтқан. Оның алғашқы кино жұмыстарының қатарына ''«Discoteca es amor»'' («Дискотека — махаббат»), ''«Ángel del silencio»'' («Үнсіздік періштесі») және ''«Perro callejero»'' («Көше иті») фильмдері жатады. Теледидардағы алғашқы маңызды жұмыстарының бірі 1980 жылы көрсетілген ''«Conflictos de un médico»'' («Дәрігердің тартыстары») теленовелласы болды. Кейін ''«Al rojo vivo»'' («Қызу үстінде»), ''«Quiéreme siempre»'' («Мені әрдайым сүй») және ''«En busca del Paraíso»'' («Жұмақты іздеп») телехикаяларына қатысты. === 1980-жылдардағы танымалдығы === 1983–1984 жылдары Руффо ''«La fiera»'' («Асау әйел») теленовелласында Наталия Рамирестің басты рөлін сомдады. Бұл жұмыс оның Мексикадағы алғашқы үлкен жетістіктерінің біріне айналды. Осы рөлі үшін актриса 1984 жылы TVyNovelas сыйлығының «Үздік жас актриса» санатында жеңімпаз атанды. 1985 жылы ол ''«Juana Iris»'' («Хуана Ирис») теленовелласында, ал 1987–1988 жылдары ''«Victoria»'' («Виктория») телехикаясында басты рөлдерді орындады. === «Қарапайым Мария» және халықаралық танымалдық === 1989–1990 жылдары Виктория Руффо ''«Simplemente María»'' («Қарапайым Мария») теленовелласында Мария Лопестің рөлін сомдады. Телехикаяда кедей ауыл қызынан табысты сәнгерге дейін көтерілген әйелдің тағдыры баяндалады. Телехикая Латын Америкасынан тыс көптеген мемлекеттерде көрсетіліп, Руффоға халықаралық танымалдық әкелді. ''«Simplemente María»'' («Қарапайым Мария») бұрынғы Кеңес Одағы елдерінде де ерекше танымал болды. 1994 жылғы наурызда Руффо актер Тоньо Мауримен бірге Ресейге сапар шекті. Ол [[Мәскеу]], [[Қазан]], [[Тула]], [[Пермь]] және [[Санкт-Петербург]] қалаларында болып, көрермендермен кездесті. Сапар барысында актриса ресейлік «МММ» компаниясының бірнеше жарнамалық бейнеролигіне түсті.<ref name="russia1994">[https://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-67187 «Rusia se rinde ante los pies de María»]. ''El Tiempo'', 1994. {{ref-es}}</ref> 1990-жылдары Руффо ''«Capricho»'' («Қыңырлық»), ''«Pobre niña rica»'' («Бейшара бай қыз») және ''«Vivo por Elena»'' («Элена үшін өмір сүремін») теленовеллаларында басты рөлдерді орындады. === 2000-жылдар === 2000–2001 жылдары Руффо ''«Abrázame muy fuerte»'' («Мені қатты құшақта») теленовелласында Кристина Альварес Ривастың рөлін сомдады. Бірнеше жылдық үзілістен кейін 2005 жылы ол ''«La madrastra»'' («Өгей ана») теленовелласында Мария Фернандес Акунья де Сан Романның рөлімен экранға оралды. Оның кейіпкері — жасамаған қылмысы үшін түрмеде жиырма жыл отырғаннан кейін өзіне тағылған айыптан арылып, балаларын қайтаруға тырысатын әйел. Бұл рөл Руффоның ең танымал жұмыстарының біріне айналды. 2007–2008 жылдары актриса колумбиялық-мексикалық ''«Victoria»'' («Виктория») теленовелласында елу жасқа жақындаған шағында өмірін қайта бастауға тырысатын Виктория Сантьестебан де Мендосаның рөлін сомдады. 2008–2009 жылдары ол ''«En nombre del amor»'' («Махаббат атынан») телехикаясында Макарена Эспиноса де лос Монтеростың, ал 2010–2011 жылдары ''«Triunfo del amor»'' («Махаббат салтанаты») теленовелласында сән үйінің иесі Виктория Сандовальдың рөлін орындады. === Кейінгі шығармашылығы === 2012 жылы Руффо ''«Corona de lágrimas»'' («Көз жасының тәжі») теленовелласында үш ұлын жалғыз тәрбиелеп отырған Рефухио Чавероның рөлін сомдады. Осы жұмысы үшін 2013 жылы TVyNovelas сыйлығының «Басты рөлдегі үздік актриса» санатында жеңімпаз атанды. Телехикаяның оқиғасы 2022–2023 жылдары көрсетілген екінші бөлімде жалғасты.<ref name="corona2">[https://www.lasestrellas.tv/telenovelas/corona-de-lagrimas/de-que-trata-corona-de-lagrimas-2 «¿De qué trata Corona de Lágrimas 2?»]. ''Las Estrellas'', 5 тамыз 2022. {{ref-es}}</ref> 2014 жылы ол ''«La malquerida»'' («Сүйілмеген әйел»), 2016 жылы ''«Las amazonas»'' («Амазонкалар»), ал 2019 жылы ''«Cita a ciegas»'' («Соқыр кездесу») теленовеллаларында ойнады.<ref name="cita">[https://www.milenio.com/espectaculos/television/victoria-ruffo-regresa-televisa-cita-ciegas «Victoria Ruffo regresa a las telenovelas con “Cita a ciegas”»]. ''Milenio''. {{ref-es}}</ref> 2023 жылдан бастап Руффо ''«Los amantes perfectos»'' («Мінсіз ғашықтар») комедиялық қойылымында Карлотита рөлін орындап, Мексика мен басқа елдердегі театрларға гастрольдік сапармен шықты.<ref name="amantes">[https://taquillacero.com/los-amantes-perfectos/teatro-vallarta/2023/06/21 «Los amantes perfectos»]. ''Taquilla Cero''. {{ref-es}}</ref> [[Сурет:Los Amantes Perfectos.jpg|thumb|center|700px|''«Los amantes perfectos»'' («Мінсіз ғашықтар») қойылымының актерлік құрамы, 2023 жыл]] 2024 жылы Руффо ''«El roomie»'' («Бөлмелес») комедиялық фильмінде мектеп директорының рөлін орындады. Сол жылдан бастап ол әйелдердің ішкі күш-жігері мен өмірлік қиындықтарды жеңуі туралы ''«Las Leonas»'' («Арыстан әйелдер») театр қойылымында өнер көрсетті.<ref name="leonas">[https://www.nmas.com.mx/entretenimiento/espectaculos/las-leonas-obra-teatro-que-explora-empoderamiento-femenino/ «Las Leonas, obra de teatro que explora el empoderamiento femenino»]. ''N+'', 30 мамыр 2025. {{ref-es}}</ref> 2025 жылы актриса ұлы Хосе Эдуардо Дербес пен Вадир Дербес жүргізген ''«Par de Ideotas»'' («Қос ақымақ») ойын-сауық телесериясына арнайы қонақ ретінде қатысты.<ref name="par">[https://www.univision.com/vix/ve-par-de-ideotas-en-vix-la-serie-de-vadhir-y-jose-eduardo-que-reune-a-victoria-ruffo-y-eugenio-derbez «Ve “Par de Ideotas” en ViX, la serie que reúne a Victoria Ruffo y Eugenio Derbez»]. ''Univision/ViX'', 28 ақпан 2025. {{ref-es}}</ref> === Ресейге екінші сапары === 2026 жылғы маусымда Виктория Руффо [[Сочи]] қаласында өткен III «Еуразия-Кинофест» халықаралық кинофестиваліне қатысты. Фестивальдің ашылу салтанатында оған кинематографты дамытуға қосқан үлесі үшін диплом мен арнайы мүсінше табыс етілді.<ref name="sochi">[https://www.kp.ru/daily/277790/5262947/ «Звезду “Просто Марии” Викторию Руффо наградили на “Евразия-Кинофесте”»]. ''Комсомольская правда'', 14 маусым 2026. {{ref-ru}}</ref> Ресейлік басылымдарға берген сұхбатында Руффо ''«Қарапайым Марияның»'' орыс тілді көрермендер арасында әлі де танымал болғанына ризашылығын білдіріп, Мексикада театрда ойнауды және кино мен тележобаларға қатысуды жалғастырып жүргенін айтты.<ref>[https://www.gazetametro.ru/articles/zvezda-seriala-prosto-marija-viktorija-ruffo-ja-kak-horoshee-vino-s-godami-stanovljus-tolko-luchshe-14-06-2026 «Виктория Руффо: “Я, как хорошее вино, с годами становлюсь только лучше”»]. ''Metro'', 14 маусым 2026. {{ref-ru}}</ref> == Жеке өмірі == === Эухенио Дербеспен қарым-қатынасы === 1980-жылдардың соңында Виктория Руффо мексикалық актер, режиссер әрі әзілкеш [[Эухенио Дербес]]пен қарым-қатынаста болды. Олар ''«Simplemente María»'' («Қарапайым Мария») теленовелласының түсірілімі кезінде танысқан. 1992 жылғы 14 сәуірде олардың ұлы [[Хосе Эдуардо Дербес]] дүниеге келді. Ол кейін ата-анасының жолын қуып, актер және тележүргізуші болды. Руффо мен Дербестің қарым-қатынасы 1990-жылдардың ортасында аяқталды. Хосе Эдуардо негізінен анасымен бірге өсті. === Омар Файядпен некесі === 2001 жылғы 9 наурызда Виктория Руффо мексикалық заңгер және саясаткер [[Омар Файяд]]қа тұрмысқа шықты. Неке қию рәсімі Мехикодағы Сан-Агустин шіркеуінде өтті. 2004 жылғы 11 тамызда ерлі-зайыптылардың егіз балалары — қызы Виктория және ұлы Ануар дүниеге келді.<ref name="twins">[https://www.univision.com/famosos/cuantos-anos-tienen-vicky-y-anuar-fayad-los-gemelos-de-victoria-ruffo-y-omar-fayad-asi-han-crecido «¿Cuántos años tienen Vicky y Anuar Fayad, los gemelos de Victoria Ruffo y Omar Fayad?»]. ''Univision''. {{ref-es}}</ref> Файяд Хосе Эдуардоның тәрбиесіне де қатысып, онымен жақын отбасылық қарым-қатынас орнатты. Руффоның айтуынша, балаларына болашақ мамандығын өз еркімен таңдауға мүмкіндік берілген. Хосе Эдуардо актерлік жолды таңдаса, Виктория сән саласына қызығушылық танытқан, ал Ануар көпшілік назарынан тыс өмір сүрген. 2023 жылдың соңында Омар Файяд Мексиканың Норвегиядағы елшісі қызметіне кірісті. Осыған байланысты Файяд негізінен Норвегияда, ал Руффо кәсіби жұмысына байланысты Мексикада тұра бастады. Актриса олардың бөлек тұруы некенің аяқталғанын білдірмейтінін және араларындағы сүйіспеншілік пен өзара құрмет сақталғанын айтты.<ref name="distance">[https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250620839437/victoria-ruffo-matrimonio-omar-fayad-rumores-ruptura/ «Victoria Ruffo habla de su matrimonio a distancia con Omar Fayad»]. ''¡Hola!'', 20 маусым 2025. {{ref-es}}</ref> Руффо ұзақ некенің негізі өзара түсіністік, құрмет, ашық әңгімелесу және ерлі-зайыптылардың бір-бірінің кәсіби қызметін қабылдай білуі деп есептейтінін бірнеше рет айтқан.<ref name="marriage">[https://www.hola.com/us-es/celebrities/2021042037762/victoria-ruffo-omar-fayad-detalles-matrimonio/ «Victoria Ruffo habla de su vida en matrimonio con Omar Fayad»]. ''¡Hola!'', 19 сәуір 2021. {{ref-es}}</ref> === Ана болуы және денсаулығы === Руффо ана болу жолының оңай болмағанын ашық айтқан. Хосе Эдуардо дүниеге келген кезеңде оған ауыр дәрежедегі [[эндометриоз]] диагнозы қойылған. Актрисаның айтуынша, ол бірнеше операциядан өтіп, аналық безі мен жатыр түтігінің бір бөлігі алынған және ұзақ уақыт гормондық ем қабылдаған. Дәрігерлер оның қайтадан бала көтеру мүмкіндігін төмен бағалағандықтан, Руффо егіздері Виктория мен Ануардың дүниеге келуін өміріндегі ерекше оқиға деп сипаттайды.<ref name="health">[https://www.univision.com/famosos/victoria-ruffo-endometriosis-por-poco-impide-ser-madre-fotos «Victoria Ruffo padece endometriosis y por poco le impide ser madre»]. ''Univision'', 19 қазан 2021. {{ref-es}}</ref> === Әже болуы === 2024 жылғы 30 маусымда Хосе Эдуардо Дербес пен оның серігі Паола Далайдың Тесса есімді қызы дүниеге келді. Тесса Виктория Руффоның алғашқы немересі болды.<ref name="tessa">[https://www.lasestrellas.tv/famosos/victoria-ruffo-habla-de-su-primera-nieta-hija-de-jose-eduardo-derbez-tiene-al-barba-partida «Victoria Ruffo habla por primera vez de su nieta Tessa»]. ''Las Estrellas'', 2024. {{ref-es}}</ref> Руффо немересінің дүниеге келуін отбасы үшін үлкен қуаныш деп сипаттады. Тессаның дүниеге келуіне байланысты Руффо мен Эухенио Дербес те бірқатар отбасылық шараларға бірге қатысты. == Қоғамдық қызметі == Омар Файяд Пачука-де-Сото қаласының муниципалдық президенті болған 2006–2009 жылдары Виктория Руффо қаланың бірінші ханымы міндетін атқарып, Отбасының жан-жақты дамуы жүйесінің жергілікті бөлімшесін — DIF мекемесін басқарды. Руффо бұл қызметті саяси мансаптан гөрі әлеуметтік жұмыс ретінде қабылдайтынын мәлімдеді. Оның басшылығымен тұрмысы төмен отбасыларға, балаларға, қарт адамдарға және әлеуметтік тұрғыдан осал тұрғындарға арналған бағдарламалар жүзеге асырылды.<ref name="difpachuca">[https://archivo.eluniversal.com.mx/nacion/138330.html «Victoria Ruffo: “La Madrastra de Pachuca”»]. ''El Universal'', 14 мамыр 2006. {{ref-es}}</ref> 2016 жылғы 5 қыркүйектен 2022 жылғы 4 қыркүйекке дейін Омар Файяд Идальго штатының губернаторы болған кезде Руффо штаттың бірінші ханымы және Идальгодағы DIF жүйесінің президенті қызметін атқарды.<ref name="difhidalgo">[https://www.gob.mx/difnacional/articulos/dif-nacional-entrega-apoyos-para-poblacion-vulnerable-a-dif-hidalgo-80065 «DIF Nacional entrega apoyos para población vulnerable a DIF Hidalgo»]. Мексика үкіметі, 11 қараша 2016. {{ref-es}}</ref> == Шығармашылық ерекшелігі == Виктория Руффоның экрандық бейнесі көбіне қиындықтарға қарамастан отбасын қорғап, әділетсіздікпен күресетін, ерік-жігері мықты әйел кейіпкерлерімен байланысты. Оның теленовеллаларындағы кейіпкерлері әлеуметтік теңсіздік, жалғызбасты ана болу, отбасылық қайшылықтар, сатқындық, кешірім және өмірді қайта бастау тақырыптарын қамтиды. Актриса сұхбаттарында жағымсыз кейіпкерді сомдауға қызығатынын, алайда телепродюсерлер оған көбіне жағымды және түрлі қиындықтарды бастан кешіретін әйелдердің рөлдерін ұсынатынын айтқан.<ref>[https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2018/11/10/nota/7041552/no-me-dan-chance-television-ser-villana/ «Victoria Ruffo: “No me dan chance en televisión de ser villana”»]. ''El Universo'', 10 қараша 2018. {{ref-es}}</ref> == Фильмографиясы == === Теленовеллалар === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Рөлі |- | 1980 || ''Conflictos de un médico'' («Дәрігердің тартыстары») || Росарио Рейес |- | 1980–1981 || ''Al rojo vivo'' («Қызу үстінде») || Пилар Альварес |- | 1981–1982 || ''Quiéreme siempre'' («Мені әрдайым сүй») || Хулия |- | 1982–1983 || ''En busca del Paraíso'' («Жұмақты іздеп») || Грисель |- | 1983–1984 || ''La fiera'' («Асау әйел») || Наталия Рамирес |- | 1985 || ''Juana Iris'' («Хуана Ирис») || Хуана Ирис |- | 1987–1988 || ''Victoria'' («Виктория») || Виктория Мартинес |- | 1989–1990 || ''Simplemente María'' («Қарапайым Мария») || Мария Лопес |- | 1993 || ''Capricho'' («Қыңырлық») || Кристина Аранда Монтаньо |- | 1995–1996 || ''Pobre niña rica'' («Бейшара бай қыз») || Консуэло Вильягран Гарсия-Мора |- | 1998 || ''Vivo por Elena'' («Элена үшін өмір сүремін») || Элена Карбахаль |- | 2000–2001 || ''Abrázame muy fuerte'' («Мені қатты құшақта») || Кристина Альварес Ривас де Риверо |- | 2005 || ''La madrastra'' («Өгей ана») || Мария Фернандес Акунья де Сан Роман |- | 2007–2008 || ''Victoria'' («Виктория») || Виктория Сантьестебан де Мендоса |- | 2008–2009 || ''En nombre del amor'' («Махаббат атынан») || Макарена Эспиноса де лос Монтерос |- | 2010–2011 || ''Triunfo del amor'' («Махаббат салтанаты») || Виктория Гутьеррес де Сандоваль |- | 2012–2023 || ''Corona de lágrimas'' («Көз жасының тәжі») || Рефухио Чаверо Эрнандес |- | 2014 || ''La malquerida'' («Сүйілмеген әйел») || Кристина Мальдонадо Рейес де Домингес |- | 2016 || ''Las amazonas'' («Амазонкалар») || Инес Уэрта |- | 2019 || ''Cita a ciegas'' («Соқыр кездесу») || Маура Фуэнтес де Саласар |} === Телебағдарламалар мен телесериялар === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Қызметі немесе рөлі |- | 1977 || ''Variedades de media noche'' («Түн ортасындағы эстрада») || Жүргізуші |- | 1982 || ''XE-TU'' || Жүргізуші |- | 1993 || ''Al derecho y al Derbez'' («Тура және Дербесше») || Қатысушы |- | 1997 || ''Mujer, casos de la vida real'' («Әйел: өмірден алынған оқиғалар») — «¿Dónde está mi hija?» («Қызым қайда?») бөлімі || Қатысушы |- | 2001 || ''Mujer, casos de la vida real'' («Әйел: өмірден алынған оқиғалар») — «Entre la vida y la muerte» («Өмір мен өлім арасында») бөлімі || Қатысушы |- | 2001 || ''La Hora Pico'' («Қарбалас сағат») || Арнайы қонақ |- | 2002–2004 || ''XHDRBZ'' || Қатысушы |- | 2009 || ''La rosa de Guadalupe'' («Гвадалупе раушаны») — «Amor sin fronteras» («Шекарасыз махаббат») бөлімі || Каролина Эрнандес |- | 2025 || ''Par de Ideotas'' («Қос ақымақ») || Арнайы қонақ |} === Кино === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Фильмнің түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Рөлі |- | 1979 || ''Discoteca es amor'' («Дискотека — махаббат») || Жаклин |- | 1979 || ''Ángel del silencio'' («Үнсіздік періштесі») || Фабианна |- | 1980 || ''Perro callejero'' («Көше иті») || Гуадалупе |- | 1982 || ''El hombre sin miedo'' («Қорқынышсыз адам») || Лаура Апарисио |- | 1982 || ''De pulquero a millonario'' («Пульке сатушысынан миллионерге дейін») || Руфина |- | 1982 || ''Una sota y un caballo'' («Валет пен ат») || Мари Кармен Сьерра |- | 1986 || ''Un hombre violento'' («Қатыгез адам») || Сусана |- | 1987 || ''Yo el ejecutor'' («Мен — жазалаушымын») || Глория |- | 2024 || ''El roomie'' («Бөлмелес») || Мектеп директоры |} === Театр === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Қойылымның түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы |- | 1985 || ''Esta chica es una fiera'' («Бұл қыз — нағыз асау») |- | 1990 || ''¿Esposa, mujer o fiera?'' («Жұбай ма, әйел ме, әлде асау ма?») |- | 1992 || ''Ninette y un señor de Murcia'' («Нинетта және Мурсиялық мырза») |- | 2006 || ''El huevo de Pascua'' («Пасха жұмыртқасы») |- | 2010, 2017 || ''Las arpías'' («Гарпиялар») |- | 2012 || ''Dulce pájaro de juventud'' («Жастықтың тәтті құсы») |- | 2013 || ''Las locuras del matrimonio'' («Некенің ессіздіктері») |- | 2023–2024 || ''Los amantes perfectos'' («Мінсіз ғашықтар») |- | 2024 жылдан бері || ''Las Leonas'' («Арыстан әйелдер») |} == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Марапат ! Санат ! Шығарма ! Нәтиже |- | 1984 || TVyNovelas || Үздік жас актриса || La fiera («Асау әйел») || Жеңімпаз |- | 1988 || TVyNovelas || Басты рөлдегі үздік актриса || Victoria («Виктория») || Үміткер |- | 1990 || TVyNovelas || Басты рөлдегі үздік актриса || Simplemente María («Қарапайым Мария») || Үміткер |- | 1994 || TVyNovelas || Басты рөлдегі үздік актриса || Capricho («Қыңырлық») || Үміткер |- | 1999 || TVyNovelas || Басты рөлдегі үздік актриса || Vivo por Elena («Элена үшін өмір сүремін») || Үміткер |- | 2006 || TVyNovelas || Басты рөлдегі үздік актриса || La madrastra («Өгей ана») || Үміткер |- | 2006 || Bravo || Үздік басты рөлдегі актриса || La madrastra («Өгей ана») || Жеңімпаз |- | 2009 || People en Español || Үздік актриса || En nombre del amor («Махаббат атынан») || Үміткер |- | 2011 || People en Español || Екінші пландағы үздік актриса || Triunfo del amor («Махаббат салтанаты») || Үміткер |- | 2013 || TVyNovelas || Басты рөлдегі үздік актриса || Corona de lágrimas («Көз жасының тәжі») || Жеңімпаз |- | 2013 || Bravo || Үздік басты рөлдегі актриса || Corona de lágrimas («Көз жасының тәжі») || Жеңімпаз |- | 2019 || TV Adicto Golden Awards || Үздік басты рөлдегі актриса || Cita a ciegas («Соқыр кездесу») || Жеңімпаз |- | 2020 || TVyNovelas || Үздік басты рөлдегі актриса || Cita a ciegas («Соқыр кездесу») || Үміткер |- | 2026 || «Еуразия-Кинофест» Халықаралық кинофестивалі || Кинематографты дамытуға қосқан үлесі үшін || Шығармашылық жолы || Арнайы марапат |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.imdb.com/name/nm0749336/ Виктория Руффо] — [[Internet Movie Database]] сайтында {{ref-en}} * {{commonscat-inline|Victoria Ruffo}} * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Victoria_Ruffo.jpg Виктория Руффоның еркін лицензиялы портреті] — Wikimedia Commons, CC BY 3.0 * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Los_Amantes_Perfectos.jpg «Los amantes perfectos» қойылымының еркін лицензиялы суреті] — Wikimedia Commons, CC BY 3.0 * [https://www.youtube.com/watch?v=JitVKwYOcZg «Victoria Ruffo: Revela los secretos de la historia de su vida»] — ''En Casa de Mara'' бағдарламасындағы сұхбат {{ref-es}} * [https://russian.rt.com/article/54394 «Звезда сериала „Просто Мария“ Виктория Руффо — в эксклюзивном интервью RT»] — ''RT на русском'' басылымындағы сұхбат {{ref-ru}} * [https://www.vokrug.tv/article/show/viktoriya_ruffo_ya_ne_ponaslyshke_znayu_chto_takoe_v_odinochku_rastit_rebenka_39151/ «Я не понаслышке знаю, что такое в одиночку растить ребенка»] — ''Вокруг ТВ'' басылымындағы сұхбат {{ref-ru}} * [https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2018/11/10/nota/7041552/no-me-dan-chance-television-ser-villana/ «No me dan chance en televisión de ser villana»] — ''El Universo'' басылымындағы сұхбат {{ref-es}} * [https://www.hola.com/us-es/celebrities/2021042037762/victoria-ruffo-omar-fayad-detalles-matrimonio/ Виктория Руффоның отбасы туралы сұхбаты] — ''¡Hola!'' {{ref-es}} [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:31 мамырда туғандар]] [[Санат:Мехикода туғандар]] [[Санат:Мексика актрисалары]] [[Санат:Мексика киноактрисалары]] [[Санат:Мексика театр актрисалары]] [[Санат:Мексика тележүргізушілері]] [[Санат:XX ғасыр актрисалары]] [[Санат:XXI ғасыр актрисалары]] [[Санат:TVyNovelas сыйлығының лауреаттары]] tshj8hrblj6abx6n521ywa4x0e4r33g 14 784471 3638472 2026-08-02T19:31:01Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1817 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1810 жылдары құрылған банктер]] 3638472 wikitext text/x-wiki [[Санат:1817 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1810 жылдары құрылған банктер]] rggmkmf97ehfbdxijhvxwznrsfsx5va 0 784472 3638475 2026-08-02T19:38:08Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = China Everbright Bank logo.svg |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = {{SSE|601818}} (A жай акциясы)<br>{{SSE|360013... 3638475 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = China Everbright Bank logo.svg |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = {{SSE|601818}} (A жай акциясы)<br>{{SSE|360013}} (A артықшылықты акциясы)<br>{{SEHK|06818}} (H жай акциясы) |қызметі = [[Қытай]] |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[коммерциялық банк]]тің бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. 4gy17pozkthh61y4j13qxb78yq6a6dg 3638476 3638475 2026-08-02T19:38:51Z 1nter pares 146705 3638476 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = China Everbright Bank logo.svg |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = {{SSE|601818}} (A жай акциясы)<br>{{SSE|360013}} (A артықшылықты акциясы)<br>{{SEHK|06818}} (H жай акциясы) |қызметі = [[Қытай]] |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[коммерциялық банк]]тің бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} j7nty1wxjqkrjybbe5x2rtxn7taenf5 3638477 3638476 2026-08-02T19:39:15Z 1nter pares 146705 /* */ 3638477 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = China Everbright Bank logo.svg |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = {{SSE|601818}} (A жай акциясы)<br>{{SSE|360013}} (A артықшылықты акциясы)<br>{{SEHK|06818}} (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[коммерциялық банк]]тің бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m5l2p8sh9ln8ci1zsyijjnoy79weml3 3638478 3638477 2026-08-02T19:39:25Z 1nter pares 146705 /* */ 3638478 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = {{SSE|601818}} (A жай акциясы)<br>{{SSE|360013}} (A артықшылықты акциясы)<br>{{SEHK|06818}} (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[коммерциялық банк]]тің бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p85g83n9ysjc4n1cxr424x8sl986irs 3638479 3638478 2026-08-02T19:40:06Z 1nter pares 146705 /* */ 3638479 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = SSE: 601818 (A жай акциясы)<br>SSE: 360013 (A артықшылықты акциясы)<br>SEHK: 06818 (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[коммерциялық банк]]тің бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pbg9tzoejd1uz09mckynmqcwdldk1kv 3638480 3638479 2026-08-02T19:40:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3638480 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = SSE: 601818 (A жай акциясы)<br>SSE: 360013 (A артықшылықты акциясы)<br>SEHK: 06818 (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[Коммерциялық банктер|коммерциялық банктің]] бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0m7ifnmjeut3pvtqdaejp36wikzobbk 3638481 3638480 2026-08-02T19:43:35Z 1nter pares 146705 3638481 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = SSE: 601818 (A жай акциясы)<br>SSE: 360013 (A артықшылықты акциясы)<br>SEHK: 06818 (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[Коммерциялық банктер|коммерциялық банктің]] бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. 2016 жылғы тамыздағы жағдай бойынша банк Қытайдың үш қор биржасында листингтен өткен қытайлық компанияларды қамтитын [[Hang Seng China 50 Index]] индексінің құрамына кірді,<ref>{{cite web|url=http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017132105/http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|title=Hang Seng China 50 Index Factsheet|date=August 2016|access-date=17 October 2016|archive-date=17 October 2016|publisher=Hang Seng Indexes}}</ref> сондай-ақ материктік Қытайдың екі қор биржасындағы [[FTSE China A50 Index]] индексінің және Шанхайдың [[SSE 50 Index]] индексінің құрамына енді.<ref>{{cite web|url=http://www.sse.com.cn/market/sseindex/indexlist/constlist/index.shtml?COMPANY_CODE=000016&INDEX_Code=000016|title=上证50指数成份股列表 |access-date=17 October 2016|language=Chinese}}</ref> Банк сондай-ақ [[CSI 300 Index]] (және оның CSI 100 Index қосалқы индексі) мен басқа да индекстердің құрамына кірді.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mjqsto3aawloqzs0z1zr0r59nuqghxz 3638482 3638481 2026-08-02T19:46:00Z 1nter pares 146705 3638482 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = SSE: 601818 (A жай акциясы)<br>SSE: 360013 (A артықшылықты акциясы)<br>SEHK: 06818 (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[Коммерциялық банктер|коммерциялық банктің]] бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. 2016 жылғы тамыздағы жағдай бойынша банк Қытайдың үш қор биржасында листингтен өткен қытайлық компанияларды қамтитын [[Hang Seng China 50 Index]] индексінің құрамына кірді,<ref>{{cite web|url=http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017132105/http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|title=Hang Seng China 50 Index Factsheet|date=August 2016|access-date=17 October 2016|archive-date=17 October 2016|publisher=Hang Seng Indexes}}</ref> сондай-ақ материктік Қытайдың екі қор биржасындағы [[FTSE China A50 Index]] индексінің және Шанхайдың [[SSE 50 Index]] индексінің құрамына енді.<ref>{{cite web|url=http://www.sse.com.cn/market/sseindex/indexlist/constlist/index.shtml?COMPANY_CODE=000016&INDEX_Code=000016|title=上证50指数成份股列表 |access-date=17 October 2016|language=Chinese}}</ref> Банк сондай-ақ [[CSI 300 Index]] (және оның CSI 100 Index қосалқы индексі) мен басқа да индекстердің құрамына кірді.{{Citation needed}} == Акционерлері == [[China Everbright Group]] және оның еншілес компаниялары банктің 27,97% үлесіне иелік етті, ал Everbright Group-тың бас компаниясы [[Central Huijin Investment]] банктің екінші ірі акционері ретінде оның 21,96% үлесіне тікелей иелік етті. Сонымен қатар Central Huijin Investment ұсынған Everbright Group директорлар кеңесінің директорлары банктің директорлары ретінде де тағайындалды (Мемлекеттік кеңестің акционерлік келісімі аясында), сондықтан Central Huijin Investment пен China Everbright Group банктің аралық бас компаниялары болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|title=中国光大集团股份公司2016年度第一期中期票据发行文件|trans-title=China Everbright Group 2016 batch 1 medium term note issue document|date=30 August 2016|access-date=18 October 2016|work=China Everbright Group|publisher=archive of Shanghai Clearing House|archive-date=17 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117072918/https://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|url-status=dead}}</ref> Түпкілікті бас компаниясы — [[China Investment Corporation]], ол [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі]]нің қадағалауында.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jn118i392u9l2hka4vcnyc3or9ta5eh 3638483 3638482 2026-08-02T19:46:52Z 1nter pares 146705 3638483 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = SSE: 601818 (A жай акциясы)<br>SSE: 360013 (A артықшылықты акциясы)<br>SEHK: 06818 (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[Коммерциялық банктер|коммерциялық банктің]] бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. 2016 жылғы тамыздағы жағдай бойынша банк Қытайдың үш қор биржасында листингтен өткен қытайлық компанияларды қамтитын [[Hang Seng China 50 Index]] индексінің құрамына кірді,<ref>{{cite web|url=http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017132105/http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|title=Hang Seng China 50 Index Factsheet|date=August 2016|access-date=17 October 2016|archive-date=17 October 2016|publisher=Hang Seng Indexes}}</ref> сондай-ақ материктік Қытайдың екі қор биржасындағы [[FTSE China A50 Index]] индексінің және Шанхайдың [[SSE 50 Index]] индексінің құрамына енді.<ref>{{cite web|url=http://www.sse.com.cn/market/sseindex/indexlist/constlist/index.shtml?COMPANY_CODE=000016&INDEX_Code=000016|title=上证50指数成份股列表 |access-date=17 October 2016|language=Chinese}}</ref> Банк сондай-ақ [[CSI 300 Index]] (және оның CSI 100 Index қосалқы индексі) мен басқа да индекстердің құрамына кірді.{{Citation needed}} == Акционерлері == [[China Everbright Group]] және оның еншілес компаниялары банктің 27,97% үлесіне иелік етті, ал Everbright Group-тың бас компаниясы [[Central Huijin Investment]] банктің екінші ірі акционері ретінде оның 21,96% үлесіне тікелей иелік етті. Сонымен қатар Central Huijin Investment ұсынған Everbright Group директорлар кеңесінің директорлары банктің директорлары ретінде де тағайындалды (Мемлекеттік кеңестің акционерлік келісімі аясында), сондықтан Central Huijin Investment пен China Everbright Group банктің аралық бас компаниялары болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|title=中国光大集团股份公司2016年度第一期中期票据发行文件|trans-title=China Everbright Group 2016 batch 1 medium term note issue document|date=30 August 2016|access-date=18 October 2016|work=China Everbright Group|publisher=archive of Shanghai Clearing House|archive-date=17 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117072918/https://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|url-status=dead}}</ref> Түпкілікті бас компаниясы — [[China Investment Corporation]], ол [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі]]нің қадағалауында.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Гонконг қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Шанхай қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:1992 жылы құрылған банктер]] [[Санат:CSI 100 Index құрамындағы компаниялар]] [[Санат:FTSE China A50 Index құрамындағы компаниялар]] [[Санат:H акциялары]] [[Санат:China Everbright Group]] [[Санат:Қытайлық брендтер]] [[Санат:Қытайдың мемлекеттік банктері]] [[Санат:1992 жылы Бейжіңде құрылғандар]] ju8ujbimvq1gfh0ug5tj5gnz80lxued 3638484 3638483 2026-08-02T19:47:19Z 1nter pares 146705 3638484 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = SSE: 601818 (A жай акциясы)<br>SSE: 360013 (A артықшылықты акциясы)<br>SEHK: 06818 (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[Коммерциялық банктер|коммерциялық банктің]] бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. 2016 жылғы тамыздағы жағдай бойынша банк Қытайдың үш қор биржасында листингтен өткен қытайлық компанияларды қамтитын [[Hang Seng China 50 Index]] индексінің құрамына кірді,<ref>{{cite web|url=http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017132105/http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|title=Hang Seng China 50 Index Factsheet|date=August 2016|access-date=17 October 2016|archive-date=17 October 2016|publisher=Hang Seng Indexes}}</ref> сондай-ақ материктік Қытайдың екі қор биржасындағы [[FTSE China A50 Index]] индексінің және Шанхайдың [[SSE 50 Index]] индексінің құрамына енді.<ref>{{cite web|url=http://www.sse.com.cn/market/sseindex/indexlist/constlist/index.shtml?COMPANY_CODE=000016&INDEX_Code=000016|title=上证50指数成份股列表 |access-date=17 October 2016|language=Chinese}}</ref> Банк сондай-ақ [[CSI 300 Index]] (және оның CSI 100 Index қосалқы индексі) мен басқа да индекстердің құрамына кірді.{{Citation needed}} == Акционерлері == [[China Everbright Group]] және оның еншілес компаниялары банктің 27,97% үлесіне иелік етті, ал Everbright Group-тың бас компаниясы [[Central Huijin Investment]] банктің екінші ірі акционері ретінде оның 21,96% үлесіне тікелей иелік етті. Сонымен қатар Central Huijin Investment ұсынған Everbright Group директорлар кеңесінің директорлары банктің директорлары ретінде де тағайындалды (Мемлекеттік кеңестің акционерлік келісімі аясында), сондықтан Central Huijin Investment пен China Everbright Group банктің аралық бас компаниялары болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|title=中国光大集团股份公司2016年度第一期中期票据发行文件|trans-title=China Everbright Group 2016 batch 1 medium term note issue document|date=30 August 2016|access-date=18 October 2016|work=China Everbright Group|publisher=archive of Shanghai Clearing House|archive-date=17 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117072918/https://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|url-status=dead}}</ref> Түпкілікті бас компаниясы — [[China Investment Corporation]], ол [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі]]нің қадағалауында.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Гонконг қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Шанхай қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:1992 жылы құрылған банктер]] [[Санат:CSI 100 Index құрамындағы компаниялар]] [[Санат:FTSE China A50 Index құрамындағы компаниялар]] [[Санат:H акциялары]] [[Санат:China Everbright Group]] [[Санат:Қытай брендтері]] [[Санат:Қытайдың мемлекеттік банктері]] [[Санат:1992 жылы Бейжіңде құрылғандар]] bym2nzlzc94wow0ztcs3qfk6pb27ftb 3638485 3638484 2026-08-02T19:47:28Z 1nter pares 146705 3638485 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = SSE: 601818 (A жай акциясы)<br>SSE: 360013 (A артықшылықты акциясы)<br>SEHK: 06818 (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[Коммерциялық банктер|коммерциялық банктің]] бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. 2016 жылғы тамыздағы жағдай бойынша банк Қытайдың үш қор биржасында листингтен өткен қытайлық компанияларды қамтитын [[Hang Seng China 50 Index]] индексінің құрамына кірді,<ref>{{cite web|url=http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017132105/http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|title=Hang Seng China 50 Index Factsheet|date=August 2016|access-date=17 October 2016|archive-date=17 October 2016|publisher=Hang Seng Indexes}}</ref> сондай-ақ материктік Қытайдың екі қор биржасындағы [[FTSE China A50 Index]] индексінің және Шанхайдың [[SSE 50 Index]] индексінің құрамына енді.<ref>{{cite web|url=http://www.sse.com.cn/market/sseindex/indexlist/constlist/index.shtml?COMPANY_CODE=000016&INDEX_Code=000016|title=上证50指数成份股列表 |access-date=17 October 2016|language=Chinese}}</ref> Банк сондай-ақ [[CSI 300 Index]] (және оның CSI 100 Index қосалқы индексі) мен басқа да индекстердің құрамына кірді.{{Citation needed}} == Акционерлері == [[China Everbright Group]] және оның еншілес компаниялары банктің 27,97% үлесіне иелік етті, ал Everbright Group-тың бас компаниясы [[Central Huijin Investment]] банктің екінші ірі акционері ретінде оның 21,96% үлесіне тікелей иелік етті. Сонымен қатар Central Huijin Investment ұсынған Everbright Group директорлар кеңесінің директорлары банктің директорлары ретінде де тағайындалды (Мемлекеттік кеңестің акционерлік келісімі аясында), сондықтан Central Huijin Investment пен China Everbright Group банктің аралық бас компаниялары болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|title=中国光大集团股份公司2016年度第一期中期票据发行文件|trans-title=China Everbright Group 2016 batch 1 medium term note issue document|date=30 August 2016|access-date=18 October 2016|work=China Everbright Group|publisher=archive of Shanghai Clearing House|archive-date=17 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117072918/https://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|url-status=dead}}</ref> Түпкілікті бас компаниясы — [[China Investment Corporation]], ол [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі]]нің қадағалауында.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Гонконг қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Шанхай қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:1992 жылы құрылған банктер]] [[Санат:CSI 100 Index құрамындағы компаниялар]] [[Санат:FTSE China A50 Index құрамындағы компаниялар]] [[Санат:H акциялары]] [[Санат:China Everbright Group]] [[Санат:Қытай брендтері]] [[Санат:Қытай мемлекеттік банктері]] [[Санат:1992 жылы Бейжіңде құрылғандар]] f054tyock919vz7n96tud11tv0zh2b7 3638486 3638485 2026-08-02T19:47:53Z 1nter pares 146705 3638486 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = China Everbright Bank |логотипі = |суреті = China everbright bank beijing 201705.jpg |сурет атауы = [[Бейжің]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = Ішінара [[мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = SSE: 601818 (A жай акциясы)<br>SSE: 360013 (A артықшылықты акциясы)<br>SEHK: 06818 (H жай акциясы) |қызметі = |құрылды = [[тамыз]] [[1992 жыл|1992]] |құрушы = |орналасуы = China Everbright Center, 25 Taipingqiao Avenue, [[Сичэн ауданы]], [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = {{plainlist| * Тан Шуаннин <small>(директорлар кеңесінің төрағасы және партия комитетінің хатшысы)</small> * Чжан Цзиньлян <small>(бас атқарушы директор және партия комитеті хатшысының орынбасары)</small> }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметтері * корпоративтік банк қызметтері }} |меншікті капиталы = {{өсім}} CNY 223,5 млрд (2015) |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} CNY 29,5 млрд (2015) |активтер = {{өсім}} CNY 3,1677 трлн (2015) |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Central Huijin Investment]] |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|cebbank.com}} |Ортаққор = }} '''China Everbright Bank Co., Ltd.''' — Қытайдағы он екі [[Қытай]]лық [[акционерлік қоғам|акционерлік]] [[Коммерциялық банктер|коммерциялық банктің]] бірі. 1992 жылғы тамызда құрылған банк [[Мемлекеттік кеңес]]тің мақұлдауымен және [[Қытай Халық банкі]]нің рұқсатымен құрылып, штаб-пәтері Бейжіңде орналасқан. 2016 жылы ол [[Forbes Global 2000]] жария компаниялары рейтингінде 139-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000|title=The World's Biggest Public Companies|access-date=17 October 2016|work=Forbes}}</ref> Оның бауырлас компаниясы [[Everbright Securities]] 862-орынға орналасты. 2016 жылғы тамыздағы жағдай бойынша банк Қытайдың үш қор биржасында листингтен өткен қытайлық компанияларды қамтитын [[Hang Seng China 50 Index]] индексінің құрамына кірді,<ref>{{cite web|url=http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017132105/http://www.hsi.com.hk/HSI-Net/static/revamp/contents/en/dl_centre/factsheets/FS_HSC50e.pdf|title=Hang Seng China 50 Index Factsheet|date=August 2016|access-date=17 October 2016|archive-date=17 October 2016|publisher=Hang Seng Indexes}}</ref> сондай-ақ материктік Қытайдың екі қор биржасындағы [[FTSE China A50 Index]] индексінің және Шанхайдың [[SSE 50 Index]] индексінің құрамына енді.<ref>{{cite web|url=http://www.sse.com.cn/market/sseindex/indexlist/constlist/index.shtml?COMPANY_CODE=000016&INDEX_Code=000016|title=上证50指数成份股列表 |access-date=17 October 2016|language=Chinese}}</ref> Банк сондай-ақ [[CSI 300 Index]] (және оның CSI 100 Index қосалқы индексі) мен басқа да индекстердің құрамына кірді.{{Citation needed}} == Акционерлері == [[China Everbright Group]] және оның еншілес компаниялары банктің 27,97% үлесіне иелік етті, ал Everbright Group-тың бас компаниясы [[Central Huijin Investment]] банктің екінші ірі акционері ретінде оның 21,96% үлесіне тікелей иелік етті. Сонымен қатар Central Huijin Investment ұсынған Everbright Group директорлар кеңесінің директорлары банктің директорлары ретінде де тағайындалды (Мемлекеттік кеңестің акционерлік келісімі аясында), сондықтан Central Huijin Investment пен China Everbright Group банктің аралық бас компаниялары болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|title=中国光大集团股份公司2016年度第一期中期票据发行文件|trans-title=China Everbright Group 2016 batch 1 medium term note issue document|date=30 August 2016|access-date=18 October 2016|work=China Everbright Group|publisher=archive of Shanghai Clearing House|archive-date=17 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117072918/https://www.shclearing.com/xxpl/fxpl/mtn/201608/t20160830_179949.html|url-status=dead}}</ref> Түпкілікті бас компаниясы — [[China Investment Corporation]], ол [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі]]нің қадағалауында.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Бейжіңде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Гонконг қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Шанхай қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:1992 жылы құрылған банктер]] [[Санат:CSI 100 Index құрамындағы компаниялар]] [[Санат:FTSE China A50 Index құрамындағы компаниялар]] [[Санат:H акциялары]] [[Санат:China Everbright Group]] [[Санат:Қытай брендтері]] [[Санат:Қытай мемлекеттік банктері]] [[Санат:1992 жылы Бейжіңде құрылғандар]] ab4gjqezw58rv3kqczkwbu49rjynvsu 14 784473 3638487 2026-08-02T19:49:10Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Меншігі бойынша Гонконг компаниялары]] [[Санат:Гонконг қор биржалары]] 3638487 wikitext text/x-wiki [[Санат:Меншігі бойынша Гонконг компаниялары]] [[Санат:Гонконг қор биржалары]] aeo6j5ep7sjimmhp4m4dc6ffu0adyz0 3638488 3638487 2026-08-02T19:50:42Z 1nter pares 146705 /* */ 3638488 wikitext text/x-wiki [[Санат:Меншігі бойынша Гонконг компаниялары]] [[Санат:Биржалар бойынша листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Гонконг қор биржалары]] srz5s7aoryz5wgipbc24m0i5yjzl4o2 14 784474 3638490 2026-08-02T19:52:01Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Гонконгтағы қаржы]] [[Санат:Гонконгтың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша қор биржалары]] [[Санат:Қытайдың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Қытайдағы қор биржалары]] 3638490 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гонконгтағы қаржы]] [[Санат:Гонконгтың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша қор биржалары]] [[Санат:Қытайдың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Қытайдағы қор биржалары]] d6dwehhljc3klmkr486dbomjhvf27xn 3638491 3638490 2026-08-02T19:53:04Z 1nter pares 146705 /* */ 3638491 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гонконгтағы қаржы]] [[Санат:Гонконгтың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша қор биржалары]] [[Санат:Санат:Қытай қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Қытайдағы қор биржалары]] 7iwzm2tr90lnn34iugetn3z3bpcuozu 3638492 3638491 2026-08-02T19:53:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3638492 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гонконгтағы қаржы]] [[Санат:Гонконгтың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша қор биржалары]] [[Санат:Қытай қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Қытайдағы қор биржалары]] 4m5zbxz9yf2lyghn4bkkz447us6u31h 3638493 3638492 2026-08-02T19:53:36Z 1nter pares 146705 /* */ 3638493 wikitext text/x-wiki [[Санат:Гонконгтағы қаржы]] [[Санат:Гонконгтың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша қор биржалары]] [[Санат:Қытай қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Қытай қор биржалары]] ojboyjqu66cvaqa24rgex446doxs507 14 784475 3638494 2026-08-02T19:55:08Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қытай қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қор биржалары]] [[Санат:Елдер бойынша қор биржалары]] [[Санат:Қытайдағы қаржы]] 3638494 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қытай қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша Азиядағы қор биржалары]] [[Санат:Елдер бойынша қор биржалары]] [[Санат:Қытайдағы қаржы]] mco7kiabki8tyxxamyq3wtvqfxs3pde 14 784476 3638495 2026-08-02T19:56:34Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қор биржалары]] [[Санат:Елдер бойынша қаржы]] [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 3638495 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қор биржалары]] [[Санат:Елдер бойынша қаржы]] [[Санат:Елдер бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] mahfk52mqg6495j9eo27829cxkyuzc8 3 784477 3638518 2026-08-02T22:36:43Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3638518 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Musa Marat}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 03:36, 2026 ж. тамыздың 3 (+05) 59x2h4u91qbv7x6p1yaemwp85ilyjqz 3 784478 3638521 2026-08-02T22:43:41Z Superpes15 100035 Superpes15 [[Қатысушы талқылауы:Duntsov]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Бананчик]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Duntsov|Duntsov]]" to "[[Special:CentralAuth/Бананчик|Бананчик]]" 3638521 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Бананчик]] n67a64jyfqr1ez3m7a21udvxpchxxqv 0 784479 3638533 2026-08-03T04:27:35Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: ```wikitext {{Кинематограф |есімі = Вероника Кастро |шынайы есімі = Verónica Castro |сурет = Veronica Castro Aug 2019.png |сурет ені = 220px |сурет атауы = Вероника Кастро, 2019 жыл |туған кездегі есімі = Вероника Худит Саинс Кастро |туған күні = 19.10.1952 |туған ж... 3638533 wikitext text/x-wiki ```wikitext {{Кинематограф |есімі = Вероника Кастро |шынайы есімі = Verónica Castro |сурет = Veronica Castro Aug 2019.png |сурет ені = 220px |сурет атауы = Вероника Кастро, 2019 жыл |туған кездегі есімі = Вероника Худит Саинс Кастро |туған күні = 19.10.1952 |туған жері = [[Мехико]], [[Мексика]] |мамандығы = {{актриса|Мексика}}, [[әнші]], [[тележүргізуші]], [[телепродюсер]] |азаматтығы = {{MEX}} |белсенді жылдары = 1966 жылдан бері |балалары = 2, оның ішінде [[Кристиан Кастро]] |imdb_id = 0145708 }} '''Вероника Худит Саинс Кастро''' ({{lang-es|Verónica Judith Sáinz Castro}}; [[19 қазан]] [[1952 жыл]], [[Мехико]], [[Мексика]]), көпшілікке '''Вероника Кастро''' ({{lang-es|Verónica Castro}}) деген есіммен танымал — мексикалық театр, кино және теледидар актрисасы, әнші, тележүргізуші және телепродюсер. Вероника Кастро халықаралық деңгейде мексикалық теленовелла жанрының ең танымал өкілдерінің бірі саналады. Оған ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды»), ''«El derecho de nacer»'' («Дүниеге келу құқығы»), ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза»), ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым»), ''«Valentina»'' («Валентина») және ''«Pueblo chico, infierno grande»'' («Шағын қала — үлкен тозақ») теленовеллаларындағы рөлдері кең танымалдық әкелді.<ref name="bio">[https://www.lasestrellas.tv/espectaculos-1/tus-estrellas-1/la-transformacion-de-veronica-castro-de-edecan-a-jueza-de-pequenos-gigantes-fotos «La transformación de Verónica Castro: de edecán a jueza de Pequeños Gigantes»]. ''Las Estrellas'', 11 сәуір 2019. {{ref-es}}</ref> Кастроның қатысуымен түсірілген телехикаялар [[Латын Америкасы]]нда, [[Испания]]да, [[Италия]]да, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]], [[Шығыс Еуропа]] мен бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] елдерінде көрсетілді. Ол испан тілді бұқаралық ақпарат құралдарында жиі «Мексика теленовеллаларының ханшайымы» деп аталады.<ref name="elpais2014">[https://elpais.com/elpais/2014/04/16/gente/1397667604_268474.html «Reina de la telenovela»]. ''El País'', 16 сәуір 2014. {{ref-es}}</ref> Актрисалық қызметпен қатар Кастро бірнеше ондаған музыкалық альбом жазды, теледидарлық ойын-сауық бағдарламалары мен ток-шоуларды жүргізді және бірқатар жобалардың продюсері болды. Оның ''«Macumba»'' («Макумба»), ''«Aprendí a llorar»'' («Жылауды үйрендім»), ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза»), ''«Mala noche… ¡No!»'' («Жаман түн... Жоқ!») және ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым») әндері танымал болды. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және отбасы === Вероника Кастро 1952 жылғы 19 қазанда Мехико қаласының Сан-Рафаэль ауданында инженер Фаусто Саинс Астоль мен Сокорро Кастро Альваның отбасында дүниеге келген. Оның толық аты-жөні — Вероника Худит Саинс Кастро. Ол отбасындағы балалардың үлкені болды. Оның актриса Беатрис Кастро, теленовеллалар продюсері [[Хосе Альберто Кастро]] және теледидар саласының басшысы Фаусто Саинс есімді бауырлары бар. Ата-анасы ажырасқаннан кейін балаларды анасы тәрбиеледі. Сокорро Кастро отбасын қамтамасыз ету үшін [[Мексика ұлттық автономиялық университеті]]нде жұмыс істеді. Кастро кейінгі сұхбаттарында бұл кезеңде отбасы материалдық қиындықтарға тап болғанын және анасының балаларына білім алуды ең маңызды міндет ретінде қойғанын айтқан.<ref name="bio"/> Верониканың өнерге қызығушылығына туыстарының шығармашылық ортамен байланысы да әсер етті. Оның әкесінің анасы Сокорро Астоль театр труппасын басқарған, ал туысы Фернандо Сото «Мантекілья» Мексика киносының алтын дәуіріндегі танымал әзілкештердің бірі болған. === Білімі === Он бес жасында Вероника актерлік өнерді үйрену үшін Андрес Солер басқаратын Мексика актерлер қауымдастығының театр мектебіне оқуға түсті. Мектепте оның сіңлісі Беатрис те білім алды. Кейін Вероника Кастро [[Мексика ұлттық автономиялық университеті]]нің Саяси және әлеуметтік ғылымдар факультетінде халықаралық қатынастар мамандығы бойынша оқыды. Ол актерлік және теледидардағы жұмысын университеттегі оқуымен қатар алып жүрді. 1979 жылы Кастро Мария Эстер Вальдес Гонсалеспен бірге жазған ''«Organismos internacionales de televisión»'' («Халықаралық теледидар ұйымдары») атты дипломдық жұмысын қорғап, халықаралық қатынастар бакалавры дәрежесін алды. Жұмыста теледидардың халықаралық байланыстағы рөлі, Мексика телехабар таратуының тарихы, спутниктік технологиялар және халықаралық хабар тарату ұйымдары қарастырылған.<ref name="unam">[https://www.infobae.com/mexico/2025/10/20/veronica-castro-es-hecha-en-cu-esta-fue-la-tesis-que-presento-la-reina-de-las-telenovelas/ «Verónica Castro es hecha en CU: esta fue la tesis que presentó la “reina de las telenovelas”»]. ''Infobae'', 20 қазан 2025. {{ref-es}}</ref> Сонымен бірге Кастро радиожүргізуші курстарынан өтіп, кәсіби дикторлық лицензия алған. === Шығармашылық жолының басталуы === Вероника Кастро шығармашылық жолын 1960-жылдардың екінші жартысында бастады. Алғашқы кезде ол фотоновеллаларға — актерлердің фотосуреттері мен қысқаша мәтіндер арқылы баяндалатын мерзімді басылымдарға түсті. Солардың арасында ''«La romántica Samantha»'' («Романтик Саманта»), ''«Citas»'' («Кездесулер»), ''«Chicas»'' («Қыздар») және ''«Cynthia, ¿buena o mala?»'' («Синтия: жақсы ма, жаман ба?») фотоновеллалары болды. Одан кейін ол ''«Operación Ja-Já»'' («Ха-ха операциясы») ойын-сауық бағдарламасының балет тобына қабылданып, бағдарлама барысында балалар ойыншықтарын таныстырды. Сонымен бірге сіңлісі Беатриспен бірге Мехиконың Зона-Роса ауданындағы түнгі ойын-сауық орындарында өнер көрсетті. 1968–1974 жылдары Кастро Хавьер Лопес «Чабело» жүргізген ''«En familia con Chabelo»'' («Чабеломен бірге отбасылық кеш») балалар және отбасылық бағдарламасында жүргізушінің көмекшісі болып қызмет атқарды. 1969 жылы Пако Мальхестоның ''«Buenas tardes, buena suerte»'' («Қайырлы күн, сәттілік») радиотелебағдарламасына және ''«Yo no creo en los hombres»'' («Мен еркектерге сенбеймін») теленовелласына қатысты. Кейін ол ''«Wonderlandia»'' («Ғажайыптар елі»), ''«La hora cero»'' («Нөлдік сағат»), ''«La cosquilla»'' («Қытық») және ''«Mujeres, mujeres y algo más»'' («Әйелдер, әйелдер және тағы бір нәрсе») секілді бағдарламаларда көрінді. 1970 жылы Кастро ''El Heraldo de México'' газеті ұйымдастырған ''«El Rostro de El Heraldo»'' («El Heraldo басылымының келбеті») сұлулық және өнер байқауының жеңімпазы атанды. Марапаттау рәсімінде мексикалық кино жұлдызы [[Мария Феликс]] оның құрметті өкілі болды. Бұл жеңіс Кастроның кино, театр және теледидардағы мансабына жаңа мүмкіндіктер ашты.<ref name="bio"/> Сол жылы ол ''«Mi mesera»'' («Менің даяшым»), ''«La fuerza inútil»'' («Пайдасыз күш») және ''«El arte de engañar»'' («Алдау өнері») фильмдеріне түсті. 1970-жылдардың бірінші жартысында Кастро кино мен театрда белсенді жұмыс істеп, теленовеллаларда қосалқы рөлдерді орындады. === Алғашқы теленовеллалары === 1971 жылы Кастро ''«El amor tiene cara de mujer»'' («Махаббаттың жүзі — әйел») теленовелласына, ал 1972 жылы ''«El edificio de enfrente»'' («Қарсы беттегі ғимарат») телехикаясына қатысты. 1975–1976 жылдары ол ''«Barata de primavera»'' («Көктемгі жеңілдік») теленовелласында жағымсыз кейіпкер Карина Лабраданы сомдады. Кейін ''«Mañana será otro día»'' («Ертең басқа күн болады») және ''«Pasiones encendidas»'' («Лаулаған құштарлықтар») телехикаяларында ойнады. Кастроның айтуынша, шығармашылық жолының алғашқы кезеңінде оған ұзақ уақыт бойы басты рөлдер берілмеген. Соған қарамастан, фотоновелла, театр, радио, кино және теледидардағы тұрақты жұмысы оның кәсіби тәжірибесін қалыптастырды.<ref name="career2024">[https://www.televisa.com/tlnovelas/veronica-castro-revela-detalles-sobre-sus-dificultades-al-iniciar-su-carrera-en-la-television-video «Verónica Castro revela detalles sobre sus dificultades al iniciar su carrera en la televisión»]. ''Televisa'', 17 қазан 2024. {{ref-es}}</ref> === «Байлар да жылайды» және халықаралық танымалдық === 1979 жылы Кастро Валентин Пимштейн продюсерлік еткен ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») теленовелласында Мариана Вильярреальдың басты рөлін сомдады. Оның серіктесі Рохелио Герра болды. Кастро телехикаяның ''«Aprendí a llorar»'' («Жылауды үйрендім») атты негізгі әнін де орындады. Бұл рөл оның мансабындағы бетбұрысқа айналып, актрисаға халықаралық танымалдық әкелді. ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») Латын Америкасында ғана емес, Еуропада, Азияда және бұрынғы Кеңес Одағы аумағында көрсетілді. Телехикая бірқатар елдерде мексикалық теленовеллаларға деген қызығушылықтың өсуіне ықпал етті.<ref name="ricos">[https://www.univision.com/entretenimiento/celebridades/los-ricos-tambien-lloran-la-historia-de-amor-que-mando-a-rogelio-guerra-y-veronica-castro-a-rusia-fotos «“Los ricos también lloran”: la historia de amor que mandó a Rogelio Guerra y Verónica Castro a Rusia»]. ''Univision''. {{ref-es}}</ref> 1990-жылдардың басында Кастро [[Мәскеу]]ге барған кезде оны телехикаяны көрген көптеген көрермен қарсы алды. Актриса кейін бұл сапарды өз шығармашылығының халықаралық ықпалын көрсеткен маңызды оқиғалардың бірі ретінде еске алған.<ref name="elpais2014"/> 1981–1982 жылдары Кастро кубалық жазушы Феликс Б. Кайнеттің шығармасы негізінде түсірілген ''«El derecho de nacer»'' («Дүниеге келу құқығы») теленовелласында Мария Элена дель Хунконы сомдады. Телехикаяда Игнасио Лопес Тарсо, Сальвадор Пинеда және Кастроның сіңлісі Беатрис те ойнады. === Аргентина мен Италиядағы жұмысы === 1982 жылы Кастро [[Аргентина]]ға барып, ''«Verónica: el rostro del amor»'' («Вероника: махаббат бейнесі») теленовелласында басты рөл атқарды. Одан кейін Аргентинада түсірілген: * ''«Cara a cara»'' («Бетпе-бет», 1983); * ''«Yolanda Luján»'' («Йоланда Лухан», 1984); * ''«Amor prohibido»'' («Тыйым салынған махаббат», 1986) теленовеллаларында ойнады. 1985 жылы Кастро [[Италия]]да түсірілген ''«Felicità… dove sei»'' («Бақыт... сен қайдасың?») телехикаясында Карина рөлін орындады. Ол итальян тілінде әндер жазып, ''«Il segreto di Jolanda»'' («Йоланданың құпиясы») альбомын шығарды. Аргентина мен Италиядағы жұмыстары Кастроның тек мексикалық емес, халықаралық теледидар жұлдызы ретіндегі беделін нығайтты. === «Жабайы Роза» === 1987 жылы Кастро Мексикаға оралып, Валентин Пимштейн продюсерлік еткен ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза») теленовелласында басты рөл атқарды. Ол кедей ортада өскен, мінезі ашық әрі қайсар Роса Гарсия Монтероны сомдады. Оның экрандағы негізгі серіктесі Гильермо Капетильо болды. ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза») Мексикада және басқа елдерде үлкен танымалдыққа жетіп, Кастроның халықаралық мансабындағы ең әйгілі жобалардың біріне айналды. Теленовелланың негізгі әнін де актрисаның өзі орындады. Осы рөлі үшін Кастро 1988 жылы TVyNovelas сыйлығының «Басты рөлдегі үздік актриса» санатында жеңімпаз атанды.<ref name="tvynovelas1988">[https://www.tvynovelas.com/premios-tvynovelas/actrices-premio-tvynovelas-mas-ganadoras «Ellas son las protagonistas de telenovelas que más Premios TVyNovelas han ganado»]. ''TVyNovelas''. {{ref-es}}</ref> === Тележүргізушілік қызметі === 1980 жылы Кастро ''«Noche a noche»'' («Түннен түнге») ойын-сауық бағдарламасының негізгі жүргізушісі болды. 1988 жылы оның жүргізушілік мансабындағы ең танымал жобалардың бірі — ''«Mala noche… ¡No!»'' («Жаман түн... Жоқ!») түнгі ойын-сауық және сұхбат бағдарламасы эфирге шықты. Бағдарламада әртістермен, музыканттармен, актерлермен және қоғам қайраткерлерімен сұхбаттар өткізілді. Әнші [[Хуан Габриэль]] қатысқан шығарылым шамамен сегіз сағатқа созылып, Мексика теледидарындағы ерекше оқиғалардың біріне айналды.<ref name="elpais2018">[https://elpais.com/elpais/2018/08/30/gente/1535584370_399163.html «Verónica Castro, la reina del culebrón “millennial”»]. ''El País'', 1 қыркүйек 2018. {{ref-es}}</ref> Кейін Кастро: * ''«¡Aquí está!»'' («Міне, осында!», 1989); * ''«La movida»'' («Қозғалыс», 1991); * ''«Y Vero América ¡Va!»'' («Веро және Америка — алға!», 1992); * ''«Furia musical»'' («Музыкалық құштарлық», 1993); * ''«En la noche»'' («Түнде», 1994); * ''«La tocada»'' («Музыкалық кеш», 1996) бағдарламаларын жүргізді. ''«Y Vero América ¡Va!»'' («Веро және Америка — алға!») бағдарламасында Латын Америкасы елдері мен Испанияның мәдениеті, музыкасы, салт-дәстүрлері және күнделікті өмірі көрсетілді. ''«Furia musical»'' («Музыкалық құштарлық») Мексикадағы топтық және аймақтық музыканы насихаттауға бағытталды. Кастроның түнгі бағдарламалары белгілі бір уақытпен шектелмейтін еркін форматымен, ұзақ сұхбаттарымен және жүргізушінің қонақтармен бейресми қарым-қатынасымен ерекшеленді. === 1990-жылдардағы шығармашылығы === 1990 жылы Кастро ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым») теленовелласында екі рөлді — Исадора Фернандес пен оның қызы Соледадты сомдады. Ол жобаның продюсерлік жұмысына да қатысты. Бұл Кастроның телепродюсер ретіндегі алғашқы ірі тәжірибесі болды. Осы рөлі үшін ол 1991 жылғы TVyNovelas сыйлығының «Басты рөлдегі үздік актриса» санатында жеңіске жетті. 1993–1994 жылдары Кастро ''«Valentina»'' («Валентина») теленовелласында Валентина Монтероны ойнады. Жобаның актерлік құрамында Хуан Феррара және кубалық әнші [[Селия Крус]] та болды. 1997 жылы ол бауыры Хосе Альберто Кастро продюсерлік еткен ''«Pueblo chico, infierno grande»'' («Шағын қала — үлкен тозақ») теленовелласында Леонарда Руанның рөлін сомдады. Телехикаяда жасы үлкен әйел мен одан әлдеқайда жас ер адамның махаббаты баяндалды. === 2000-жылдар === Бірнеше жылдық үзілістен кейін Кастро 2003 жылы мексикалық ''«Big Brother VIP México»'' («Мексикадағы VIP „Үлкен аға“») реалити-шоуының жүргізушісі ретінде теледидарға оралды. Ол бағдарламаның 2003–2005 жылдардағы бірнеше маусымын жүргізді. 2004 жылы бағдарламаның финалдық шығарылымына піл үстінде шыққан кезде жануар студиядағы шу мен жарықтан үркіп, бақылаудан шығып кеткен. Оқиға салдарынан Кастро омыртқа және мойын аймағынан жарақат алды. Соған қарамастан, ол сол күнгі тікелей эфирді соңына дейін жүргізді.<ref name="accident">[https://archivo.eluniversal.com.mx/espectaculos/54009.html «Verónica Castro cae de un elefante»]. ''El Universal'', 2004. {{ref-es}}</ref> Кейін актриса жарақаттың салдарынан бірнеше операциядан өтті. Бұл оқиға оның денсаулығына және ұзақ мерзімді тележобаларға қатысу мүмкіндігіне әсер етті. 2006 жылы Кастро ''«Código postal»'' («Пошта индексі») жастар теленовелласында арнайы рөл атқарды. 2008 жылы ол ''«Mujeres asesinas»'' («Кісі өлтіруші әйелдер») телесериясының ''«Emma, costurera»'' («Тігінші Эмма») бөлімінде Эмма рөлін сомдады. 2009 жылы Кастро ''«Los exitosos Pérez»'' («Табысты Перестер») теленовелласында Роберта Сантос рөлін орындады. 2010 жылы ол Ресейде көрсетілген ''«Минута славы»'' («Даңқ минуты») таланттар бағдарламасына қазылар алқасының мүшесі ретінде қатысты. Бұл сапар актрисаның ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») теленовелласынан кейін Ресейге қайта оралуы ретінде кеңінен жарияланды. === Театрға оралуы === Кастро театр сахнасында да тұрақты өнер көрсетті. Оның алғашқы қойылымдарына ''«Romeo y Julieta»'' («Ромео мен Джульетта»), ''«Por eso estamos como estamos»'' («Сондықтан осындай күйдеміз»), ''«El juego que todos jugamos»'' («Бәріміз ойнайтын ойын»), ''«Don Juan Tenorio»'' («Дон Хуан Тенорио») және ''«Coqueluche»'' («Көкжөтел») жатады. 1995 жылы ол ''«La mujer del año»'' («Жыл әйелі») мюзиклінде ойнап, ән айтып және би биледі. 2008 жылы Кастро ''«Chiquita pero picosa»'' («Кішкентай, бірақ ащы мінезді») комедиясымен театрға қайта оралды. 2015–2016 жылдары ол Бродвейдің ''«Applause»'' («Қошемет») мюзиклінің мексикалық нұсқасы — ''«Aplauso»'' («Қошемет») қойылымында театр жұлдызы Марго Ченнингті сомдады. Осы рөлі үшін 2016 жылы «La Dama de la Victoria» театр сыйлығының «Мюзиклдегі үздік актриса» аталымында марапатталды.<ref name="aplauso">[https://www.univision.com/programas/novelas/veronica-castro-fue-galardonada-como-mejor-actriz-en-musical «Verónica Castro fue galardonada como “Mejor Actriz en Musical”»]. ''Univision'', 2016. {{ref-es}}</ref> === «Гүлдер үйі» және стримингке оралуы === 2018 жылы Кастро режиссер және продюсер Маноло Каро түсірген [[Netflix]] платформасының ''«La casa de las flores»'' («Гүлдер үйі») қара комедиялық телесериясында Вирхиния де ла Мораны сомдады. Оның кейіпкері — сырттай мінсіз көрінетін ауқатты отбасының құпияларын жасыруға тырысатын ана әрі гүл дүкенінің иесі. Сериалда Сесилия Суарес, Айслинн Дербес, Дарио Ясбек және Хуан Пабло Медина да ойнады.<ref name="netflix">[https://www.netflix.com/title/80160935 «The House of Flowers»]. ''Netflix''. {{ref-en}}</ref> Бұл жоба Кастроның бірнеше жылдық үзілістен кейінгі ірі актерлік жұмысы болды және оны стриминг платформаларының жас аудиториясына танытты. Актриса сериалдың бірінші маусымына ғана қатысты.<ref name="elpais2018"/> 2019 жылы Кастро ''«Pequeños gigantes»'' («Кішкентай алыптар») балалар таланттары байқауының қазылар алқасына кірді. Ол Мигель Босе және Ариэль Мирамонтеспен бірге жұмыс істеді. Сол жылы Кастро көпшілік алдында актерлік қызметтен кететінін мәлімдеді. Алайда кейін бұл шешім түпкілікті болмағанын көрсетіп, бірнеше кино жобасына қатысты.<ref name="retirement">[https://elpais.com/elpais/2019/09/19/gente/1568909548_730293.html «Verónica Castro, el ocaso y el adiós de la reina de las telenovelas mexicanas»]. ''El País'', 19 қыркүйек 2019. {{ref-es}}</ref> === Кейінгі кино жұмыстары === 2020 жылы Кастро ''«Dime cuando tú»'' («Өзің айтшы, қашан») романтикалық комедиясында басты кейіпкерді тәрбиелеген әженің рөлін орындады. Фильмнің операторлық жұмысын оның ұлы Мишель Кастро атқарды. Сол жылы ол ''«El camino de Xico»'' («Ксиконың жолы») анимациялық фильмінде Кармен кейіпкерін дыбыстады. 2022 жылы Кастро ''«Cuando sea joven»'' («Жас болғанымда») музыкалық комедиясында жетпіс жастағы Малена Каррера Лонгорияны сомдады. Оқиғада оның кейіпкері сиқырлы түрде өзінің жиырма екі жастағы қалпына оралады. Жас Маленаны Наташа Дюпейрон ойнады.<ref name="young">[https://corporate.televisaunivision.com/press/2022/09/13/cuando-sea-joven-estrena-en-mexico/ «Cuando sea joven estrena en México»]. ''TelevisaUnivision'', 13 қыркүйек 2022. {{ref-es}}</ref> Кастро кейін сапалы сценарий мен қолайлы жұмыс жағдайлары ұсынылған жағдайда киноға немесе теледидарға қайта оралу мүмкіндігін жоққа шығармайтынын айтты. === Денсаулығы === 2004 жылғы пілмен болған оқиғадан кейін Кастро омыртқа, мойын және сол қол аймағындағы жарақаттарға байланысты бірнеше медициналық операциядан өтті. Жарақаттың салдары оның қозғалысына және ұзақ түсірілімдерге қатысуына әсер етті. 2026 жылғы қаңтарда актриса Мехикодағы ауруханада жоспарлы медициналық тексеруден және оңалту емінен өтті. Алғашқы хабарларда оның ауруханаға шұғыл жеткізілгені айтылғанымен, кейін Televisa өкілдері емдеудің жоспарлы болғанын, актрисаның жағдайы ауыр емес екенін және тексеруден кейін үйіне оралғанын мәлімдеді.<ref name="health2026">[https://www.lasestrellas.tv/famosos/reportan-hospitalizacion-de-veronica-castro-revelan-lo-que-verdaderamente-paso-con-la-actriz «Reportan hospitalización de Verónica Castro: revelan lo que verdaderamente pasó con la actriz»]. ''Las Estrellas'', 15 қаңтар 2026. {{ref-es}}</ref> == Музыкалық шығармашылығы == Вероника Кастро кәсіби әншілік қызметін 1973 жылы ''«Verónica Castro»'' («Вероника Кастро») деген атпен шыққан төрт әннен тұратын шағын күйтабақтан бастады. Ол Жапонияда өткен Yamaha музыкалық фестиваліне ''«Verdadero amor»'' («Шынайы махаббат») әнімен қатысты. 1978 жылы оның алғашқы толық форматты ''«Sensaciones»'' («Сезімдер») альбомы шықты. 1979 жылғы ''«Aprendí a llorar»'' («Жылауды үйрендім») альбомының атауы ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») теленовелласының негізгі әнімен байланысты болды. 1980-жылдары Кастро баллада, солтүстік-мексикалық музыка, эстрада, би музыкасы және итальян тіліндегі әндерді орындады. Оның ''«Norteño»'' («Солтүстік әуендері»), ''«Cosas de amigos»'' («Достар арасындағы әңгімелер»), ''«El malas mañas»'' («Жаман қылықты»), ''«También romántica»'' («Сондай-ақ романтикалық»), ''«Esa mujer»'' («Сол әйел») және ''«Simplemente todo»'' («Жай ғана бәрі») альбомдары жарық көрді. 1986 жылы шыққан ''«Macumba»'' («Макумба») әні Кастроның ең танымал музыкалық жұмысына айналды. Ән АҚШ-тың ''Billboard'' журналының Hot Latin Songs тізімінде екінші орынға дейін көтерілді.<ref name="billboard">[https://www.billboard.com/artist/veronica-castro/chart-history/htl/ Verónica Castro Chart History]. ''Billboard''. {{ref-en}}</ref> Кастро өзі ойнаған теленовеллалар мен жүргізген бағдарламалардың негізгі әндерін жиі орындады. Олардың қатарында: * ''«Aprendí a llorar»'' («Жылауды үйрендім»); * ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза»); * ''«Mala noche… ¡No!»'' («Жаман түн... Жоқ!»); * ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым»); * ''«La movida»'' («Қозғалыс»); * ''«Pena de amor y muerte»'' («Махаббат пен өлім азабы») бар. 2009 жылы Кастро ''«Resurrección»'' («Қайта тірілу») альбомын интернет арқылы тегін таратып, оны тыңдармандарына алғыс ретінде ұсынды. Сол жылы ол белсенді әншілік мансабын аяқтайтынын жариялады. == Жеке өмірі == Вероника Кастро ресми некеде болмаған. Оның екі ұлы бар. 1974 жылы Кастроның актер және әзілкеш Мануэль «Эль Локо» Вальдеспен қарым-қатынасынан [[Кристиан Кастро]] дүниеге келді. Кристиан кейін Латын Америкасындағы танымал поп-әншілердің біріне айналды. Кастро ұлын негізінен өзі тәрбиеледі. Кристиан бала кезінен анасының телебағдарламалары мен концерттеріне қатысып, кейін кәсіби музыкалық мансабын бастады. Кастроның екінші ұлы Мишель Кастро кәсіпкер Энрике Ньембромен қарым-қатынасынан дүниеге келген. Мишель кинооператор және режиссер мамандығын таңдады. Ол ''«Dime cuando tú»'' («Өзің айтшы, қашан») фильмінің қоюшы операторы болды. Кастро бірнеше сұхбатында ана болуды өміріндегі ең маңызды міндеттердің бірі деп санайтынын және кәсіби мансабын балаларының тәрбиесімен қатар алып жүргенін айтқан.<ref name="elpais2014"/> == Қоғамдық бейнесі және шығармашылық мұрасы == Вероника Кастроның шығармашылығы мексикалық теленовеллалардың халықаралық таралу тарихымен тығыз байланысты. ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») мен ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза») телехикаялары арқылы ол испан тіліндегі теледидар өндірісінің Латын Америкасынан тыс нарықтарға шығуына үлес қосты. Оның экрандық кейіпкерлері көбіне әлеуметтік теңсіздікпен, отбасылық қайшылықтармен және жеке басына түскен қиындықтармен күресетін, мінезі мықты әйелдер болды. Кастро актрисалық, әншілік және жүргізушілік қызметті қатар атқарған Мексика теледидарының алғашқы ірі әмбебап жұлдыздарының бірі саналады. Ол жүргізген түнгі бағдарламалардың еркін форматы кейінгі мексикалық ойын-сауық және сұхбат бағдарламаларына ықпал етті. 2025 жылы Гуанахуато халықаралық кинофестивалінде Кастроға 58 жылдық шығармашылық жолы үшін фестивальдің Күміс кресті және Кино мен теледидардағы әйелдер қауымдастығының ''«La Musa»'' («Муза») сыйлығы табыс етілді. Фестивальдегі шеберлік сабағында Кастро кино және теледидар саласындағы әйелдердің құқықтары, еңбек жағдайлары мен гендерлік теңдік мәселелерін көтерді. Ол мансабы барысында 400-ден астам бағдарламаға, сұхбатқа және экрандық жобаға қатысқаны атап өтілді.<ref name="giff2025">[https://es.hollywoodreporter.com/veronica-castro-recibio-un-homenaje-en-el-giff-por-sus-58-anos-de-trayectoria/ «Verónica Castro recibió un homenaje en el GIFF por sus 58 años de trayectoria»]. ''The Hollywood Reporter Español'', 1 тамыз 2025. {{ref-es}}</ref> 2026 жылғы сәуірде Кастро испан тіліндегі стриминг сериалдарының жетістіктерін бағалайтын Premios Aura марапаттау рәсімінде алпыс жылдық шығармашылық қызметі үшін ''«Premio Leyenda»'' («Аңыз сыйлығы») марапатын алды. Марапатты оған актер және режиссер [[Эухенио Дербес]] табыс етті.<ref name="aura2026">[https://www.milenio.com/espectaculos/veronica-castro-recibe-premio-leyenda-edicion-aura «Verónica Castro recibe reconocimiento por 60 años de trayectoria en los Premios Aura»]. ''Milenio'', 27 сәуір 2026. {{ref-es}}</ref> 2026 жылғы 27 маусымда Мехикода өткен 48-ші ЛГБТИҚ+ мақтаныш шеруі кезінде Кастро қоғамдағы әралуандылықты қолдағаны және мәдени ықпалы үшін ''«Reina Estrella Aliada 2026»'' («2026 жылғы одақтас жұлдыз ханшайымы») құрметті атағымен марапатталды. Ол ұзақ үзілістен кейін мыңдаған көрерменнің алдында сахнаға шығып, адамдарды бір-бірін құрметтеуге және жақсы көруге шақырды.<ref name="pride2026">[https://www.milenio.com/espectaculos/famosos/veronica-castro-marcha-orgullo-cdmx-2026-coronada-reina-estrella-ali «Verónica Castro es coronada como la “Reina Estrella Aliada 2026”»]. ''Milenio'', 27 маусым 2026. {{ref-es}}</ref> == Фильмографиясы == === Теленовеллалары === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Рөлі |- | 1968 | ''Cynthia'' («Синтия») | Синтия |- | 1969 | ''Yo no creo en los hombres'' («Мен еркектерге сенбеймін») | эпизодтық рөл |- | 1971 | ''El amor tiene cara de mujer'' («Махаббаттың жүзі — әйел») | қосалқы рөл |- | 1972 | ''El edificio de enfrente'' («Қарсы беттегі ғимарат») | қосалқы рөл |- | 1975–1976 | ''Barata de primavera'' («Көктемгі жеңілдік») | Карина Лабрада |- | 1976 | ''Mañana será otro día'' («Ертең басқа күн болады») | Габриэла |- | 1978 | ''Pasiones encendidas'' («Лаулаған құштарлықтар») | Марта |- | 1979–1980 | ''Los ricos también lloran'' («Байлар да жылайды») | Мариана Вильярреаль |- | 1981–1982 | ''El derecho de nacer'' («Дүниеге келу құқығы») | Мария Элена дель Хунко |- | 1982 | ''Verónica: el rostro del amor'' («Вероника: махаббат бейнесі») | Вероника |- | 1983 | ''Cara a cara'' («Бетпе-бет») | Лаура Линарес Менар |- | 1984 | ''Yolanda Luján'' («Йоланда Лухан») | Йоланда Лухан |- | 1985 | ''Felicità… dove sei'' («Бақыт... сен қайдасың?») | Карина |- | 1986 | ''Amor prohibido'' («Тыйым салынған махаббат») | Нора |- | 1987–1988 | ''Rosa salvaje'' («Жабайы Роза») | Роса Гарсия Монтеро де Линарес |- | 1990 | ''Mi pequeña Soledad'' («Менің кішкентай Соледадым») | Исадора Фернандес / Соледад «Соль» Фернандес |- | 1993–1994 | ''Valentina'' («Валентина») | Валентина Монтеро |- | 1997 | ''Pueblo chico, infierno grande'' («Шағын қала — үлкен тозақ») | Леонарда Руан |- | 2006 | ''Código postal'' («Пошта индексі») | Беатрис Корона |- | 2009 | ''Los exitosos Pérez'' («Табысты Перестер») | Роберта Сантос |} === Телесериалдары === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Рөлі |- | 2008 | ''Mujeres asesinas'' («Кісі өлтіруші әйелдер»), ''«Emma, costurera»'' («Тігінші Эмма») бөлімі | Эмма |- | 2018 | ''La casa de las flores'' («Гүлдер үйі») | Вирхиния Агирре де ла Мора |} === Кинофильмдері === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Ескертпе немесе рөлі |- | 1970 | ''Mi mesera'' («Менің даяшым») | кино дебюті |- | 1970 | ''La fuerza inútil'' («Пайдасыз күш») | — |- | 1970 | ''El arte de engañar'' («Алдау өнері») | — |- | 1971 | ''Un sueño de amor'' («Махаббат арманы») | көзі көрмейтін жас қыз |- | 1971 | ''Novios y amantes'' («Жұптар мен ғашықтар») | ''«Novios»'' («Жұптар») бөлімі |- | 1971 | ''El primer paso de la mujer'' («Әйелдің алғашқы қадамы») | — |- | 1971 | ''Acapulco 12-22'' («Акапулько 12–22») | — |- | 1972 | ''El ausente'' («Жоқ адам») | — |- | 1972 | ''Cuando quiero llorar no lloro'' («Жылағым келгенде жыламаймын») | — |- | 1972 | ''La recogida'' («Асыранды қыз») | — |- | 1972 | ''Bikinis y rock'' («Бикини мен рок») | — |- | 1973 | ''Volveré a nacer'' («Қайта дүниеге келемін») | — |- | 1975 | ''Guadalajara es México'' («Гвадалахара — Мексика») | — |- | 1975 | ''Nobleza ranchera'' («Ранчо тектілігі») | — |- | 1979 | ''Johnny Chicano'' («Чикано Джонни») | — |- | 1980 | ''Navajeros'' («Пышақшылар») | — |- | 1985 | ''Naná'' («Нана») | — |- | 1986 | ''Chiquita pero picosa'' («Кішкентай, бірақ ащы мінезді») | басты рөл |- | 1986 | ''El niño y el Papa'' («Бала мен Рим папасы») | басты рөл |- | 1989 | ''Dios se lo pague'' («Құдай қайтарсын») | басты рөл |- | 1995 | ''Sabina's Music'' («Сабинаның музыкасы») | қысқаметражды фильм |- | 2008 | ''En la oscuridad'' («Қараңғылықта») | қысқаметражды фильм |- | 2020 | ''Dime cuando tú'' («Өзің айтшы, қашан») | Уиллдің әжесі |- | 2020 | ''El camino de Xico'' («Ксиконың жолы») | Карменнің дауысы |- | 2022 | ''Cuando sea joven'' («Жас болғанымда») | Малена Каррера Лонгория |} === Телебағдарламалары === {| class="wikitable sortable" ! Жылдар ! Бағдарлама ! Қызметі |- | 1968–1974 | ''En familia con Chabelo'' («Чабеломен бірге отбасылық кеш») | жүргізушінің көмекшісі |- | 1969 | ''Buenas tardes, buena suerte'' («Қайырлы күн, сәттілік») | жүргізуші және диктор |- | 1971 | ''Revista musical Nescafé'' («Nescafé музыкалық журналы») | қосалқы жүргізуші |- | 1975 | ''Muy agradecido'' («Шын жүректен ризамын») | жүргізуші |- | 1980 | ''Noche a noche'' («Түннен түнге») | негізгі жүргізуші |- | 1987 | ''Esta noche se improvisa'' («Бүгін кеште импровизация») | жүргізуші |- | 1988 | ''Mala noche… ¡No!'' («Жаман түн... Жоқ!») | жүргізуші және продюсер |- | 1989 | ''¡Aquí está!'' («Міне, осында!») | жүргізуші |- | 1991 | ''La movida'' («Қозғалыс») | жүргізуші және бағдарлама тұжырымдамасының авторы |- | 1992 | ''Y Vero América ¡Va!'' («Веро және Америка — алға!») | жүргізуші |- | 1993 | ''Furia musical'' («Музыкалық құштарлық») | жүргізуші |- | 1994 | ''En la noche'' («Түнде») | жүргізуші |- | 1996 | ''La tocada'' («Музыкалық кеш») | жүргізуші |- | 2003–2005 | ''Big Brother VIP México'' («Мексикадағы VIP „Үлкен аға“») | жүргізуші |- | 2005 | ''Big Brother México'' («Мексикадағы „Үлкен аға“») | жүргізуші |- | 2007 | ''Mentiras y verdades'' («Өтірік пен шындық») | жүргізуші |- | 2010 | ''Минута славы'' («Даңқ минуты») | қазылар алқасының мүшесі |- | 2019 | ''Pequeños gigantes'' («Кішкентай алыптар») | қазылар алқасының мүшесі |} === Театрдағы рөлдері === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Қойылым ! Рөлі немесе ескертпе |- | 1970 | ''Romeo y Julieta'' («Ромео мен Джульетта») | Джульетта |- | 1970 | ''Por eso estamos como estamos'' («Сондықтан осындай күйдеміз») | — |- | 1971 | ''El juego que todos jugamos'' («Бәріміз ойнайтын ойын») | — |- | 1975 | ''Don Juan Tenorio'' («Дон Хуан Тенорио») | Донья Инес |- | 1976 | ''Travesuras de medianoche'' («Түн ортасындағы тентектіктер») | — |- | 1976, 1980 | ''Coqueluche'' («Көкжөтел») | басты рөл |- | 1977 | ''La idiota'' («Ақымақ әйел») | басты рөл |- | 1978 | ''La luna es azul'' («Ай көгілдір») | басты әйел рөлі |- | 1978 | ''24 horas contigo'' («Сенімен 24 сағат») | басты рөл |- | 1979 | ''Tru trú entre tres'' («Үшеу арасындағы тру-тру») | басты рөл |- | 1982–1983 | ''Un día con Charlie'' («Чарлимен бір күн») | Аргентинада қойылған |- | 1983 | ''Los amores de Verónica'' («Верониканың махаббаттары») | Аргентинада қойылған |- | 1995 | ''La mujer del año'' («Жыл әйелі») | басты рөл |- | 2008 | ''Chiquita pero picosa'' («Кішкентай, бірақ ащы мінезді») | басты рөл |- | 2015–2016 | ''Aplauso'' («Қошемет») | Марго Ченнинг |} == Дискографиясы == === Студиялық альбомдары мен саундтректері === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Альбом |- | 1973 | ''Verónica Castro'' («Вероника Кастро») |- | 1978 | ''Sensaciones'' («Сезімдер») |- | 1979 | ''Aprendí a llorar'' («Жылауды үйрендім») |- | 1980 | ''Norteño'' («Солтүстік әуендері») |- | 1981 | ''Cosas de amigos'' («Достар арасындағы әңгімелер») |- | 1982 | ''El malas mañas'' («Жаман қылықты») |- | 1982 | ''Verónica Castro'' («Вероника Кастро») |- | 1982 | ''Sábado en la noche Tiki Tiki'' («Сенбі түні: Тики-тики») |- | 1983 | ''También romántica'' («Сондай-ақ романтикалық») |- | 1983 | ''Esa mujer'' («Сол әйел») |- | 1984 | ''Il segreto di Jolanda'' («Йоланданың құпиясы») |- | 1986 | ''Simplemente todo'' («Жай ғана бәрі») |- | 1987 | ''Reina de la noche'' («Түн ханшайымы») |- | 1988 | ''Mamma Mia'' («Мамма миа») |- | 1990 | ''Viva la Banda'' («Ансамбль жасасын») |- | 1990 | ''Mi pequeña Soledad'' («Менің кішкентай Соледадым») |- | 1992 | ''Romántica y calculadora'' («Романтик әрі есепшіл») |- | 1994 | ''Vámonos al dancing'' («Биге барайық») |- | 1995 | ''La mujer del año'' («Жыл әйелі») |- | 1996 | ''La tocada'' («Музыкалық кеш») |- | 1999 | ''Ave Vagabundo'' («Кезбе құс») |- | 2005 | ''Por esa puerta'' («Сол есіктен») |- | 2009 | ''Resurrección'' («Қайта тірілу») |} === Жинақтары === * ''Lo mejor de Verónica Castro'' («Вероника Кастроның таңдаулы әндері», 1983); * ''La movida rap'' («Қозғалыс рэпі», 1991); * ''20 éxitos'' («20 хит», 1994); * ''De colección'' («Таңдаулы топтама», 1996); * ''Imágenes'' («Бейнелер», 2002); * ''70 años Peerless, una historia musical'' («Peerless-тің 70 жылы: музыкалық тарих», 2003); * ''Serie diamante'' («Алмас сериясы», 2008). == Марапаттары мен құрметтері == {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Марапат немесе ұйым ! Санат немесе марапаттау себебі ! Нәтиже |- | 1970 | ''El Heraldo de México'' | ''El Rostro de El Heraldo'' («El Heraldo басылымының келбеті») | Жеңімпаз |- | 1988 | TVyNovelas | «Басты рөлдегі үздік актриса» — ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза») | Жеңімпаз |- | 1988 | TVyNovelas | «Үздік тележүргізуші» — ''«Mala noche… ¡No!»'' («Жаман түн... Жоқ!») | Жеңімпаз |- | 1990 | TVyNovelas | «Үздік тележүргізуші» — ''«¡Aquí está!»'' («Міне, осында!») | Жеңімпаз |- | 1991 | TVyNovelas | «Басты рөлдегі үздік актриса» — ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым») | Жеңімпаз |- | 1992 | TVyNovelas | «Үздік тележүргізуші» — ''«La movida»'' («Қозғалыс») | Жеңімпаз |- | 1994 | TVyNovelas | «Үздік тележүргізуші» — ''«Furia musical»'' («Музыкалық құштарлық») | Жеңімпаз |- | 2016 | La Dama de la Victoria | «Мюзиклдегі үздік актриса» — ''«Aplauso»'' («Қошемет») | Жеңімпаз |- | 2019 | TVyNovelas | Шығармашылық жолы үшін арнайы сыйлық | Құрметті марапат |- | 2024 | Premios PRODU | ''Una Vida de Dedicación Artística'' («Өнерге арналған өмір») | Құрметті марапат |- | 2025 | Гуанахуато халықаралық кинофестивалі | 58 жылдық шығармашылық жолы үшін Күміс крест | Құрметті марапат |- | 2025 | Кино мен теледидардағы әйелдер қауымдастығы | ''La Musa'' («Муза») | Құрметті марапат |- | 2026 | Premios Aura | ''Premio Leyenda'' («Аңыз сыйлығы») — алпыс жылдық шығармашылық жолы үшін | Құрметті марапат |- | 2026 | Мехико ЛГБТИҚ+ мақтаныш шеруі | ''Reina Estrella Aliada 2026'' («2026 жылғы одақтас жұлдыз ханшайымы») | Құрметті атақ |} 2024 жылы Кастро Premios PRODU сыйлығында театр, кино және теледидар салаларындағы көпжылдық еңбегі үшін ''«Una Vida de Dedicación Artística»'' («Өнерге арналған өмір») марапатына ие болды.<ref name="produ2024">[https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20241030727090/premios-produ-2024-reconocimientos-honorificos-sofia-vergara-maite-perroni-veronica-castro/ «Sofía Vergara, Verónica Castro y Maite Perroni entre las personalidades honoríficas para los Premios PRODU 2024»]. ''¡Hola!'', 29 қазан 2024. {{ref-es}}</ref> 2019 жылы TVyNovelas марапаттау рәсімінде оған Мексика теледидарындағы ұзақ шығармашылық жолы үшін арнайы сыйлық табыс етілді.<ref name="tvynovelas2019">[https://www.tvynovelas.com/noticias/veronica-castro-es-homenajeada-en-los-premios-tvynovelas «Verónica Castro es homenajeada en los Premios TVyNovelas»]. ''TVyNovelas'', 2019. {{ref-es}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb name|0145708}} * [https://www.instagram.com/vrocastroficial/ Вероника Кастроның Instagram желісіндегі ресми парақшасы] * [https://www.billboard.com/artist/veronica-castro/ Вероника Кастроның Billboard сайтындағы парақшасы] * {{commonscat-inline|Verónica Castro}} {{Библиоақпарат}} [[Санат:1952 жылы туғандар]] [[Санат:19 қазанда туғандар]] [[Санат:Мексика актрисалары]] [[Санат:Мексика киноактрисалары]] [[Санат:Мексика театр актрисалары]] [[Санат:Мексика тележүргізушілері]] [[Санат:Мексика әншілері]] [[Санат:XX ғасыр актрисалары]] [[Санат:XXI ғасыр актрисалары]] [[Санат:TVyNovelas сыйлығының лауреаттары]] pusjwx06hr646jtpqr3jn50fpmy5xi3 3638535 3638533 2026-08-03T04:28:24Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3638535 wikitext text/x-wiki ```wikitext {{Кинематограф |есімі = Вероника Кастро |шынайы есімі = Verónica Castro |сурет = Veronica Castro Aug 2019.png |сурет ені = 220px |сурет атауы = Вероника Кастро, 2019 жыл |туған кездегі есімі = Вероника Худит Саинс Кастро |туған күні = 19.10.1952 |туған жері = [[Мехико]], [[Мексика]] |мамандығы = {{актриса|Мексика}}, [[әнші]], [[тележүргізуші]], [[телепродюсер]] |азаматтығы = {{MEX}} |белсенді жылдары = 1966 жылдан бері |балалары = 2, оның ішінде [[Кристиан Кастро]] |imdb_id = 0145708 }} '''Вероника Худит Саинс Кастро''' ({{lang-es|Verónica Judith Sáinz Castro}}; [[19 қазан]] [[1952 жыл]], [[Мехико]], [[Мексика]]), көпшілікке '''Вероника Кастро''' ({{lang-es|Verónica Castro}}) деген есіммен танымал — мексикалық театр, кино және теледидар актрисасы, әнші, тележүргізуші және телепродюсер. Вероника Кастро халықаралық деңгейде мексикалық теленовелла жанрының ең танымал өкілдерінің бірі саналады. Оған ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды»), ''«El derecho de nacer»'' («Дүниеге келу құқығы»), ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза»), ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым»), ''«Valentina»'' («Валентина») және ''«Pueblo chico, infierno grande»'' («Шағын қала — үлкен тозақ») теленовеллаларындағы рөлдері кең танымалдық әкелді.<ref name="bio">[https://www.lasestrellas.tv/espectaculos-1/tus-estrellas-1/la-transformacion-de-veronica-castro-de-edecan-a-jueza-de-pequenos-gigantes-fotos «La transformación de Verónica Castro: de edecán a jueza de Pequeños Gigantes»]. ''Las Estrellas'', 11 сәуір 2019. {{ref-es}}</ref> Кастроның қатысуымен түсірілген телехикаялар [[Латын Америкасы]]нда, [[Испания]]да, [[Италия]]да, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]], [[Шығыс Еуропа]] мен бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] елдерінде көрсетілді. Ол испан тілді бұқаралық ақпарат құралдарында жиі «Мексика теленовеллаларының ханшайымы» деп аталады.<ref name="elpais2014">[https://elpais.com/elpais/2014/04/16/gente/1397667604_268474.html «Reina de la telenovela»]. ''El País'', 16 сәуір 2014. {{ref-es}}</ref> Актрисалық қызметпен қатар Кастро бірнеше ондаған музыкалық альбом жазды, теледидарлық ойын-сауық бағдарламалары мен ток-шоуларды жүргізді және бірқатар жобалардың продюсері болды. Оның ''«Macumba»'' («Макумба»), ''«Aprendí a llorar»'' («Жылауды үйрендім»), ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза»), ''«Mala noche… ¡No!»'' («Жаман түн... Жоқ!») және ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым») әндері танымал болды. == Өмірбаяны == === Балалық шағы және отбасы === Вероника Кастро 1952 жылғы 19 қазанда Мехико қаласының Сан-Рафаэль ауданында инженер Фаусто Саинс Астоль мен Сокорро Кастро Альваның отбасында дүниеге келген. Оның толық аты-жөні — Вероника Худит Саинс Кастро. Ол отбасындағы балалардың үлкені болды. Оның актриса Беатрис Кастро, теленовеллалар продюсері [[Хосе Альберто Кастро]] және теледидар саласының басшысы Фаусто Саинс есімді бауырлары бар. Ата-анасы ажырасқаннан кейін балаларды анасы тәрбиеледі. Сокорро Кастро отбасын қамтамасыз ету үшін [[Мексика ұлттық автономиялық университеті]]нде жұмыс істеді. Кастро кейінгі сұхбаттарында бұл кезеңде отбасы материалдық қиындықтарға тап болғанын және анасының балаларына білім алуды ең маңызды міндет ретінде қойғанын айтқан.<ref name="bio"/> Верониканың өнерге қызығушылығына туыстарының шығармашылық ортамен байланысы да әсер етті. Оның әкесінің анасы Сокорро Астоль театр труппасын басқарған, ал туысы Фернандо Сото «Мантекілья» Мексика киносының алтын дәуіріндегі танымал әзілкештердің бірі болған. === Білімі === Он бес жасында Вероника актерлік өнерді үйрену үшін Андрес Солер басқаратын Мексика актерлер қауымдастығының театр мектебіне оқуға түсті. Мектепте оның сіңлісі Беатрис те білім алды. Кейін Вероника Кастро [[Мексика ұлттық автономиялық университеті]]нің Саяси және әлеуметтік ғылымдар факультетінде халықаралық қатынастар мамандығы бойынша оқыды. Ол актерлік және теледидардағы жұмысын университеттегі оқуымен қатар алып жүрді. 1979 жылы Кастро Мария Эстер Вальдес Гонсалеспен бірге жазған ''«Organismos internacionales de televisión»'' («Халықаралық теледидар ұйымдары») атты дипломдық жұмысын қорғап, халықаралық қатынастар бакалавры дәрежесін алды. Жұмыста теледидардың халықаралық байланыстағы рөлі, Мексика телехабар таратуының тарихы, спутниктік технологиялар және халықаралық хабар тарату ұйымдары қарастырылған.<ref name="unam">[https://www.infobae.com/mexico/2025/10/20/veronica-castro-es-hecha-en-cu-esta-fue-la-tesis-que-presento-la-reina-de-las-telenovelas/ «Verónica Castro es hecha en CU: esta fue la tesis que presentó la “reina de las telenovelas”»]. ''Infobae'', 20 қазан 2025. {{ref-es}}</ref> Сонымен бірге Кастро радиожүргізуші курстарынан өтіп, кәсіби дикторлық лицензия алған. === Шығармашылық жолының басталуы === Вероника Кастро шығармашылық жолын 1960-жылдардың екінші жартысында бастады. Алғашқы кезде ол фотоновеллаларға — актерлердің фотосуреттері мен қысқаша мәтіндер арқылы баяндалатын мерзімді басылымдарға түсті. Солардың арасында ''«La romántica Samantha»'' («Романтик Саманта»), ''«Citas»'' («Кездесулер»), ''«Chicas»'' («Қыздар») және ''«Cynthia, ¿buena o mala?»'' («Синтия: жақсы ма, жаман ба?») фотоновеллалары болды. Одан кейін ол ''«Operación Ja-Já»'' («Ха-ха операциясы») ойын-сауық бағдарламасының балет тобына қабылданып, бағдарлама барысында балалар ойыншықтарын таныстырды. Сонымен бірге сіңлісі Беатриспен бірге Мехиконың Зона-Роса ауданындағы түнгі ойын-сауық орындарында өнер көрсетті. 1968–1974 жылдары Кастро Хавьер Лопес «Чабело» жүргізген ''«En familia con Chabelo»'' («Чабеломен бірге отбасылық кеш») балалар және отбасылық бағдарламасында жүргізушінің көмекшісі болып қызмет атқарды. 1969 жылы Пако Мальхестоның ''«Buenas tardes, buena suerte»'' («Қайырлы күн, сәттілік») радиотелебағдарламасына және ''«Yo no creo en los hombres»'' («Мен еркектерге сенбеймін») теленовелласына қатысты. Кейін ол ''«Wonderlandia»'' («Ғажайыптар елі»), ''«La hora cero»'' («Нөлдік сағат»), ''«La cosquilla»'' («Қытық») және ''«Mujeres, mujeres y algo más»'' («Әйелдер, әйелдер және тағы бір нәрсе») секілді бағдарламаларда көрінді. 1970 жылы Кастро ''El Heraldo de México'' газеті ұйымдастырған ''«El Rostro de El Heraldo»'' («El Heraldo басылымының келбеті») сұлулық және өнер байқауының жеңімпазы атанды. Марапаттау рәсімінде мексикалық кино жұлдызы [[Мария Феликс]] оның құрметті өкілі болды. Бұл жеңіс Кастроның кино, театр және теледидардағы мансабына жаңа мүмкіндіктер ашты.<ref name="bio"/> Сол жылы ол ''«Mi mesera»'' («Менің даяшым»), ''«La fuerza inútil»'' («Пайдасыз күш») және ''«El arte de engañar»'' («Алдау өнері») фильмдеріне түсті. 1970-жылдардың бірінші жартысында Кастро кино мен театрда белсенді жұмыс істеп, теленовеллаларда қосалқы рөлдерді орындады. === Алғашқы теленовеллалары === 1971 жылы Кастро ''«El amor tiene cara de mujer»'' («Махаббаттың жүзі — әйел») теленовелласына, ал 1972 жылы ''«El edificio de enfrente»'' («Қарсы беттегі ғимарат») телехикаясына қатысты. 1975–1976 жылдары ол ''«Barata de primavera»'' («Көктемгі жеңілдік») теленовелласында жағымсыз кейіпкер Карина Лабраданы сомдады. Кейін ''«Mañana será otro día»'' («Ертең басқа күн болады») және ''«Pasiones encendidas»'' («Лаулаған құштарлықтар») телехикаяларында ойнады. Кастроның айтуынша, шығармашылық жолының алғашқы кезеңінде оған ұзақ уақыт бойы басты рөлдер берілмеген. Соған қарамастан, фотоновелла, театр, радио, кино және теледидардағы тұрақты жұмысы оның кәсіби тәжірибесін қалыптастырды.<ref name="career2024">[https://www.televisa.com/tlnovelas/veronica-castro-revela-detalles-sobre-sus-dificultades-al-iniciar-su-carrera-en-la-television-video «Verónica Castro revela detalles sobre sus dificultades al iniciar su carrera en la televisión»]. ''Televisa'', 17 қазан 2024. {{ref-es}}</ref> === «Байлар да жылайды» және халықаралық танымалдық === 1979 жылы Кастро Валентин Пимштейн продюсерлік еткен ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») теленовелласында Мариана Вильярреальдың басты рөлін сомдады. Оның серіктесі Рохелио Герра болды. Кастро телехикаяның ''«Aprendí a llorar»'' («Жылауды үйрендім») атты негізгі әнін де орындады. Бұл рөл оның мансабындағы бетбұрысқа айналып, актрисаға халықаралық танымалдық әкелді. ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») Латын Америкасында ғана емес, Еуропада, Азияда және бұрынғы Кеңес Одағы аумағында көрсетілді. Телехикая бірқатар елдерде мексикалық теленовеллаларға деген қызығушылықтың өсуіне ықпал етті.<ref name="ricos">[https://www.univision.com/entretenimiento/celebridades/los-ricos-tambien-lloran-la-historia-de-amor-que-mando-a-rogelio-guerra-y-veronica-castro-a-rusia-fotos «“Los ricos también lloran”: la historia de amor que mandó a Rogelio Guerra y Verónica Castro a Rusia»]. ''Univision''. {{ref-es}}</ref> 1990-жылдардың басында Кастро [[Мәскеу]]ге барған кезде оны телехикаяны көрген көптеген көрермен қарсы алды. Актриса кейін бұл сапарды өз шығармашылығының халықаралық ықпалын көрсеткен маңызды оқиғалардың бірі ретінде еске алған.<ref name="elpais2014"/> 1981–1982 жылдары Кастро кубалық жазушы Феликс Б. Кайнеттің шығармасы негізінде түсірілген ''«El derecho de nacer»'' («Дүниеге келу құқығы») теленовелласында Мария Элена дель Хунконы сомдады. Телехикаяда Игнасио Лопес Тарсо, Сальвадор Пинеда және Кастроның сіңлісі Беатрис те ойнады. === Аргентина мен Италиядағы жұмысы === 1982 жылы Кастро [[Аргентина]]ға барып, ''«Verónica: el rostro del amor»'' («Вероника: махаббат бейнесі») теленовелласында басты рөл атқарды. Одан кейін Аргентинада түсірілген: * ''«Cara a cara»'' («Бетпе-бет», 1983); * ''«Yolanda Luján»'' («Йоланда Лухан», 1984); * ''«Amor prohibido»'' («Тыйым салынған махаббат», 1986) теленовеллаларында ойнады. 1985 жылы Кастро [[Италия]]да түсірілген ''«Felicità… dove sei»'' («Бақыт... сен қайдасың?») телехикаясында Карина рөлін орындады. Ол итальян тілінде әндер жазып, ''«Il segreto di Jolanda»'' («Йоланданың құпиясы») альбомын шығарды. Аргентина мен Италиядағы жұмыстары Кастроның тек мексикалық емес, халықаралық теледидар жұлдызы ретіндегі беделін нығайтты. === «Жабайы Роза» === 1987 жылы Кастро Мексикаға оралып, Валентин Пимштейн продюсерлік еткен ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза») теленовелласында басты рөл атқарды. Ол кедей ортада өскен, мінезі ашық әрі қайсар Роса Гарсия Монтероны сомдады. Оның экрандағы негізгі серіктесі Гильермо Капетильо болды. ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза») Мексикада және басқа елдерде үлкен танымалдыққа жетіп, Кастроның халықаралық мансабындағы ең әйгілі жобалардың біріне айналды. Теленовелланың негізгі әнін де актрисаның өзі орындады. Осы рөлі үшін Кастро 1988 жылы TVyNovelas сыйлығының «Басты рөлдегі үздік актриса» санатында жеңімпаз атанды.<ref name="tvynovelas1988">[https://www.tvynovelas.com/premios-tvynovelas/actrices-premio-tvynovelas-mas-ganadoras «Ellas son las protagonistas de telenovelas que más Premios TVyNovelas han ganado»]. ''TVyNovelas''. {{ref-es}}</ref> === Тележүргізушілік қызметі === 1980 жылы Кастро ''«Noche a noche»'' («Түннен түнге») ойын-сауық бағдарламасының негізгі жүргізушісі болды. 1988 жылы оның жүргізушілік мансабындағы ең танымал жобалардың бірі — ''«Mala noche… ¡No!»'' («Жаман түн... Жоқ!») түнгі ойын-сауық және сұхбат бағдарламасы эфирге шықты. Бағдарламада әртістермен, музыканттармен, актерлермен және қоғам қайраткерлерімен сұхбаттар өткізілді. Әнші [[Хуан Габриэль]] қатысқан шығарылым шамамен сегіз сағатқа созылып, Мексика теледидарындағы ерекше оқиғалардың біріне айналды.<ref name="elpais2018">[https://elpais.com/elpais/2018/08/30/gente/1535584370_399163.html «Verónica Castro, la reina del culebrón “millennial”»]. ''El País'', 1 қыркүйек 2018. {{ref-es}}</ref> Кейін Кастро: * ''«¡Aquí está!»'' («Міне, осында!», 1989); * ''«La movida»'' («Қозғалыс», 1991); * ''«Y Vero América ¡Va!»'' («Веро және Америка — алға!», 1992); * ''«Furia musical»'' («Музыкалық құштарлық», 1993); * ''«En la noche»'' («Түнде», 1994); * ''«La tocada»'' («Музыкалық кеш», 1996) бағдарламаларын жүргізді. ''«Y Vero América ¡Va!»'' («Веро және Америка — алға!») бағдарламасында Латын Америкасы елдері мен Испанияның мәдениеті, музыкасы, салт-дәстүрлері және күнделікті өмірі көрсетілді. ''«Furia musical»'' («Музыкалық құштарлық») Мексикадағы топтық және аймақтық музыканы насихаттауға бағытталды. Кастроның түнгі бағдарламалары белгілі бір уақытпен шектелмейтін еркін форматымен, ұзақ сұхбаттарымен және жүргізушінің қонақтармен бейресми қарым-қатынасымен ерекшеленді. === 1990-жылдардағы шығармашылығы === 1990 жылы Кастро ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым») теленовелласында екі рөлді — Исадора Фернандес пен оның қызы Соледадты сомдады. Ол жобаның продюсерлік жұмысына да қатысты. Бұл Кастроның телепродюсер ретіндегі алғашқы ірі тәжірибесі болды. Осы рөлі үшін ол 1991 жылғы TVyNovelas сыйлығының «Басты рөлдегі үздік актриса» санатында жеңіске жетті. 1993–1994 жылдары Кастро ''«Valentina»'' («Валентина») теленовелласында Валентина Монтероны ойнады. Жобаның актерлік құрамында Хуан Феррара және кубалық әнші [[Селия Крус]] та болды. 1997 жылы ол бауыры Хосе Альберто Кастро продюсерлік еткен ''«Pueblo chico, infierno grande»'' («Шағын қала — үлкен тозақ») теленовелласында Леонарда Руанның рөлін сомдады. Телехикаяда жасы үлкен әйел мен одан әлдеқайда жас ер адамның махаббаты баяндалды. === 2000-жылдар === Бірнеше жылдық үзілістен кейін Кастро 2003 жылы мексикалық ''«Big Brother VIP México»'' («Мексикадағы VIP „Үлкен аға“») реалити-шоуының жүргізушісі ретінде теледидарға оралды. Ол бағдарламаның 2003–2005 жылдардағы бірнеше маусымын жүргізді. 2004 жылы бағдарламаның финалдық шығарылымына піл үстінде шыққан кезде жануар студиядағы шу мен жарықтан үркіп, бақылаудан шығып кеткен. Оқиға салдарынан Кастро омыртқа және мойын аймағынан жарақат алды. Соған қарамастан, ол сол күнгі тікелей эфирді соңына дейін жүргізді.<ref name="accident">[https://archivo.eluniversal.com.mx/espectaculos/54009.html «Verónica Castro cae de un elefante»]. ''El Universal'', 2004. {{ref-es}}</ref> Кейін актриса жарақаттың салдарынан бірнеше операциядан өтті. Бұл оқиға оның денсаулығына және ұзақ мерзімді тележобаларға қатысу мүмкіндігіне әсер етті. 2006 жылы Кастро ''«Código postal»'' («Пошта индексі») жастар теленовелласында арнайы рөл атқарды. 2008 жылы ол ''«Mujeres asesinas»'' («Кісі өлтіруші әйелдер») телесериясының ''«Emma, costurera»'' («Тігінші Эмма») бөлімінде Эмма рөлін сомдады. 2009 жылы Кастро ''«Los exitosos Pérez»'' («Табысты Перестер») теленовелласында Роберта Сантос рөлін орындады. 2010 жылы ол Ресейде көрсетілген ''«Минута славы»'' («Даңқ минуты») таланттар бағдарламасына қазылар алқасының мүшесі ретінде қатысты. Бұл сапар актрисаның ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») теленовелласынан кейін Ресейге қайта оралуы ретінде кеңінен жарияланды. === Театрға оралуы === Кастро театр сахнасында да тұрақты өнер көрсетті. Оның алғашқы қойылымдарына ''«Romeo y Julieta»'' («Ромео мен Джульетта»), ''«Por eso estamos como estamos»'' («Сондықтан осындай күйдеміз»), ''«El juego que todos jugamos»'' («Бәріміз ойнайтын ойын»), ''«Don Juan Tenorio»'' («Дон Хуан Тенорио») және ''«Coqueluche»'' («Көкжөтел») жатады. 1995 жылы ол ''«La mujer del año»'' («Жыл әйелі») мюзиклінде ойнап, ән айтып және би биледі. 2008 жылы Кастро ''«Chiquita pero picosa»'' («Кішкентай, бірақ ащы мінезді») комедиясымен театрға қайта оралды. 2015–2016 жылдары ол Бродвейдің ''«Applause»'' («Қошемет») мюзиклінің мексикалық нұсқасы — ''«Aplauso»'' («Қошемет») қойылымында театр жұлдызы Марго Ченнингті сомдады. Осы рөлі үшін 2016 жылы «La Dama de la Victoria» театр сыйлығының «Мюзиклдегі үздік актриса» аталымында марапатталды.<ref name="aplauso">[https://www.univision.com/programas/novelas/veronica-castro-fue-galardonada-como-mejor-actriz-en-musical «Verónica Castro fue galardonada como “Mejor Actriz en Musical”»]. ''Univision'', 2016. {{ref-es}}</ref> === «Гүлдер үйі» және стримингке оралуы === 2018 жылы Кастро режиссер және продюсер Маноло Каро түсірген [[Netflix]] платформасының ''«La casa de las flores»'' («Гүлдер үйі») қара комедиялық телесериясында Вирхиния де ла Мораны сомдады. Оның кейіпкері — сырттай мінсіз көрінетін ауқатты отбасының құпияларын жасыруға тырысатын ана әрі гүл дүкенінің иесі. Сериалда Сесилия Суарес, Айслинн Дербес, Дарио Ясбек және Хуан Пабло Медина да ойнады.<ref name="netflix">[https://www.netflix.com/title/80160935 «The House of Flowers»]. ''Netflix''. {{ref-en}}</ref> Бұл жоба Кастроның бірнеше жылдық үзілістен кейінгі ірі актерлік жұмысы болды және оны стриминг платформаларының жас аудиториясына танытты. Актриса сериалдың бірінші маусымына ғана қатысты.<ref name="elpais2018"/> 2019 жылы Кастро ''«Pequeños gigantes»'' («Кішкентай алыптар») балалар таланттары байқауының қазылар алқасына кірді. Ол Мигель Босе және Ариэль Мирамонтеспен бірге жұмыс істеді. Сол жылы Кастро көпшілік алдында актерлік қызметтен кететінін мәлімдеді. Алайда кейін бұл шешім түпкілікті болмағанын көрсетіп, бірнеше кино жобасына қатысты.<ref name="retirement">[https://elpais.com/elpais/2019/09/19/gente/1568909548_730293.html «Verónica Castro, el ocaso y el adiós de la reina de las telenovelas mexicanas»]. ''El País'', 19 қыркүйек 2019. {{ref-es}}</ref> === Кейінгі кино жұмыстары === 2020 жылы Кастро ''«Dime cuando tú»'' («Өзің айтшы, қашан») романтикалық комедиясында басты кейіпкерді тәрбиелеген әженің рөлін орындады. Фильмнің операторлық жұмысын оның ұлы Мишель Кастро атқарды. Сол жылы ол ''«El camino de Xico»'' («Ксиконың жолы») анимациялық фильмінде Кармен кейіпкерін дыбыстады. 2022 жылы Кастро ''«Cuando sea joven»'' («Жас болғанымда») музыкалық комедиясында жетпіс жастағы Малена Каррера Лонгорияны сомдады. Оқиғада оның кейіпкері сиқырлы түрде өзінің жиырма екі жастағы қалпына оралады. Жас Маленаны Наташа Дюпейрон ойнады.<ref name="young">[https://corporate.televisaunivision.com/press/2022/09/13/cuando-sea-joven-estrena-en-mexico/ «Cuando sea joven estrena en México»]. ''TelevisaUnivision'', 13 қыркүйек 2022. {{ref-es}}</ref> Кастро кейін сапалы сценарий мен қолайлы жұмыс жағдайлары ұсынылған жағдайда киноға немесе теледидарға қайта оралу мүмкіндігін жоққа шығармайтынын айтты. === Денсаулығы === 2004 жылғы пілмен болған оқиғадан кейін Кастро омыртқа, мойын және сол қол аймағындағы жарақаттарға байланысты бірнеше медициналық операциядан өтті. Жарақаттың салдары оның қозғалысына және ұзақ түсірілімдерге қатысуына әсер етті. 2026 жылғы қаңтарда актриса Мехикодағы ауруханада жоспарлы медициналық тексеруден және оңалту емінен өтті. Алғашқы хабарларда оның ауруханаға шұғыл жеткізілгені айтылғанымен, кейін Televisa өкілдері емдеудің жоспарлы болғанын, актрисаның жағдайы ауыр емес екенін және тексеруден кейін үйіне оралғанын мәлімдеді.<ref name="health2026">[https://www.lasestrellas.tv/famosos/reportan-hospitalizacion-de-veronica-castro-revelan-lo-que-verdaderamente-paso-con-la-actriz «Reportan hospitalización de Verónica Castro: revelan lo que verdaderamente pasó con la actriz»]. ''Las Estrellas'', 15 қаңтар 2026. {{ref-es}}</ref> == Музыкалық шығармашылығы == Вероника Кастро кәсіби әншілік қызметін 1973 жылы ''«Verónica Castro»'' («Вероника Кастро») деген атпен шыққан төрт әннен тұратын шағын күйтабақтан бастады. Ол Жапонияда өткен Yamaha музыкалық фестиваліне ''«Verdadero amor»'' («Шынайы махаббат») әнімен қатысты. 1978 жылы оның алғашқы толық форматты ''«Sensaciones»'' («Сезімдер») альбомы шықты. 1979 жылғы ''«Aprendí a llorar»'' («Жылауды үйрендім») альбомының атауы ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») теленовелласының негізгі әнімен байланысты болды. 1980-жылдары Кастро баллада, солтүстік-мексикалық музыка, эстрада, би музыкасы және итальян тіліндегі әндерді орындады. Оның ''«Norteño»'' («Солтүстік әуендері»), ''«Cosas de amigos»'' («Достар арасындағы әңгімелер»), ''«El malas mañas»'' («Жаман қылықты»), ''«También romántica»'' («Сондай-ақ романтикалық»), ''«Esa mujer»'' («Сол әйел») және ''«Simplemente todo»'' («Жай ғана бәрі») альбомдары жарық көрді. 1986 жылы шыққан ''«Macumba»'' («Макумба») әні Кастроның ең танымал музыкалық жұмысына айналды. Ән АҚШ-тың ''Billboard'' журналының Hot Latin Songs тізімінде екінші орынға дейін көтерілді.<ref name="billboard">[https://www.billboard.com/artist/veronica-castro/chart-history/htl/ Verónica Castro Chart History]. ''Billboard''. {{ref-en}}</ref> Кастро өзі ойнаған теленовеллалар мен жүргізген бағдарламалардың негізгі әндерін жиі орындады. Олардың қатарында: * ''«Aprendí a llorar»'' («Жылауды үйрендім»); * ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза»); * ''«Mala noche… ¡No!»'' («Жаман түн... Жоқ!»); * ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым»); * ''«La movida»'' («Қозғалыс»); * ''«Pena de amor y muerte»'' («Махаббат пен өлім азабы») бар. 2009 жылы Кастро ''«Resurrección»'' («Қайта тірілу») альбомын интернет арқылы тегін таратып, оны тыңдармандарына алғыс ретінде ұсынды. Сол жылы ол белсенді әншілік мансабын аяқтайтынын жариялады. == Жеке өмірі == Вероника Кастро ресми некеде болмаған. Оның екі ұлы бар. 1974 жылы Кастроның актер және әзілкеш Мануэль «Эль Локо» Вальдеспен қарым-қатынасынан [[Кристиан Кастро]] дүниеге келді. Кристиан кейін Латын Америкасындағы танымал поп-әншілердің біріне айналды. Кастро ұлын негізінен өзі тәрбиеледі. Кристиан бала кезінен анасының телебағдарламалары мен концерттеріне қатысып, кейін кәсіби музыкалық мансабын бастады. Кастроның екінші ұлы Мишель Кастро кәсіпкер Энрике Ньембромен қарым-қатынасынан дүниеге келген. Мишель кинооператор және режиссер мамандығын таңдады. Ол ''«Dime cuando tú»'' («Өзің айтшы, қашан») фильмінің қоюшы операторы болды. Кастро бірнеше сұхбатында ана болуды өміріндегі ең маңызды міндеттердің бірі деп санайтынын және кәсіби мансабын балаларының тәрбиесімен қатар алып жүргенін айтқан.<ref name="elpais2014"/> == Қоғамдық бейнесі және шығармашылық мұрасы == Вероника Кастроның шығармашылығы мексикалық теленовеллалардың халықаралық таралу тарихымен тығыз байланысты. ''«Los ricos también lloran»'' («Байлар да жылайды») мен ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза») телехикаялары арқылы ол испан тіліндегі теледидар өндірісінің Латын Америкасынан тыс нарықтарға шығуына үлес қосты. Оның экрандық кейіпкерлері көбіне әлеуметтік теңсіздікпен, отбасылық қайшылықтармен және жеке басына түскен қиындықтармен күресетін, мінезі мықты әйелдер болды. Кастро актрисалық, әншілік және жүргізушілік қызметті қатар атқарған Мексика теледидарының алғашқы ірі әмбебап жұлдыздарының бірі саналады. Ол жүргізген түнгі бағдарламалардың еркін форматы кейінгі мексикалық ойын-сауық және сұхбат бағдарламаларына ықпал етті. 2025 жылы Гуанахуато халықаралық кинофестивалінде Кастроға 58 жылдық шығармашылық жолы үшін фестивальдің Күміс кресті және Кино мен теледидардағы әйелдер қауымдастығының ''«La Musa»'' («Муза») сыйлығы табыс етілді. Фестивальдегі шеберлік сабағында Кастро кино және теледидар саласындағы әйелдердің құқықтары, еңбек жағдайлары мен гендерлік теңдік мәселелерін көтерді. Ол мансабы барысында 400-ден астам бағдарламаға, сұхбатқа және экрандық жобаға қатысқаны атап өтілді.<ref name="giff2025">[https://es.hollywoodreporter.com/veronica-castro-recibio-un-homenaje-en-el-giff-por-sus-58-anos-de-trayectoria/ «Verónica Castro recibió un homenaje en el GIFF por sus 58 años de trayectoria»]. ''The Hollywood Reporter Español'', 1 тамыз 2025. {{ref-es}}</ref> 2026 жылғы сәуірде Кастро испан тіліндегі стриминг сериалдарының жетістіктерін бағалайтын Premios Aura марапаттау рәсімінде алпыс жылдық шығармашылық қызметі үшін ''«Premio Leyenda»'' («Аңыз сыйлығы») марапатын алды. Марапатты оған актер және режиссер [[Эухенио Дербес]] табыс етті.<ref name="aura2026">[https://www.milenio.com/espectaculos/veronica-castro-recibe-premio-leyenda-edicion-aura «Verónica Castro recibe reconocimiento por 60 años de trayectoria en los Premios Aura»]. ''Milenio'', 27 сәуір 2026. {{ref-es}}</ref> 2026 жылғы 27 маусымда Мехикода өткен 48-ші ЛГБТИҚ+ мақтаныш шеруі кезінде Кастро қоғамдағы әралуандылықты қолдағаны және мәдени ықпалы үшін ''«Reina Estrella Aliada 2026»'' («2026 жылғы одақтас жұлдыз ханшайымы») құрметті атағымен марапатталды. Ол ұзақ үзілістен кейін мыңдаған көрерменнің алдында сахнаға шығып, адамдарды бір-бірін құрметтеуге және жақсы көруге шақырды.<ref name="pride2026">[https://www.milenio.com/espectaculos/famosos/veronica-castro-marcha-orgullo-cdmx-2026-coronada-reina-estrella-ali «Verónica Castro es coronada como la “Reina Estrella Aliada 2026”»]. ''Milenio'', 27 маусым 2026. {{ref-es}}</ref> == Фильмографиясы == === Теленовеллалары === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Рөлі |- | 1968 | ''Cynthia'' («Синтия») | Синтия |- | 1969 | ''Yo no creo en los hombres'' («Мен еркектерге сенбеймін») | эпизодтық рөл |- | 1971 | ''El amor tiene cara de mujer'' («Махаббаттың жүзі — әйел») | қосалқы рөл |- | 1972 | ''El edificio de enfrente'' («Қарсы беттегі ғимарат») | қосалқы рөл |- | 1975–1976 | ''Barata de primavera'' («Көктемгі жеңілдік») | Карина Лабрада |- | 1976 | ''Mañana será otro día'' («Ертең басқа күн болады») | Габриэла |- | 1978 | ''Pasiones encendidas'' («Лаулаған құштарлықтар») | Марта |- | 1979–1980 | ''Los ricos también lloran'' («Байлар да жылайды») | Мариана Вильярреаль |- | 1981–1982 | ''El derecho de nacer'' («Дүниеге келу құқығы») | Мария Элена дель Хунко |- | 1982 | ''Verónica: el rostro del amor'' («Вероника: махаббат бейнесі») | Вероника |- | 1983 | ''Cara a cara'' («Бетпе-бет») | Лаура Линарес Менар |- | 1984 | ''Yolanda Luján'' («Йоланда Лухан») | Йоланда Лухан |- | 1985 | ''Felicità… dove sei'' («Бақыт... сен қайдасың?») | Карина |- | 1986 | ''Amor prohibido'' («Тыйым салынған махаббат») | Нора |- | 1987–1988 | ''Rosa salvaje'' («Жабайы Роза») | Роса Гарсия Монтеро де Линарес |- | 1990 | ''Mi pequeña Soledad'' («Менің кішкентай Соледадым») | Исадора Фернандес / Соледад «Соль» Фернандес |- | 1993–1994 | ''Valentina'' («Валентина») | Валентина Монтеро |- | 1997 | ''Pueblo chico, infierno grande'' («Шағын қала — үлкен тозақ») | Леонарда Руан |- | 2006 | ''Código postal'' («Пошта индексі») | Беатрис Корона |- | 2009 | ''Los exitosos Pérez'' («Табысты Перестер») | Роберта Сантос |} === Телесериалдары === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Рөлі |- | 2008 | ''Mujeres asesinas'' («Кісі өлтіруші әйелдер»), ''«Emma, costurera»'' («Тігінші Эмма») бөлімі | Эмма |- | 2018 | ''La casa de las flores'' («Гүлдер үйі») | Вирхиния Агирре де ла Мора |} === Кинофильмдері === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Түпнұсқа атауы және қазақша аудармасы ! Ескертпе немесе рөлі |- | 1970 | ''Mi mesera'' («Менің даяшым») | кино дебюті |- | 1970 | ''La fuerza inútil'' («Пайдасыз күш») | — |- | 1970 | ''El arte de engañar'' («Алдау өнері») | — |- | 1971 | ''Un sueño de amor'' («Махаббат арманы») | көзі көрмейтін жас қыз |- | 1971 | ''Novios y amantes'' («Жұптар мен ғашықтар») | ''«Novios»'' («Жұптар») бөлімі |- | 1971 | ''El primer paso de la mujer'' («Әйелдің алғашқы қадамы») | — |- | 1971 | ''Acapulco 12-22'' («Акапулько 12–22») | — |- | 1972 | ''El ausente'' («Жоқ адам») | — |- | 1972 | ''Cuando quiero llorar no lloro'' («Жылағым келгенде жыламаймын») | — |- | 1972 | ''La recogida'' («Асыранды қыз») | — |- | 1972 | ''Bikinis y rock'' («Бикини мен рок») | — |- | 1973 | ''Volveré a nacer'' («Қайта дүниеге келемін») | — |- | 1975 | ''Guadalajara es México'' («Гвадалахара — Мексика») | — |- | 1975 | ''Nobleza ranchera'' («Ранчо тектілігі») | — |- | 1979 | ''Johnny Chicano'' («Чикано Джонни») | — |- | 1980 | ''Navajeros'' («Пышақшылар») | — |- | 1985 | ''Naná'' («Нана») | — |- | 1986 | ''Chiquita pero picosa'' («Кішкентай, бірақ ащы мінезді») | басты рөл |- | 1986 | ''El niño y el Papa'' («Бала мен Рим папасы») | басты рөл |- | 1989 | ''Dios se lo pague'' («Құдай қайтарсын») | басты рөл |- | 1995 | ''Sabina's Music'' («Сабинаның музыкасы») | қысқаметражды фильм |- | 2008 | ''En la oscuridad'' («Қараңғылықта») | қысқаметражды фильм |- | 2020 | ''Dime cuando tú'' («Өзің айтшы, қашан») | Уиллдің әжесі |- | 2020 | ''El camino de Xico'' («Ксиконың жолы») | Карменнің дауысы |- | 2022 | ''Cuando sea joven'' («Жас болғанымда») | Малена Каррера Лонгория |} === Телебағдарламалары === {| class="wikitable sortable" ! Жылдар ! Бағдарлама ! Қызметі |- | 1968–1974 | ''En familia con Chabelo'' («Чабеломен бірге отбасылық кеш») | жүргізушінің көмекшісі |- | 1969 | ''Buenas tardes, buena suerte'' («Қайырлы күн, сәттілік») | жүргізуші және диктор |- | 1971 | ''Revista musical Nescafé'' («Nescafé музыкалық журналы») | қосалқы жүргізуші |- | 1975 | ''Muy agradecido'' («Шын жүректен ризамын») | жүргізуші |- | 1980 | ''Noche a noche'' («Түннен түнге») | негізгі жүргізуші |- | 1987 | ''Esta noche se improvisa'' («Бүгін кеште импровизация») | жүргізуші |- | 1988 | ''Mala noche… ¡No!'' («Жаман түн... Жоқ!») | жүргізуші және продюсер |- | 1989 | ''¡Aquí está!'' («Міне, осында!») | жүргізуші |- | 1991 | ''La movida'' («Қозғалыс») | жүргізуші және бағдарлама тұжырымдамасының авторы |- | 1992 | ''Y Vero América ¡Va!'' («Веро және Америка — алға!») | жүргізуші |- | 1993 | ''Furia musical'' («Музыкалық құштарлық») | жүргізуші |- | 1994 | ''En la noche'' («Түнде») | жүргізуші |- | 1996 | ''La tocada'' («Музыкалық кеш») | жүргізуші |- | 2003–2005 | ''Big Brother VIP México'' («Мексикадағы VIP „Үлкен аға“») | жүргізуші |- | 2005 | ''Big Brother México'' («Мексикадағы „Үлкен аға“») | жүргізуші |- | 2007 | ''Mentiras y verdades'' («Өтірік пен шындық») | жүргізуші |- | 2010 | ''Минута славы'' («Даңқ минуты») | қазылар алқасының мүшесі |- | 2019 | ''Pequeños gigantes'' («Кішкентай алыптар») | қазылар алқасының мүшесі |} === Театрдағы рөлдері === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Қойылым ! Рөлі немесе ескертпе |- | 1970 | ''Romeo y Julieta'' («Ромео мен Джульетта») | Джульетта |- | 1970 | ''Por eso estamos como estamos'' («Сондықтан осындай күйдеміз») | — |- | 1971 | ''El juego que todos jugamos'' («Бәріміз ойнайтын ойын») | — |- | 1975 | ''Don Juan Tenorio'' («Дон Хуан Тенорио») | Донья Инес |- | 1976 | ''Travesuras de medianoche'' («Түн ортасындағы тентектіктер») | — |- | 1976, 1980 | ''Coqueluche'' («Көкжөтел») | басты рөл |- | 1977 | ''La idiota'' («Ақымақ әйел») | басты рөл |- | 1978 | ''La luna es azul'' («Ай көгілдір») | басты әйел рөлі |- | 1978 | ''24 horas contigo'' («Сенімен 24 сағат») | басты рөл |- | 1979 | ''Tru trú entre tres'' («Үшеу арасындағы тру-тру») | басты рөл |- | 1982–1983 | ''Un día con Charlie'' («Чарлимен бір күн») | Аргентинада қойылған |- | 1983 | ''Los amores de Verónica'' («Верониканың махаббаттары») | Аргентинада қойылған |- | 1995 | ''La mujer del año'' («Жыл әйелі») | басты рөл |- | 2008 | ''Chiquita pero picosa'' («Кішкентай, бірақ ащы мінезді») | басты рөл |- | 2015–2016 | ''Aplauso'' («Қошемет») | Марго Ченнинг |} == Дискографиясы == === Студиялық альбомдары мен саундтректері === {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Альбом |- | 1973 | ''Verónica Castro'' («Вероника Кастро») |- | 1978 | ''Sensaciones'' («Сезімдер») |- | 1979 | ''Aprendí a llorar'' («Жылауды үйрендім») |- | 1980 | ''Norteño'' («Солтүстік әуендері») |- | 1981 | ''Cosas de amigos'' («Достар арасындағы әңгімелер») |- | 1982 | ''El malas mañas'' («Жаман қылықты») |- | 1982 | ''Verónica Castro'' («Вероника Кастро») |- | 1982 | ''Sábado en la noche Tiki Tiki'' («Сенбі түні: Тики-тики») |- | 1983 | ''También romántica'' («Сондай-ақ романтикалық») |- | 1983 | ''Esa mujer'' («Сол әйел») |- | 1984 | ''Il segreto di Jolanda'' («Йоланданың құпиясы») |- | 1986 | ''Simplemente todo'' («Жай ғана бәрі») |- | 1987 | ''Reina de la noche'' («Түн ханшайымы») |- | 1988 | ''Mamma Mia'' («Мамма миа») |- | 1990 | ''Viva la Banda'' («Ансамбль жасасын») |- | 1990 | ''Mi pequeña Soledad'' («Менің кішкентай Соледадым») |- | 1992 | ''Romántica y calculadora'' («Романтик әрі есепшіл») |- | 1994 | ''Vámonos al dancing'' («Биге барайық») |- | 1995 | ''La mujer del año'' («Жыл әйелі») |- | 1996 | ''La tocada'' («Музыкалық кеш») |- | 1999 | ''Ave Vagabundo'' («Кезбе құс») |- | 2005 | ''Por esa puerta'' («Сол есіктен») |- | 2009 | ''Resurrección'' («Қайта тірілу») |} === Жинақтары === * ''Lo mejor de Verónica Castro'' («Вероника Кастроның таңдаулы әндері», 1983); * ''La movida rap'' («Қозғалыс рэпі», 1991); * ''20 éxitos'' («20 хит», 1994); * ''De colección'' («Таңдаулы топтама», 1996); * ''Imágenes'' («Бейнелер», 2002); * ''70 años Peerless, una historia musical'' («Peerless-тің 70 жылы: музыкалық тарих», 2003); * ''Serie diamante'' («Алмас сериясы», 2008). == Марапаттары мен құрметтері == {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Марапат немесе ұйым ! Санат немесе марапаттау себебі ! Нәтиже |- | 1970 | ''El Heraldo de México'' | ''El Rostro de El Heraldo'' («El Heraldo басылымының келбеті») | Жеңімпаз |- | 1988 | TVyNovelas | «Басты рөлдегі үздік актриса» — ''«Rosa salvaje»'' («Жабайы Роза») | Жеңімпаз |- | 1988 | TVyNovelas | «Үздік тележүргізуші» — ''«Mala noche… ¡No!»'' («Жаман түн... Жоқ!») | Жеңімпаз |- | 1990 | TVyNovelas | «Үздік тележүргізуші» — ''«¡Aquí está!»'' («Міне, осында!») | Жеңімпаз |- | 1991 | TVyNovelas | «Басты рөлдегі үздік актриса» — ''«Mi pequeña Soledad»'' («Менің кішкентай Соледадым») | Жеңімпаз |- | 1992 | TVyNovelas | «Үздік тележүргізуші» — ''«La movida»'' («Қозғалыс») | Жеңімпаз |- | 1994 | TVyNovelas | «Үздік тележүргізуші» — ''«Furia musical»'' («Музыкалық құштарлық») | Жеңімпаз |- | 2016 | La Dama de la Victoria | «Мюзиклдегі үздік актриса» — ''«Aplauso»'' («Қошемет») | Жеңімпаз |- | 2019 | TVyNovelas | Шығармашылық жолы үшін арнайы сыйлық | Құрметті марапат |- | 2024 | Premios PRODU | ''Una Vida de Dedicación Artística'' («Өнерге арналған өмір») | Құрметті марапат |- | 2025 | Гуанахуато халықаралық кинофестивалі | 58 жылдық шығармашылық жолы үшін Күміс крест | Құрметті марапат |- | 2025 | Кино мен теледидардағы әйелдер қауымдастығы | ''La Musa'' («Муза») | Құрметті марапат |- | 2026 | Premios Aura | ''Premio Leyenda'' («Аңыз сыйлығы») — алпыс жылдық шығармашылық жолы үшін | Құрметті марапат |- | 2026 | Мехико ЛГБТИҚ+ мақтаныш шеруі | ''Reina Estrella Aliada 2026'' («2026 жылғы одақтас жұлдыз ханшайымы») | Құрметті атақ |} 2024 жылы Кастро Premios PRODU сыйлығында театр, кино және теледидар салаларындағы көпжылдық еңбегі үшін ''«Una Vida de Dedicación Artística»'' («Өнерге арналған өмір») марапатына ие болды.<ref name="produ2024">[https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20241030727090/premios-produ-2024-reconocimientos-honorificos-sofia-vergara-maite-perroni-veronica-castro/ «Sofía Vergara, Verónica Castro y Maite Perroni entre las personalidades honoríficas para los Premios PRODU 2024»]. ''¡Hola!'', 29 қазан 2024. {{ref-es}}</ref> 2019 жылы TVyNovelas марапаттау рәсімінде оған Мексика теледидарындағы ұзақ шығармашылық жолы үшін арнайы сыйлық табыс етілді.<ref name="tvynovelas2019">[https://www.tvynovelas.com/noticias/veronica-castro-es-homenajeada-en-los-premios-tvynovelas «Verónica Castro es homenajeada en los Premios TVyNovelas»]. ''TVyNovelas'', 2019. {{ref-es}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb name|0145708}} * [https://www.instagram.com/vrocastroficial/ Вероника Кастроның Instagram желісіндегі ресми парақшасы] * [https://www.billboard.com/artist/veronica-castro/ Вероника Кастроның Billboard сайтындағы парақшасы] * {{commonscat-inline|Verónica Castro}} [[Санат:1952 жылы туғандар]] [[Санат:19 қазанда туғандар]] [[Санат:Мексика актрисалары]] [[Санат:Мексика киноактрисалары]] [[Санат:Мексика театр актрисалары]] [[Санат:Мексика тележүргізушілері]] [[Санат:Мексика әншілері]] [[Санат:XX ғасыр актрисалары]] [[Санат:XXI ғасыр актрисалары]] [[Санат:TVyNovelas сыйлығының лауреаттары]] k6kyvo7vdpbp8aevm21cgpdadegpoq0 0 784481 3638590 2026-08-03T05:30:17Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = UniCredit_tower_Milan.jpg |сурет атауы = [[Милан]] қаласындағы [[UniCredit Tower]] штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br... 3638590 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = UniCredit_tower_Milan.jpg |сурет атауы = [[Милан]] қаласындағы [[UniCredit Tower]] штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024) |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024) |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024) |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024) |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024) |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> 5q65wlhgl83j9a2p2c005q7dk2zdfsf 3638591 3638590 2026-08-03T05:30:27Z 1nter pares 146705 3638591 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = UniCredit_tower_Milan.jpg |сурет атауы = [[Милан]] қаласындағы [[UniCredit Tower]] штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024) |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024) |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024) |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024) |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024) |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rj28bzhfxirt1go6293hamyljc5bmn2 3638592 3638591 2026-08-03T05:31:21Z 1nter pares 146705 /* */ 3638592 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024) |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024) |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024) |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024) |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024) |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} at5bmdxi4z56h0a76bx61qsoe9iya9v 3638593 3638592 2026-08-03T05:32:26Z 1nter pares 146705 /* */ 3638593 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 966ok0nriut2wfb10q26ucrmxamx52o 3638594 3638593 2026-08-03T05:33:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3638594 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банк ісі|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк ісі|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pdm0famci8d745gjcnvb8mmabosuisb 3638595 3638594 2026-08-03T05:34:17Z 1nter pares 146705 /* */ 3638595 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tap6m88wqz2yt4elsms0jn4sxh06azq 3638596 3638595 2026-08-03T05:36:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3638596 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ebeprctw8brxktn3p81l8ba77nwlcuz 3638597 3638596 2026-08-03T05:37:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3638597 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1pj6o82lyx4lytcyed4h8fqs2buyr6e 3638598 3638597 2026-08-03T05:39:49Z 1nter pares 146705 3638598 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nvlxbo9ifk175b8thux1559rgbn8i04 3638599 3638598 2026-08-03T05:41:00Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3638599 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qw8o59c0gpvb4xl6imrgo7qlzxadg53 3638600 3638599 2026-08-03T05:42:56Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3638600 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5ekaeehjzzf72u26fcodr5nscesehrm 3638601 3638600 2026-08-03T05:43:03Z 1nter pares 146705 3638601 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 54va07wwy2tcyfd5c72csggg6vcmypb 3638602 3638601 2026-08-03T05:44:24Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3638602 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lws9ll9uez6ryk2kdq43ykmtjfcxzp2 3638603 3638602 2026-08-03T05:45:27Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3638603 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mnbp5jnoh9g034dov8va66ww8aurf7h 3638604 3638603 2026-08-03T05:46:44Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3638604 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} j0o6fmw27k88anp8jisqx6v91tdj5su 3638605 3638604 2026-08-03T05:47:39Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3638605 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[ATF Bank]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} luids8xgz8gyazxpxac9y8xl5yyxyl3 3638606 3638605 2026-08-03T05:48:48Z 1nter pares 146705 /* Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) */ 3638606 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 187ixc0h3v79e7yxx5q25vpksk26mnb 3638607 3638606 2026-08-03T05:50:08Z 1nter pares 146705 /* Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) */ 3638607 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fezzg27037xgq8go73vm1z56oclc10c 3638608 3638607 2026-08-03T05:50:53Z 1nter pares 146705 /* Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) */ 3638608 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} h2m0hi5g2ssnibmb96791v6s2hkdnuu 3638609 3638608 2026-08-03T05:54:20Z 1nter pares 146705 /* Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) */ 3638609 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде ''sofferenze''-нің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hmnziaqvalh1iu2x1ph9ionkm8qk1nq 3638610 3638609 2026-08-03T05:55:06Z 1nter pares 146705 3638610 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jh7wg1caxo18uh03f8xayq013ghajc3 3638611 3638610 2026-08-03T05:57:01Z 1nter pares 146705 /* Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) */ 3638611 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3r1w9zd5olykwhmry2996gk8my4u5gf 3638612 3638611 2026-08-03T05:58:30Z 1nter pares 146705 /* Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) */ 3638612 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық (pillar 2 guidance), яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cla4tnyjkzs7485xmpxc3offxhva3ju 3638613 3638612 2026-08-03T05:58:43Z 1nter pares 146705 3638613 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5mc9c7mkz04a8m3tqhk10t0nrcx0ij9 3638614 3638613 2026-08-03T05:59:50Z 1nter pares 146705 /* Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) */ 3638614 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары ({{langx|it|azioni di risparmio}}) жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iifwfsrbo7g13x1v4wbbs38u4zwuwe7 3638615 3638614 2026-08-03T06:00:06Z 1nter pares 146705 3638615 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q7upbrsuppaz0bdec9velyxu4tflkjw 3638616 3638615 2026-08-03T06:02:28Z 1nter pares 146705 /* Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) */ 3638616 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pvb7yoo3kku3ji9oua7jmlxtpv5dphv 3638617 3638616 2026-08-03T06:02:46Z 1nter pares 146705 /* Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) */ 3638617 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p7l1hxjacgs5c298xq6vnprkp5ans87 3638618 3638617 2026-08-03T06:08:02Z 1nter pares 146705 /* Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) */ 3638618 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p8dlg2zk2bxyjq63sjv9p80xtghmmhs 3638619 3638618 2026-08-03T06:14:23Z 1nter pares 146705 /* Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) */ 3638619 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор Андреа Орчел жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған Google Cloud компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9a1cjkoaor3o5fnws2rszgtvxim6brc 3638620 3638619 2026-08-03T06:14:43Z 1nter pares 146705 3638620 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ap6yjhy0ngc96pkl92w47wsus3byg4u 3638621 3638620 2026-08-03T06:15:35Z 1nter pares 146705 /* Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) */ 3638621 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6s231n8tk67nif1joq3nb2jxr3hui24 3638622 3638621 2026-08-03T06:17:06Z 1nter pares 146705 /* Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) */ 3638622 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]] : 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors) : 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd. : 3,28%; * Norges Bank Investment Management : 3,01%; * Allianz SpA : 2,977%; * Del Vecchio отбасы : 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino : 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno : 1,284%; * Ливияның Орталық банкі : 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг (accelerated book building) арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a8em5dbjq5w8g651zrdj93gugxjv46z 3638623 3638622 2026-08-03T06:17:21Z 1nter pares 146705 3638623 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]] : 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors) : 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd. : 3,28%; * Norges Bank Investment Management : 3,01%; * Allianz SpA : 2,977%; * Del Vecchio отбасы : 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino : 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno : 1,284%; * Ливияның Орталық банкі : 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tcy3ecxej07vw29x4klkzeod7tes4g2 3638624 3638623 2026-08-03T06:17:47Z 1nter pares 146705 /* Меншігі */ 3638624 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]]: 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors): 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd.: 3,28%; * Norges Bank Investment Management: 3,01%; * Allianz SpA: 2,977%; * Del Vecchio отбасы: 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino: 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno: 1,284%; * Ливияның Орталық банкі: 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8g6fo5cogjzqk4602eufycbxlh1a8gz 3638627 3638624 2026-08-03T06:19:22Z 1nter pares 146705 /* Меншігі */ 3638627 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]]: 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors): 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd.: 3,28%; * Norges Bank Investment Management: 3,01%; * Allianz SpA: 2,977%; * Del Vecchio отбасы: 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino: 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno: 1,284%; * Ливияның Орталық банкі: 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Демеушілік == UniCredit Group [[Czech Open]] және [[Vienna Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) теннис турнирлеріне, сондай-ақ [[Ladies German Open]] (HypoVereinsbank және UniCredit арқылы) және [[Austrian Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) гольф турнирлеріне демеушілік көрсетті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tog4ktxlepif02tccn6ef046l8w5rm0 3638628 3638627 2026-08-03T06:20:30Z 1nter pares 146705 /* Демеушілік */ 3638628 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]]: 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors): 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd.: 3,28%; * Norges Bank Investment Management: 3,01%; * Allianz SpA: 2,977%; * Del Vecchio отбасы: 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino: 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno: 1,284%; * Ливияның Орталық банкі: 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Демеушілік == UniCredit Group [[Czech Open]] және [[Vienna Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) теннис турнирлеріне, сондай-ақ [[Ladies German Open]] (HypoVereinsbank және UniCredit арқылы) және [[Austrian Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) гольф турнирлеріне демеушілік көрсетті. 2009 жылдан 2018 жылға дейін UniCredit [[UEFA Чемпиондар лигасы]]ның негізгі демеушілерінің бірі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921114825/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |url-status=dead |archive-date=September 21, 2018 |title=UniCredit renews its UEFA Champions League sponsorship and becomes a new partner of the UEFA Europa League |date=5 June 2015 |publisher=UEFA |access-date=5 June 2018 }}</ref> 2025 жылдан бастап UniCredit [[Scuderia Ferrari]] командасымен демеушілік келісімге отырды.<ref>{{Cite magazine |last=Harrington |first=Alex |date=17 January 2025 |title=Lewis Hamilton to Celebrate Ferrari Partnership with $70 Billion Organisation in Milan |url=https://www.si.com/fannation/racing/f1briefings/news/lewis-hamilton-to-celebrate-ferrari-partnership-with-70-billion-organisation-in-milan-01jhv4sxff4m |access-date=22 January 2025 |magazine=[[Sports Illustrated]] |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} akduwkypvopz20cv2biy6s6e4pltq72 3638630 3638628 2026-08-03T06:21:26Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3638630 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press" /> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]]: 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors): 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd.: 3,28%; * Norges Bank Investment Management: 3,01%; * Allianz SpA: 2,977%; * Del Vecchio отбасы: 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino: 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno: 1,284%; * Ливияның Орталық банкі: 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Демеушілік == UniCredit Group [[Czech Open]] және [[Vienna Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) теннис турнирлеріне, сондай-ақ [[Ladies German Open]] (HypoVereinsbank және UniCredit арқылы) және [[Austrian Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) гольф турнирлеріне демеушілік көрсетті. 2009 жылдан 2018 жылға дейін UniCredit [[UEFA Чемпиондар лигасы]]ның негізгі демеушілерінің бірі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921114825/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |url-status=dead |archive-date=September 21, 2018 |title=UniCredit renews its UEFA Champions League sponsorship and becomes a new partner of the UEFA Europa League |date=5 June 2015 |publisher=UEFA |access-date=5 June 2018 }}</ref> 2025 жылдан бастап UniCredit [[Scuderia Ferrari]] командасымен демеушілік келісімге отырды.<ref>{{Cite magazine |last=Harrington |first=Alex |date=17 January 2025 |title=Lewis Hamilton to Celebrate Ferrari Partnership with $70 Billion Organisation in Milan |url=https://www.si.com/fannation/racing/f1briefings/news/lewis-hamilton-to-celebrate-ferrari-partnership-with-70-billion-organisation-in-milan-01jhv4sxff4m |access-date=22 January 2025 |magazine=[[Sports Illustrated]] |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:UniCredit Group]] [[Санат:1998 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:1998 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Италия банктері]] [[Санат:Euro Stoxx 50 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Borsa Italiana қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Франкфурт қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Варшава қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:FTSE MIB құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Италияның конгломерат компаниялары]] [[Санат:Италиялық брендтер]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:1998 жылы құрылған италиялық компаниялар]] [[Санат:Бастапқы дилерлер]] p88pgtyrmprbnkq3r2woq3ywhtb92nw 3638632 3638630 2026-08-03T06:22:18Z 1nter pares 146705 3638632 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press">{{cite press release|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/i-soci-approvano-le-modifiche-della-corporate-governance-propost.html|title=UniCredit Shareholders approve the corporate governance amendments proposed by the Board of Directors|date=4 December 2017|access-date=15 December 2017|publisher=UniCredit}}</ref> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]]: 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors): 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd.: 3,28%; * Norges Bank Investment Management: 3,01%; * Allianz SpA: 2,977%; * Del Vecchio отбасы: 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino: 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno: 1,284%; * Ливияның Орталық банкі: 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Демеушілік == UniCredit Group [[Czech Open]] және [[Vienna Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) теннис турнирлеріне, сондай-ақ [[Ladies German Open]] (HypoVereinsbank және UniCredit арқылы) және [[Austrian Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) гольф турнирлеріне демеушілік көрсетті. 2009 жылдан 2018 жылға дейін UniCredit [[UEFA Чемпиондар лигасы]]ның негізгі демеушілерінің бірі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921114825/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |url-status=dead |archive-date=September 21, 2018 |title=UniCredit renews its UEFA Champions League sponsorship and becomes a new partner of the UEFA Europa League |date=5 June 2015 |publisher=UEFA |access-date=5 June 2018 }}</ref> 2025 жылдан бастап UniCredit [[Scuderia Ferrari]] командасымен демеушілік келісімге отырды.<ref>{{Cite magazine |last=Harrington |first=Alex |date=17 January 2025 |title=Lewis Hamilton to Celebrate Ferrari Partnership with $70 Billion Organisation in Milan |url=https://www.si.com/fannation/racing/f1briefings/news/lewis-hamilton-to-celebrate-ferrari-partnership-with-70-billion-organisation-in-milan-01jhv4sxff4m |access-date=22 January 2025 |magazine=[[Sports Illustrated]] |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:UniCredit Group]] [[Санат:1998 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:1998 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Италия банктері]] [[Санат:Euro Stoxx 50 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Borsa Italiana қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Франкфурт қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Варшава қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:FTSE MIB құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Италияның конгломерат компаниялары]] [[Санат:Италиялық брендтер]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:1998 жылы құрылған италиялық компаниялар]] [[Санат:Бастапқы дилерлер]] h1hiyqwfikvlkth9h08a5zh11cypd3t 3638644 3638632 2026-08-03T06:35:47Z 1nter pares 146705 3638644 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press">{{cite press release|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/i-soci-approvano-le-modifiche-della-corporate-governance-propost.html|title=UniCredit Shareholders approve the corporate governance amendments proposed by the Board of Directors|date=4 December 2017|access-date=15 December 2017|publisher=UniCredit}}</ref> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]]: 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors): 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd.: 3,28%; * Norges Bank Investment Management: 3,01%; * Allianz SpA: 2,977%; * Del Vecchio отбасы: 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino: 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno: 1,284%; * Ливияның Орталық банкі: 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Демеушілік == UniCredit Group [[Czech Open]] және [[Vienna Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) теннис турнирлеріне, сондай-ақ [[Ladies German Open]] (HypoVereinsbank және UniCredit арқылы) және [[Austrian Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) гольф турнирлеріне демеушілік көрсетті. 2009 жылдан 2018 жылға дейін UniCredit [[UEFA Чемпиондар лигасы]]ның негізгі демеушілерінің бірі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921114825/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |url-status=dead |archive-date=September 21, 2018 |title=UniCredit renews its UEFA Champions League sponsorship and becomes a new partner of the UEFA Europa League |date=5 June 2015 |publisher=UEFA |access-date=5 June 2018 }}</ref> 2025 жылдан бастап UniCredit [[Scuderia Ferrari]] командасымен демеушілік келісімге отырды.<ref>{{Cite magazine |last=Harrington |first=Alex |date=17 January 2025 |title=Lewis Hamilton to Celebrate Ferrari Partnership with $70 Billion Organisation in Milan |url=https://www.si.com/fannation/racing/f1briefings/news/lewis-hamilton-to-celebrate-ferrari-partnership-with-70-billion-organisation-in-milan-01jhv4sxff4m |access-date=22 January 2025 |magazine=[[Sports Illustrated]] |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:UniCredit Group]] [[Санат:1998 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:1998 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Италия банктері]] [[Санат:Euro Stoxx 50 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Borsa Italiana қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Франкфурт қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Варшава қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:FTSE MIB құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Италияның конгломерат компаниялары]] [[Санат:Италия брендтері]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:1998 жылы құрылған италиялық компаниялар]] [[Санат:Бастапқы дилерлер]] rw8b9svro1ztrhla3es7v8l9or1qjs2 3638660 3638644 2026-08-03T09:05:56Z 1nter pares 146705 3638660 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банктер|коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press">{{cite press release|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/i-soci-approvano-le-modifiche-della-corporate-governance-propost.html|title=UniCredit Shareholders approve the corporate governance amendments proposed by the Board of Directors|date=4 December 2017|access-date=15 December 2017|publisher=UniCredit}}</ref> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite news |last=Hegazi |first=Natasha |date=2026-06-02 |title=Jalalive |url=https://jalalive.ink/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]]: 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors): 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd.: 3,28%; * Norges Bank Investment Management: 3,01%; * Allianz SpA: 2,977%; * Del Vecchio отбасы: 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino: 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno: 1,284%; * Ливияның Орталық банкі: 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Демеушілік == UniCredit Group [[Czech Open]] және [[Vienna Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) теннис турнирлеріне, сондай-ақ [[Ladies German Open]] (HypoVereinsbank және UniCredit арқылы) және [[Austrian Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) гольф турнирлеріне демеушілік көрсетті. 2009 жылдан 2018 жылға дейін UniCredit [[UEFA Чемпиондар лигасы]]ның негізгі демеушілерінің бірі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921114825/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |url-status=dead |archive-date=September 21, 2018 |title=UniCredit renews its UEFA Champions League sponsorship and becomes a new partner of the UEFA Europa League |date=5 June 2015 |publisher=UEFA |access-date=5 June 2018 }}</ref> 2025 жылдан бастап UniCredit [[Scuderia Ferrari]] командасымен демеушілік келісімге отырды.<ref>{{Cite magazine |last=Harrington |first=Alex |date=17 January 2025 |title=Lewis Hamilton to Celebrate Ferrari Partnership with $70 Billion Organisation in Milan |url=https://www.si.com/fannation/racing/f1briefings/news/lewis-hamilton-to-celebrate-ferrari-partnership-with-70-billion-organisation-in-milan-01jhv4sxff4m |access-date=22 January 2025 |magazine=[[Sports Illustrated]] |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:UniCredit Group]] [[Санат:1998 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:1998 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Италия банктері]] [[Санат:Euro Stoxx 50 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Borsa Italiana қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Варшава қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:FTSE MIB құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Италияның конгломерат компаниялары]] [[Санат:Италия брендтері]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:1998 жылы құрылған италиялық компаниялар]] [[Санат:Бастапқы дилерлер]] 7jvswnd1ejd0otjdlw2kt1dgrlffd8p 3 784482 3638626 2026-08-03T06:19:04Z Cabayi 54188 Cabayi [[Қатысушы талқылауы:Sinafe]] бетін [[Қатысушы талқылауы:BlakeWOMortimer]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Sinafe|Sinafe]]" to "[[Special:CentralAuth/BlakeWOMortimer|BlakeWOMortimer]]" 3638626 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:BlakeWOMortimer]] simyrpwz2oefslr2j5mazykhi62r01j 0 784483 3638629 2026-08-03T06:20:53Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3638629 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 67g7fh8x1xyjiuaqnxnbn903nq05y11 3638631 3638629 2026-08-03T06:22:13Z Мағыпар 100137 үлгі 3638631 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5eagvkafad1ka73y3qqs8dj6cwqv15i 3638634 3638631 2026-08-03T06:23:46Z Мағыпар 100137 толықтыру 3638634 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] mslvvwxv26r6arhpab3zp0tkqkmdgr4 3638637 3638634 2026-08-03T06:26:36Z Мағыпар 100137 дереккөз 3638637 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] i6ft7npkqui5hnit73h7n94od00xt9y 3638641 3638637 2026-08-03T06:33:41Z Мағыпар 100137 толықтыру 3638641 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jfwdgzv4tey0hwb0xq9vm470bbci3rf 3638643 3638641 2026-08-03T06:35:16Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ 3638643 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] h16tq5039uz740a6ckmt43nq4yc7sm7 3638646 3638643 2026-08-03T06:41:23Z Мағыпар 100137 толықтыру 3638646 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия Герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 76pntp67pgi7ejj3g14z58um3w81ry4 3638647 3638646 2026-08-03T06:50:35Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3638647 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] eukpi4gpl6emvl0gncdqn2qsgyp9k6o 3638648 3638647 2026-08-03T06:51:58Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3638648 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gbrzn05fommfli2ikpq49csu3o3q81r 3638649 3638648 2026-08-03T06:54:29Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3638649 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды. Үш жылдан кейін қала Ресей империясының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] se41q9915xfbmx9eat228z6f5vlflgw 3638650 3638649 2026-08-03T06:55:56Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3638650 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] mskuz53a3oietgnut50l4bku3tb40je 3638651 3638650 2026-08-03T06:59:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3638651 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] asdf89qgltocqeti7ox1gksikhjyotq 3638653 3638651 2026-08-03T07:00:59Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3638653 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 513cmh0lz9olafmhxnp9vdynpf0t1on 3638655 3638653 2026-08-03T07:07:31Z Мағыпар 100137 толықтыру 3638655 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9bjmsmqxc4iig6x06wezo1e6sy4cqzb 3638682 3638655 2026-08-03T09:57:55Z Мағыпар 100137 толықтыру 3638682 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 79tlehauge65ttib1uytkn5u52wcqti 3638683 3638682 2026-08-03T10:01:34Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3638683 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды. == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] a071afxgtdpcvjsjaar05s4o0rlygcc 3638684 3638683 2026-08-03T10:03:06Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3638684 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] cgledu28hluwai63rlyww7q53nb7tnh 3638686 3638684 2026-08-03T10:05:12Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3638686 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларына көре алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lty2fbsc3lpp7ubiphf6ttqw5ikzkz0 3638688 3638686 2026-08-03T10:08:45Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3638688 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6rn8av6zqaan9mkf37nymiu816mhzja 3638689 3638688 2026-08-03T10:10:07Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3638689 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hvnblvr7ojty8yynk6rwiloepvzy5j7 3638691 3638689 2026-08-03T10:11:14Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3638691 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lotb4t4gbpfb2mzg816h87thcvtarge 3638692 3638691 2026-08-03T10:13:30Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3638692 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rx5n67100k5lytjmwg1xkquo0pd3ddi 3638696 3638692 2026-08-03T10:16:55Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3638696 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] njdpue63t7qjn8qu2eiq72x0wn8mz0y 3638697 3638696 2026-08-03T10:18:42Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3638697 wikitext text/x-wiki '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lw53uzhm7ayjbbingssrjxz3806th6l 3638698 3638697 2026-08-03T10:19:49Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3638698 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] h33yhujusnf4ixwshovpuj3oonpacr3 3638699 3638698 2026-08-03T10:20:47Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3638699 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9uwmibmur1caezq799n690i04cmjohs 3638700 3638699 2026-08-03T10:21:12Z Мағыпар 100137 үлгі 3638700 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6x3vljm1n29x2flx9gk88fgjzh6bxrn 3638702 3638700 2026-08-03T10:21:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3638702 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qpqr10ly1775iab7beyiz8t127ek52c 3638703 3638702 2026-08-03T10:23:33Z Мағыпар 100137 үлгі 3638703 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dw7udtj82khcc2jlpg2ro8qbk56sh2p 3638705 3638703 2026-08-03T10:24:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3638705 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ffe3hljn4wuj7b6ce59uei4mzz1ms2m 3638707 3638705 2026-08-03T10:26:21Z Мағыпар 100137 үлгі 3638707 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = республикалық бағыныстағы қала |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jelgava |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] b6poy2izv0hf1mh9xlzmxqlaseqi4dx 3638708 3638707 2026-08-03T10:27:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3638708 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = республикалық бағыныстағы қала |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-3001, LV-3002, LV-3005, LV-3007 - LV-3009, LV-3024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jelgava |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jl4testkywl9evrlj124d5xof40xrk2 3638711 3638708 2026-08-03T10:31:02Z Мағыпар 100137 үлгі 3638711 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = республикалық бағыныстағы қала |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1265 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Митава |статус алуы = 1573 |жер аумағы = 60,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 13 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 57 045 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 903 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-3001, LV-3002, LV-3005, LV-3007 - LV-3009, LV-3024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jelgava |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] tkiswneto449nm9x428xn4kxk62etz3 3638712 3638711 2026-08-03T10:33:48Z Мағыпар 100137 сурет қою 3638712 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = республикалық бағыныстағы қала |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1265 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Митава |статус алуы = 1573 |жер аумағы = 60,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 13 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 57 045 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 903 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-3001, LV-3002, LV-3005, LV-3007 - LV-3009, LV-3024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jelgava |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. [[Сурет:Jelgava 1857 Stafenhagen.jpg|нобай|солға|200px|Митава (Елгава) 1857 ж.]] Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3kgg08f6hcbvggfqyqs2axz1rjtcq34 3638717 3638712 2026-08-03T10:36:28Z Мағыпар 100137 сурет қою 3638717 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = республикалық бағыныстағы қала |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1265 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Митава |статус алуы = 1573 |жер аумағы = 60,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 13 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 57 045 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 903 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-3001, LV-3002, LV-3005, LV-3007 - LV-3009, LV-3024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jelgava |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. [[Сурет:Jelgava 1857 Stafenhagen.jpg|нобай|солға|200px|Митава (Елгава) 1857 ж.]] Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Biron Rezidenz.jpg|Елгава сарайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8yjbj0ujtftqsky9vjioemb0hnv4msr 3638719 3638717 2026-08-03T10:37:29Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3638719 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = республикалық бағыныстағы қала |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1265 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Митава |статус алуы = 1573 |жер аумағы = 60,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 13 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 57 045 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 903 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-3001, LV-3002, LV-3005, LV-3007 - LV-3009, LV-3024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jelgava |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. [[Сурет:Jelgava 1857 Stafenhagen.jpg|нобай|солға|200px|Митава (Елгава) 1857 ж.]] Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Biron Rezidenz.jpg|Елгава сарайы Zemgale Olympic Center.jpg|Олимпиадалық орталық </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7gb5ass2ovt3y14s3j4h93atn9r212o 3638720 3638719 2026-08-03T10:38:44Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3638720 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = республикалық бағыныстағы қала |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1265 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Митава |статус алуы = 1573 |жер аумағы = 60,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 13 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 57 045 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 903 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-3001, LV-3002, LV-3005, LV-3007 - LV-3009, LV-3024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jelgava |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. [[Сурет:Jelgava 1857 Stafenhagen.jpg|нобай|солға|200px|Митава (Елгава) 1857 ж.]] Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Biron Rezidenz.jpg|Елгава сарайы Zemgale Olympic Center.jpg|Олимпиадалық орталық Железнодорожная станция Елгава.jpg|Елгава теміржол стансасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 54djsddblfty2mfludw7kwzjdbflvw5 3638721 3638720 2026-08-03T10:42:02Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3638721 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Елгава |шынайы атауы = {{lang-lv|Jelgava}} |сурет = Jelgava winter.jpg |сурет атауы = |жағдайы = республикалық бағыныстағы қала |ел = Латвия |елтаңба = Jelgava COA great.svg |ту = Jelgava flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =39 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =43 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Елгава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1265 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Митава |статус алуы = 1573 |жер аумағы = 60,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 13 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 57 045 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 903 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-3001, LV-3002, LV-3005, LV-3007 - LV-3009, LV-3024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jelgava |сайты = |сайт тілі = }} '''Елгава''' ({{lang-lv|Jelgava}}) — [[Латвия]]дағы Республикалық маңызы бар қала және [[Елгава аймағы]]ның орталығы. Елгава халқының саны 2026 жылы 57 045 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-jelgava-11438.html|title=Население Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елгава — Латвиядағы Лиелупе өзенінің екі жағалауында, [[Рига]]дан 42 км жерде орналасқан шағын қала. Қала маңындағы аумақ негізінен жазық, құнарлы топырағы бар, климаты ылғалды континенталды.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/elgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың бұрынғы тарихи атауы Митава болған. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1578 жылдан 1795 жылға дейін қала Курляндия герцогтігінің астанасы қызметін атқарды. Мұндағы елді мекендер туралы алғашқы жазбалар 1226 жылға жатады. 1265 жылы мұнда Ливон орденінің қамалы қаланған. Елді мекен 1573 жылы елтаңбасы мен қала мәртебесін алған. Сол жылы қамал аумағында аймақтағы алғашқы лютерандық шіркеуі - Қасиетті Троица кафедралды соборы салынды. [[Сурет:Jelgava 1857 Stafenhagen.jpg|нобай|солға|200px|Митава (Елгава) 1857 ж.]] Қаланың экономикалық өсуі мен өркендеуі герцог Якоб Кетлердің тұсында болды. Сол кездегі Курляндия астанасы болған қалада баспахана мен монета сарайы ашылды. Дәріхана, аурухана және өнеркәсіптік зауыттар жұмыс істеді. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін 1648 жылы қаланың айналасына топырақтан жасалған бекіністер салынып, терең ор қазылды. Қаланы ауыз сумен тұрақты қамтамасыз ету үшін 1664 жылы Свете өзенін Дрикса өзенімен байланыстыратын канал қазылды. 1792 жылдың қаңтарында қалада «Диірменшілер бүлігі» деп аталатын төменгі тап көтерілісі болды, ол артиллериямен қатыгездікпен басылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1837-Elgava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> 1795 жылы қала Ресей империясының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елгава 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін неміс әскерлерінің қолында болды. Соғыстан кейін қала қайта құрылды, жаңа көп қабатты ғимараттар, жаңа муниципалдық ғимарат және қоғамдық орталық салынды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-jelgava|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Дәстүрлі өндіріс салаларына тамақ өңдеу, металл және металл бұйымдарын өндіру, машина жасау, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі жатады. Осы салалар бойынша мамандарды дайындайтын Латвия ауыл шаруашылығы университетінің болуы да осы салалардың дамуына ықпал етеді. Елгавада оннан астам түрлі банктердің филиалдары, Evopipes өнеркәсіптік кәсіпорындары, Rīgas miesnieks, Trikatas siers және т.б. тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, сондай-ақ Maxima, Rimi, Iki, Elvi супермаркет желілері бар. Райнис пен Аспазия Елгавада тұрып, жұмыс істеді. Актер, драматург және режиссер (оны Латвия театрының атасы деп атайды) Адольф Алунастың бүкіл өмірі Елгавамен байланысты болды. Латвияның болашақ президенттері Янис Чаксте мен Карлис Ульманис Елгава гимназиясында оқыды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/jelgava/|title=Елгава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Елгава өзінің тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Курланяд және Семигалия герцогтарының үйі болған Елгава сарайымен және әйгілі Қасиетті Троица шіркеуімен танымал. Латвияның ең ірі университеті — Латвия өмір ғылымдары және технологиялар университеті осында орналасқан. Қалада жыл бойы Елгава қалалық фестивалі және құлпынай фестивалі сияқты әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Елгавада баруға тұрарлық көрікті жерлер: *'''Елгава сарайы''' — 18 ғасырда салынған сарай Курлянд герцогтарының резиденциясы қызметін атқарған. Қазіргі уақытта ол Балтық жағалауындағы ең үлкен барокко сарайы. Туристер сарайдың өнер коллекциясын, әдемі бақшаларын көре алады. *'''Герцог Яков алаңы''' — Елгаваның басты алаңы, онда бірнеше тарихи ғимараттар, соның ішінде Троица шіркеуі, Елгава тарих және өнер мұражайы және қалпына келтірілген қалалық әкімдік орналасқан. *'''Қасиетті Троица Лютеран шіркеуі''' — шіркеу 17 ғасырда салынған Елгавадағы ең көне ғимараттардың бірі. Оның ішкі көрінісі әдемі фрескалармен және витраждармен безендірілген. *'''Паста аралы''' — Елгавадағы танымал демалыс аймағы. Лиелупе өзенінің ортасында орналасқан, онда жағажай, жаяу жүргіншілер жолы және ойын алаңы бар. *'''Елгава өлкетану және өнер мұражайы''' — 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан мұражайда Елгава тарихы туралы экспонаттар, сондай-ақ латыш халық өнерінің коллекциясы бар. *'''Озолниеки қолөнер орталығы''' — Елгава маңында орналасқан бұл орталық ағаш өңдеу, қыш және тоқыма сияқты дәстүрлі латыш қолөнері бойынша шеберлік сабақтарын ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-jelgava.htm|title=Карта Елгавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-3|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Biron Rezidenz.jpg|Елгава сарайы Zemgale Olympic Center.jpg|Олимпиадалық орталық Jelgava Train Station, Latvia.jpg|Елгава теміржол стансасы Bus station in Jelgava, Latvia.jpg|Автобус стансасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6uy4r8y6kf1jc7s4zgqke6g8qa3xnh4 14 784484 3638636 2026-08-03T06:24:54Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Италия конгломерат компаниялары]] [[Санат:Римде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Миланда орналасқан компаниялар]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Италия банктері]] 3638636 wikitext text/x-wiki [[Санат:Италия конгломерат компаниялары]] [[Санат:Римде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Миланда орналасқан компаниялар]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Италия банктері]] egkrujwn2jzd8zamt36n8n8ijq669ah 14 784485 3638638 2026-08-03T06:28:13Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Италия компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша конгломерат компаниялары]] 3638638 wikitext text/x-wiki [[Санат:Италия компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша конгломерат компаниялары]] bgr3efrjjj10r0dmdkg1r9zwdsdlzx7 14 784486 3638639 2026-08-03T06:29:45Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Конгломерат компаниялар]] [[Санат:Елдер бойынша компаниялар]] 3638639 wikitext text/x-wiki [[Санат:Конгломерат компаниялар]] [[Санат:Елдер бойынша компаниялар]] qd33hltb7uc8e46lldqnsday4w3tzaj 14 784487 3638640 2026-08-03T06:31:59Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Холдинг компаниялар]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Компаниялар]] 3638640 wikitext text/x-wiki [[Санат:Холдинг компаниялар]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Компаниялар]] rfrz99fcwcf7jha30lb6typew6yswf8 14 784488 3638642 2026-08-03T06:34:06Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Түрлері бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Бизнес модельдер]] [[Санат:Бизнес терминдері]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Компания түрлері]] 3638642 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрлері бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Бизнес модельдер]] [[Санат:Бизнес терминдері]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Компания түрлері]] llju2nuhqnhbzrkl4mf8l472ffggla5 14 784489 3638645 2026-08-03T06:37:42Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша брендтер]] [[Санат:Италиядағы бөлшек сауда]] [[Санат:Италия мәдениеті]] 3638645 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша брендтер]] [[Санат:Италиядағы бөлшек сауда]] [[Санат:Италия мәдениеті]] 47nondmibkz44z8kbz1m3ae83gi7iat 3 784490 3638656 2026-08-03T08:03:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3638656 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ербол Асан}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 13:03, 2026 ж. тамыздың 3 (+05) m59pmsvxwvu0fbp8cehde5dav4sgt8l 3638735 3638656 2026-08-03T11:15:07Z 1nter pares 146705 /* Сілтемелер */ жаңа бөлім 3638735 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ербол Асан}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 13:03, 2026 ж. тамыздың 3 (+05) == Сілтемелер == Қайырлы күн! Мақалаларға орынсыз сілтемелер қоймауыңызды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:15, 2026 ж. тамыздың 3 (+05) o04e2k3ce6wbikelnrao28dbazgy4lt 0 784491 3638662 2026-08-03T09:16:39Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]... 3638662 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> 5g9i0fph2jkj3bgfctp740510qil7el 3638663 3638662 2026-08-03T09:16:57Z 1nter pares 146705 3638663 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8d95f41u092ktq12c6sklcaglfymh8f 3638665 3638663 2026-08-03T09:18:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3638665 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ciwutu3qt25k56ai8rfvrefuz3zu4js 3638666 3638665 2026-08-03T09:20:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3638666 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 82dw335zq7t5ox36q4k9kpp5qv6fzss 3638667 3638666 2026-08-03T09:22:58Z 1nter pares 146705 3638667 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме (Significant Institution) ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 73xzcmzecvlwwmsczazir1rqo6uv39x 3638668 3638667 2026-08-03T09:23:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3638668 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kdirsj3onus4agj0iimbifhs5q0bil7 3638670 3638668 2026-08-03T09:24:07Z 1nter pares 146705 3638670 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oym2xpfg9nxcbpkp0gpbvqmvnbw0xib 3638671 3638670 2026-08-03T09:24:24Z 1nter pares 146705 3638671 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 38uadnf40s2xkon2iqmrjnpencahhez 3638672 3638671 2026-08-03T09:24:53Z 1nter pares 146705 /* Испаниядағы тарихы */ 3638672 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3o32nlnq9qmx0f5u56b6macv6v93n7v 3638674 3638672 2026-08-03T09:26:17Z 1nter pares 146705 /* Испаниядағы тарихы */ 3638674 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3sovtzqu0tsffhaj5lplyv9ngg6kad4 3638675 3638674 2026-08-03T09:26:34Z 1nter pares 146705 /* BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы */ 3638675 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0fw722qbneuewz8fp3tyib9zsl82drl 3638676 3638675 2026-08-03T09:26:52Z 1nter pares 146705 /* BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы */ 3638676 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q1teudql7u5vspfaq06mc83drrx7rcs 3638677 3638676 2026-08-03T09:27:25Z 1nter pares 146705 3638677 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} quo6n9goq6gbwvh57y1dkccnfuurjr0 3638678 3638677 2026-08-03T09:29:34Z 1nter pares 146705 /* Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу */ 3638678 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mel4qa1l0twuhggdivw88u2b23mm83y 3638679 3638678 2026-08-03T09:30:02Z 1nter pares 146705 /* Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу */ 3638679 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ti2y2g9idjzvw3jjsiobd1ckkahz51s 3638680 3638679 2026-08-03T09:31:32Z 1nter pares 146705 /* Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу */ 3638680 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. 2020 жылы BBVA активтері бойынша Испаниядағы екінші ірі отандық банк құру мақсатында өзінен кіші бәсекелесі [[Banco Sabadell]] банкімен келіссөздер жүргізді. ''[[Reuters]]'' агенттігінің мәліметінше, жаңа банктің Испаниядағы активтері шамамен 600 млрд еуроны (710,52 млрд АҚШ доллары) құрап, сол кездегі акция бағалары бойынша біріктірілген нарықтық құны 26,7 млрд еуроға жетер еді.<ref>Jesús Aguado (16 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-spain-banks-consolidation-bbva-idUSKBN27W2CM BBVA and Sabadell in talks to create Spain's second-biggest domestic bank] ''[[Reuters]]''.</ref> Алайда көп ұзамай тараптар баға жөнінде келісімге келе алмағандықтан келіссөздерді тоқтатты.<ref>Jesús Aguado (27 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-sabadell-m-a-bbva-idUSKBN28712X Spain's BBVA and Sabadell end tie-up talks, TSB up for sale] ''[[Reuters]]''.</ref> Кейінірек, 2024 жылғы мамырда BBVA Banco Sabadell акционерлеріне тікелей 13,11 млрд АҚШ доллары көлеміндегі сатып алу ұсынысын жасады. Алайда Экономика министрлігі кез келген банктің бірігуі немесе сатып алынуына тыйым салу құқығына ие болғандықтан, Испания үкіметіне бұл сатып алуды бұғаттау мәселесін шешу үшін алты ай мерзім берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/spanish-government-opposes-bbvas-13-bln-sabadell-bid-2024-05-09/|title=Spanish government opposes BBVA's $13 billion Sabadell hostile bid|website=Reuters|date=May 9, 2024|access-date=May 13, 2024}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2lr4pfzxj8fkjno1jg6u5552srnyhg6 3638693 3638680 2026-08-03T10:13:40Z 1nter pares 146705 /* Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу */ 3638693 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. 2020 жылы BBVA активтері бойынша Испаниядағы екінші ірі отандық банк құру мақсатында өзінен кіші бәсекелесі [[Banco Sabadell]] банкімен келіссөздер жүргізді. ''[[Reuters]]'' агенттігінің мәліметінше, жаңа банктің Испаниядағы активтері шамамен 600 млрд еуроны (710,52 млрд АҚШ доллары) құрап, сол кездегі акция бағалары бойынша біріктірілген нарықтық құны 26,7 млрд еуроға жетер еді.<ref>Jesús Aguado (16 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-spain-banks-consolidation-bbva-idUSKBN27W2CM BBVA and Sabadell in talks to create Spain's second-biggest domestic bank] ''[[Reuters]]''.</ref> Алайда көп ұзамай тараптар баға жөнінде келісімге келе алмағандықтан келіссөздерді тоқтатты.<ref>Jesús Aguado (27 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-sabadell-m-a-bbva-idUSKBN28712X Spain's BBVA and Sabadell end tie-up talks, TSB up for sale] ''[[Reuters]]''.</ref> Кейінірек, 2024 жылғы мамырда BBVA Banco Sabadell акционерлеріне тікелей 13,11 млрд АҚШ доллары көлеміндегі сатып алу ұсынысын жасады. Алайда Экономика министрлігі кез келген банктің бірігуі немесе сатып алынуына тыйым салу құқығына ие болғандықтан, Испания үкіметіне бұл сатып алуды бұғаттау мәселесін шешу үшін алты ай мерзім берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/spanish-government-opposes-bbvas-13-bln-sabadell-bid-2024-05-09/|title=Spanish government opposes BBVA's $13 billion Sabadell hostile bid|website=Reuters|date=May 9, 2024|access-date=May 13, 2024}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда BBVA-ның Sabadell банкінің Мексикадағы бизнесін жанама түрде бақылауға алуына рұқсат алғаны расталды.<ref>{{Cite news |date=December 24, 2024 |title=BBVA gets approval to take over Sabadell's Mexican businesses |url=https://www.reuters.com/markets/deals/bbva-secures-approval-acquisition-sabadells-mexican-units-2024-12-23/}}</ref> 2025 жылғы 30 қаңтарда BBVA Sabadell банкін сатып алу туралы ұсынысына байланысты Испанияның қаржы нарығын қадағалау органы енгізген жаңа акцияларды кері сатып алу жоспарларына қойылған шектеулерді алып тастағаннан кейін, құны 993 млн еуро (1 млрд АҚШ доллары) болатын өз акцияларын кері сатып алуды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite news |date=January 30, 2025 |title=BBVA plans $1 bln share buyback and expects Sabadell bid approval |url=https://www.reuters.com/business/finance/bbvas-q4-net-profit-up-18-compared-same-period-2023-2025-01-30/}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2jn4yh3hbq7nb7tuo3e1yeo8yaz6y4q 3638695 3638693 2026-08-03T10:16:12Z 1nter pares 146705 /* Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу */ 3638695 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. 2020 жылы BBVA активтері бойынша Испаниядағы екінші ірі отандық банк құру мақсатында өзінен кіші бәсекелесі [[Banco Sabadell]] банкімен келіссөздер жүргізді. ''[[Reuters]]'' агенттігінің мәліметінше, жаңа банктің Испаниядағы активтері шамамен 600 млрд еуроны (710,52 млрд АҚШ доллары) құрап, сол кездегі акция бағалары бойынша біріктірілген нарықтық құны 26,7 млрд еуроға жетер еді.<ref>Jesús Aguado (16 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-spain-banks-consolidation-bbva-idUSKBN27W2CM BBVA and Sabadell in talks to create Spain's second-biggest domestic bank] ''[[Reuters]]''.</ref> Алайда көп ұзамай тараптар баға жөнінде келісімге келе алмағандықтан келіссөздерді тоқтатты.<ref>Jesús Aguado (27 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-sabadell-m-a-bbva-idUSKBN28712X Spain's BBVA and Sabadell end tie-up talks, TSB up for sale] ''[[Reuters]]''.</ref> Кейінірек, 2024 жылғы мамырда BBVA Banco Sabadell акционерлеріне тікелей 13,11 млрд АҚШ доллары көлеміндегі сатып алу ұсынысын жасады. Алайда Экономика министрлігі кез келген банктің бірігуі немесе сатып алынуына тыйым салу құқығына ие болғандықтан, Испания үкіметіне бұл сатып алуды бұғаттау мәселесін шешу үшін алты ай мерзім берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/spanish-government-opposes-bbvas-13-bln-sabadell-bid-2024-05-09/|title=Spanish government opposes BBVA's $13 billion Sabadell hostile bid|website=Reuters|date=May 9, 2024|access-date=May 13, 2024}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда BBVA-ның Sabadell банкінің Мексикадағы бизнесін жанама түрде бақылауға алуына рұқсат алғаны расталды.<ref>{{Cite news |date=December 24, 2024 |title=BBVA gets approval to take over Sabadell's Mexican businesses |url=https://www.reuters.com/markets/deals/bbva-secures-approval-acquisition-sabadells-mexican-units-2024-12-23/}}</ref> 2025 жылғы 30 қаңтарда BBVA Sabadell банкін сатып алу туралы ұсынысына байланысты Испанияның қаржы нарығын қадағалау органы енгізген жаңа акцияларды кері сатып алу жоспарларына қойылған шектеулерді алып тастағаннан кейін, құны 993 млн еуро (1 млрд АҚШ доллары) болатын өз акцияларын кері сатып алуды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite news |date=January 30, 2025 |title=BBVA plans $1 bln share buyback and expects Sabadell bid approval |url=https://www.reuters.com/business/finance/bbvas-q4-net-profit-up-18-compared-same-period-2023-2025-01-30/}}</ref> === Цифрлық трансформация === 2007 жылы компания банкті цифрлық трансформациялау бастамасын қолға алды. Ол жүзеге асырылғаннан кейін жаңа клиенттер саны жыл сайын 19%-ға өсті. 2015 жылғы жағдай бойынша мұндай клиенттердің жалпы саны 14,8 млн-ға жетті.<ref>{{cite web|url=http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|title=Mentor Europe 5 Excellent Examples of Successful Transformation Programs|date=18 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802131430/http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2019 жылы BBVA бүкіл әлем бойынша өз брендін біріздендіру туралы шешім қабылдап, жаңа логотипті таныстырды. Соның нәтижесінде Аргентинадағы (Francés), Мексикадағы (Bancomer), Перудегі (Continental) және АҚШ-тағы (Compass) жергілікті атаулар қолданылмайтын болды. Топтың [[Түркия]]дағы еншілес банкі Garanti Bank өз атауын Garanti BBVA деп өзгертті.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/bbva-unifica-su-marca-en-todo-el-mundo-y-cambia-su-logo/|title=BBVA unifica su marca en todo el mundo y cambia su logo|last=BBVA|date=2019-04-24|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-25}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ir9mhu2qwas084572bsddejpbe7vv81 3638713 3638695 2026-08-03T10:35:22Z 1nter pares 146705 /* Цифрлық трансформация */ 3638713 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. 2020 жылы BBVA активтері бойынша Испаниядағы екінші ірі отандық банк құру мақсатында өзінен кіші бәсекелесі [[Banco Sabadell]] банкімен келіссөздер жүргізді. ''[[Reuters]]'' агенттігінің мәліметінше, жаңа банктің Испаниядағы активтері шамамен 600 млрд еуроны (710,52 млрд АҚШ доллары) құрап, сол кездегі акция бағалары бойынша біріктірілген нарықтық құны 26,7 млрд еуроға жетер еді.<ref>Jesús Aguado (16 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-spain-banks-consolidation-bbva-idUSKBN27W2CM BBVA and Sabadell in talks to create Spain's second-biggest domestic bank] ''[[Reuters]]''.</ref> Алайда көп ұзамай тараптар баға жөнінде келісімге келе алмағандықтан келіссөздерді тоқтатты.<ref>Jesús Aguado (27 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-sabadell-m-a-bbva-idUSKBN28712X Spain's BBVA and Sabadell end tie-up talks, TSB up for sale] ''[[Reuters]]''.</ref> Кейінірек, 2024 жылғы мамырда BBVA Banco Sabadell акционерлеріне тікелей 13,11 млрд АҚШ доллары көлеміндегі сатып алу ұсынысын жасады. Алайда Экономика министрлігі кез келген банктің бірігуі немесе сатып алынуына тыйым салу құқығына ие болғандықтан, Испания үкіметіне бұл сатып алуды бұғаттау мәселесін шешу үшін алты ай мерзім берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/spanish-government-opposes-bbvas-13-bln-sabadell-bid-2024-05-09/|title=Spanish government opposes BBVA's $13 billion Sabadell hostile bid|website=Reuters|date=May 9, 2024|access-date=May 13, 2024}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда BBVA-ның Sabadell банкінің Мексикадағы бизнесін жанама түрде бақылауға алуына рұқсат алғаны расталды.<ref>{{Cite news |date=December 24, 2024 |title=BBVA gets approval to take over Sabadell's Mexican businesses |url=https://www.reuters.com/markets/deals/bbva-secures-approval-acquisition-sabadells-mexican-units-2024-12-23/}}</ref> 2025 жылғы 30 қаңтарда BBVA Sabadell банкін сатып алу туралы ұсынысына байланысты Испанияның қаржы нарығын қадағалау органы енгізген жаңа акцияларды кері сатып алу жоспарларына қойылған шектеулерді алып тастағаннан кейін, құны 993 млн еуро (1 млрд АҚШ доллары) болатын өз акцияларын кері сатып алуды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite news |date=January 30, 2025 |title=BBVA plans $1 bln share buyback and expects Sabadell bid approval |url=https://www.reuters.com/business/finance/bbvas-q4-net-profit-up-18-compared-same-period-2023-2025-01-30/}}</ref> === Цифрлық трансформация === 2007 жылы компания банкті цифрлық трансформациялау бастамасын қолға алды. Ол жүзеге асырылғаннан кейін жаңа клиенттер саны жыл сайын 19%-ға өсті. 2015 жылғы жағдай бойынша мұндай клиенттердің жалпы саны 14,8 млн-ға жетті.<ref>{{cite web|url=http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|title=Mentor Europe 5 Excellent Examples of Successful Transformation Programs|date=18 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802131430/http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2019 жылы BBVA бүкіл әлем бойынша өз брендін біріздендіру туралы шешім қабылдап, жаңа логотипті таныстырды. Соның нәтижесінде Аргентинадағы (Francés), Мексикадағы (Bancomer), Перудегі (Continental) және АҚШ-тағы (Compass) жергілікті атаулар қолданылмайтын болды. Топтың [[Түркия]]дағы еншілес банкі Garanti Bank өз атауын Garanti BBVA деп өзгертті.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/bbva-unifica-su-marca-en-todo-el-mundo-y-cambia-su-logo/|title=BBVA unifica su marca en todo el mundo y cambia su logo|last=BBVA|date=2019-04-24|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-25}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда BBVA шығындарды азайту жоспарларын қарастырып жатқанын мәлімдеді. Кейін, 2021 жылғы ақпанда, 2020 жылдың төртінші тоқсанында таза пайдасы 48%-ға төмендегеннен кейін, BBVA Испанияда шамамен 3 000 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |date=2021-02-24 |title=BBVA may cut 3,000 jobs in Spain, Expansion says |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-bbva-costs-jobs-idUSKBN2AO0T4 |access-date=2021-02-24}}</ref> 2025 жылғы шілдеде BBVA Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентіне (MiCA) сәйкес Испаниядағы бөлшек клиенттер үшін [[криптовалюта]]лармен сауда жасау және оларды кастодиандық сақтау қызметтерін іске қосты. Ол Еуропада мұндай қызметтерді ұсынған алғашқы дәстүрлі банктердің бірі болды.<ref>{{cite web | title=BBVA Launches Crypto Trading and Custody Services for Retail Customers in Spain | date=7 July 2025 | url=https://thefintechtimes.com/bbva-launches-crypto-trading-and-custody-services-for-retail-customers-in-spain/ }}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте BBVA Ripple компаниясының криптовалюталарды кастодиандық сақтау шешімін енгізу арқылы институционалдық қызметтерін кеңейтетінін жариялады. Бұл бастама банктің Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентінің (MiCA) талаптарына сәйкестігін нығайтуға және оның цифрлық активтер нарығындағы қатысуын кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |date=2025-09-09 |title=BBVA taps Ripple for institutional Bitcoin, Ether custody in Europe |url=https://cointelegraph.com/news/ripple-bbva-crypto-custody-mica |access-date=2025-09-11 |website=Cointelegraph |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jykus86vfi4m1yrg1owh0ll42zho4nx 3638715 3638713 2026-08-03T10:35:49Z 1nter pares 146705 /* Цифрлық трансформация */ 3638715 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. 2020 жылы BBVA активтері бойынша Испаниядағы екінші ірі отандық банк құру мақсатында өзінен кіші бәсекелесі [[Banco Sabadell]] банкімен келіссөздер жүргізді. ''[[Reuters]]'' агенттігінің мәліметінше, жаңа банктің Испаниядағы активтері шамамен 600 млрд еуроны (710,52 млрд АҚШ доллары) құрап, сол кездегі акция бағалары бойынша біріктірілген нарықтық құны 26,7 млрд еуроға жетер еді.<ref>Jesús Aguado (16 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-spain-banks-consolidation-bbva-idUSKBN27W2CM BBVA and Sabadell in talks to create Spain's second-biggest domestic bank] ''[[Reuters]]''.</ref> Алайда көп ұзамай тараптар баға жөнінде келісімге келе алмағандықтан келіссөздерді тоқтатты.<ref>Jesús Aguado (27 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-sabadell-m-a-bbva-idUSKBN28712X Spain's BBVA and Sabadell end tie-up talks, TSB up for sale] ''[[Reuters]]''.</ref> Кейінірек, 2024 жылғы мамырда BBVA Banco Sabadell акционерлеріне тікелей 13,11 млрд АҚШ доллары көлеміндегі сатып алу ұсынысын жасады. Алайда Экономика министрлігі кез келген банктің бірігуі немесе сатып алынуына тыйым салу құқығына ие болғандықтан, Испания үкіметіне бұл сатып алуды бұғаттау мәселесін шешу үшін алты ай мерзім берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/spanish-government-opposes-bbvas-13-bln-sabadell-bid-2024-05-09/|title=Spanish government opposes BBVA's $13 billion Sabadell hostile bid|website=Reuters|date=May 9, 2024|access-date=May 13, 2024}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда BBVA-ның Sabadell банкінің Мексикадағы бизнесін жанама түрде бақылауға алуына рұқсат алғаны расталды.<ref>{{Cite news |date=December 24, 2024 |title=BBVA gets approval to take over Sabadell's Mexican businesses |url=https://www.reuters.com/markets/deals/bbva-secures-approval-acquisition-sabadells-mexican-units-2024-12-23/}}</ref> 2025 жылғы 30 қаңтарда BBVA Sabadell банкін сатып алу туралы ұсынысына байланысты Испанияның қаржы нарығын қадағалау органы енгізген жаңа акцияларды кері сатып алу жоспарларына қойылған шектеулерді алып тастағаннан кейін, құны 993 млн еуро (1 млрд АҚШ доллары) болатын өз акцияларын кері сатып алуды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite news |date=January 30, 2025 |title=BBVA plans $1 bln share buyback and expects Sabadell bid approval |url=https://www.reuters.com/business/finance/bbvas-q4-net-profit-up-18-compared-same-period-2023-2025-01-30/}}</ref> === Цифрлық трансформация === 2007 жылы компания банкті цифрлық трансформациялау бастамасын қолға алды. Ол жүзеге асырылғаннан кейін жаңа клиенттер саны жыл сайын 19%-ға өсті. 2015 жылғы жағдай бойынша мұндай клиенттердің жалпы саны 14,8 млн-ға жетті.<ref>{{cite web|url=http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|title=Mentor Europe 5 Excellent Examples of Successful Transformation Programs|date=18 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802131430/http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2019 жылы BBVA бүкіл әлем бойынша өз брендін біріздендіру туралы шешім қабылдап, жаңа логотипті таныстырды. Соның нәтижесінде Аргентинадағы (Francés), Мексикадағы (Bancomer), Перудегі (Continental) және АҚШ-тағы (Compass) жергілікті атаулар қолданылмайтын болды. Топтың [[Түркия]]дағы еншілес банкі Garanti Bank өз атауын Garanti BBVA деп өзгертті.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/bbva-unifica-su-marca-en-todo-el-mundo-y-cambia-su-logo/|title=BBVA unifica su marca en todo el mundo y cambia su logo|last=BBVA|date=2019-04-24|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-25}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда BBVA шығындарды азайту жоспарларын қарастырып жатқанын мәлімдеді. Кейін, 2021 жылғы ақпанда, 2020 жылдың төртінші тоқсанында таза пайдасы 48%-ға төмендегеннен кейін, BBVA Испанияда шамамен 3 000 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |date=2021-02-24 |title=BBVA may cut 3,000 jobs in Spain, Expansion says |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-bbva-costs-jobs-idUSKBN2AO0T4 |access-date=2021-02-24}}</ref> 2025 жылғы шілдеде BBVA Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентіне (MiCA) сәйкес Испаниядағы бөлшек клиенттер үшін [[криптовалюта]]лармен сауда жасау және оларды кастодиандық сақтау қызметтерін іске қосты. Ол Еуропада мұндай қызметтерді ұсынған алғашқы дәстүрлі банктердің бірі болды.<ref>{{cite web | title=BBVA Launches Crypto Trading and Custody Services for Retail Customers in Spain | date=7 July 2025 | url=https://thefintechtimes.com/bbva-launches-crypto-trading-and-custody-services-for-retail-customers-in-spain/ }}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте BBVA Ripple компаниясының криптовалюталарды кастодиандық сақтау шешімін енгізу арқылы институционалдық қызметтерін кеңейтетінін жариялады. Бұл бастама банктің Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентінің (MiCA) талаптарына сәйкестігін нығайтуға және оның цифрлық активтер нарығындағы қатысуын кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |date=2025-09-09 |title=BBVA taps Ripple for institutional Bitcoin, Ether custody in Europe |url=https://cointelegraph.com/news/ripple-bbva-crypto-custody-mica |access-date=2025-09-11 |website=Cointelegraph |language=en}}</ref> == Несиелік рейтингтері == 2023 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша BBVA-ның төрт негізгі рейтингтік агенттік берген қарыз рейтингтері төмендегідей болды: {| class="wikitable" |- ! Рейтингтік агенттік !! Ұзақ мерзімді рейтинг !! Қысқа мерзімді рейтинг |- | S&P<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "S&P Research Update: BBVA 'BBB+/A-3' Ratings Affirmed Despite Rising Economic Risk In Spain; Outlook Stable"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, December 2, 2013</ref> || A (болжамы: тұрақты) || A-1 |- | Moody's<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "Moody’s Rating Report"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, March 4, 2014</ref> || A3 (болжамы: тұрақты) || P-2 |- | Fitch<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "Fitch Downgrades Santander & BBVA to 'BBB+'/Negative Outlook on Sovereign Action"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, November 8, 2013</ref> || A− (болжамы: тұрақты) || F-2 |- | DBRS<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "DBRS Lowers BBVA to 'A' After Downgrade of Spain to A (low), Trend Now Negative"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, August 10, 2012</ref> || A (high) (болжамы: тұрақты) || R-1 (middle) |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sxldytfwfkhnt32gwuq7p20t19k5z6x 3638761 3638715 2026-08-03T11:47:54Z 1nter pares 146705 /* Несиелік рейтингтері */ 3638761 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. 2020 жылы BBVA активтері бойынша Испаниядағы екінші ірі отандық банк құру мақсатында өзінен кіші бәсекелесі [[Banco Sabadell]] банкімен келіссөздер жүргізді. ''[[Reuters]]'' агенттігінің мәліметінше, жаңа банктің Испаниядағы активтері шамамен 600 млрд еуроны (710,52 млрд АҚШ доллары) құрап, сол кездегі акция бағалары бойынша біріктірілген нарықтық құны 26,7 млрд еуроға жетер еді.<ref>Jesús Aguado (16 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-spain-banks-consolidation-bbva-idUSKBN27W2CM BBVA and Sabadell in talks to create Spain's second-biggest domestic bank] ''[[Reuters]]''.</ref> Алайда көп ұзамай тараптар баға жөнінде келісімге келе алмағандықтан келіссөздерді тоқтатты.<ref>Jesús Aguado (27 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-sabadell-m-a-bbva-idUSKBN28712X Spain's BBVA and Sabadell end tie-up talks, TSB up for sale] ''[[Reuters]]''.</ref> Кейінірек, 2024 жылғы мамырда BBVA Banco Sabadell акционерлеріне тікелей 13,11 млрд АҚШ доллары көлеміндегі сатып алу ұсынысын жасады. Алайда Экономика министрлігі кез келген банктің бірігуі немесе сатып алынуына тыйым салу құқығына ие болғандықтан, Испания үкіметіне бұл сатып алуды бұғаттау мәселесін шешу үшін алты ай мерзім берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/spanish-government-opposes-bbvas-13-bln-sabadell-bid-2024-05-09/|title=Spanish government opposes BBVA's $13 billion Sabadell hostile bid|website=Reuters|date=May 9, 2024|access-date=May 13, 2024}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда BBVA-ның Sabadell банкінің Мексикадағы бизнесін жанама түрде бақылауға алуына рұқсат алғаны расталды.<ref>{{Cite news |date=December 24, 2024 |title=BBVA gets approval to take over Sabadell's Mexican businesses |url=https://www.reuters.com/markets/deals/bbva-secures-approval-acquisition-sabadells-mexican-units-2024-12-23/}}</ref> 2025 жылғы 30 қаңтарда BBVA Sabadell банкін сатып алу туралы ұсынысына байланысты Испанияның қаржы нарығын қадағалау органы енгізген жаңа акцияларды кері сатып алу жоспарларына қойылған шектеулерді алып тастағаннан кейін, құны 993 млн еуро (1 млрд АҚШ доллары) болатын өз акцияларын кері сатып алуды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite news |date=January 30, 2025 |title=BBVA plans $1 bln share buyback and expects Sabadell bid approval |url=https://www.reuters.com/business/finance/bbvas-q4-net-profit-up-18-compared-same-period-2023-2025-01-30/}}</ref> === Цифрлық трансформация === 2007 жылы компания банкті цифрлық трансформациялау бастамасын қолға алды. Ол жүзеге асырылғаннан кейін жаңа клиенттер саны жыл сайын 19%-ға өсті. 2015 жылғы жағдай бойынша мұндай клиенттердің жалпы саны 14,8 млн-ға жетті.<ref>{{cite web|url=http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|title=Mentor Europe 5 Excellent Examples of Successful Transformation Programs|date=18 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802131430/http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2019 жылы BBVA бүкіл әлем бойынша өз брендін біріздендіру туралы шешім қабылдап, жаңа логотипті таныстырды. Соның нәтижесінде Аргентинадағы (Francés), Мексикадағы (Bancomer), Перудегі (Continental) және АҚШ-тағы (Compass) жергілікті атаулар қолданылмайтын болды. Топтың [[Түркия]]дағы еншілес банкі Garanti Bank өз атауын Garanti BBVA деп өзгертті.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/bbva-unifica-su-marca-en-todo-el-mundo-y-cambia-su-logo/|title=BBVA unifica su marca en todo el mundo y cambia su logo|last=BBVA|date=2019-04-24|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-25}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда BBVA шығындарды азайту жоспарларын қарастырып жатқанын мәлімдеді. Кейін, 2021 жылғы ақпанда, 2020 жылдың төртінші тоқсанында таза пайдасы 48%-ға төмендегеннен кейін, BBVA Испанияда шамамен 3 000 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |date=2021-02-24 |title=BBVA may cut 3,000 jobs in Spain, Expansion says |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-bbva-costs-jobs-idUSKBN2AO0T4 |access-date=2021-02-24}}</ref> 2025 жылғы шілдеде BBVA Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентіне (MiCA) сәйкес Испаниядағы бөлшек клиенттер үшін [[криптовалюта]]лармен сауда жасау және оларды кастодиандық сақтау қызметтерін іске қосты. Ол Еуропада мұндай қызметтерді ұсынған алғашқы дәстүрлі банктердің бірі болды.<ref>{{cite web | title=BBVA Launches Crypto Trading and Custody Services for Retail Customers in Spain | date=7 July 2025 | url=https://thefintechtimes.com/bbva-launches-crypto-trading-and-custody-services-for-retail-customers-in-spain/ }}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте BBVA Ripple компаниясының криптовалюталарды кастодиандық сақтау шешімін енгізу арқылы институционалдық қызметтерін кеңейтетінін жариялады. Бұл бастама банктің Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентінің (MiCA) талаптарына сәйкестігін нығайтуға және оның цифрлық активтер нарығындағы қатысуын кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |date=2025-09-09 |title=BBVA taps Ripple for institutional Bitcoin, Ether custody in Europe |url=https://cointelegraph.com/news/ripple-bbva-crypto-custody-mica |access-date=2025-09-11 |website=Cointelegraph |language=en}}</ref> == Несиелік рейтингтері == 2023 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша BBVA-ның төрт негізгі рейтингтік агенттік берген қарыз рейтингтері төмендегідей болды: {| class="wikitable" |- ! Рейтингтік агенттік !! Ұзақ мерзімді рейтинг !! Қысқа мерзімді рейтинг |- | S&P<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "S&P Research Update: BBVA 'BBB+/A-3' Ratings Affirmed Despite Rising Economic Risk In Spain; Outlook Stable"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, December 2, 2013</ref> || A (болжамы: тұрақты) || A-1 |- | Moody's<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "Moody’s Rating Report"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, March 4, 2014</ref> || A3 (болжамы: тұрақты) || P-2 |- | Fitch<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "Fitch Downgrades Santander & BBVA to 'BBB+'/Negative Outlook on Sovereign Action"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, November 8, 2013</ref> || A− (болжамы: тұрақты) || F-2 |- | DBRS<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "DBRS Lowers BBVA to 'A' After Downgrade of Spain to A (low), Trend Now Negative"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, August 10, 2012</ref> || A (high) (болжамы: тұрақты) || R-1 (middle) |} == Дамушы және өсім қарқыны жоғары экономикалар (EAGLEs) == Дамушы және өсім қарқыны жоғары экономикалар (EAGLEs) — [[BBVA]] Research әзірлеген негізгі [[дамушы нарық]]тардың тобы. EAGLE экономикалары алдағы 10 жылда жаһандық экономикалық өсімнің негізгі қозғаушы күшіне айналып, инвесторлар үшін маңызды мүмкіндіктер ұсынады деп күтіледі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 11w233pubduejveg378mdh0iqohbbj2 3638762 3638761 2026-08-03T11:48:11Z 1nter pares 146705 3638762 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. 2020 жылы BBVA активтері бойынша Испаниядағы екінші ірі отандық банк құру мақсатында өзінен кіші бәсекелесі [[Banco Sabadell]] банкімен келіссөздер жүргізді. ''[[Reuters]]'' агенттігінің мәліметінше, жаңа банктің Испаниядағы активтері шамамен 600 млрд еуроны (710,52 млрд АҚШ доллары) құрап, сол кездегі акция бағалары бойынша біріктірілген нарықтық құны 26,7 млрд еуроға жетер еді.<ref>Jesús Aguado (16 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-spain-banks-consolidation-bbva-idUSKBN27W2CM BBVA and Sabadell in talks to create Spain's second-biggest domestic bank] ''[[Reuters]]''.</ref> Алайда көп ұзамай тараптар баға жөнінде келісімге келе алмағандықтан келіссөздерді тоқтатты.<ref>Jesús Aguado (27 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-sabadell-m-a-bbva-idUSKBN28712X Spain's BBVA and Sabadell end tie-up talks, TSB up for sale] ''[[Reuters]]''.</ref> Кейінірек, 2024 жылғы мамырда BBVA Banco Sabadell акционерлеріне тікелей 13,11 млрд АҚШ доллары көлеміндегі сатып алу ұсынысын жасады. Алайда Экономика министрлігі кез келген банктің бірігуі немесе сатып алынуына тыйым салу құқығына ие болғандықтан, Испания үкіметіне бұл сатып алуды бұғаттау мәселесін шешу үшін алты ай мерзім берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/spanish-government-opposes-bbvas-13-bln-sabadell-bid-2024-05-09/|title=Spanish government opposes BBVA's $13 billion Sabadell hostile bid|website=Reuters|date=May 9, 2024|access-date=May 13, 2024}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда BBVA-ның Sabadell банкінің Мексикадағы бизнесін жанама түрде бақылауға алуына рұқсат алғаны расталды.<ref>{{Cite news |date=December 24, 2024 |title=BBVA gets approval to take over Sabadell's Mexican businesses |url=https://www.reuters.com/markets/deals/bbva-secures-approval-acquisition-sabadells-mexican-units-2024-12-23/}}</ref> 2025 жылғы 30 қаңтарда BBVA Sabadell банкін сатып алу туралы ұсынысына байланысты Испанияның қаржы нарығын қадағалау органы енгізген жаңа акцияларды кері сатып алу жоспарларына қойылған шектеулерді алып тастағаннан кейін, құны 993 млн еуро (1 млрд АҚШ доллары) болатын өз акцияларын кері сатып алуды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite news |date=January 30, 2025 |title=BBVA plans $1 bln share buyback and expects Sabadell bid approval |url=https://www.reuters.com/business/finance/bbvas-q4-net-profit-up-18-compared-same-period-2023-2025-01-30/}}</ref> === Цифрлық трансформация === 2007 жылы компания банкті цифрлық трансформациялау бастамасын қолға алды. Ол жүзеге асырылғаннан кейін жаңа клиенттер саны жыл сайын 19%-ға өсті. 2015 жылғы жағдай бойынша мұндай клиенттердің жалпы саны 14,8 млн-ға жетті.<ref>{{cite web|url=http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|title=Mentor Europe 5 Excellent Examples of Successful Transformation Programs|date=18 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802131430/http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2019 жылы BBVA бүкіл әлем бойынша өз брендін біріздендіру туралы шешім қабылдап, жаңа логотипті таныстырды. Соның нәтижесінде Аргентинадағы (Francés), Мексикадағы (Bancomer), Перудегі (Continental) және АҚШ-тағы (Compass) жергілікті атаулар қолданылмайтын болды. Топтың [[Түркия]]дағы еншілес банкі Garanti Bank өз атауын Garanti BBVA деп өзгертті.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/bbva-unifica-su-marca-en-todo-el-mundo-y-cambia-su-logo/|title=BBVA unifica su marca en todo el mundo y cambia su logo|last=BBVA|date=2019-04-24|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-25}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда BBVA шығындарды азайту жоспарларын қарастырып жатқанын мәлімдеді. Кейін, 2021 жылғы ақпанда, 2020 жылдың төртінші тоқсанында таза пайдасы 48%-ға төмендегеннен кейін, BBVA Испанияда шамамен 3 000 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |date=2021-02-24 |title=BBVA may cut 3,000 jobs in Spain, Expansion says |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-bbva-costs-jobs-idUSKBN2AO0T4 |access-date=2021-02-24}}</ref> 2025 жылғы шілдеде BBVA Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентіне (MiCA) сәйкес Испаниядағы бөлшек клиенттер үшін [[криптовалюта]]лармен сауда жасау және оларды кастодиандық сақтау қызметтерін іске қосты. Ол Еуропада мұндай қызметтерді ұсынған алғашқы дәстүрлі банктердің бірі болды.<ref>{{cite web | title=BBVA Launches Crypto Trading and Custody Services for Retail Customers in Spain | date=7 July 2025 | url=https://thefintechtimes.com/bbva-launches-crypto-trading-and-custody-services-for-retail-customers-in-spain/ }}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте BBVA Ripple компаниясының криптовалюталарды кастодиандық сақтау шешімін енгізу арқылы институционалдық қызметтерін кеңейтетінін жариялады. Бұл бастама банктің Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентінің (MiCA) талаптарына сәйкестігін нығайтуға және оның цифрлық активтер нарығындағы қатысуын кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |date=2025-09-09 |title=BBVA taps Ripple for institutional Bitcoin, Ether custody in Europe |url=https://cointelegraph.com/news/ripple-bbva-crypto-custody-mica |access-date=2025-09-11 |website=Cointelegraph |language=en}}</ref> == Несиелік рейтингтері == 2023 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша BBVA-ның төрт негізгі рейтингтік агенттік берген қарыз рейтингтері төмендегідей болды: {| class="wikitable" |- ! Рейтингтік агенттік !! Ұзақ мерзімді рейтинг !! Қысқа мерзімді рейтинг |- | S&P<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "S&P Research Update: BBVA 'BBB+/A-3' Ratings Affirmed Despite Rising Economic Risk In Spain; Outlook Stable"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, December 2, 2013</ref> || A (болжамы: тұрақты) || A-1 |- | Moody's<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "Moody’s Rating Report"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, March 4, 2014</ref> || A3 (болжамы: тұрақты) || P-2 |- | Fitch<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "Fitch Downgrades Santander & BBVA to 'BBB+'/Negative Outlook on Sovereign Action"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, November 8, 2013</ref> || A− (болжамы: тұрақты) || F-2 |- | DBRS<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "DBRS Lowers BBVA to 'A' After Downgrade of Spain to A (low), Trend Now Negative"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, August 10, 2012</ref> || A (high) (болжамы: тұрақты) || R-1 (middle) |} == Дамушы және өсім қарқыны жоғары экономикалар (EAGLEs) == Дамушы және өсім қарқыны жоғары экономикалар (EAGLEs) — BBVA Research әзірлеген негізгі [[дамушы нарық]]тардың тобы. EAGLE экономикалары алдағы 10 жылда жаһандық экономикалық өсімнің негізгі қозғаушы күшіне айналып, инвесторлар үшін маңызды мүмкіндіктер ұсынады деп күтіледі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8vy5kv0inqswusg33t8vluut8q8vdt0 3638765 3638762 2026-08-03T11:49:06Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3638765 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A. |логотипі = BBVA_logo_2025.svg |суреті = Bilbao - BBVA (ex Banco de Comercio) 2.jpg |сурет атауы = [[Бильбао]] қаласындағы BBVA штаб-пәтері |түрі = ''[[Sociedad Anónima]]'' |биржадағы листингі = {{BMAD|ES0113211835|BBVA}}<br>{{NYSE|BBVA}}<br>{{BMV|BBVA|6528}}<br>[[IBEX 35]] |қызметі = |құрылды = [[Бильбао]], [[Испания]]<br>[[28 мамыр]] [[1857 жыл|1857]] |құрушы = |орналасуы = [[Бильбао]] және [[Мадрид]], [[Испания]] |басты адамдары = [[Carlos Torres Vila (banker)|Карлос Торрес Вила]] <small>(топтың атқарушы төрағасы)</small><br>[[Onur Genç|Онур Генч]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * сақтандыру * жеке банк қызметі * жеке капитал * ипотекалық несиелер * кредиттік карталар * инвестицияларды басқару * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * өзара қорлар * биржалық инвестициялық қорлар * индекстік қорлар }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €61,79 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |айналым = {{өсім}} €36,93 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025">{{cite web|url=https://shareholdersandinvestors.bbva.com/wp-content/uploads/2026/03/Annual-Report-BBVA-2025_ENG.pdf|title=Annual Report 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €22,55 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |таза табысы = {{өсім}} €10,51 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |активтер = {{өсім}} €859,57 млрд <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 127 174 <small>(2025)</small><ref name="data2025"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.bbva.com}} |Ортаққор = }} '''Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.''', '''BBVA''' аббревиатурасымен кеңінен танымал, штаб-пәтері [[Бильбао]] қаласында, операциялық кеңселері [[Мадрид]]те орналасқан испаниялық трансұлттық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Әлемдегі ең ірі [[банк|қаржы институттарының]] бірі ретінде BBVA-ның негізгі нарықтары негізінен Испанияда, Мексикада, Оңтүстік Америкада және Түркияда шоғырланған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/en/corporate-information/|title=BBVA in the world|website=bbva.com|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> Банк [[Banco de Bilbao]] ретінде 1857 жылғы 28 мамырда [[Бильбао]] қаласында құрылды. BBVA-ның операциялық штаб-пәтері [[Мадрид]]тегі Ciudad BBVA кешенінде орналасқан. Ол [[Banco Santander]]-ден кейінгі Испаниядағы екінші ірі банк болып табылады. Банк Мадрид қор биржасында, Нью-Йорк қор биржасында және Мексика қор биржасында листингтелген. Сондай-ақ ол [[IBEX 35]] және [[Dow Jones EURO STOXX 50]] индекстерінің құрамына кіреді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|title=IBEX 35 COMPOSITE INDEX, IBEX:MCE Constituents – FT.com|website=markets.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802123757/https://markets.ft.com/data/indices/tearsheet/constituents?s=IBEX:MCE|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 2 сәуірдегі жағдай бойынша банк жалпы активтері бойынша әлемдегі 42-ші ең ірі банк болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-100-largest-banks-2021|title=Top 100 Banks in the World|website=spglobal.com|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022 жылы ''[[The Banker]]'' BBVA-ны Испаниядағы өсу, табыстылық және жалпы қызмет нәтижелері бойынша үздік банк деп таныды.<ref>{{cite web |title=BBVA, reconocido por 'The Banker' como el mejor banco en crecimiento, rentabilidad y desempeño de España |date=5 July 2023 |url=https://www.europapress.es/economia/finanzas-00340/noticia-bbva-reconocido-the-banker-mejor-banco-crecimiento-rentabilidad-desempeno-espana-20230705135748.html |publisher=Europa Press |language=ES}}</ref><ref>{{cite web |title='The Banker' elige a BBVA como mejor banco de España en crecimiento, rentabilidad y desempeño |date=5 July 2023 |url=https://www.lavanguardia.com/economia/20230705/9088452/the-banker-elige-bbva-mejor-banco-espana-crecimiento-rentabilidad-desempeno.html |publisher=La Vanguardia |language=ES}}</ref> BBVA 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] жүйесі күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша BBVA активтері шамамен 859 млрд еуроны құрады, бұл оны активтер көлемі бойынша Испаниядағы екінші ірі қаржы институтына айналдырды. Сол күнгі жағдай бойынша банктің 5 642 кеңсесі, 127 174 қызметкері және 81,2 млн клиенті болды,<ref name="data2025" /> сондай-ақ ол 25-тен астам елде жұмыс істеді. == Испаниядағы тарихы == === Banco de Bilbao және Banco de Vizcaya === BBVA тарихы 1857 жылы Испанияның солтүстігіндегі [[Баск елі]]ндегі [[Бильбао]] қаласында Сауда кеңесі эмиссиялық және есептік банк ретінде Banco de Bilbao банкін құруға бастамашылық еткен кезде басталды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/informacion-corporativa/|title=Información corporativa|last=BBVA|date=2016-09-21|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-03}}</ref> Banco de Vizcaya 1901 жылы құрылып, алғашқы операцияларын Бильбаода жүргізді. Уақыт өте келе ол бүкіл ел бойынша кеңейді.<ref name=":1" /> 1988 жылы Banco de Bilbao мен Banco de Vizcaya арасындағы бірігу туралы келісімге қол қойылды. Ал 1989 жылы BBV бренді қабылданды. === BBV мен Argentaria-ның бірігуі: BBVA-ның құрылуы === [[Сурет:Logotipo de BBVA.svg|thumb|BBVA-ның бұрынғы логотипі]] 1991 жылы [[Фелипе Гонсалес]]тің Испания үкіметі мемлекеттік банктерді біріктіріп, Argentaria мемлекеттік банкін құрды. Кейіннен 1993–1998 жылдар аралығында бұл ұйымды жекешелендіру үдерісі жүргізілді. BBV мен Argentaria 1999 жылғы 19 қазанда құндылықты одан әрі арттыру мақсатында бірігу жобасын жариялады. Жаңа банк (BBVA) елеулі көлемімен, жоғары қаржылық тұрақтылығымен және ауқымды қаржылық құрылымымен, бизнестің және тәуекелдердің жеткілікті географиялық әртараптандырылуымен ерекшеленді. Соның нәтижесінде оның пайданы ұлғайту әлеуеті де жоғары болды.<ref name=":1" /> === Unnim Banc пен Catalunya Banc банктерін сатып алу === [[Сурет:La vela bbva.jpg|thumb|[[Мадрид]]тегі BBVA штаб-пәтері]] Бірнеше жыл бойы сыртқы өсуге басымдық бергеннен кейін BBVA Испаниядағы қаржы жүйесін қайта құрылымдау мүмкіндігін пайдаланып, әсіресе өзінің нарықтағы үлесі ең төмен өңірлердің бірі болған [[Каталония]]да кеңейе түсті. Осы мақсатта ол 2012–2014 жылдары Испания үкіметі мемлекет меншігіне алған екі қаржы тобын — Unnim Banc пен [[Catalunya Banc]] банктерін сатып алды. Бұл екі топтың құрамына Каталонияның алты жинақ банкі кірген болатын. 2020 жылы BBVA активтері бойынша Испаниядағы екінші ірі отандық банк құру мақсатында өзінен кіші бәсекелесі [[Banco Sabadell]] банкімен келіссөздер жүргізді. ''[[Reuters]]'' агенттігінің мәліметінше, жаңа банктің Испаниядағы активтері шамамен 600 млрд еуроны (710,52 млрд АҚШ доллары) құрап, сол кездегі акция бағалары бойынша біріктірілген нарықтық құны 26,7 млрд еуроға жетер еді.<ref>Jesús Aguado (16 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-spain-banks-consolidation-bbva-idUSKBN27W2CM BBVA and Sabadell in talks to create Spain's second-biggest domestic bank] ''[[Reuters]]''.</ref> Алайда көп ұзамай тараптар баға жөнінде келісімге келе алмағандықтан келіссөздерді тоқтатты.<ref>Jesús Aguado (27 November 2020), [https://www.reuters.com/article/us-sabadell-m-a-bbva-idUSKBN28712X Spain's BBVA and Sabadell end tie-up talks, TSB up for sale] ''[[Reuters]]''.</ref> Кейінірек, 2024 жылғы мамырда BBVA Banco Sabadell акционерлеріне тікелей 13,11 млрд АҚШ доллары көлеміндегі сатып алу ұсынысын жасады. Алайда Экономика министрлігі кез келген банктің бірігуі немесе сатып алынуына тыйым салу құқығына ие болғандықтан, Испания үкіметіне бұл сатып алуды бұғаттау мәселесін шешу үшін алты ай мерзім берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/spanish-government-opposes-bbvas-13-bln-sabadell-bid-2024-05-09/|title=Spanish government opposes BBVA's $13 billion Sabadell hostile bid|website=Reuters|date=May 9, 2024|access-date=May 13, 2024}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда BBVA-ның Sabadell банкінің Мексикадағы бизнесін жанама түрде бақылауға алуына рұқсат алғаны расталды.<ref>{{Cite news |date=December 24, 2024 |title=BBVA gets approval to take over Sabadell's Mexican businesses |url=https://www.reuters.com/markets/deals/bbva-secures-approval-acquisition-sabadells-mexican-units-2024-12-23/}}</ref> 2025 жылғы 30 қаңтарда BBVA Sabadell банкін сатып алу туралы ұсынысына байланысты Испанияның қаржы нарығын қадағалау органы енгізген жаңа акцияларды кері сатып алу жоспарларына қойылған шектеулерді алып тастағаннан кейін, құны 993 млн еуро (1 млрд АҚШ доллары) болатын өз акцияларын кері сатып алуды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite news |date=January 30, 2025 |title=BBVA plans $1 bln share buyback and expects Sabadell bid approval |url=https://www.reuters.com/business/finance/bbvas-q4-net-profit-up-18-compared-same-period-2023-2025-01-30/}}</ref> === Цифрлық трансформация === 2007 жылы компания банкті цифрлық трансформациялау бастамасын қолға алды. Ол жүзеге асырылғаннан кейін жаңа клиенттер саны жыл сайын 19%-ға өсті. 2015 жылғы жағдай бойынша мұндай клиенттердің жалпы саны 14,8 млн-ға жетті.<ref>{{cite web|url=http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|title=Mentor Europe 5 Excellent Examples of Successful Transformation Programs|date=18 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802131430/http://mentoreurope.com/resources/blogs/5-excellent-examples-of-successful-transformation-programs/|archive-date=2017-08-02|url-status=live}}</ref> 2019 жылы BBVA бүкіл әлем бойынша өз брендін біріздендіру туралы шешім қабылдап, жаңа логотипті таныстырды. Соның нәтижесінде Аргентинадағы (Francés), Мексикадағы (Bancomer), Перудегі (Continental) және АҚШ-тағы (Compass) жергілікті атаулар қолданылмайтын болды. Топтың [[Түркия]]дағы еншілес банкі Garanti Bank өз атауын Garanti BBVA деп өзгертті.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbva.com/es/bbva-unifica-su-marca-en-todo-el-mundo-y-cambia-su-logo/|title=BBVA unifica su marca en todo el mundo y cambia su logo|last=BBVA|date=2019-04-24|website=BBVA NOTICIAS|language=es|access-date=2019-04-25}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда BBVA шығындарды азайту жоспарларын қарастырып жатқанын мәлімдеді. Кейін, 2021 жылғы ақпанда, 2020 жылдың төртінші тоқсанында таза пайдасы 48%-ға төмендегеннен кейін, BBVA Испанияда шамамен 3 000 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |date=2021-02-24 |title=BBVA may cut 3,000 jobs in Spain, Expansion says |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-bbva-costs-jobs-idUSKBN2AO0T4 |access-date=2021-02-24}}</ref> 2025 жылғы шілдеде BBVA Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентіне (MiCA) сәйкес Испаниядағы бөлшек клиенттер үшін [[криптовалюта]]лармен сауда жасау және оларды кастодиандық сақтау қызметтерін іске қосты. Ол Еуропада мұндай қызметтерді ұсынған алғашқы дәстүрлі банктердің бірі болды.<ref>{{cite web | title=BBVA Launches Crypto Trading and Custody Services for Retail Customers in Spain | date=7 July 2025 | url=https://thefintechtimes.com/bbva-launches-crypto-trading-and-custody-services-for-retail-customers-in-spain/ }}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте BBVA Ripple компаниясының криптовалюталарды кастодиандық сақтау шешімін енгізу арқылы институционалдық қызметтерін кеңейтетінін жариялады. Бұл бастама банктің Еуропалық Одақтың Криптоактивтер нарығы туралы регламентінің (MiCA) талаптарына сәйкестігін нығайтуға және оның цифрлық активтер нарығындағы қатысуын кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |date=2025-09-09 |title=BBVA taps Ripple for institutional Bitcoin, Ether custody in Europe |url=https://cointelegraph.com/news/ripple-bbva-crypto-custody-mica |access-date=2025-09-11 |website=Cointelegraph |language=en}}</ref> == Несиелік рейтингтері == 2023 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша BBVA-ның төрт негізгі рейтингтік агенттік берген қарыз рейтингтері төмендегідей болды: {| class="wikitable" |- ! Рейтингтік агенттік !! Ұзақ мерзімді рейтинг !! Қысқа мерзімді рейтинг |- | S&P<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "S&P Research Update: BBVA 'BBB+/A-3' Ratings Affirmed Despite Rising Economic Risk In Spain; Outlook Stable"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, December 2, 2013</ref> || A (болжамы: тұрақты) || A-1 |- | Moody's<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "Moody’s Rating Report"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, March 4, 2014</ref> || A3 (болжамы: тұрақты) || P-2 |- | Fitch<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "Fitch Downgrades Santander & BBVA to 'BBB+'/Negative Outlook on Sovereign Action"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, November 8, 2013</ref> || A− (болжамы: тұрақты) || F-2 |- | DBRS<ref>[http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp "DBRS Lowers BBVA to 'A' After Downgrade of Spain to A (low), Trend Now Negative"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065246/http://shareholdersandinvestors.bbva.com/TLBB/tlbb/bbvair/ing/investors/ratings/index.jsp |date=2013-10-21 }}, August 10, 2012</ref> || A (high) (болжамы: тұрақты) || R-1 (middle) |} == Дамушы және өсім қарқыны жоғары экономикалар (EAGLEs) == Дамушы және өсім қарқыны жоғары экономикалар (EAGLEs) — BBVA Research әзірлеген негізгі [[дамушы нарық]]тардың тобы. EAGLE экономикалары алдағы 10 жылда жаһандық экономикалық өсімнің негізгі қозғаушы күшіне айналып, инвесторлар үшін маңызды мүмкіндіктер ұсынады деп күтіледі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] [[Санат:1999 жылы құрылған испаниялық компаниялар]] [[Санат:1999 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Испания банктері]] [[Санат:Мадрид қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:IBEX 35]] [[Санат:Штаб-пәтері Испанияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Испаниялық брендтер]] [[Санат:Бильбаода орналасқан компаниялар]] [[Санат:Euro Stoxx 50 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:Бастапқы дилерлер]] [[Санат:Испания компаниялары]] 80apc1cfbb311cj6liv59epztxy6nlw 0 784494 3638764 2026-08-03T11:48:11Z Nurken 111493 Nurken [[Ирина Каримова]] бетін [[Ирина Холовна Каримова]] бетіне жылжытты 3638764 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ирина Холовна Каримова]] s2c0ks1begqccsv5ghs5wvdi3q23zg3 14 784495 3638766 2026-08-03T11:50:41Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1999 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1990 жылдары құрылған банктер]] 3638766 wikitext text/x-wiki [[Санат:1999 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1990 жылдары құрылған банктер]] 1w96hlfdybe41fox2lw3x168ecoj75e 14 784497 3638770 2026-08-03T11:54:52Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған жылы бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1999 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:XX ғасырда құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1999 жылы құрылған іскерлік қызмет көрсету компаниялары]] 3638770 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған жылы бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1999 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:XX ғасырда құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1999 жылы құрылған іскерлік қызмет көрсету компаниялары]] rr1w4esxkevozh0mgvw6lxna75p356d 14 784498 3638772 2026-08-03T11:56:57Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:XX ғасырда құрылған іскерлік қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1999 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша іскерлік қызмет көрсету компаниялары]] 3638772 wikitext text/x-wiki [[Санат:XX ғасырда құрылған іскерлік қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1999 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша іскерлік қызмет көрсету компаниялары]] dqdw956d7qbt6wsvpfsl9pzc86rn2py